૩. તતિયપારાજિકં

તીહીતિ કાયવચીમનોદ્વારેહિ. વિભાવિતન્તિ પકાસિતં, દેસિતં પઞ્ઞત્તન્તિ વુત્તં હોતિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિનિદાનવણ્ણના

૧૬૨. તિક્ખત્તું પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેનાતિ તિક્ખત્તું પાકારપરિક્ખેપેન નગરભૂમિયા વડ્ઢનેન. વિસાલીભૂતત્તાતિ ગાવુતન્તરં ગાવુતન્તરં પુથુભૂતત્તા. બારાણસિરઞ્ઞો કિર (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૬; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬. રતનસુત્તવણ્ણના) અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો સણ્ઠાસિ, સા ઞત્વા રઞ્ઞો નિવેદેસિ, રાજા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ. સા સમ્મા પરિહરિયમાના ગબ્ભપરિપાકકાલે વિજાયનઘરં પાવિસિ. પુઞ્ઞવન્તીનં પચ્ચૂસસમયે ગબ્ભવુટ્ઠાનં હોતિ, સા ચ તાસં અઞ્ઞતરા, તેન પચ્ચૂસસમયે અલત્તકપટલબન્ધુજીવકપુપ્ફસદિસં મંસપેસિં વિજાયિ. તતો ‘‘અઞ્ઞા દેવિયો સુવણ્ણબિમ્બસદિસે પુત્તે વિજાયન્તિ, અગ્ગમહેસી મંસપેસિન્તિ રઞ્ઞો પુરતો મમ અવણ્ણો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા તેન અવણ્ણભયેન તં મંસપેસિં એકસ્મિં ભાજને પક્ખિપિત્વા પટિકુજ્જિત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ગઙ્ગાય સોતે પક્ખિપાપેસિ. મનુસ્સેહિ છડ્ડિતમત્તે દેવતા આરક્ખં સંવિદહિંસુ. સુવણ્ણપટ્ટિકઞ્ચેત્થ જાતિહિઙ્ગુલકેન ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા પજા’’તિ લિખિત્વા બન્ધિંસુ. તતો તં ભાજનં ઊમિભયાદીહિ અનુપદ્દુતં ગઙ્ગાસોતેન પાયાસિ.

તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો તાપસો ગોપાલકકુલં નિસ્સાય ગઙ્ગાતીરે વિહરતિ. સો પાતોવ ગઙ્ગં ઓતિણ્ણો તં ભાજનં આગચ્છન્તં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય અગ્ગહેસિ. અથેત્થ તં અક્ખરપટ્ટિકં રાજમુદ્દિકાલઞ્છનઞ્ચ દિસ્વા મુઞ્ચિત્વા તં મંસપેસિં અદ્દસ. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ ‘‘સિયા ગબ્ભો, તથા હિસ્સ દુગ્ગન્ધપૂતિભાવો નત્થી’’તિ. ઉદકપ્પવાહેનાગતસ્સપિ હિ ઉસ્મા ન વિગચ્છતિ, ઉસ્મા ચ નામ ઈદિસાય સવિઞ્ઞાણકતાય ભવેય્યાતિ ‘‘સિયા ગબ્ભો’’તિ ચિન્તેસિ. પુઞ્ઞવન્તતાય પન દુગ્ગન્ધં નાહોસિ સઉસુમગતાય પૂતિભાવો ચ. એવં પન ચિન્તેત્વા અસ્સમં નેત્વા નં સુદ્ધે ઓકાસે ઠપેસિ. અથ અડ્ઢમાસચ્ચયેન દ્વે મંસપેસિયો અહેસું. તાપસો દિસ્વા સાધુકતરં ઠપેસિ. તતો પુન અડ્ઢમાસચ્ચયેન એકમેકિસ્સા પેસિયા હત્થપાદસીસાનમત્થાય પઞ્ચ પઞ્ચ પિળકા ઉટ્ઠહિંસુ. અથ તતો અડ્ઢમાસચ્ચયેન એકા મંસપેસિ સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો, એકા દારિકા અહોસિ. તેસુ તાપસસ્સ પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ, દારકાનં પુઞ્ઞુપનિસ્સયતો અઙ્ગુટ્ઠકતો ચસ્સ ખીરં નિબ્બત્તિ. તતો પભુતિ ચ ખીરભત્તં અલભિત્થ. તાપસો ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ખીરં દારકાનં મુખે આસિઞ્ચતિ. તેસં પન યં યં ઉદરં પવિસતિ, તં સબ્બં મણિભાજનગતં વિય દિસ્સતિ. ચરિમભવે બોધિસત્તે કુચ્છિગતે બોધિસત્તમાતુ વિય ઉદરચ્છવિયા અચ્છવિપ્પસન્નતાય એવં તે નિચ્છવી અહેસું. અપરે આહુ ‘‘સિબ્બિત્વા ઠપિતા વિય નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં લીના છવિ અહોસી’’તિ. એવં તે નિચ્છવિતાય વા લીનચ્છવિતાય વા ‘‘લિચ્છવી’’તિ પઞ્ઞાયિંસુ.

તાપસો દારકે પોસેન્તો ઉસ્સૂરે ગામં ભિક્ખાય પવિસતિ, અતિદિવા પટિક્કમતિ. તસ્સ તં બ્યાપારં ઞત્વા ગોપાલકા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, પબ્બજિતાનં દારકપોસનં પલિબોધો, અમ્હાકં દારકે દેથ, મયં પોસેસ્સામ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ. તાપસો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. ગોપાલકા દુતિયદિવસે મગ્ગં સમં કત્વા પુપ્ફેહિ ઓકિરિત્વા ધજપટાકા ઉસ્સાપેત્વા તૂરિયેહિ વજ્જમાનેહિ અસ્સમં આગતા. તાપસો ‘‘મહાપુઞ્ઞા દારકા, અપ્પમાદેનેવ વડ્ઢેથ, વડ્ઢેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહં કરોથ, પઞ્ચગોરસેન રાજાનં તોસેત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા નગરં માપેથ, તત્થ કુમારં અભિસિઞ્ચથા’’તિ વત્વા દારકે અદાસિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા દારકે નેત્વા પોસેસું. દારકા વુડ્ઢિમન્વાય કીળન્તા વિવાદટ્ઠાનેસુ અઞ્ઞે ગોપાલકદારકે હત્થેનપિ પાદેનપિ પહરન્તિ, તે રોદન્તિ. ‘‘કિસ્સ રોદથા’’તિ ચ માતાપિતૂહિ વુત્તા ‘‘ઇમે નિમ્માતાપિતિકા તાપસપોસિતા અમ્હે અતીવ પહરન્તી’’તિ વદન્તિ. તતો નેસં પોસકમાતાપિતરોપિ ‘‘ઇમે દારકા અઞ્ઞે દારકે વિહેસેન્તિ દુક્ખાપેન્તિ, ન ઇમે સઙ્ગહેતબ્બા, વજ્જેતબ્બા ઇમે’’તિ આહંસુ. તતો પભુતિ કિર સો પદેસો ‘‘વજ્જી’’તિ વુચ્ચતિ યોજનસતપરિમાણેન.

અથ તં પદેસં ગોપાલકા રાજાનં તોસેત્વા અગ્ગહેસું. તત્થ ચ નગરં માપેત્વા સોળસવસ્સુદ્દેસિકં કુમારં અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં અકંસુ. રજ્જસમ્પત્તિદાયકસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા અસમ્ભિન્ને એવ રાજકુલે ઉપ્પન્નત્તા ચ રાજકુમારસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવસઞ્ચોદિતા દેવતાધિગ્ગહિતા અકંસૂતિ કેચિ. દારકસ્સ દારિકાય સદ્ધિં વારેય્યં કત્વા કતિકં અકંસુ ‘‘બાહિરતો દારિકા ન આનેતબ્બા, ઇતો દારિકા ન કસ્સચિ દાતબ્બા’’તિ. તેસં પઠમસંવાસેન દ્વે દારકા જાતા ધીતા ચ પુત્તો ચ. એવં સોળસક્ખત્તું દ્વે દ્વે જાતા. તતો તેસં દારકાનં યથાક્કમં વડ્ઢન્તાનં આરામુય્યાનનિવાસટ્ઠાનપરિવારસમ્પત્તિં ગહેતું અપ્પહોન્તં નગરં તિક્ખત્તું ગાવુતન્તરેન ગાવુતન્તરેન પરિક્ખિપિંસુ. તસ્સ પુનપ્પુનં વિસાલીકતત્તા ‘‘વેસાલી’’ત્વેવ નામં જાતં. તેન વુત્તં – ‘‘તિક્ખત્તું પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેન વિસાલીભૂતત્તા વેસાલીતિ વુચ્ચતી’’તિ.

ઇદમ્પિ ચ નગરન્તિ ન કેવલં રાજગહસાવત્થિયો યેવાતિ દસ્સેતિ. તત્થ મહાવનં નામાતિઆદિ મજ્ઝિમભાણકસંયુત્તભાણકાનં સમાનટ્ઠકથા. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયઞ્હિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૬) સંયુત્તટ્ઠકથાયઞ્ચ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૯૮૪-૯૮૫) ઇમિનાવ નયેન વુત્તં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૫૯) પન ‘‘મહાવનેતિ બહિનગરે હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધં હુત્વા ઠિતં સયંજાતં વનં અત્થિ, યં મહન્તભાવેનેવ મહાવનન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં મહાવને. કૂટાગારસાલાયન્તિ તસ્મિં વનસણ્ડે સઙ્ઘારામં પતિટ્ઠાપેસું. તત્થ કણ્ણિકં યોજેત્વા થમ્ભાનં ઉપરિ કૂટાગારસાલાસઙ્ખેપેન દેવવિમાનસદિસં પાસાદં અકંસુ, તં ઉપાદાય સકલોપિ સઙ્ઘારામો કૂટાગારસાલાતિ પઞ્ઞાયિત્થા’’તિ વુત્તં. વનમજ્ઝે કતત્તા ‘‘વનં નિસ્સાયા’’તિ વુત્તં. આરામેતિ સઙ્ઘારામે. હંસવટ્ટકચ્છદનેનાતિ હંસવટ્ટકપટિચ્છન્નેન, હંસમણ્ડલાકારેનાતિ અત્થો.

અનેકપરિયાયેનાતિ એત્થ પરિયાય-સદ્દો કારણવચનોતિ આહ ‘‘અનેકેહિ કારણેહી’’તિ, અયં કાયો અવિઞ્ઞાણકોપિ સવિઞ્ઞાણકોપિ એવમ્પિ અસુભો એવમ્પિ અસુભોતિ નાનાવિધેહિ કારણેહીતિ અત્થો. અસુભાકારસન્દસ્સનપ્પવત્તન્તિ કેસાદિવસેન તત્થાપિ વણ્ણાદિતો અસુભાકારસ્સ સબ્બસો દસ્સનવસેન પવત્તં. કાયવિચ્છન્દનિયકથન્તિ અત્તનો પરસ્સ ચ કરજકાયે વિચ્છન્દનુપ્પાદનકથં. મુત્તં વાતિઆદિના બ્યતિરેકમુખેન કાયસ્સ અમનુઞ્ઞતં દસ્સેતિ. તત્થ આદિતો તીહિ પદેહિ અદસ્સનીયતાય અસારકતાય મજ્ઝે ચતૂહિ દુગ્ગન્ધતાય, અન્તે એકેન લેસમત્તેનપિ મનુઞ્ઞતાભાવમસ્સ દસ્સેતિ. અથ ખોતિઆદિના અન્વયતો સરૂપેનેવ અમનુઞ્ઞતાય દસ્સનં. છન્દોતિ દુબ્બલરાગો. રાગોતિ બલવરાગો. ‘‘કેસા લોમાદી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યેપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અસુભાતિ આગન્તુકેન સુભાકારેન વિરહિતત્તા અસુભા. અસુચિનોતિ અત્તનો સભાવેનેવ અસુચિનો. પટિકૂલાતિ નાગરિકસ્સ અસુચિકટ્ઠાનં વિય જિગુચ્છનીયત્તા પટિકૂલા.

કેસા નામેતે વણ્ણતોપિ પટિકૂલા, સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ આસયતોપિ ઓકાસતોપિ પટિકૂલાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સો ચ નેસં…પે… પઞ્ચહિ કારણેહિ વેદિતબ્બો’’તિ આહ. મનુઞ્ઞેપિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૮૩; વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૬) હિ યાગુપત્તે વા ભત્તપત્તે વા કેસવણ્ણં કિઞ્ચિ દિસ્વા ‘‘કેસમિસ્સકમિદં, હરથ ન’’ન્તિ જિગુચ્છન્તિ, એવં કેસા વણ્ણતો પટિકૂલા. રત્તિં પરિભુઞ્જન્તાપિ કેસસણ્ઠાનં અક્કવાકં વા મકચિવાકં વા છુપિત્વા તથેવ જિગુચ્છન્તિ, એવં સણ્ઠાનતોપિ પટિકૂલા. તેલમક્ખનપુપ્ફધૂપાદિસઙ્ખારવિરહિતાનઞ્ચ કેસાનં ગન્ધો પરમજેગુચ્છો હોતિ, તતો જેગુચ્છતરો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તાનં. કેસા હિ વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિકૂલાપિ સિયું, ગન્ધેન પન પટિકૂલાયેવ. યથા હિ દહરસ્સ કુમારકસ્સ વચ્ચં વણ્ણતો હલિદ્દિવણ્ણં, સણ્ઠાનતોપિ હલિદ્દિપિણ્ડસણ્ઠાનં, સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડિતઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકકાળસુનખસરીરં વણ્ણતો તાલપક્કવણ્ણં, સણ્ઠાનતો વટ્ટેત્વા વિસ્સટ્ઠમુદિઙ્ગસણ્ઠાનં, દાઠાપિસ્સ સુમનમકુળસદિસાતિ ઉભયમ્પિ વણ્ણસણ્ઠાનતો સિયા અપ્પટિકૂલં, ગન્ધેન પન પટિકૂલમેવ, એવં કેસાપિ સિયું વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિકૂલા, ગન્ધેન પન પટિકૂલાયેવાતિ.

યથા પન અસુચિટ્ઠાને ગામનિસ્સન્દેન જાતાનિ સૂપેય્યપણ્ણાનિ નાગરિકમનુસ્સાનં જેગુચ્છાનિ હોન્તિ અપરિભોગાનિ, એવં કેસાપિ પુબ્બલોહિતમુત્તકરીસપિત્તસેમ્હાદિનિસ્સન્દેન જાતત્તા જેગુચ્છાતિ ઇદં તેસં આસયતો પાટિકુલ્યં. ઇમે ચ કેસા નામ ગૂથરાસિમ્હિ ઉટ્ઠિતકણ્ણકં વિય એકતિંસકોટ્ઠાસરાસિમ્હિ જાતા, તે સુસાનસઙ્કારટ્ઠાનાદીસુ જાતસાકં વિય પરિખાદીસુ જાતકમલકુવલયાદિપુપ્ફં વિય ચ અસુચિટ્ઠાને જાતત્તા પરમજેગુચ્છાતિ ઇદં તેસં ઓકાસતો પાટિકુલ્યં. યથા ચ કેસાનં, એવં સબ્બકોટ્ઠાસાનઞ્ચ વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધાસયોકાસવસેન પઞ્ચધા પટિકૂલતા વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘એવં લોમાદીન’’ન્તિ. પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદેનાતિ એત્થ બાહિરત્થસમાસો દટ્ઠબ્બો પઞ્ચ પઞ્ચ પભેદા એતસ્સાતિ પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદોતિ.

સંવણ્ણેન્તોતિ વિત્થારેન્તો. અસુભાયાતિ અસુભમાતિકાય. ફાતિકમ્મન્તિ બહુલીકારો. પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતન્તિ એત્થ કામચ્છન્દો બ્યાપાદો થિનમિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિચિકિચ્છાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં નીવરણાનં પહાનવસેન પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનતા વેદિતબ્બા. ન હિ એતેસુ અપ્પહીનેસુ ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તેનસ્સેતાનિ પહાનઙ્ગાનીતિ વુચ્ચન્તિ. કિઞ્ચાપિ હિ ઝાનક્ખણે અઞ્ઞેપિ અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, તથાપિ એતાનેવ વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરાનિ. કામચ્છન્દેન હિ નાનાવિસયપલોભિતં ચિત્તં ન એકત્તારમ્મણે સમાધિયતિ, કામચ્છન્દાભિભૂતં વા ચિત્તં ન કામધાતુપ્પહાનાય પટિપદં પટિપજ્જતિ, બ્યાપાદેન ચ આરમ્મણે પટિહઞ્ઞમાનં ન નિરન્તરં પવત્તતિ, થિનમિદ્ધાભિભૂતં અકમ્મઞ્ઞં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતં અવૂપસન્તમેવ હુત્વા પરિબ્ભમતિ, વિચિકિચ્છાય ઉપહતં ઝાનાધિગમસાધિકં પટિપદં નારોહતિ. ઇતિ વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરત્તા એતાનેવ પહાનઙ્ગાનીતિ વુત્તાનિ.

યસ્મા પન વિતક્કો આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ, વિચારો અનુપ્પબન્ધતિ, તેહિ અવિક્ખેપાય સમ્પાદિતપયોગસ્સ ચેતસો પયોગસમ્પત્તિસમ્ભવા પીતિ પીનનં, સુખઞ્ચ ઉપબ્રૂહનં કરોતિ, અથ નં સસમ્પયુત્તધમ્મં એતેહિ અભિનિરોપનાનુબન્ધનપીનનઉપબ્રૂહનેહિ અનુગ્ગહિતા એકગ્ગતા એકત્તારમ્મણે સમં સમ્મા આધિયતિ, તસ્મા વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તેકગ્ગતાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપ્પત્તિવસેન પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતતા વેદિતબ્બા. ઉપ્પન્નેસુ હિ એતેસુ પઞ્ચસુ ઝાનં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ, તેનસ્સ એતાનિ પઞ્ચ સમન્નાગતઙ્ગાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તસ્મા ન એતેહિ સમન્નાગતં અઞ્ઞદેવ ઝાનં નામ અત્થીતિ ગહેતબ્બં. યથા પન અઙ્ગમત્તવસેનેવ ચતુરઙ્ગિની સેના, પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયં અટ્ઠઙ્ગિકો ચ મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ અઙ્ગમત્તવસેનેવ ‘‘પઞ્ચઙ્ગિક’’ન્તિ વા ‘‘પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગત’’ન્તિ વા વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં.

એતાનિ ચ પઞ્ચઙ્ગાનિ કિઞ્ચાપિ ઉપચારક્ખણેપિ અત્થિ, અથ ખો ઉપચારે પકતિચિત્તતો બલવતરાનિ, ઇધ પન ઉપચારતોપિ બલવતરાનિ રૂપાવચરક્ખણપ્પત્તાનિ. એત્થ હિ વિતક્કો સુવિસદેન આકારેન આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપયમાનો ઉપ્પજ્જતિ, વિચારો અતિવિય આરમ્મણં અનુમજ્જમાનો, પીતિસુખં સબ્બાવન્તમ્પિ કાયં ફરમાનં. તેનેવ વુત્તં ‘‘નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતી’’તિ. ચિત્તેકગ્ગતાપિ હેટ્ઠિમમ્હિ સમુગ્ગપટલે ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં વિય આરમ્મણે સુફુસિતા હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. અયમેતેસં ઇતરેહિ વિસેસો, તસ્મા ‘‘પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગત’’ન્તિ અપ્પનાઝાનમેવ વિસેસેત્વા વુત્તં.

તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નન્તિ એત્થ પન ઝાનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તિવિધકલ્યાણતા, તેસંયેવ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં લક્ખણવસેન દસલક્ખણસમ્પન્નતા વેદિતબ્બા. વિત્થારનયં પનેત્થ સયમેવ પકાસયિસ્સતિ. કિલેસચોરેહિ અનભિભવનીયત્તા ઝાનં ‘‘ચિત્તમઞ્જૂસ’’ન્તિ વુત્તં. નિસ્સાયાતિ પાદકં કત્વા.

દસલક્ખણવિભાવનેનેવ તિવિધકલ્યાણતાપિ વિભાવિતા હોતીતિ દસલક્ખણં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રિમાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ પારિપન્થિકતો ચિત્તવિસુદ્ધીતિઆદીનં પદાનં અત્થો ‘‘તત્રાયં પાળી’’તિઆદિના વુત્તપાળિવણ્ણનાયમેવ આવિ ભવિસ્સતિ. તત્રાતિ તસ્મિં દસલક્ખણવિભાવને. પટિપદાવિસુદ્ધીતિ પટિપજ્જતિ ઝાનં એતાયાતિ પટિપદા, ગોત્રભુપરિયોસાનો પુબ્બભાગિયો ભાવનાનયો. પરિપન્થતો વિસુજ્ઝનં વિસુદ્ધિ, પટિપદાય વિસુદ્ધિ પટિપદાવિસુદ્ધિ. સા પનાયં યસ્મા ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે લબ્ભતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધિ આદી’’તિ. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાતિ વિસોધેતબ્બતાદીનં અભાવતો ઝાનપરિયાપન્નાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અનુબ્રૂહના. સા પનાયં યસ્મા વિસેસતો ઝાનસ્સ ઠિતિક્ખણે લબ્ભતિ, તેન વુત્તં ‘‘ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે’’તિ. સમ્પહંસનાતિ તત્થ ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિસાધકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન પરિયોદપના. સા પન યસ્મા ઝાનસ્સ ઓસાનક્ખણે પાકટા હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્પહંસના પરિયોસાન’’ન્તિ. ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનીતિ પરિપન્થતો ચિત્તસ્સ વિસુજ્ઝનાકારો, મજ્ઝિમસ્સ સમથનિમિત્તસ્સ પટિપજ્જનાકારો, તત્થ પક્ખન્દનાકારોતિ ઇમાનિ તીણિ ઝાનસ્સ આદિતો ઉપ્પાદક્ખણે અપ્પનાપ્પત્તિલક્ખણાનિ. તેહિ આકારેહિ વિના અપ્પનાપ્પત્તિયા અભાવતો અસતિ ચ અપ્પનાયં તદભાવતો આદિકલ્યાણઞ્ચેવ વિસુદ્ધિપટિપદત્તા યથાવુત્તેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતત્તા ચ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ. ઇમિના નયેન મજ્ઝપરિયોસાનલક્ખણાનઞ્ચ યોજના વેદિતબ્બા.

કેચિ પન ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધિ નામ સસમ્ભારિકો ઉપચારો, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ અપ્પના, સમ્પહંસના નામ પચ્ચવેક્ખણા’’તિ વણ્ણયન્તિ, તં ન યુત્તં. તથા હિ સતિ અઝાનધમ્મેહિ ઝાનસ્સ ગુણસંકિત્તનં નામ કતં હોતિ. ન હિ ભૂમન્તરં ભૂમન્તરપરિયાપન્નં હોતિ, પાળિયા ચેતં વિરુજ્ઝતિ. ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતઞ્ચ ઞાણેન ચ સમ્પહંસિત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮) હિ પાળિયં વુત્તં. એત્થ હિ એકત્તગતં ચિત્તન્તિ ઇન્દ્રિયાનં એકરસભાવેન એકગ્ગતાય ચ સિખાપ્પત્તિયા તદનુગુણં એકત્તગતં સસમ્પયુત્તં અપ્પનાપ્પત્તં ચિત્તં વુત્તં, તસ્સેવ ચ પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દતાદિ અનન્તરં વુચ્ચતે. તસ્મા પાળિયં એકસ્મિંયેવ અપ્પનાચિત્તક્ખણે પટિપદાવિસુદ્ધિઆદીનં વુત્તત્તા અન્તોઅપ્પનાયમેવ પરિકમ્માગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના, ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના ચ વેદિતબ્બા.

કથં? યસ્મિં (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૫૮; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૫) વારે અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં યો નીવરણસઙ્ખાતો કિલેસગણો તસ્સ ઝાનસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા આવરણવિરહિતં હુત્વા મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ. મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં નામ સમપ્પવત્તો અપ્પનાસમાધિયેવ, લીનુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતાનં ઉભિન્નં અન્તાનં અનુપગમનેન મજ્ઝિમો, સવિસેસં પચ્ચનીકધમ્માનં વૂપસમનતો સમથો, યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો નિમિત્તન્તિ કત્વા. તસ્સ પન અપ્પનાચિત્તસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતં ગોત્રભુચિત્તં સતિપિ પરિત્તમહગ્ગતભાવભેદે પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવભેદે ચ એકિસ્સાયેવ સન્તતિયા પરિણામૂપગમનતો એકસન્તતિપરિણામનયેન તથત્તં અપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતભાવં ઉપગચ્છમાનં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ નામ. એવં પટિપન્નત્તા તથત્તુપગમનેન તત્થ પક્ખન્દતિ નામ. યસ્મિઞ્હિ ખણે તથત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, તસ્મિંયેવ ખણે તથત્તુપગમનેન અપ્પનાસમાધિના સમાહિતભાવૂપગમનેન તત્થ પક્ખન્દતિ નામ. એવં તાવ પુરિમસ્મિં ગોત્રભુચિત્તે વિજ્જમાના પરિપન્થવિસુદ્ધિમજ્ઝિમસમથપ્પટિપત્તિપક્ખન્દનાકારા આગમનવસેન નિપ્ફજ્જમાના પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ પટિપદાવિસુદ્ધીતિ વેદિતબ્બા. તેયેવ હિ આકારા પચ્ચયવિસેસતો ઝાનક્ખણે નિપ્ફજ્જમાના પટિપદાવિસુદ્ધીતિ વુત્તા.

એવં વિસુદ્ધસ્સ પન તસ્સ ચિત્તસ્સ પુન સોધેતબ્બાભાવતો વિસોધને બ્યાપારં અકરોન્તો વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથભાવૂપગમનેન સમથપ્પટિપન્નસ્સ પુન સમાધાને બ્યાપારં અકરોન્તો સમથપ્પટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથપ્પટિપન્નભાવતો એવ ચસ્સ કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારં અકરોન્તો એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. એવં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના વેદિતબ્બા.

યે પનેતે એવં ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતે તસ્મિં ઝાનચિત્તે જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના હુત્વા પવત્તા, યાનિ ચ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસાનિ હુત્વા પવત્તાનિ, યઞ્ચેસ તદુપગં તેસં અનતિવત્તનએકરસસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં વાહયતિ, યા ચસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા આસેવના, સબ્બેપિ તે આકારા યસ્મા ઞાણેન સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા તથા તથા સમ્પહંસિતત્તા વિસોધિતત્તા પરિયોદાપિતત્તા નિપ્ફન્ના, તસ્મા ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના વેદિતબ્બાતિ વુત્તં.

અથ કસ્મા સમ્પહંસનાવ ‘‘પરિયોસાન’’ન્તિ વુત્તા, ન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાતિ? યસ્મા તસ્મિં ભાવનાચિત્તે ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતિ, તસ્મા ઞાણકિચ્ચભૂતા સમ્પહંસના ‘‘પરિયોસાન’’ન્તિ વુત્તા. તથા હિ અપ્પનાકાલે ભાવનાય સમપ્પવત્તિયા પટિપક્ખસ્સ ચ સુપ્પહાનતો પગ્ગહાદીસુ બ્યાપારસ્સ અકાતબ્બતો અજ્ઝુપેક્ખનાવ હોતિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સમયે ચિત્તસ્સ અજ્ઝુપેક્ખના વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતી’’તિ ચ આદિ. સા પનાયં અજ્ઝુપેક્ખના ઞાણસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા હોતિ વિસેસતો ઞાણસાધનત્તા અપ્પનાબ્યાપારસ્સ, તસ્મા ઞાણકિચ્ચભૂતા સમ્પહંસના ‘‘પરિયોસાન’’ન્તિ વુત્તા. એવં તિવિધાય પટિપદાવિસુદ્ધિયા લદ્ધવિસેસાય તિવિધાય ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાય સાતિસયં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તભાવેન ચતુબ્બિધાપિ સમ્પહંસના સિજ્ઝતીતિ આગમનુપેક્ખાઞાણકિચ્ચવસેન દસપિ આકારા ઝાને એવ વેદિતબ્બા.

એવં તિવિધત્તગતં ચિત્તન્તિઆદીનિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ થોમનવચનાનિ. તત્થ એવં તિવિધત્તગતન્તિ એવં યથાવુત્તેન વિધિના પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દનઉપેક્ખાનુબ્રૂહનઞાણસમ્પહંસનાવસેન તિવિધભાવં ગતં. વિતક્કસમ્પન્નન્તિ કિલેસક્ખોભવિરહિતત્તા વિતક્કેન સુન્દરભાવમુપગતં. ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ તસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ નિરન્તરપ્પવત્તિસઙ્ખાતેન અધિટ્ઠાનેન સમ્પન્નં અનૂનં. યથા અધિટ્ઠાનવસિયં અધિટ્ઠાનન્તિ ઝાનપ્પવત્તિ, તથા ઇધાપિ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ ચિત્તેકગ્ગતાપિ યુજ્જતિ. તેન હિ એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તં અધિટ્ઠાતિ, ન એત્થ વિક્ખિપતીતિ. સમાધિસમ્પન્નન્તિ વિસું વુત્તત્તા પન વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. અથ વા સમાધિસ્સેવ ઝાનઙ્ગસઙ્ગહિતત્તા ‘‘ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્ન’’ન્તિ ઝાનઙ્ગપઞ્ચકવસેન વુત્તં. સમાધિસમ્પન્નન્તિ ઇન્દ્રિયસઙ્ગહિતત્તા ઇન્દ્રિયપઞ્ચકવસેન.

અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેનાતિ સકલં કાયં અસુભન્તિ પવત્તાય સઞ્ઞાય સહગતત્તા ઝાનં અસુભસઞ્ઞા, તેન પરિચિતેન પરિભાવિતેન. ચેતસાતિ ચિત્તેન. બહુલન્તિ અભિણ્હં. વિહરતોતિ વિહરન્તસ્સ, અસુભસમાપત્તિબહુલસ્સાતિ અત્થો. મેથુનધમ્મસમાપત્તિયાતિ મેથુનધમ્મેન સમઙ્ગિભાવતો. પટિલીયતીતિ એકપસ્સેન નિલીયતિ નિલીનં વિય હોતિ. પટિકુટતીતિ સઙ્કુચતિ. પટિવત્તતીતિ નિવત્તતિ. ન સમ્પસારીયતીતિ ન વિસરતિ, અભિરતિવસેન ન પક્ખન્દતીતિ અત્થો. અથ વા પટિલીયતીતિ સઙ્કુચતિ તત્થ પટિકૂલતાય સણ્ઠિતત્તા. પટિકુટતીતિ અપસક્કતિ ન ઉપસક્કતિ. પટિવત્તતીતિ નિવત્તતિ, તતો એવ ન સમ્પસારીયતીતિ. ન્હારુદદ્દુલન્તિ ન્હારુખણ્ડં ન્હારુવિલેખનં વા.

અદ્ધમાસન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. પટિસલ્લીયિતુન્તિ યથાવુત્તકાલં પટિ પટિ દિવસે દિવસે સમાપત્તિયં ધમ્મચિન્તાય ચિત્તં નિલીયિતું. પયુત્તવાચન્તિ પચ્ચયપટિસંયુત્તવાચં, બુદ્ધા ઇમેસુ દિવસેસુ પિણ્ડાય ન ચરન્તિ, વિહારેયેવ નિસીદન્તિ, તેસં દિન્નં મહપ્ફલં હોતીતિ આદિવચનં.

કલ્યાણૂપનિસ્સયવસેનાતિ પબ્બજ્જાય ઉપનિસ્સયવસેન. પરે કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસૂચનત્થો. તેનાહ ‘‘ઇદં પન ઇચ્છામત્ત’’ન્તિ, પવત્તિઅજાનનં આરોચયિતાભાવો ઞાતે નિવારણઞ્ચાતિ ઇદં તેસં ઇચ્છામત્તં, ન પન કારણન્તિ અત્થો. અપરે પન વદન્તિ ‘‘એતસ્મિં કિર અડ્ઢમાસે ન કોચિ બુદ્ધવેનેય્યો અહોસિ, અથ સત્થા ઇમં અડ્ઢમાસં ફલસમાપત્તિસુખેન વીતિનામેસ્સામિ, ઇતિ મય્હઞ્ચેવ સુખવિહારો ભવિસ્સતિ, અનાગતે ચ પચ્છિમા જનતા ‘સત્થાપિ ગણં પહાય એકકો વિહાસિ, કિમઙ્ગં પન મય’ન્તિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જિસ્સતિ, તદસ્સ ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ ઇમિના કારણેન એવમાહા’’તિ. નેવ કોચિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમતીતિ ઠપેત્વા પિણ્ડપાતનીહારકં અઞ્ઞો કોચિ નેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘો પન સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા એકં ભિક્ખું અદાસિ. સો પાતોવ ગન્ધકુટિપરિવેણસમ્મજ્જનમુખોદકદન્તકટ્ઠદાનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ તસ્મિં તસ્મિં ખણે કત્વા અપગચ્છતિ.

અનેકકારણસમ્મિસ્સોતિ એત્થ કાયસ્સ અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિકૂલતાવ અનેકકારણં. મણ્ડનકપકતિકોતિ અલઙ્કારકસભાવો. કોચિ તરુણોપિ યુવા ન હોતિ, કોચિ યુવાપિ મણ્ડનકજાતિકો ન હોતિ યથા ઉપસન્તસભાવો આલસિયબ્યસનાદીહિ વા અભિભૂતો, ઇધ પન દહરો ચેવ યુવા ચ મણ્ડનકજાતિકો ચ અધિપ્પેતો. પઠમયોબ્બનં નામ પન્નરસવસ્સતો યાવ દ્વત્તિંસ સંવચ્છરાનિ, સોળસવસ્સતો વા યાવ તેત્તિંસ વસ્સાનિ. કુણપન્તિ મતકળેવરં, અહિસ્સ કુણપં અહિકુણપં. એવં ઇતરાનિપિ. અતિપટિકૂલજિગુચ્છનીયસભાવતો ચેત્થ ઇમાનેવ તીણિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અઞ્ઞેસઞ્હિ સસસૂકરાદીનં કુણપં મનુસ્સા કટુકભણ્ડાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા પરિભુઞ્જન્તિપિ, ઇમેસં પન કુણપં અભિનવમ્પિ જિગુચ્છન્તિયેવ, કો પન વાદો કાલાતિક્કમેન પૂતિભૂતે. અતિપટિકૂલજિગુચ્છનીયતા ચ નેસં અતિવિય દુગ્ગન્ધતાય, સા ચ અહીનં તિખિણકોપતાય કુક્કુરમનુસ્સાનં ઓદનકુમ્માસૂપચયતાય ચ સરીરસ્સ હોતીતિ વદન્તિ.

સમણકુત્તકોતિ સમણકિચ્ચકો, કાસાવનિવાસનાદિવસેન સમણકિચ્ચકારીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘સમણવેસધારકો’’તિ. સબ્બમકંસૂતિ પુથુજ્જના સાવજ્જેપિ તત્થ અનવજ્જસઞ્ઞિનો હુત્વા કરણકારાપનસમનુઞ્ઞતાદિભેદં સબ્બમકંસુ. લોહિતકન્તિ એત્થ ‘‘લોહિતગત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. વગ્ગૂતિ મતા વગ્ગુમતા. પુઞ્ઞસમ્મતાતિ પુજ્જભવફલનિબ્બત્તનેન સત્તાનં પુનનેન વિસોધનેન પુઞ્ઞન્તિ સમ્મતા. પવાહેસ્સામીતિ ગમયિસ્સામિ, વિસોધેસ્સામીતિ અત્થો.

૧૬૩. મારધેય્યં વુચ્ચતિ તેભૂમકા ધમ્મા. વચનત્થતો પન મારસ્સ ધેય્યં મારધેય્યં. ધેય્યન્તિ ઠાનં વત્થુ નિવાસો ગોચરો. મારો વા એત્થ ધિયતિ તિટ્ઠતિ પવત્તતીતિ મારધેય્યં, મારોતિ ચેત્થ કિલેસમારો અધિપ્પેતો, કિલેસમારવસેનેવ ચ દેવપુત્તમારસ્સ કામભવે આધિપચ્ચન્તિ. મારવિસયં નાતિક્કમિસ્સતીતિ ચિન્તેત્વાતિ એવમયં સંવેગં પટિલભિત્વા મારવિસયં અતિક્કમેય્યાપિ, મયા પન એવં વુત્તે ઉપ્પન્નં સંવેગં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા મારવિસયં નાતિક્કમિસ્સતીતિ એવં ચિન્તેત્વા. દ્વિવચનન્તિ દ્વિક્ખત્તું વચનં, આમેડિતવચનન્તિ વુત્તં હોતિ. નિયોજેન્તીતિ એત્થ અયં અન્ધબાલા દેવતા એવં ઉપ્પન્નસંવેગમૂલકં સમણધમ્મં કત્વા ‘‘અયં મારવિસયં અતિક્કમેય્યાપી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો અઞ્ઞાણતાય ‘‘મતા સંસારતો મુચ્ચન્તી’’તિ એવંલદ્ધિકાપિ સમાના અત્તનો લદ્ધિવસેન મતા ભિક્ખૂ સંસારતો મુચ્ચન્તીતિ ઇમમત્થં અનુપપરિક્ખિત્વા તં તત્થ નિયોજેસીતિ વેદિતબ્બં.

કિઞ્ચાપિ અસુભકથં કથેન્તેન ભગવતા યથા તેસં ભિક્ખૂનં મરણભયં ન ભવિસ્સતિ, તથા દેસિતત્તા ભિક્ખૂનઞ્ચ તં ધમ્મકથં સુત્વા અસુભભાવનાનુયોગેન કાયે વિગતછન્દરાગતાય મરણસ્સ અભિપત્થિતભાવતો ભયં નત્થિ, તં પન અસિહત્થં તથા વિચરન્તં દિસ્વા તદઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં ઉપ્પજ્જનકભયં સન્ધાય ‘‘હોતિયેવ ભય’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. ‘‘અત્તનાપિ અત્તાનં જીવિતા વોરોપેન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ જીવિતા વોરોપેન્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સબ્બાનિપિ તાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ જીવિતા વોરોપેસી’’તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. અપ્પકઞ્હિ ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ ‘‘પઞ્ચસતાની’’તિ વુત્તં. તસ્મા યે ચ અત્તનાવ અત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ જીવિતા વોરોપેસું, તે ઠપેત્વા અવસેસે પુથુજ્જનભિક્ખૂ સબ્બે ચ અરિયે અયં જીવિતા વોરોપેસીતિ વેદિતબ્બં.

૧૬૪. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ એત્થ પટિસલ્લાનન્તિ તેહિ તેહિ સત્તસઙ્ખારેહિ પટિનિવત્તિત્વા અપસક્કિત્વા સલ્લાનં નિલીયનં વિવેચનં, કાયચિત્તેહિ તતો વિવિત્તતા એકીભાવોતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘એકીભાવતો’’તિ, પવિવેકતોતિ અત્થો. એકીભાવોતિ હિ કાયચિત્તવિવેકો વુત્તો. વુટ્ઠિતોતિ તતો દુવિધવિવેકતો ભવઙ્ગુપ્પત્તિયા રૂપારમ્મણાદિસઙ્ખારસમાયોગેન ગહટ્ઠપબ્બજિતાદિસત્તસમાગમેન ચ અપેતો. ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં ગણ્હન્તીતિ અત્તનો અત્તનો આચરિયાનં સન્તિકે ગણ્હન્તિ. કામં દસાનુસ્સતિગ્ગહણેનેવ આનાપાનસ્સતિપિ ગહિતા, સા પન તત્થ સન્નિપતિતભિક્ખૂસુ બહૂનં સપ્પાયા સાત્થિકા ચ, તસ્મા પુન ગહિતા. તથા હિ ભગવા તમેવ કમ્મટ્ઠાનં તેસં ભિક્ખૂનં કથેસિ. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા અસુભકમ્મટ્ઠાનસદિસા, ચત્તારો પન આરુપ્પા આદિકમ્મિકાનં અનનુરૂપાતિ તેસં ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં.

વેસાલિં ઉપનિસ્સાયાતિ વેસાલીનગરં ગોચરગામં કત્વા. ઉપટ્ઠાનસાલાયન્તિ ધમ્મસભાયં. મુહુત્તેનેવાતિ સત્થરિ સદ્ધમ્મે ચ ગારવેન ઉપગતભિક્ખૂનં વચનસમનન્તરમેવ ઉટ્ઠહિંસૂતિ કત્વા વુત્તં. બુદ્ધકાલે કિર ભિક્ખૂ ભગવતો સન્દેસં સિરસા સમ્પટિચ્છિતું ઓહિતસોતા વિહરન્તિ. યસ્સાતિ યસ્સ કત્તબ્બસ્સ. કાલન્તિ દેસનાકાલં સન્ધાય વદતિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિનિદાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આનાપાનસ્સતિસમાધિકથાવણ્ણના

૧૬૫. અરહત્તપ્પત્તિયાતિ અરહત્તપ્પત્તિઅત્થાય. અઞ્ઞં પરિયાયન્તિ અરહત્તાધિગમત્થાય અઞ્ઞમ્પિ કારણં. આચિક્ખન્તોતિ પસંસાપુબ્બકં દેસેન્તો, પસંસા ચ તત્થ અભિરુચિજનનેન ઉસ્સાહનત્થા. તઞ્હિ સુત્વા ભિક્ખૂ ‘‘ભગવા ઇમં સમાધિં અનેકેહિ આકારેહિ પસંસતિ, સન્તો કિરાયં સમાધિ પણીતો ચ અસેચનકો ચ સુખો ચ વિહારો, પાપધમ્મે ચ ઠાનસો અન્તરધાપેતી’’તિ સઞ્જાતાભિરુચિનો ઉસ્સાહજાતા સક્કચ્ચં અનુયુઞ્જિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ.

અત્થયોજનક્કમન્તિ અત્થઞ્ચ યોજનક્કમઞ્ચ. ભગવા અત્તનો પચ્ચક્ખભૂતં સમાધિં દેસનાનુભાવેન તેસમ્પિ ભિક્ખૂનં આસન્નં પચ્ચક્ખઞ્ચ કરોન્તો સમ્પિણ્ડનવસેન ‘‘અયમ્પિ ખો’’તિઆદિમાહ. અસ્સાસપસ્સાસપરિગ્ગાહિકાતિ દીઘરસ્સાદિવિસેસેહિ સદ્ધિં અસ્સાસપસ્સાસે પરિચ્છિજ્જ ગાહિકા, તે આરબ્ભ પવત્તાતિ અત્થો.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાળિયા વિભાવેન્તો આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ નો પસ્સાસો નો અસ્સાસોતિ સો સોયેવ અત્થો પટિસેધેન વિસેસેત્વા વુત્તો. અસ્સાસવસેનાતિ અસ્સાસં આરમ્મણં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પસ્સાસવસેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ અસમ્મુસ્સનતાય તમેવ અસ્સાસં પસ્સાસઞ્ચ ઉપગન્ત્વા ઠાનં સતિ નામાતિ અત્થો. એત્તાવતા આનાપાનેસુ સતિ આનાપાનસ્સતીતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. ઇદાનિ સતિવસેનેવ પુગ્ગલં નિદ્દિસિતુકામેન ‘‘યો અસ્સસતિ, તસ્સુપટ્ઠાતિ, યો પસ્સસતિ, તસ્સુપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તં. યો અસ્સસતિ, તસ્સ સતિ અસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. યો પસ્સસતિ, તસ્સ સતિ પસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ અત્થો.

યુત્તોતિ સમ્પયુત્તો. આનાપાનસ્સતિયન્તિ આનાપાનસ્સતિયં પચ્ચયભૂતાયન્તિ અત્થો. પુરિમસ્મિઞ્હિ અત્થે સમાધિસ્સ સતિયા સહજાતાદિપચ્ચયભાવો વુત્તો સમ્પયુત્તવચનતો, દુતિયસ્મિં પન ઉપનિસ્સયભાવોપિ. ઉપચારજ્ઝાનસહગતા હિ સતિ અપ્પનાસમાધિસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતીતિ ઉભયથાપિ સહજાતાદીનં સત્તન્નમ્પિ પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. ‘‘પુન ચપરં, ઉદાયિ, અક્ખાતા મયા સાવકાનં પટિપદા, યથાપટિપન્ના મે સાવકા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૪૭) ઉપ્પાદનવડ્ઢનટ્ઠેન ભાવનાતિ વુચ્ચતીતિ તદુભયવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો વડ્ઢિતો ચા’’તિ આહ. તત્થ ભાવં વિજ્જમાનતં ઇતો ગતોતિ ભાવિતો, ઉપ્પાદિતો પટિલદ્ધમત્તોતિ અત્થો. ઉપ્પન્નો પન લદ્ધાસેવનો ભાવિતો, પગુણભાવં આપાદિતો વડ્ઢિતોતિ અત્થો. બહુલીકતોતિ બહુલં પવત્તિતો. તેન આવજ્જનાદિવસીભાવપ્પત્તિમાહ. યો હિ વસીભાવં આપાદિતો, સો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતબ્બતો પુનપ્પુનં પવત્તિસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં કતો’’તિ. યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧) વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨) ચ એવમાદીસુ પઠમપદે વુત્તો એવ-સદ્દો દુતિયાદીસુપિ વુત્તોયેવ હોતિ, એવમિધાપીતિ આહ ‘‘ઉભયત્થ એવ-સદ્દેન નિયમો વેદિતબ્બો’’તિ.

ઉભયપદનિયમેન લદ્ધગુણં દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં. અસુભકમ્મટ્ઠાનન્તિ અસુભારમ્મણં ઝાનમાહ. તઞ્હિ અસુભેસુ યોગકમ્મભાવતો યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો ચ ‘‘અસુભકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેવલન્તિ ઇમિના આરમ્મણં નિવત્તેતિ. પટિવેધવસેનાતિ ઝાનપટિવેધવસેન. ઝાનઞ્હિ ભાવનાવિસેસેન ઇજ્ઝન્તં અત્તનો વિસયં પટિવિજ્ઝન્તમેવ પવત્તતિ યથાસભાવતો પટિવિજ્ઝીયતિ ચાતિ પટિવેધોતિ વુચ્ચતિ. ઓળારિકારમ્મણત્તાતિ બીભચ્છારમ્મણત્તા. પટિકૂલારમ્મણત્તાતિ જિગુચ્છિતબ્બારમ્મણત્તા. પરિયાયેનાતિ કારણેન લેસન્તરેન વા. આરમ્મણસન્તતાયપીતિ અનુક્કમેન વિચેતબ્બતં પત્તારમ્મણસ્સ પરમસુખુમતં સન્ધાયાહ. સન્તે હિ સન્નિસિન્ને આરમ્મણે પવત્તમાનો ધમ્મો સયમ્પિ સન્નિસિન્નોવ હોતિ. તેનાહ – ‘‘સન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો’’તિ, નિબ્બુતસબ્બપરિળાહોતિ અત્થો. આરમ્મણસન્તતાય તદારમ્મણાનં ધમ્માનં સન્તતા લોકુત્તરધમ્મારમ્મણાહિ પચ્ચવેક્ખણાહિ દીપેતબ્બા.

નાસ્સ સન્તપણીતભાવાવહં કિઞ્ચિ સેચનન્તિ અસેચનકો, અસેચનકત્તા અનાસિત્તકો, અનાસિત્તકત્તા એવ અબ્બોકિણ્ણો અસમ્મિસ્સો પરિકમ્માદિના, તતોયેવ પાટિયેક્કો, વિસુંયેવેકો આવેણિકો અસાધારણો. સબ્બમેતં સરસતો એવ સન્તભાવં દસ્સેતું વુત્તં, પરિકમ્મં વા સન્તભાવનિમિત્તં. પરિકમ્મન્તિ ચ કસિણકરણાદિનિમિત્તુપ્પાદપરિયોસાનં, તાદિસં ઇધ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદા હિ કમ્મટ્ઠાનં નિરસ્સાદત્તા અસન્તં અપ્પણીતં સિયા. ઉપચારેન વા નત્થિ એત્થ સન્તતાતિ યોજના. યથા ઉપચારક્ખણે નીવરણવિગમેન અઙ્ગપાતુભાવેન ચ પરેસં સન્તતા હોતિ, ન એવમિમસ્સ. અયં પન આદિમનસિ…પે… પણીતો ચાતિ યોજના. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિકે સન્ધાયાહ. અનાસિત્તકોતિ ઉપસેચનેન અનાસિત્તકો. તેનાહ ‘‘ઓજવન્તો’’તિ, ઓજવન્તસદિસોતિ અત્થો. મધુરોતિ ઇટ્ઠો. ચેતસિકસુખપ્પટિલાભસંવત્તનં તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન ઉપેક્ખાય વા સન્તભાવેન સુખગતિકત્તા સબ્બેસમ્પિ વસેન વેદિતબ્બં. ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટસરીરતાવસેન પન કાયિકસુખપ્પટિલાભસંવત્તનં દટ્ઠબ્બં, તઞ્ચ ખો ઝાનતો વુટ્ઠિતકાલે. ઇમસ્મિં પક્ખે અપ્પિતપ્પિતક્ખણેતિ ઇદં હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં.

અવિક્ખમ્ભિતેતિ ઝાનેન સકસન્તાનતો અનીહટે અપ્પહીને. અકોસલ્લસમ્ભૂતેતિ અકોસલ્લં વુચ્ચતિ અવિજ્જા, તતો સમ્ભૂતે. અવિજ્જાપુબ્બઙ્ગમા હિ સબ્બે પાપધમ્મા. ખણેનેવાતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ. અન્તરધાપેતીતિ એત્થ અન્તરધાપનં વિનાસનં. તં પન ઝાનકત્તુકસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં હોતીતિ આહ ‘‘વિક્ખમ્ભેતી’’તિ. વૂપસમેતીતિ વિસેસેન ઉપસમેતિ. વિસેસેન ઉપસમનં પન સમ્મદેવ ઉપસમનં હોતીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ ઉપસમેતી’’તિ.

નનુ ચ અઞ્ઞોપિ સમાધિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ પટિપક્ખધમ્મે અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતિ, અથ કસ્મા અયમેવ સમાધિ એવં વિસેસેત્વા વુત્તોતિ? પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય નાનાવિતક્કવૂપસમનસબ્ભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૧; ઉદા. ૩૧). અપિચ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ઞાણુત્તરસ્સેતં કમ્મટ્ઠાનં, ઞાણુત્તરસ્સ ચ કિલેસપ્પહાનં ઇતરેહિ સાતિસયં યથા સદ્ધાધિમુત્તેહિ દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ, તસ્મા ઇમં વિસેસં સન્ધાય ‘‘ઠાનસો અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતી’’તિ વુત્તં. અથ વા નિમિત્તપાતુભાવે સતિ ખણેનેવ અઙ્ગપાતુભાવસબ્ભાવતો અયમેવ સમાધિ ‘‘ઠાનસો અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતી’’તિ વુત્તો યથા તં મહતો અકાલમેઘસ્સ ઉટ્ઠિતસ્સ ધારાનિપાતે ખણેનેવ પથવિયં રજોજલ્લસ્સ વૂપસમો. તેનેવાહ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહા અકાલમેઘો ઉટ્ઠિતો’’તિઆદિ. સાસનિકસ્સ ઝાનભાવના યેભુય્યેન નિબ્બેધભાગિયાવ હોતીતિ આહ ‘‘નિબ્બેધભાગિયત્તા’’તિ. બુદ્ધાનં પન એકંસેન નિબ્બેધભાગિયાવ હોતિ. ઇમમેવ હિ કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા સબ્બેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ, અરિયમગ્ગસ્સ પાદકભૂતો અયં સમાધિ અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અરિયમગ્ગભાવં ઉપગતો વિય હોતીતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુડ્ઢિપ્પત્તો’’તિ. અયં પનત્થો વિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં વસેન સમ્મદેવ યુજ્જતિ.

કથન્તિ ઇદં પુચ્છનાકારવિભાવનપદં, પુચ્છા ચેત્થ કથેતુકમ્યતાવસેન અઞ્ઞેસં અસમ્ભવતો, સા ચ ઉપરિ દેસનં આરુળ્હાનં સબ્બેસં પકારવિસેસાનં આમસનવસેનાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કથન્તિ…પે… વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છા’’તિ આહ. કથં બહુલીકતોતિ એત્થાપિ આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તત્થ કથન્તિ આનાપાનસ્સતિસમાધિબહુલીકારં નાનપ્પકારતો વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છા. બહુલીકતો આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ તથા પુટ્ઠધમ્મનિદસ્સનન્તિ ઇમમત્થં ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિનાયેવ અતિદિસ્સતિ. હેટ્ઠા પપઞ્ચવસેન વુત્તમત્થં સુખગ્ગહણત્થં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો’’તિ આહ, પિણ્ડત્થોતિ વુત્તં હોતિ.

તમત્થન્તિ તં ‘‘કથં ભાવિતો’’તિઆદિના પુચ્છાવસેન સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં. ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯૧; અ. નિ. ૩.૬૧) ઇધ-સદ્દો લોકં ઉપાદાય વુત્તો. ‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૬૯) ઓકાસં. ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦) પદપૂરણમત્તં. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) પન સાસનં. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ’’તિ ઇધાપિ સાસનમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા તમેવત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકસ્સાતિ સબ્બપ્પકારગ્ગહણં સોળસ પકારે સન્ધાય. તે હિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. બાહિરકા હિ જાનન્તા આદિતો ચતુપ્પકારમેવ જાનન્તિ. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપ્પટિસેધનો’’તિ, યથાવુત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિસ્સયભાવપ્પટિસેધનોતિ અત્થો. એતેન ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે’’તિ ઇદં અન્તોગધએવ-સદ્દન્તિ દસ્સેતિ. સન્તિ હિ એકપદાનિપિ અવધારણાનિ યથા વાયુભક્ખોતિ. તેનેવાહ ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો’’તિઆદિ. પરિપુણ્ણસમણકરણધમ્મો હિ યો, સો સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકો. પરપ્પવાદાતિ પરેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં નાનપ્પકારવાદા તિત્થાયતનાનિ.

અરઞ્ઞાદિકસ્સેવ ભાવનાનુરૂપસેનાસનતં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. દુદ્દમો દમથં અનુપગતો ગોણો કૂટગોણો. યથા થનેહિ સબ્બસો ખીરં ન પગ્ઘરતિ, એવં દોહપટિબન્ધિની કૂટધેનુ. અસ્સાતિ ગોપસ્સ. રૂપસદ્દાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકઅસ્સાદો રૂપારમ્મણાદિરસો. પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણન્તિ પબ્બજિતતો પુબ્બે, અનાદિમતિ વા સંસારે પરિચિતારમ્મણં. ઉપચારવસેન ઉપનિસીદતિ, અપ્પનાવસેન ઉપનિપજ્જતીતિ યોજેતબ્બં.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. નિબન્ધેય્યાતિ બન્ધેય્ય. સતિયાતિ સમ્મદેવ કમ્મટ્ઠાનસલ્લક્ખણવસપ્પવત્તાય સતિયા. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે. દળ્હન્તિ થિરં, યથા સતોકારિસ્સ ઉપચારપ્પનાભેદો સમાધિ ઇજ્ઝતિ, તથા થામગતં કત્વાતિ અત્થો.

મુદ્ધભૂતન્તિ સન્તતાદિવિસેસગુણવન્તતાય બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ સમાસેવિતભાવતો ચ મુદ્ધસદિસં, ઉત્તમન્તિ અત્થો. વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનન્તિ સબ્બેસં બુદ્ધાનં એકચ્ચાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વિસેસાધિગમસ્સ ચેવ અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનેન અધિગતવિસેસાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ ચ પદટ્ઠાનભૂતં. વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય ભગવા યોગીનં અનુરૂપનિવાસટ્ઠાનુપદિસ્સનતો. ભિક્ખુ દીપિસદિસો અરઞ્ઞે એકકો વિહરિત્વા પટિપક્ખનિમ્મથનેન ઇચ્છિતત્થસાધનતો. ફલમુત્તમન્તિ સામઞ્ઞફલમાહ. પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિન્તિ ભાવનુસ્સાહજવસ્સ યોગ્ગકરણભૂમિભૂતં.

એવં વુત્તલક્ખણેસૂતિ અભિધમ્મપરિયાયેન સુત્તન્તપરિયાયેન વુત્તલક્ખણેસુ. રુક્ખસમીપન્તિ ‘‘યાવતા મજ્ઝન્હિકે કાલે સમન્તા છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલન્તિ વુચ્ચતી’’તિ એવં વુત્તં રુક્ખસ્સ સમીપટ્ઠાનં. અવસેસસત્તવિધસેનાસનન્તિ પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપ્પત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જન્તિ એવં વુત્તં. ઉતુત્તયાનુકૂલં ધાતુચરિયાનુકૂલન્તિ ગિમ્હાદિઉતુત્તયસ્સ સેમ્હાદિધાતુત્તયસ્સ મોહાદિચરિતત્તયસ્સ ચ અનુકૂલં. તથા હિ ગિમ્હકાલે અરઞ્ઞં અનુકૂલં સોમ્મસીતલભાવતો, હેમન્તે રુક્ખમૂલં હિમપાતનિવારણતો, વસ્સકાલે સુઞ્ઞાગારં વસ્સનિવારણગેહસમ્ભવતો. સેમ્હધાતુકસ્સ સેમ્હપકતિકસ્સ અરઞ્ઞં અનુકૂલં દૂરં ગન્ત્વા ભિક્ખાચરણેન સેમ્હસ્સ વૂપસમનતો, પિત્તધાતુકસ્સ રુક્ખમૂલં અનુકૂલં સીતવાતસમ્ફસ્સસમ્ભવતો, વાતધાતુકસ્સ સુઞ્ઞાગારં અનુકૂલં વાતનિવારણતો. મોહચરિતસ્સ અરઞ્ઞં અનુકૂલં. મહાઅરઞ્ઞે હિ ચિત્તં ન સઙ્કુચતિ વિવટઙ્ગણભાવતો, દોસચરિતસ્સ રુક્ખમૂલં અનુકૂલં પસાદનીયભાવતો, રાગચરિતસ્સ સુઞ્ઞાગારં અનુકૂલં વિસભાગારમ્મણાનં પવેસનિવારણતો. અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિકન્તિ અસઙ્કોચાવિક્ખેપપક્ખિકં. સયનઞ્હિ કોસજ્જપક્ખિકં, ઠાનચઙ્કમનાનિ ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનિ, ન એવં નિસજ્જા. તતો એવ તસ્સા સન્તતા. નિસજ્જાય દળ્હભાવં પલ્લઙ્કાભુજનેન, અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસુખતં ઉપરિમકાયસ્સ ઉજુકટ્ઠપનેન, આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયં પરિમુખં સતિયા ઠપનેન દસ્સેન્તો.

ઊરુબદ્ધાસનન્તિ ઊરૂનમધોબન્ધનવસેન નિસજ્જા. હેટ્ઠિમકાયસ્સ અનુજુકં ઠપનં નિસજ્જાવચનેનેવ બોધિતન્તિ. ઉજું કાયન્તિ એત્થ કાય-સદ્દો ઉપરિમકાયવિસયોતિ આહ – ‘‘ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા’’તિ. તં પન ઉજુકટ્ઠપનં સરૂપતો પયોજનતો ચ દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠારસા’’તિઆદિ વુત્તં. ન પણમન્તીતિ ન ઓણમન્તિ. ન પરિપતતીતિ ન વિગચ્છતિ વીથિં ન વિલઙ્ઘેતિ, તતો એવ પુબ્બેનાપરં વિસેસુપ્પત્તિયા વુડ્ઢિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ. ઇધ પરિ-સદ્દો અભિ-સદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાનંયેવ પુરક્ખત્વાતિ અત્થો. પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬, ૨૦) વિય. નિય્યાનટ્ઠો પટિપક્ખતો નિગ્ગમનટ્ઠો, તસ્મા પરિગ્ગહિતનિય્યાનન્તિ સબ્બથા ગહિતાસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિં કત્વા, પરમં સતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. સતોવાતિ સતિયા સમન્નાગતો એવ સરન્તો એવ અસ્સસતિ, નાસ્સ કાચિ સતિવિરહિતા અસ્સાસપ્પવત્તિ હોતીતિ અત્થો. સતો પસ્સસતીતિ એત્થાપિ સતોવ પસ્સસતીતિ એવ-સદ્દો આનેત્વા વત્તબ્બો. સતોકારીતિ સતો એવ હુત્વા સતિયા એવ વા કાતબ્બસ્સ કત્તા, કરણસીલો વા.

બાત્તિંસાય આકારેહીતિ ચતૂસુ ચતુક્કેસુ આગતાનિ દીઘરસ્સાદીનિ સોળસ પદાનિ અસ્સાસપસ્સાસવસેન દ્વિધા વિભજિત્વા વુત્તેહિ દીઘમસ્સાસં આદિં કત્વા પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિપસ્સાસપરિયન્તેહિ બાત્તિંસાકારેહિ. યદિ ‘‘સતોવ અસ્સસતિ, સતો પસ્સસતી’’તિ એતસ્સ વિભઙ્ગે વુત્તં, અથ કસ્મા ‘‘અસ્સસતિ પસ્સસતિ’’ચ્ચેવ અવત્વા ‘‘સતોકારી’’તિ વુત્તં? એકરસં દેસનં કાતુકામતાય. પઠમચતુક્કે પદદ્વયમેવ હિ વત્તમાનકાલવસેન આગતં, ઇતરાનિ અનાગતકાલવસેન, તસ્મા એકરસં દેસનં કાતુકામતાય સબ્બત્થ ‘‘સતોકારિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. દીઘંઅસ્સાસવસેનાતિ દીઘઅસ્સાસવસેન, વિભત્તિઅલોપં કત્વા નિદ્દેસો. દીઘન્તિ વા ભગવતા વુત્તઅસ્સાસવસેન. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપન્તિ વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખભાવતો અવિક્ખેપોતિ લદ્ધનામં ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેનાતિ યથાવુત્તાય સતિયા યથાવુત્તેન ચ ઞાણેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – દીઘં અસ્સાસં આરમ્મણભૂતં અવિક્ખિત્તચિત્તસ્સ અસમ્મોહતો વા સમ્પજાનન્તસ્સ તત્થ સતિ ઉપટ્ઠિતાવ હોતિ, તં સમ્પજાનન્તસ્સ આરમ્મણકરણવસેન અસમ્મોહવસેન વા સમ્પજઞ્ઞં, તદધીનસતિસમ્પજઞ્ઞેન તંસમઙ્ગી યોગાવચરો સતોકારી નામ હોતીતિ. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેનાતિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી હુત્વા અસ્સસનસ્સ વસેન. ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિઅસ્સાસવસેના’’તિ વા પાઠો, તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો અસ્સાસા પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિઅસ્સાસા, તેસં વસેનાતિ અત્થો.

અન્તો ઉટ્ઠિતસસનં અસ્સાસો, બહિ ઉટ્ઠિતસસનં પસ્સાસોતિ આહ – ‘‘અસ્સાસોતિ બહિનિક્ખમનવાતો’’તિઆદિ. સુત્તન્તટ્ઠકથાયં પન બહિ ઉટ્ઠહિત્વાપિ અન્તો સસનતો અસ્સાસો, અન્તો ઉટ્ઠહિત્વાપિ બહિ સસનતો પસ્સાસોતિ કત્વા ઉપ્પટિપાટિયા વુત્તં. અથ વા માતુકુચ્છિયં બહિ નિક્ખમિતું અલદ્ધોકાસો નાસિકાવાતો માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તે પઠમં બહિ નિક્ખમતીતિ વિનયટ્ઠકથાયં ઉપ્પત્તિક્કમેન ‘‘આદિમ્હિ સાસો અસ્સાસો’’તિ બહિનિક્ખમનવાતો વુત્તો. તેનેવાહ ‘‘સબ્બેસમ્પિ ગબ્ભસેય્યકાન’’ન્તિઆદિ. સુત્તન્તટ્ઠકથાયં પન પવત્તિયં ભાવનારમ્ભસમયે પઠમં નાસિકાવાતસ્સ અન્તો આકડ્ઢિત્વા પચ્છા બહિ વિસ્સજ્જનતો પવત્તિક્કમેન ‘‘આદિમ્હિ સાસો અસ્સાસો’’તિ અન્તોપવિસનવાતો વુત્તો. સુત્તન્તનયોયેવ ચેત્થ ‘‘અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો અજ્ઝત્તં વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ, પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો બહિદ્ધા વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૭) ઇમાય પાળિયા સમેતિ. ‘‘ભાવનારમ્ભે પવત્તિક્કમસ્સેવ ઇચ્છિતત્તા સુન્દરતરો’’તિ વદન્તિ. તાલું આહચ્ચ નિબ્બાયતીતિ તાલું આહચ્ચ નિરુજ્ઝતિ. તેન કિર સમ્પતિજાતો બાલદારકો ખિપિતં કરોતિ. એવં તાવાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનં. કેચિ ‘‘એવં તાવાતિ અનેન પવત્તિક્કમેન અસ્સાસો બહિનિક્ખમનવાતોતિ ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ વદન્તિ.

અદ્ધાનવસેનાતિ કાલદ્ધાનવસેન. અયઞ્હિ અદ્ધાન-સદ્દો કાલસ્સ દેસસ્સ ચ વાચકોતિ. તત્થ દેસદ્ધાનં ઉદાહરણભાવેન દસ્સેત્વા કાલદ્ધાનસ્સ વસેન અસ્સાસપસ્સાસાનં દીઘરસ્સતં વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઓકાસદ્ધાનન્તિ ઓકાસભૂતં અદ્ધાનં. ફરિત્વાતિ બ્યાપેત્વા. ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ અનેકકલાપભાવેન, દીઘમદ્ધાનન્તિ દીઘં પદેસં. તસ્માતિ સણિકં પવત્તિયા દીઘસન્તાનતાય દીઘાતિ વુચ્ચન્તિ. એત્થ ચ હત્થિઆદિસરીરે સુનખાદિસરીરે ચ અસ્સાસપસ્સાસાનં દેસદ્ધાનવિસિટ્ઠેન કાલદ્ધાનવસેનેવ દીઘરસ્સતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા ‘‘સણિકં પૂરેત્વા સણિકમેવ નિક્ખમન્તિ, સીઘં પૂરેત્વા સીઘમેવ નિક્ખમન્તી’’તિ વચનતો. મનુસ્સેસૂતિ સમાનપ્પમાણેસુપિ મનુસ્સસરીરેસુ. દીઘં અસ્સસન્તીતિ દીઘં અસ્સાસપ્પબન્ધં પવત્તેન્તીતિ અત્થો. પસ્સસન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સુનખસસાદયો વિય રસ્સં અસ્સસન્તિ પસ્સસન્તિ ચાતિ યોજના. ઇદં પન દીઘં રસ્સઞ્ચ અસ્સસનં પસ્સસનઞ્ચ તેસં સત્તાનં સરીરસ્સ સભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. તેસન્તિ તેસં સત્તાનં. તેતિ અસ્સાસપસ્સાસા. ઇત્તરમદ્ધાનન્તિ અપ્પકં કાલં. નવહાકારેહીતિ ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ પુબ્બેનાપરં અલદ્ધવિસેસસ્સ કેવલં અદ્ધાનવસેન આદિતો વુત્તા તયો આકારા, તે ચ ખો એકચ્ચો અસ્સાસં સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેતિ, એકચ્ચો પસ્સાસં, એકચ્ચો તદુભયન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં વસેન. કેચિ પન ‘‘અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપીતિ એકજ્ઝં વચનં ભાવનાય નિરન્તરં પવત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ વદન્તિ. છન્દવસેન પુબ્બે વિય તયો, તથા પામોજ્જવસેનાતિ ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ.

કામઞ્ચેત્થ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ તયો એવ આકારા લબ્ભન્તિ, તન્તિવસેન પન સબ્બેસં પાળિઆરુળ્હત્તા તેસં વસેન પરિકમ્મસ્સ કાતબ્બત્તા ચ ‘‘તત્રાયં ભિક્ખુ નવહાકારેહી’’તિ વુત્તં. એવં પજાનતોતિ એવં યથાવુત્તેહિ આકારેહિ અસ્સાસપસ્સાસે પજાનતો, તત્થ મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ. એકેનાકારેનાતિ દીઘંઅસ્સાસાદીસુ ચતૂસુ આકારેસુ એકેન આકારેન, નવસુ તીસુ વા એકેન. તથા હિ વક્ખતિ –

‘‘દીઘો રસ્સો ચ અસ્સાસો,

પસ્સાસોપિ ચ તાદિસો;

ચત્તારો વણ્ણા વત્તન્તિ,

નાસિકગ્ગેવ ભિક્ખુનો’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫);

અયં ભાવના અસ્સાસપસ્સાસકાયાનુપસ્સનાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના સમ્પજ્જતી’’તિ.

ઇદાનિ પાળિવસેનેવ તે નવ આકારે ભાવનાવિધિઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ‘‘કથં પજાનાતી’’તિ પજાનનવિધિં કથેતુકમ્યતાય પુચ્છતિ. દીઘં અસ્સાસન્તિ વુત્તલક્ખણં દીઘં અસ્સાસં. અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ અદ્ધાનન્તિ સઙ્ખં ગતે દીઘે કાલે, દીઘં ખણન્તિ અત્થો. કોટ્ઠાસપરિયાયો વા સઙ્ખાત-સદ્દો ‘‘થેય્યસઙ્ખાત’’ન્તિઆદીસુ વિય, તસ્મા અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ અદ્ધાનકોટ્ઠાસે દેસભાગેતિ અત્થો. છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહન્તિયા લદ્ધસ્સાદત્તા તત્થ સાતિસયો કત્તુકામતાલક્ખણો કુસલચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. છન્દવસેનાતિ તથાપવત્તછન્દસ્સ વસેન વિસેસભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં વુડ્ઢિં ફાતિં ગમેન્તસ્સ. તતો સુખુમતરન્તિ યથાવુત્તછન્દપ્પવત્તિયા પુરિમકતો સુખુમતરં. ભાવનાબલેન હિ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથપરિળાહતાય કાયસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમતરા હુત્વા પવત્તન્તિ. પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં સુખુમતરભાવેન આરમ્મણસ્સ સન્તતરતાય કમ્મટ્ઠાનસ્સ ચ વીથિપ્પટિપન્નતાય ભાવનાચિત્તસહગતો પમોદો ખુદ્દિકાદિભેદા તરુણપીતિ ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તં વિવત્તતીતિ અનુક્કમેન અસ્સાસપસ્સાસાનં અતિવિય સુખુમતરભાવપ્પત્તિયા અનુપટ્ઠહને વિચેતબ્બાકારપ્પત્તેહિ તેહિ ચિત્તં વિનિવત્તતીતિ કેચિ. ભાવનાબલેન પન સુખુમતરભાવપ્પત્તેસુ અસ્સાસપસ્સાસેસુ તત્થ પટિભાગનિમિત્તે ઉપ્પન્ને પકતિઅસ્સાસપસ્સાસતો ચિત્તં નિવત્તતિ. ઉપેક્ખા સણ્ઠાતીતિ તસ્મિં પટિભાગનિમિત્તે ઉપચારપ્પનાભેદે સમાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને પુન ઝાનનિબ્બત્તનત્થં બ્યાપારાભાવતો અજ્ઝુપેક્ખનં હોતિ, સા પનાયં ઉપેક્ખા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા.

ઇમેહિ નવહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ નવહિ પકારેહિ પવત્તા. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ દીઘાકારા અસ્સાસપસ્સાસા ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ સમૂહટ્ઠેન કાયો. અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય ઉપ્પન્નનિમિત્તમ્પિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસસામઞ્ઞવસેન વુત્તં. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ તં આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ સતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. અનુપસ્સના ઞાણન્તિ સમથવસેન નિમિત્તસ્સ અનુપસ્સના વિપસ્સનાવસેન અસ્સાસપસ્સાસે તન્નિસ્સયઞ્ચ કાયં ‘‘રૂપ’’ન્તિ, ચિત્તં તંસમ્પયુત્તધમ્મે ચ ‘‘અરૂપ’’ન્તિ વવત્થપેત્વા નામરૂપસ્સ અનુપસ્સના ચ ઞાણં તત્થ યથાભૂતાવબોધો. કાયો ઉપટ્ઠાનન્તિ સો કાયો આરમ્મણકરણવસેન ઉપગન્ત્વા સતિ એત્થ તિટ્ઠતીતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. એત્થ ચ ‘‘કાયો ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના ઇતરકાયસ્સપિ સઙ્ગહોતિ તથા વુત્તં સમ્મસનચારસ્સપિ ઇધ ઇચ્છિતત્તા. નો સતીતિ સો કાયો સતિ નામ ન હોતિ. સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ સરણટ્ઠેન ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન ચ. તાય સતિયાતિ યથાવુત્તાય સતિયા. તેન ઞાણેનાતિ યથાવુત્તેનેવ ઞાણેન. તં કાયન્તિ તં અસ્સાસપસ્સાસકાયઞ્ચેવ તન્નિસ્સયરૂપકાયઞ્ચ. અનુપસ્સતીતિ ઝાનસમ્પયુત્તઞાણેન ચેવ વિપસ્સનાઞાણેન ચ અનુ અનુ પસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ કાયે કાયાનુપસ્સના સતિપટ્ઠાનભાવનાતિ તેન અનુપસ્સનેન યથાવુત્તે કાયે અયં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનાતિ વુચ્ચતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યા અયં યથાવુત્તે અસ્સાસપસ્સાસકાયે તસ્સ નિસ્સયભૂતે કરજકાયે ચ કાયસ્સેવ અનુપસ્સના અનુદકભૂતાય મરીચિયા ઉદકાનુપસ્સના વિય ન અનિચ્ચાદિસભાવે કાયે નિચ્ચાદિભાવાનુપસ્સના, અથ ખો યથારહં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તા સુભભાવસ્સેવ અનુપસ્સના. અથ વા કાયે ‘‘અહન્તિ વા, મમન્તિ વા, ઇત્થીતિ વા, પુરિસો’’તિ વા ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ અભાવતો તાદિસં અનનુપસ્સિત્વા કાયમત્તસ્સેવ અનુપસ્સના કાયાનુપસ્સના, તાય કાયાનુપસ્સનાય સમ્પયુત્તા સતિયેવ ઉપટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, તસ્સ ભાવના વડ્ઢના કાયાનુપસ્સના સતિપટ્ઠાનભાવનાતિ.

એસેવ નયોતિ ‘‘નવહિ આકારેહી’’તિઆદિના વુત્તવિધિં રસ્સ-પદે અતિદિસ્સતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં યથાદસ્સિતે ‘‘કથં દીઘં અસ્સસન્તો’’તિઆદિના આગતે પાળિનયે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં રસ્સપદવસેન આગતે પાળિનયે. અયન્તિ યોગાવચરો. અદ્ધાનવસેનાતિ દીઘકાલવસેન. ઇત્તરવસેનાતિ પરિત્તકાલવસેન. ઇમેહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ.

તાદિસોતિ દીઘો રસ્સો ચ. ચત્તારો વણ્ણાતિ ચત્તારો આકારા તે ચ દીઘાદયો એવ. નાસિકગ્ગેવ ભિક્ખુનોતિ ગાથાસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તં. નાસિકગ્ગે વાતિ વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન ઉત્તરોટ્ઠં સઙ્ગણ્હાતિ.

સબ્બકાયપ્પટિસંવેદીતિ સબ્બસ્સ કાયસ્સ પટિ પટિ પચ્ચેકં સમ્મદેવ વેદનસીલો જાનનસીલો, તસ્સ વા પટિ પટિ સમ્મદેવ વેદો એતસ્સ અત્થિ, તં વા પટિ પટિ સમ્મદેવ વેદમાનોતિ અત્થો. તત્થ તત્થ સબ્બ-ગ્ગહણેન અસ્સાસાદિકાયસ્સ અનવસેસપરિયાદાને સિદ્ધેપિ અનેકકલાપસમુદાયભાવતો તસ્સ સબ્બેસમ્પિ ભાગાનં સંવેદનદસ્સનત્થં પટિ-સદ્દગ્ગહણં, તત્થ સક્કચ્ચકારિભાવદસ્સનત્થં સં-સદ્દગ્ગહણન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સકલસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથા સમાનેસુપિ અસ્સાસપસ્સાસેસુ યોગિનો પટિપત્તિવિધાને પચ્ચેકં સક્કચ્ચંયેવ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેતું વિસું દેસના કતા, એવં તમેવત્થં દીપેતું સતિપિ અત્થસ્સ સમાનતાય ‘‘સકલસ્સા’’તિઆદિના પદદ્વયસ્સ વિસું વિસું અત્થવણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા. પાકટં કરોન્તોતિ વિભૂતં કરોન્તો, સબ્બસો વિભાવેન્તોતિ અત્થો. પાકટીકરણં વિભાવનં તત્થ અસમ્મુય્હનઞાણેનેવ નેસં પવત્તનેન હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં વિદિતં કરોન્તો’’તિઆદિમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેનેવ અસ્સાસપસ્સાસે પવત્તેતિ, ન વિપ્પયુત્તચિત્તેન, તસ્મા એવંભૂતો સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ વુચ્ચતિ બુદ્ધાદીહીતિ યોજના. ચુણ્ણવિચુણ્ણવિસટેતિ અનેકકલાપતાય ચુણ્ણવિચુણ્ણભાવેન વિસટે. આદિ પાકટો હોતિ સતિયા ઞાણસ્સ ચ વસેન કતપુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ પવત્તત્તા. તાદિસેન ભવિતબ્બન્તિ ચતુત્થપુગ્ગલસદિસેન ભવિતબ્બં, પગેવ સતિં ઞાણઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા તીસુપિ ઠાનેસુ ઞાણસમ્પયુત્તમેવ ચિત્તં પવત્તેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન સબ્બકાયપ્પટિસંવેદનવસેનેવ. ઘટતીતિ ઉસ્સહતિ. વાયમતીતિ વાયામં કરોતિ, મનસિકારં પવત્તેતીતિ અત્થો. તથાભૂતસ્સાતિ આનાપાનસ્સતિં ભાવેન્તસ્સ. સંવરોતિ સતિ વીરિયમ્પિ વા. તાય સતિયાતિ યા સા આનાપાને આરબ્ભ પવત્તા સતિ, તાય. તેન મનસિકારેનાતિ યો સો તત્થ સતિપુબ્બઙ્ગમો ભાવનામનસિકારો, તેન સદ્ધિન્તિ અધિપ્પાયો. આસેવતીતિ ‘‘તિસ્સો સિક્ખાયો’’તિ વુત્તે અધિકુસલધમ્મે આસેવતિ. તદાસેવનઞ્હેત્થ સિક્ખનન્તિ અધિપ્પેતં. પુરિમનયેતિ પુરિમસ્મિં ભાવનાનયે, પઠમવત્થુદ્વયેતિ અધિપ્પાયો. તત્થાપિ કામં ઞાણુપ્પાદનં લબ્ભતેવ અસ્સાસપસ્સાસાનં યાથાવતો દીઘરસ્સભાવાવબોધસબ્ભાવતો, તથાપિ તં ન દુક્કરં યથાપવત્તાનં તેસં ગહણમત્તભાવતોતિ તત્થ વત્તમાનકાલપ્પયોગો કતો. ઇદં પન દુક્કરં પુરિસસ્સ ખુરધારાયં ગમનસદિસં, તસ્મા સાતિસયેનેત્થ પુબ્બાભિસઙ્ખારેન ભવિતબ્બન્તિ દીપેતું અનાગતકાલપ્પયોગો કતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તત્થ યસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઞાણુપ્પાદનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન કાયસઙ્ખારપસ્સમ્ભનપીતિપટિસંવેદનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘સંવરસમાદાનાનં સઙ્ગહો’’તિ વદન્તિ.

કાયસઙ્ખારન્તિ અસ્સાસપસ્સાસં. સો હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનોપિ સમાનો કરજકાયપટિબદ્ધવુત્તિતાય તેન સઙ્ખરીયતીતિ કાયસઙ્ખારોતિ વુચ્ચતિ. યો પન ‘‘કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૨) એવમાગતો કાયસઙ્ખારો ચેતનાલક્ખણો સતિપિ દ્વારન્તરુપ્પત્તિયં યેભુય્યવુત્તિયા તબ્બહુલવુત્તિયા ચ કાયદ્વારેન લક્ખિતો, સો ઇધ નાધિપ્પેતો. પસ્સમ્ભેન્તોતિઆદીસુ પચ્છિમં પચ્છિમં પદં પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ અત્થવચનં. તસ્મા પસ્સમ્ભનં નામ વૂપસમનં, તઞ્ચ તથાપયોગે અસતિ ઉપ્પજ્જનારહસ્સ ઓળારિકસ્સ કાયસઙ્ખારસ્સ પયોગસમ્પત્તિયા અનુપ્પાદનન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્રાતિ ‘‘ઓળારિકં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો’’તિ એત્થ. અપરિગ્ગહિતકાલેતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અનારદ્ધકાલે, તતો એવ કાયચિત્તાનમ્પિ અપરિગ્ગહિતકાલે. ‘‘નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાયા’’તિ હિ ઇમિના કાયપરિગ્ગહો, ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના ચિત્તપરિગ્ગહો વુત્તો. તેનેવાહ – ‘‘કાયોપિ ચિત્તમ્પિ પરિગ્ગહિતા હોન્તી’’તિ. કાયોતિ કરજકાયો. સદરથાતિ સપરિળાહા. સા ચ નેસં સદરથતા ગરુભાવેન વિય ઓળારિકતાય અવિનાભાવિનીતિ આહ ‘‘ઓળારિકા’’તિ. બલવતરાતિ સબલા થૂલા. સન્તા હોન્તીતિ ચિત્તં તાવ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવેન એકગ્ગં હુત્વા કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગહેત્વા પવત્તમાનં સન્તં હોતિ વૂપસન્તં, તતો એવ તંસમુટ્ઠાના રૂપધમ્મા લહુમુદુકમ્મઞ્ઞભાવપ્પત્તા, તદનુગુણતાય સેસં તિસન્તતિરૂપન્તિ એવં ચિત્તે કાયે ચ વૂપસન્તે પવત્તમાને તન્નિસ્સિતા અસ્સાસપસ્સાસા સન્તસભાવા અનુક્કમેન સુખુમસુખુમતરસુખુમતમા હુત્વા પવત્તન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘યદા પનસ્સ કાયોપી’’તિઆદિ. પસ્સમ્ભેમીતિ પઠમાવજ્જના. આભુજનં આભોગો, સમ્મા અનુ અનુ આહરણં સમન્નાહારો, તસ્મિંયેવ અત્થે અપરાપરં પવત્તઆવજ્જના તસ્સેવ અત્થસ્સ મનસિકરણં ચિત્તે ઠપનં મનસિકારો, વીમંસા પચ્ચવેક્ખણા.

સારદ્ધેતિ સદરથે સપરિળાહે. અધિમત્તન્તિ બલવં ઓળારિકં, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. કાયસઙ્ખારો હિ અધિપ્પેતો. ‘‘અધિમત્તં હુત્વા પવત્તતી’’તિ કિરિયાવિસેસનં વા એતં. સુખુમન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કાયમ્હીતિ એત્થ ચિત્તે ચાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય કરિયમાનં દુતિયજ્ઝાનસ્સ નાનાવજ્જનં પરિકમ્મં પઠમજ્ઝાનં વિય દૂરસમુસ્સારિતપટિપક્ખન્તિ કત્વા તંસમુટ્ઠાનો કાયસઙ્ખારો પઠમજ્ઝાને ચ દુતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકોતિ સદિસો વુત્તો. એસ નયો સેસુપચારદ્વયેપિ. અથ વા દુતિયજ્ઝાનાદીનં અધિગમાય પટિપજ્જતો દુક્ખાપટિપદાદિવસેન કિલમતો યોગિનો કાયકિલમથચિત્તુપઘાતાદિવસેન વિતક્કાદિસઙ્ખોભેન સપરિપ્ફન્દતાય ચ ચિત્તપ્પવત્તિયા દુતિયજ્ઝાનાદિઉપચારેસુ કાયસઙ્ખારસ્સ ઓળારિકતા વેદિતબ્બા. અતિસુખુમોતિ અઞ્ઞત્થ લબ્ભમાનો કાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને અતિક્કન્તસુખુમો. સુખુમભાવોપિસ્સ તત્થ નત્થિ કુતો ઓળારિકતા અપ્પવત્તનતો. તેનાહ ‘‘અપ્પવત્તિમેવ પાપુણાતી’’તિ.

લાભિસ્સ સતો અનુપુબ્બસમાપત્તિસમાપજ્જનવેલં એકાસનેનેવ વા સબ્બેસં ઝાનાનં પટિલાભં સન્ધાય મજ્ઝિમભાણકા હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનતો ઉપરૂપરિઝાનૂપચારેપિ સુખુમતરં ઇચ્છન્તિ. તત્થ હિ સોપચારાનં ઝાનાનં ઉપરૂપરિ વિસેસવન્તતા સન્તતા ચ સમ્ભવેય્ય, એકાવજ્જનૂપચારં વા સન્ધાય એવં વુત્તં. એવઞ્હિ હેટ્ઠા વુત્તવાદેન ઇમસ્સ વાદસ્સ અવિરોધો સિદ્ધો ભિન્નવિસયત્તા. સબ્બેસંયેવાતિ ઉભયેસમ્પિ. યસ્મા તે સબ્બેપિ વુચ્ચમાનેન વિધિના પસ્સદ્ધિમિચ્છન્તિયેવ. અપરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પરિગ્ગહિતકાલે પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ ઇદં સદિસસન્તાનતાય વુત્તં. ન હિ તે એવ ઓળારિકા અસ્સાસાદયો સુખુમા હોન્તિ. પસ્સમ્ભનાકારો પન તેસં હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

મહાભૂતપરિગ્ગહે સુખુમોતિ ચતુધાતુમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં સન્ધાય વુત્તં. સકલરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો ભાવનાય ઉપરૂપરિ પણીતભાવતો. તેનેવાહ ‘‘રૂપારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો’’તિ. લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાયાતિ કલાપસમ્મસનમાહ. નિબ્બિદાનુપસ્સનાતો પટ્ઠાય બલવવિપસ્સના, તતો ઓરં દુબ્બલવિપસ્સના. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ ‘‘અપરિગ્ગહિતકાલે’’તિઆદિના સમથનયે વુત્તનયેન. ‘‘અપરિગ્ગહે પવત્તો કાયસઙ્ખારો મહાભૂતપરિગ્ગહે પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિઆદિના વિપસ્સનાનયેપિ પટિપ્પસ્સદ્ધિ યોજેતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ.

અસ્સાતિ ઇમસ્સ ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ પદસ્સ. ચોદનાસોધનાહીતિ અનુયોગપરિહારેહિ. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. કથન્તિ યં ઇદં ‘‘પસ્સમ્ભયં…પે… સિક્ખતી’’તિ વુત્તં, તં કથં કેન પકારેન કાયસઙ્ખારસ્સ પસ્સમ્ભનં યોગિનો ચ સિક્ખનં હોતીતિ કથેતુકામતાય પુચ્છિત્વા કાયસઙ્ખારે સરૂપતો ઓળારિકસુખુમતો વૂપસમતો અનુયોગપરિહારતો ચ દસ્સેતું ‘‘કતમે કાયસઙ્ખારા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કાયિકાતિ રૂપકાયે ભવા. કાયપ્પટિબદ્ધાતિ કાયસન્નિસ્સિતા. કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ, તતો એવ તે અકાયસમુટ્ઠાનાપિ કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા. પસ્સમ્ભેન્તોતિ ઓળારિકોળારિકં પસ્સમ્ભેન્તો.

સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. ઓળારિકઞ્હિ કાયસઙ્ખારં અવૂપસન્તસભાવં સન્નિસીદાપેન્તો ‘‘પસ્સમ્ભેન્તો’’તિ વુચ્ચતિ, અનુપ્પાદનિરોધં પાપેન્તો ‘‘નિરોધેન્તો’’તિ, સુટ્ઠુ સન્તસભાવં નયન્તો ‘‘વૂપસમેન્તો’’તિ.

યથારૂપેહીતિ યાદિસેહિ. કાયસઙ્ખારેહીતિ ઓળારિકેહિ કાયસઙ્ખારેહિ. આનમનાતિ અભિમુખેન કાયસ્સ નમના. વિનમનાતિ વિસું વિસું પસ્સતો નમના. સન્નમનાતિ સબ્બતો, સુટ્ઠુ વા નમના. પણમનાતિ પચ્છતો નમના. ઇઞ્જનાદીનિ આનમનાદીનં વેવચનાનિ, અધિમત્તાનિ વા અભિમુખચલનાદીનિ આનમનાદયો, મન્દાનિ ઇઞ્જનાદયો. પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારન્તિ તથારૂપં આનમનાદીનં કારણભૂતં ઓળારિકં કાયસઙ્ખારં પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તો. તસ્મિઞ્હિ પસ્સમ્ભિતે આનમનાદયોપિ પસ્સમ્ભિતા એવ હોન્તિ.

સન્તં સુખુમન્તિ યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ કાયસ્સ અપરિપ્ફન્દનહેતૂહિ આનમનાદયો ન હોન્તિ, તથારૂપં દરથાભાવતો સન્તં, અનોળારિકતાય સુખુમં. પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારન્તિ સામઞ્ઞતો એકં કત્વા વદતિ. અથ વા પુબ્બે ઓળારિકોળારિકં કાયસઙ્ખારં પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તો અનુક્કમેન કાયસ્સ અપરિપ્ફન્દનહેતુભૂતે સુખુમસુખુમતરે ઉપ્પાદેત્વા તેપિ પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા પરમસુખુમતાય કોટિપ્પત્તં યં કાયસઙ્ખારં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સન્તં સુખુમં પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ.

ઇતીતિઆદિ ચોદકવચનં. તત્થ ઇતીતિ પકારત્થે નિપાતો, કિરાતિ અરુચિસૂચને, એવઞ્ચેતિ અત્થો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો ‘‘વુત્તપ્પકારેન યદિ અતિસુખુમમ્પિ કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેતી’’તિ. એવં સન્તેતિ એવં સતિ તયા વુત્તાકારે લબ્ભમાને. વાતૂપલદ્ધિયાતિ વાતસ્સ ઉપલદ્ધિયા. ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, અસ્સાસાદિવાતારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ પભાવના ઉપ્પાદના પવત્તના ન હોતિ, તે ચ તેન પસ્સમ્ભેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવનાતિ ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે ભાવનાય પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા સુખુમાનં તેસં પભાવના ચ ન હોતિ ઉભયેસં તેસં તેન પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બતો. આનાપાનસ્સતિયાતિ આનાપાનારમ્મણાય સતિયા ચ પવત્તનં ન હોતિ આનાપાનાનં અભાવતો. તતો એવ તંસમ્પયુત્તસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના ઉપ્પાદનાપિ ન હોતિ. ન હિ કદાચિ આરમ્મણેન વિના સારમ્મણા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ. ન ચ નં તન્તિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં. તં વુત્તવિધાનં સમાપત્તિં પણ્ડિતા પઞ્ઞવન્તો ન ચેવ સમાપજ્જન્તિપિ તતો ન વુટ્ઠહન્તિપીતિ યોજના. એવં ચોદકો સબ્બેન સબ્બં અભાવૂપનયનં પસ્સમ્ભનન્તિ અધિપ્પાયેન ચોદેતિ.

પુન ઇતિ કિરાતિઆદિ યથાવુત્તાય ચોદનાય વિસ્સજ્જના. તત્થ કિરાતિ યદીતિ એતસ્સ અત્થે નિપાતો. ઇતિ કિર સિક્ખતિ, મયા વુત્તાકારેન યદિ સિક્ખતીતિ અત્થો. એવં સન્તેતિ એવં પસ્સમ્ભને સતિ. પભાવના હોતીતિ યદિપિ ઓળારિકા કાયસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, સુખુમા પન અત્થેવાતિ અનુક્કમેન પરમસુખુમભાવપ્પત્તસ્સ વસેન નિમિત્તુપ્પત્તિયા આનાપાનસ્સતિયા આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ પભાવના ઇજ્ઝતેવાતિ અધિપ્પાયો.

યથા કથં વિયાતિ યથાવુત્તવિધાનં તં કથં વિય દટ્ઠબ્બં, અત્થિ કિઞ્ચિ તદત્થસમ્પટિપાદને ઓપમ્મન્તિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ ઓપમ્મં દસ્સેતું ‘‘સેય્યથાપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સેય્યથાપીતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. કંસેતિ કંસભાજને. નિમિત્તન્તિ નિમિત્તસ્સ, તેસં સદ્દાનં પવત્તાકારસ્સાતિ અત્થો. સામિઅત્થે હિ ઇદં ઉપયોગવચનં. સુગ્ગહિતત્તાતિ સુટ્ઠુ ગહિતત્તા. સુમનસિકતત્તાતિ સુટ્ઠુ ચિત્તે ઠપિતત્તા. સૂપધારિતત્તાતિ સમ્મદેવ ઉપધારિતત્તા સલ્લક્ખિતત્તા. સુખુમકા સદ્દાતિ અનુરવે આહ, યે અપ્પકા. અપ્પત્થો હિ અયં ક-સદ્દો. સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણતાપીતિ સુખુમો સદ્દોવ નિમિત્તં સુખુમસદ્દનિમિત્તં, તદારમ્મણતાયપીતિ વુત્તં હોતિ. કામં તદા સુખુમાપિ સદ્દા નિરુદ્ધા, સદ્દનિમિત્તસ્સ પન સુગ્ગહિતત્તા સુખુમતરસદ્દનિમિત્તારમ્મણભાવેનપિ ચિત્તં પવત્તતિ. આદિતો પટ્ઠાય હિ તસ્સ તસ્સ નિરુદ્ધસ્સ સદ્દસ્સ નિમિત્તં અવિક્ખિત્તેન ચિત્તેન ઉપધારેન્તસ્સ અનુક્કમેન પરિયોસાને અતિસુખુમસદ્દનિમિત્તમ્પિ આરમ્મણં કત્વા ચિત્તં પવત્તતેવ. ચિત્તં ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ તસ્મિં યથાઉપટ્ઠિતે નિમિત્તે સમાધાનસબ્ભાવતો.

એવં સન્તેતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. તત્થ યસ્સ સુત્તપદસ્સ સદ્ધિં ચોદનાસોધનાહિ અત્થો વુત્તો, તં ઉદ્ધરિત્વા કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનાનિ વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘પસ્સમ્ભય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારન્તિ વુત્તઅસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ યોજના વેદિતબ્બા. અથ વા પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારન્તિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૭૨ આદયો; મ. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો) કાયાનુપસ્સનં કથેન્તેન પઠમચતુક્કસ્સેવ વુત્તત્તા, આનાપાનસ્સતિસુત્તેપિ ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દીઘં વા અસ્સસન્તો દીઘં અસ્સસામીતિ પજાનાતિ…પે… પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. કાયે કાયાનુપસ્સી, ભિક્ખવે, તસ્મિં સમયે ભિક્ખુ વિહરતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) વુત્તત્તા ચ ‘‘કાયાનુપસ્સનાવસેન વુત્તસ્સ પઠમચતુક્કસ્સા’’તિ વુત્તં.

આદિકમ્મિકસ્સ કમ્મટ્ઠાનવસેનાતિ સમથકમ્મટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં પન ઇતરચતુક્કેસુપિ લબ્ભતેવ. એત્થાતિ પઠમચતુક્કે. સહ પટિસમ્ભિદાહીતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, પુઞ્ઞવન્તાનં પન ઉપનિસ્સયસમ્પન્નાનં અભિઞ્ઞાપિ સિજ્ઝતિયેવ. ચતુબ્બિધન્તિ પાતિમોક્ખસંવરાદિવસેન ચતુબ્બિધં. અનાપજ્જનન્તિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અઞ્ઞતરસ્સ અનાપજ્જનં. આપન્નવુટ્ઠાનન્તિ આપન્નસપ્પટિકમ્માપત્તિતો યથાધમ્મં પટિકમ્મકરણેન વુટ્ઠાનં, દેસનાગામિનિતો દેસનાય, વુટ્ઠાનગામિનિતો પરિવાસાદિવિનયકમ્મકરણેન વુટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. દેસનાયપિ હિ આપન્નાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતીતિ સાપિ વુટ્ઠાનેનેવ સઙ્ગહિતા. કિલેસેહિ ચ અપ્પટિપીળનન્તિ કોધો ઉપનાહો મક્ખો પલાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યં થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદો પમાદોતિ એવમાદીહિ પાપધમ્મેહિ અપ્પટિપીળનં, તેસં અનુપ્પાદનન્તિ વુત્તં હોતિ.

યમિદં આભિસમાચારિકસીલં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. દ્વેઅસીતિ ખન્ધકવત્તાનિ ચુદ્દસવિધં મહાવત્તન્તિ એત્થ મહાવત્તં નામ વત્તક્ખન્ધકે વુત્તાનિ આગન્તુકવત્તં આવાસિકગમિકઅનુમોદનભત્તગ્ગપિણ્ડચારિકઆરઞ્ઞિકસેનાસનજન્તાઘરવચ્ચકુટિઉપજ્ઝાયસદ્ધિવિહારિકઆચરિયઅન્તેવાસિકવત્તન્તિ ચુદ્દસ વત્તાનિ. તતો અઞ્ઞાનિ પન કદાચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલેયેવ ચરિતબ્બાનિ દ્વાસીતિ ખન્ધકવત્તાનિ, ન સબ્બાસુ અવત્થાસુ ચરિતબ્બાનિ, તસ્મા મહાવત્તેસુ અગણિતાનિ. તત્થ ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં…પે… ન છમાયં ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૭૬) વુત્તવત્તાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકવુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં મૂલાયપટિકસ્સનારહેન, માનત્તારહેન, માનત્તચારિકેન, અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૮૨) વુત્તાનિ પકતત્તે ચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું તાનિ અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણિતાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિ વત્તાનિ, ઉક્ખેપનીયકમ્મકતવત્તેસુ વત્તપઞ્ઞાપનવસેન વુત્તં ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં…પે… નહાને પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૫૧) ઇદં અભિવાદનાદીનં અસાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસેતબ્બો’’તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૫૧) ચ દસાતિ એવમેતાનિ દ્વાસીતિ. એતેસ્વેવ પન કાનિચિ તજ્જનીયકમ્માદિવત્તાનિ કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાસીતિ એવ. અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથાપદેસે અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ અસીતિ ખન્ધકવત્તાનીતિ વુચ્ચતિ. આભિસમાચારિકસીલન્તિ એત્થ અભિસમાચારોતિ ઉત્તમસમાચારો, અભિસમાચારોવ આભિસમાચારિકં, અભિસમાચારં વા આરબ્ભ પઞ્ઞત્તં આભિસમાચારિકં, તદેવ સીલન્તિ આભિસમાચારિકસીલં. ખન્ધકવત્તપરિયાપન્નસ્સ સીલસ્સેતં અધિવચનં. અહં સીલં રક્ખામિ, કિં આભિસમાચારિકેનાતિઆદીસુ સીલન્તિ ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નમેવ ગહેતબ્બં ખન્ધકવત્તપરિયાપન્નસ્સ આભિસમાચારિકગ્ગહણેન ગહિતત્તા. પરિપૂરેતિ પરિપુણ્ણે, પરિપૂરિતેતિ વા અત્થો.

તતોતિ યથાવુત્તસીલવિસોધનતો પરં. આવાસોતિ આવાસપલિબોધો. કુલન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૧) આવાસોતિ એકોપિ ઓવરકો વુચ્ચતિ એકમ્પિ પરિવેણં સકલોપિ સઙ્ઘારામો. સ્વાયં ન સબ્બસ્સેવ પલિબોધો હોતિ, યો પનેત્થ નવકમ્માદિઉસ્સુક્કં વા આપજ્જતિ, બહુભણ્ડસન્નિચયો વા હોતિ, યેન કેનચિ વા કારણેન અપેક્ખવા પટિબદ્ધચિત્તો, તસ્સેવ પલિબોધો હોતિ, ન ઇતરસ્સ.

કુલન્તિ ઞાતિકુલં વા ઉપટ્ઠાકકુલં વા. એકચ્ચસ્સ હિ ઉપટ્ઠાકકુલમ્પિ ‘‘સુખિતે સુખિતો’’તિઆદિના નયેન સંસટ્ઠસ્સ વિહરતો પલિબોધો હોતિ, સો કુલમાનુસકેહિ વિના ધમ્મસ્સવનાય સામન્તવિહારમ્પિ ન ગચ્છતિ. એકચ્ચસ્સ માતાપિતરોપિ પલિબોધા ન હોન્તિ કોરણ્ડકવિહારવાસિત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યદહરભિક્ખુનો વિય.

લાભોતિ ચત્તારો પચ્ચયા. તે કથં પલિબોધા હોન્તિ? પુઞ્ઞવન્તસ્સ હિ ભિક્ખુનો ગતગતટ્ઠાને મનુસ્સા મહાપરિવારે પચ્ચયે દેન્તિ, સો તેસં અનુમોદેન્તો ધમ્મં દેસેન્તો સમણધમ્મં કાતું ઓકાસં ન લભતિ, અરુણુગ્ગમનતો યાવ પઠમયામો, તાવ મનુસ્સસંસગ્ગો ન ઉપચ્છિજ્જતિ, પુન બલવપચ્ચૂસેયેવ બાહુલ્લિકપિણ્ડપાતિકા આગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, અસુકો ઉપટ્ઠાકો ઉપાસકો ઉપાસિકા અમચ્ચો અમચ્ચધીતા તુમ્હાકં દસ્સનકામા’’તિ વદન્તિ, સો ‘‘ગણ્હાવુસો પત્તચીવર’’ન્તિ ગમનસજ્જોવ હોતિ નિચ્ચબ્યાવટો, તસ્સેવ તે પચ્ચયા પલિબોધા હોન્તિ. તેન ગણં પહાય યત્થ નં ન જાનન્તિ, તત્થ એકકેન ચરિતબ્બં. એવં સો પલિબોધો ઉપચ્છિજ્જતિ.

ગણોતિ સુત્તન્તિકગણો વા આભિધમ્મિકગણો વા. યો તસ્સ ઉદ્દેસં વા પરિપુચ્છં વા દેન્તો સમણધમ્મસ્સ ઓકાસં ન લભતિ, તસ્સ ગણો પલિબોધો હોતિ. તેન સો એવં ઉપચ્છિન્દિતબ્બો – સચે તેસં ભિક્ખૂનં બહુ કતં હોતિ, અપ્પં અવસિટ્ઠં, તં નિટ્ઠપેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિતબ્બં. સચે અપ્પં કતં, બહુ અવસિટ્ઠં, યોજનતો પરં અગન્ત્વા અન્તોયોજનપરિચ્છેદે અઞ્ઞં ગણવાચકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમે આયસ્મા ઉદ્દેસાદીહિ સઙ્ગણ્હતૂ’’તિ વત્તબ્બં. એવમ્પિ અલભમાનેન ‘‘મય્હં, આવુસો, એકં કિચ્ચં અત્થિ, તુમ્હે યથાફાસુકટ્ઠાનાનિ ગચ્છથા’’તિ ગણં પહાય અત્તનો કમ્મં કાતબ્બં.

કમ્મેનાતિ કમ્મપલિબોધેન. ‘‘કમ્મઞ્ચ પઞ્ચમ’’ન્તિપિ પાઠો. તત્થ કમ્મન્તિ નવકમ્મં. તં કરોન્તેન વડ્ઢકીઆદીહિ લદ્ધાલદ્ધં જાનિતબ્બં, કતાકતે ઉસ્સુક્કં આપજ્જિતબ્બન્તિ સબ્બથાપિ પલિબોધો હોતિ. સોપિ એવં ઉપચ્છિન્દિતબ્બો – સચે અપ્પં અવસિટ્ઠં હોતિ, નિટ્ઠપેતબ્બં. સચે બહુ, સઙ્ઘિકં ચે, નવકમ્મં સઙ્ઘસ્સ વા ભારહારકભિક્ખૂનં વા નિય્યાતેતબ્બં. અત્તનો સન્તકં ચે, અત્તનો ભારહારકાનં નિય્યાતેતબ્બં. તાદિસં અલભન્તેન સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચજિત્વા ગન્તબ્બં.

અદ્ધાનન્તિ મગ્ગગમનં. યસ્સ હિ કત્થચિ પબ્બજ્જાપેક્ખો વા હોતિ, પચ્ચયજાતં વા કિઞ્ચિ લદ્ધબ્બં હોતિ. સચે તં અલભન્તો ન સક્કોતિ અધિવાસેતું, અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તસ્સપિ ગમિકચિત્તં નામ દુપ્પટિવિનોદયં હોતિ, તસ્મા ગન્ત્વા તં કિચ્ચં તીરેત્વાવ સમણધમ્મે ઉસ્સુક્કં કાતબ્બં.

ઞાતીતિ વિહારે આચરિયુપજ્ઝાયસદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકસમાનુપજ્ઝાયકસમાનાચરિયકા, ઘરે માતા પિતા ભાતાતિ એવમાદિકા. તે ગિલાના ઇમસ્સ પલિબોધા હોન્તિ. તસ્મા સો પલિબોધો તે ઉપટ્ઠહિત્વા તેસં પાકતિકકરણેન ઉપચ્છિન્દિતબ્બો. તત્થ ઉપજ્ઝાયો તાવ ગિલાનો સચે લહું ન વુટ્ઠાતિ, યાવજીવં પટિજગ્ગિતબ્બો, તથા પબ્બજ્જાચરિયો ઉપસમ્પદાચરિયો સદ્ધિવિહારિકો ઉપસમ્પાદિતપબ્બાજિતઅન્તેવાસિકસમાનુપજ્ઝાયકા ચ. નિસ્સયાચરિયઉદ્દેસાચરિયનિસ્સયન્તેવાસિકઉદ્દેસન્તેવાસિકસમાનાચરિયકા પન યાવ નિસ્સયઉદ્દેસા અનુપચ્છિન્ના, તાવ પટિજગ્ગિતબ્બા. પહોન્તેન તતો ઉદ્ધમ્પિ પટિજગ્ગિતબ્બા એવ. માતાપિતૂસુ ઉપજ્ઝાયે વિય પટિજગ્ગિતબ્બં. સચેપિ હિ તે રજ્જે ઠિતા હોન્તિ, પુત્તતો ચ ઉપટ્ઠાનં પચ્ચાસીસન્તિ, કાતબ્બમેવ. અથ તેસં ભેસજ્જં નત્થિ, અત્તનો સન્તકં દાતબ્બં. અસતિ, ભિક્ખાચરિયાય પરિયેસિત્વાપિ દાતબ્બમેવ. ભાતુભગિનીનં પન તેસં સન્તકમેવ યોજેત્વા દાતબ્બં. સચે નત્થિ, અત્તનો સન્તકં તાવકાલિકં દત્વા પચ્છા લભન્તેન ગણ્હિતબ્બં, અલભન્તેન ન ચોદેતબ્બા. અઞ્ઞાતકસ્સ ભગિનિયા સામિકસ્સ ભેસજ્જં નેવ કાતું, ન દાતું વટ્ટતિ, ‘‘તુય્હં સામિકસ્સ દેહી’’તિ વત્વા પન ભગિનિયા દાતબ્બં. ભાતુ જાયાયપિ એસેવ નયો, તેસં પન પુત્તા ઇમસ્સ ઞાતકાયેવાતિ તેસં કાતું વટ્ટતિ.

આબાધોતિ યો કોચિ રોગો. સો બાધયમાનો પલિબોધો હોતિ, તસ્મા ભેસજ્જકરણેન ઉપચ્છિન્દિતબ્બો. સચે પન કતિપાહં ભેસજ્જં કરોન્તસ્સપિ ન વૂપસમ્મતિ, ‘‘નાહં તુય્હં દાસો, ન ભતકો, તંયેવમ્હિ પોસેન્તો અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે દુક્ખપ્પત્તો’’તિ અત્તભાવં ગરહિત્વા સમણધમ્મો કાતબ્બો.

ગન્થોતિ પરિયત્તિપરિહરણં. તં સજ્ઝાયાદીહિ નિચ્ચબ્યાવટસ્સેવ પલિબોધો હોતિ, ન ઇતરસ્સ.

ઇદ્ધિયાતિ ઇદ્ધિપલિબોધેન. ‘‘ઇદ્ધીતિ તે દસા’’તિપિ પાઠો. તત્થ ઇદ્ધીતિ પોથુજ્જનિકા ઇદ્ધિ. સા હિ ઉત્તાનસેય્યકદારકો વિય તરુણસસ્સં વિય ચ દુપ્પરિહારા હોતિ, અપ્પમત્તકેન ચ ભિજ્જતિ. સા પન વિપસ્સનાય પલિબોધો હોતિ, ન સમાધિસ્સ સમાધિં પત્વા પત્તબ્બતો, તસ્મા વિપસ્સનાત્થિકેન ઇદ્ધિપલિબોધો ઉપચ્છિન્દિતબ્બો, ઇતરેન અવસેસાતિ. કમ્મટ્ઠાનભાવનં પરિબુન્ધેતિ ઉપરોધેતિ પવત્તિતું ન દેતીતિ પલિબોધો, ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા વુત્તો, પરિપન્થોતિ અત્થો. ઉપચ્છિન્દિતબ્બોતિ સમાપનેન સઙ્ગહણેન ઉપરુન્ધિતબ્બો, અપલિબોધો કાતબ્બોતિ અત્થો.

કમ્મટ્ઠાને નિયુત્તો કમ્મટ્ઠાનિકો, ભાવનમનુયુઞ્જન્તો. તેન કમ્મટ્ઠાનિકેન. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે સબ્બેપિ ભિક્ખૂ’’તિ એવં પરિચ્છિન્દિત્વા. સહવાસીનન્તિ સહવાસીનં ભિક્ખૂનં. મુદુચિત્તતં જનેતીતિ અત્તનિ મુદુચિત્તતં ઉપ્પાદેતિ. અયઞ્ચ સહવાસીનં ચિત્તમદ્દવજનનાદિઅત્થો ‘‘મનુસ્સાનં પિયો હોતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન મેત્તાનિસંસસુત્તેન (અ. નિ. ૮.૧) દીપેતબ્બો.

અનોલીનવુત્તિકો હોતીતિ સમ્માપટિપત્તિયં ઓલીનવુત્તિકો હીનવીરિયો ન હોતિ, આરદ્ધવીરિયો હોતીતિ અત્થો. દિબ્બેસુપિ આરમ્મણેસુ, પગેવ ઇતરેસૂતિ અધિપ્પાયો. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં સમણકરણીયે, સબ્બસ્મિં વા કમ્મટ્ઠાનાનુયોગે. અત્થયિતબ્બન્તિ પુબ્બાસેવનવસેન અત્થયિતબ્બં. યોગસ્સ ભાવનાય અનુયુઞ્જનં યોગાનુયોગો, તદેવ કરણીયટ્ઠેન કમ્મં, તસ્સ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ. પદટ્ઠાનત્તાતિ નિપ્ફત્તિહેતુત્તા.

ઓદાતકસિણે આલોકકસિણં, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસકસિણે પરિચ્છિન્નાકાસકસિણઞ્ચ અન્તોગધં કત્વા પાળિયં પથવીકસિણાદીનં રૂપજ્ઝાનારમ્મણાનં અટ્ઠન્નંયેવ કસિણાનં સરૂપતો વુત્તત્તા આકાસકસિણં આલોકકસિણઞ્ચ વજ્જેત્વા ‘‘અટ્ઠતિંસારમ્મણેસૂ’’તિ પાળિયં આગતનયેનેવ વુત્તં. અટ્ઠકથાનયેન પન આકાસકસિણે આલોકકસિણે ચ વિસું ગહિતે ચત્તાલીસંયેવ કમ્મટ્ઠાનાનિ. તત્રિમાનિ ચત્તાલીસ કમ્મટ્ઠાનાનિ – દસ કસિણા, દસ અસુભા, દસ અનુસ્સતિયો, ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, ચત્તારો આરુપ્પા, એકા સઞ્ઞા, એકં વવત્થાનન્તિ. તત્થ પથવીકસિણં આપોકસિણં તેજોકસિણં વાયોકસિણં નીલકસિણં પીતકસિણં લોહિતકસિણં ઓદાતકસિણં આલોકકસિણં પરિચ્છિન્નાકાસકસિણન્તિ ઇમે દસ કસિણા. ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકં વિચ્છિદ્દકં વિક્ખાયિતકં વિક્ખિત્તકં હતવિક્ખિત્તકં લોહિતકં પુળવકં અટ્ઠિકન્તિ ઇમે દસ અસુભા. બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્મ સઙ્ઘ સીલ ચાગ દેવતાનુસ્સતિ મરણસ્સતિ કાયગતાસતિ આનાપાનસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતીતિ ઇમા દસ અનુસ્સતિયો. મેત્તા કરુણા મુદિતા ઉપેક્ખાતિ ઇમે ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા. આકાસાનઞ્ચાયતનં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમે ચત્તારો આરુપ્પા. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા એકા સઞ્ઞા. ચતુધાતુવવત્થાનં એકં વવત્થાનન્તિ.

યં યસ્સ ચરિતાનુકૂલન્તિ એત્થ રાગચરિતસ્સ તાવ દસ અસુભા કાયગતાસતીતિ એકાદસ કમ્મટ્ઠાનાનિ અનુકૂલાનિ, દોસચરિતસ્સ ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા ચત્તારિ વણ્ણકસિણાનીતિ અટ્ઠ, મોહચરિતસ્સ ચ વિતક્કચરિતસ્સ ચ એકં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનમેવ, સદ્ધાચરિતસ્સ પુરિમા છ અનુસ્સતિયો, બુદ્ધિચરિતસ્સ મરણસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ ચતુધાતુવવત્થાનં આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાતિ ચત્તારિ, સેસકસિણાનિ ચત્તારો ચ આરુપ્પા સબ્બચરિતાનં અનુકૂલાનિ. કસિણેસુ ચ યં કિઞ્ચિ પરિત્તં વિતક્કચરિતસ્સ, અપ્પમાણં મોહચરિતસ્સ અનુકૂલન્તિ વેદિતબ્બં. યથાવુત્તેનેવ નયેનાતિ ‘‘યોગાનુયોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનત્તા’’તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ.

યં કમ્મટ્ઠાનં ગહેતુકામો હોતિ, તસ્સેવ વસેન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા આસવક્ખયપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ સન્તિકે ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘ઇમિનાવ કમ્મટ્ઠાનેન…પે… ઉગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ. અરહન્તાદયો હીતિઆદિ એકચ્ચખીણાસવતો બહુસ્સુતોવ કમ્મટ્ઠાનદાને સેય્યોતિ દસ્સનત્થં આરદ્ધં. મહાહત્થિપથં નીહરન્તો વિયાતિ કમ્મટ્ઠાનપથવિં મહાહત્થિપથં કત્વા દસ્સેન્તો વિય. સપ્પાયાસપ્પાયં પરિચ્છિન્દિત્વાતિ યસ્સ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતિ, તસ્સ ઉપકારાનુપકારં યુત્તિમગ્ગનેન પરિચ્છિન્દિત્વા.

ઇદાનિ કમ્મટ્ઠાનદાયકસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તેન ધોતમક્ખિતેહિ પાદેહિ ઉપાહના આરુહિત્વા છત્તં ગહેત્વા તેલનાળિમધુફાણિતાદીનિ ગાહાપેત્વા અન્તેવાસિકપરિવુતેન ન ગન્તબ્બં, ગમિકવત્તં પન પૂરેત્વા અત્તનો પત્તચીવરં સયમેવ ગહેત્વા અન્તરામગ્ગે યં યં વિહારં પવિસતિ, સબ્બત્થ પવિટ્ઠકાલે આગન્તુકવત્તં, નિક્ખમનકાલે ગમિકવત્તન્તિ યથારહં તં તં વત્તં પૂરેન્તેન સલ્લહુકપરિક્ખારેન પરમસલ્લેખવુત્તિના હુત્વા ગન્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સલ્લહુકવુત્તિના વિનયાચારસમ્પન્નેના’’તિ આહ. એવં પન ગન્ત્વા તં વિહારં પવિસન્તેન અન્તરાયેવ દન્તકટ્ઠં કપ્પિયં કારાપેત્વા ગહેત્વા પવિસિતબ્બં, ન ચ મુહુત્તં વિસ્સમિત્વા પાદધોવનમક્ખનાદીનિ કત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામીતિ અઞ્ઞં પરિવેણં પવિસિતબ્બં. કસ્મા? સચે હિસ્સ તત્ર આચરિયસ્સ વિસભાગા ભિક્ખૂ ભવેય્યું, તં તે આગમનકારણં પુચ્છિત્વા આચરિયસ્સ અવણ્ણં પકાસેત્વા ‘‘નટ્ઠોસિ, સચે તસ્સ સન્તિકં આગતો’’તિ વિપ્પટિસારં ઉપ્પાદેય્યું, યેન તતોવ પટિનિવત્તેય્ય, તસ્મા આચરિયસ્સ વસનટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા ઉજુકં તત્થેવ ગન્તબ્બં.

વુત્તપ્પકારમાચરિયન્તિ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭; નેત્તિ. ૧૧૩) –

એવમાદિના વુત્તપ્પકારં સદ્ધાદિગુણસમન્નાગતં એકન્તહિતેસિં વુડ્ઢિપક્ખે ઠિતં કલ્યાણમિત્તં આચરિયં. વત્તપટિપત્તિયા આરાધિતચિત્તસ્સાતિ એત્થ સચે આચરિયો દહરતરો હોતિ, પત્તચીવરપટિગ્ગહણાદીનિ ન સાદિતબ્બાનિ. સચે વુડ્ઢતરો, ગન્ત્વા આચરિયં વન્દિત્વા ઠાતબ્બં. ‘‘નિક્ખિપાવુસો, પત્તચીવર’’ન્તિ વુત્તેન નિક્ખિપિતબ્બં. ‘‘પાનીયં પિવા’’તિ વુત્તેન સચે ઇચ્છતિ, પાતબ્બં. ‘‘પાદે ધોવા’’તિ વુત્તેન ન તાવ ધોવિતબ્બા. સચે હિ આચરિયેન આભતમુદકં ભવેય્ય, ન સારુપ્પં સિયા. ‘‘ધોવાવુસો, ન મયા આભતં, અઞ્ઞેહિ આભત’’ન્તિ વુત્તેન પન યત્થ આચરિયો ન પસ્સતિ, એવરૂપે પટિચ્છન્ને વા ઓકાસે અબ્ભોકાસવિહારસ્સપિ વા એકમન્તે નિસીદિત્વા પાદા ધોવિતબ્બા. સચે આચરિયો તેલનાળિં આહરતિ, ઉટ્ઠહિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ સક્કચ્ચં ગહેતબ્બા. સચે હિ ન ગણ્હેય્ય, ‘‘અયં ભિક્ખુ ઇતો એવ પટ્ઠાય સમ્ભોગં કોપેતી’’તિ આચરિયસ્સ અઞ્ઞથત્તં ભવેય્ય. ગહેત્વા પન ન આદિતોવ પાદા મક્ખેતબ્બા. સચે હિ તં આચરિયસ્સ ગત્તબ્ભઞ્જનતેલં ભવેય્ય, ન સારુપ્પં સિયા, તસ્મા પઠમં સીસં મક્ખેત્વા ખન્ધાદીનિ મક્ખેતબ્બાનિ. ‘‘સબ્બપારિહારિયતેલમિદં, આવુસો, પાદેપિ મક્ખેહી’’તિ વુત્તેન પન પાદે મક્ખેત્વા ‘‘ઇમં તેલનાળિં ઠપેમિ, ભન્તે’’તિ વત્વા આચરિયે ગણ્હન્તે દાતબ્બા.

ગતદિવસતો પટ્ઠાય ‘‘કમ્મટ્ઠાનં મે, ભન્તે, કથેથ’’ઇચ્ચેવં ન વત્તબ્બં. દુતિયદિવસતો પન પટ્ઠાય સચે આચરિયસ્સ પકતિઉપટ્ઠાકો અત્થિ, તં યાચિત્વા વત્તં કાતબ્બં. સચે યાચિતોપિ ન દેતિ, ઓકાસે લદ્ધેયેવ કાતબ્બં. કરોન્તેન ચ ખુદ્દકમજ્ઝિમમહન્તાનિ તીણિ દન્તકટ્ઠાનિ ઉપનામેતબ્બાનિ. સીતં ઉણ્હન્તિ દુવિધં મુખધોવનુદકઞ્ચ ન્હાનોદકઞ્ચ પટિયાદેતબ્બં. તતો યં આચરિયો તીણિ દિવસાનિ પરિભુઞ્જતિ, તાદિસમેવ નિચ્ચં ઉપટ્ઠાપેતબ્બં, નિયમં અકત્વા યં વા તં વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ યથાલદ્ધં ઉપનામેતબ્બં. કિં બહુના વુત્તેન, યં તં ભગવતા ‘‘અન્તેવાસિકેન, ભિક્ખવે, આચરિયમ્હિ સમ્મા વત્તિતબ્બં. તત્રાયં સમ્માવત્તના – કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ઉપાહના ઓમુઞ્ચિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દન્તકટ્ઠં દાતબ્બં, મુખોદકં દાતબ્બં, આસનં પઞ્ઞપેતબ્બં. સચે યાગુ હોતિ, ભાજનં ધોવિત્વા યાગુ ઉપનામેતબ્બા’’તિઆદિકં (મહાવ. ૬૬) ખન્ધકે વત્તં પઞ્ઞત્તં, તં સબ્બમ્પિ કાતબ્બં. ઇતિ ઇમિના યથાવુત્તેન નયેન પટિપજ્જન્તો વત્તપટિપત્તિયા ચિત્તં આરાધેતીતિ દટ્ઠબ્બં.

પઞ્ચસન્ધિકન્તિ પઞ્ચપબ્બં, પઞ્ચભાગન્તિ અત્થો. કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનન્તિ કમ્મટ્ઠાનગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, તદત્થપરિપુચ્છા કમ્મટ્ઠાનસ્સ પરિપુચ્છના. અથ વા ગન્થતો અત્થતો ચ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનં ઉગ્ગહો, તત્થ સંસયપરિપુચ્છના પરિપુચ્છા. કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપટ્ઠાનન્તિ નિમિત્તુપટ્ઠાનં, એવં ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ ‘‘એવમિદં નિમિત્તં ઉપટ્ઠાતી’’તિ ઉપધારણં, તથા કમ્મટ્ઠાનપ્પના ‘‘એવં ઝાનમપ્પેતી’’તિ. કમ્મટ્ઠાનસ્સ લક્ખણન્તિ ગણનાનુબન્ધનાફુસનાનં વસેન ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઠપનાય સમ્પત્તિ, તતો પરમ્પિ વા સલ્લક્ખણાદિવસેન મત્થકપ્પત્તીતિ કમ્મટ્ઠાનસભાવસ્સ સલ્લક્ખણં. તેનાહ – ‘‘કમ્મટ્ઠાનસભાવુપધારણન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ.

અત્તનાપિ ન કિલમતિ ઓધિસો કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનતો, તતો એવ આચરિયમ્પિ ન વિહેઠેતિ ધમ્માધિકરણમ્પિ ભાવનાય મત્થકં પાપનતો. તસ્માતિ તંનિમિત્તં અત્તનોઅકિલમનઆચરિયાવિહેઠનહેતુ. થોકન્તિ થોકં થોકં. તત્થાતિ યત્થ આચરિયો વસતિ, તત્થ. સપ્પાયં હોતીતિ આવાસસપ્પાયાદિલાભેન મનસિકારફાસુતા ભાવનાનુકૂલતા હોતિ. યોજનપરમન્તિ ઇમિના ગાવુતઅડ્ઢયોજનાનિપિ સઙ્ગણ્હાતિ. યસ્મા પન મન્દપઞ્ઞો ગાવુતે અડ્ઢયોજને યોજનમત્તે વા વસન્તો કમ્મટ્ઠાનસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને સન્દેહે વા સતિસમ્મોસે વા જાતે કાલસ્સેવ વિહારે વત્તં કત્વા અન્તરામગ્ગે પિણ્ડાય ચરિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનેયેવ આચરિયસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં દિવસં આચરિયસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા દુતિયદિવસે આચરિયં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે પિણ્ડાય ચરિત્વા અકિલમન્તોયેવ અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગન્તું સક્ખિસ્સતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મન્દપઞ્ઞો યોજનપરમં ગન્ત્વા’’તિ. સચે તિક્ખપઞ્ઞો યોજનપરમે ફાસુકટ્ઠાનં ન લભતિ, તેન કમ્મટ્ઠાને સબ્બં ગણ્ઠિટ્ઠાનં છિન્દિત્વા વિસુદ્ધં આવજ્જનપટિબદ્ધં કમ્મટ્ઠાનં કત્વા યોજનપરમતો દૂરમ્પિ ગન્તું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તિક્ખપઞ્ઞો દૂરમ્પિ ગન્ત્વા’’તિ.

અટ્ઠારસસેનાસનદોસવિવજ્જિતન્તિ મહત્તં, નવત્તં, જિણ્ણત્તં, પન્થનિસ્સિતત્તં, સોણ્ડી, પણ્ણં, પુપ્ફં, ફલં, પત્થનીયતા, નગરસન્નિસ્સિતતા, દારુસન્નિસ્સિતતા, ખેત્તસન્નિસ્સિતતા, વિસભાગાનં પુગ્ગલાનં અત્થિતા, પટ્ટનસન્નિસ્સિતતા, પચ્ચન્તસન્નિસ્સિતતા, રજ્જસીમસન્નિસ્સિતતા, અસપ્પાયતા, કલ્યાણમિત્તાનં અલાભોતિ ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ સેનાસનદોસેહિ વિવજ્જિતં. ઇમેસઞ્હિ અટ્ઠારસન્નં દોસાનં અઞ્ઞતરેન સમન્નાગતં સેનાસનં ભાવનાય અનનુરૂપં.

કસ્મા? મહાવિહારે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૨) તાવ બહૂ નાનાછન્દા સન્નિપતન્તિ, તે અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિવિરુદ્ધતાય વત્તં ન કરોન્તિ, બોધિયઙ્ગણાદીનિ અસમ્મટ્ઠાનેવ હોન્તિ, અનુપટ્ઠાપિતં પાનીયં પરિભોજનીયં. તત્રાયં ‘‘ગોચરગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામી’’તિ પત્તચીવરમાદાય નિક્ખન્તોપિ સચે પસ્સતિ વત્તં અકતં, પાનીયઘટં વા રિત્તં, અથાનેન વત્તં કાતબ્બં હોતિ, પાનીયં ઉપટ્ઠાપેતબ્બં, અકરોન્તો વત્તભેદે દુક્કટં આપજ્જતિ. કરોન્તસ્સ કાલો અતિક્કમતિ, અતિદિવા પવિટ્ઠો નિટ્ઠિતાય ભિક્ખાય કિઞ્ચિ ન લભતિ. પટિસલ્લાનગતોપિ સામણેરદહરભિક્ખૂનં ઉચ્ચાસદ્દેન સઙ્ઘકમ્મેહિ ચ વિક્ખિપતિ. યત્થ પન સબ્બં વત્તં કતમેવ હોતિ, અવસેસાપિ ચ ઘટ્ટના નત્થિ, એવરૂપે મહાવિહારેપિ વિહાતબ્બં.

નવવિહારે બહુ નવકમ્મં હોતિ, અકરોન્તં ઉજ્ઝાયન્તિ. યત્થ પન ભિક્ખૂ એવં વદન્તિ ‘‘આયસ્મા યથાસુખં સમણધમ્મં કરોતુ, મયં નવકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ, એવરૂપે વિહાતબ્બં.

જિણ્ણવિહારે પન બહુ પટિજગ્ગિતબ્બં હોતિ, અન્તમસો અત્તનો સેનાસનમત્તમ્પિ અપ્પટિજગ્ગન્તં ઉજ્ઝાયન્તિ, પટિજગ્ગન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં પરિહાયતિ.

પન્થનિસ્સિતે મહાપથવિહારે રત્તિન્દિવં આગન્તુકા સન્નિપતન્તિ. વિકાલે આગતાનં અત્તનો સેનાસનં દત્વા રુક્ખમૂલે વા પાસાણપિટ્ઠે વા વસિતબ્બં હોતિ, પુનદિવસેપિ એવમેવાતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઓકાસો ન હોતિ. યત્થ પન એવરૂપો આગન્તુકસમ્બાધો ન હોતિ, તત્થ વિહાતબ્બં.

સોણ્ડી નામ પાસાણપોક્ખરણી હોતિ. તત્થ પાનીયત્થં મહાજનો સમોસરતિ, નગરવાસીનં રાજકુલૂપકત્થેરાનં અન્તેવાસિકા રજનકમ્મત્થાય આગચ્છન્તિ, તેસં ભાજનદારુદોણિકાદીનિ પુચ્છન્તાનં ‘‘અસુકે ચ અસુકે ચ ઠાને’’તિ દસ્સેતબ્બાનિ હોન્તિ. એવં સબ્બકાલમ્પિ નિચ્ચબ્યાવટો હોતિ.

યત્થ નાનાવિધં સાકપણ્ણં હોતિ, તત્થસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા દિવાવિહારં નિસિન્નસ્સપિ સન્તિકે સાકહારિકા ગાયમાના પણ્ણં ઉચ્ચિનન્તિયો વિસભાગસદ્દસઙ્ઘટ્ટનેન કમ્મટ્ઠાનન્તરાયં કરોન્તિ.

યત્થ પન નાનાવિધા માલાગચ્છા સુપુપ્ફિતા હોન્તિ, તત્રાપિ તાદિસોયેવ ઉપદ્દવો.

યત્થ નાનાવિધં અમ્બજમ્બુપનસાદિફલં હોતિ, તત્થ ફલત્થિકા આગન્ત્વા યાચન્તિ, અદેન્તસ્સ કુજ્ઝન્તિ, બલક્કારેન વા ગણ્હન્તિ, સાયન્હસમયે વિહારમજ્ઝે ચઙ્કમન્તેન તે દિસ્વા ‘‘કિં ઉપાસકા એવં કરોથા’’તિ વુત્તા યથારુચિ અક્કોસન્તિ, અવાસાયપિસ્સ પરક્કમન્તિ.

પત્થનીયે પન લોકસમ્મતે દક્ખિણગિરિહત્થિકુચ્છિચેતિયગિરિચિત્તલપબ્બતસદિસે વિહારે વિહરન્તં ‘‘અયં અરહા’’તિ સમ્ભાવેત્વા વન્દિતુકામા મનુસ્સા સમન્તા ઓસરન્તિ, તેનસ્સ ન ફાસુ હોતિ. યસ્સ પન તં સપ્પાયં હોતિ, તેન દિવા અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા રત્તિં વસિતબ્બં.

નગરસન્નિસ્સિતે વિસભાગારમ્મણાનિ આપાથમાગચ્છન્તિ, કુમ્ભદાસિયોપિ ઘટેહિ નિઘંસન્તિયો ગચ્છન્તિ, ઓક્કમિત્વા મગ્ગં ન દેન્તિ, ઇસ્સરમનુસ્સાપિ વિહારમજ્ઝે સાણિં પરિક્ખિપિત્વા નિસીદન્તિ.

દારુસન્નિસ્સયે પન યત્થ કટ્ઠાનિ ચ દબ્બુપકરણરુક્ખા ચ સન્તિ, તત્થ કટ્ઠહારિકા પુબ્બે વુત્તસાકપુપ્ફહારિકા વિય અફાસુકં કરોન્તિ. વિહારે રુક્ખા સન્તિ, તે ‘‘છિન્દિત્વા ઘરાનિ કરિસ્સામા’’તિ મનુસ્સા આગન્ત્વા છિન્દન્તિ. સચે સાયન્હસમયે પધાનઘરા નિક્ખમિત્વા વિહારમજ્ઝે ચઙ્કમન્તો તે દિસ્વા ‘‘કિં ઉપાસકા એવં કરોથા’’તિ વદતિ, યથારુચિ અક્કોસન્તિ, અવાસાયપિસ્સ પરક્કમન્તિ.

યો પન ખેત્તસન્નિસ્સિતો હોતિ સમન્તા ખેત્તેહિ પરિવારિતો, તત્થ મનુસ્સા વિહારમજ્ઝેયેવ ખલં કત્વા ધઞ્ઞં મદ્દન્તિ, પમુખેસુ સયન્તિ, અઞ્ઞમ્પિ બહું અફાસું કરોન્તિ. યત્રપિ મહાસઙ્ઘભોગો હોતિ, આરામિકકુલાનં ગાવો રુન્ધન્તિ, ઉદકવારં પટિસેધેન્તિ, મનુસ્સા વીહિસીસં ગહેત્વા ‘‘પસ્સથ તુમ્હાકં આરામિકકુલાનં કમ્મ’’ન્તિ સઙ્ઘસ્સ દસ્સેન્તિ. તેન તેન કારણેન રાજરાજમહામત્તાનં ઘરદ્વારં ગન્તબ્બં હોતિ, અયમ્પિ ખેત્તસન્નિસ્સિતેનેવ સઙ્ગહિતો.

યત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગા વેરી ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, યે કલહં કરોન્તા ‘‘મા, ભન્તે, એવં કરોથા’’તિ વારિયમાના ‘‘એતસ્સ પંસુકૂલિકસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય નટ્ઠામ્હા’’તિ વત્તારો ભવન્તિ.

યોપિ ઉદકપટ્ટનં વા થલપટ્ટનં વા સન્નિસ્સિતો હોતિ, તત્થ અભિણ્હં નાવાહિ ચ સત્થેહિ ચ આગતમનુસ્સા ‘‘ઓકાસં દેથ, પાનીયં દેથ, લોણં દેથા’’તિ ઘટ્ટયન્તા અફાસું કરોન્તિ.

પચ્ચન્તસન્નિસ્સિતે પન મનુસ્સા બુદ્ધાદીસુ અપ્પસન્ના હોન્તિ.

રજ્જસીમસન્નિસ્સિતે રાજભયં હોતિ. તઞ્હિ પદેસં એકો રાજા ‘‘ન મય્હં વસે વત્તતી’’તિ પહરતિ, ઇતરોપિ ‘‘ન મય્હં વસે વત્તતી’’તિ. તત્રાયં ભિક્ખુ કદાચિ ઇમસ્સ રઞ્ઞો વિજિતે વિચરતિ, કદાચિ એતસ્સ, અથ નં ‘‘ચરપુરિસો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાના અનયબ્યસનં પાપેન્તિ.

અસપ્પાયતાતિ વિસભાગરૂપાદિઆરમ્મણસમોસરણેન વા અમનુસ્સપરિગ્ગહિતતાય વા અસપ્પાયતા. તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર થેરો અરઞ્ઞે વસતિ. અથસ્સ એકા યક્ખિની પણ્ણસાલદ્વારે ઠત્વા ગાયિ. સો નિક્ખમિત્વા દ્વારે અટ્ઠાસિ, સા ગન્ત્વા ચઙ્કમનસીસે ગાયિ. થેરો ચઙ્કમનસીસં અગમાસિ, સા સતપોરિસે પપાતે ઠત્વા ગાયિ. થેરો પટિનિવત્તિ, અથ નં સા વેગેન ગન્ત્વા ગહેત્વા ‘‘મયા, ભન્તે, ન એકો, ન દ્વે તુમ્હાદિસા ખાદિતા’’તિ આહ.

યત્થ ન સક્કા હોતિ આચરિયં વા આચરિયસમં વા ઉપજ્ઝાયં વા ઉપજ્ઝાયસમં વા કલ્યાણમિત્તં લદ્ધું, તત્થ સો કલ્યાણમિત્તાનં અલાભો મહાદોસોયેવ. તસ્મા ઇમેસં અટ્ઠારસન્નં દોસાનં અઞ્ઞતરેન સમન્નાગતં સેનાસનં ભાવનાય અનનુરૂપન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં અટ્ઠકથાસુ –

‘‘મહાવાસં નવાવાસં, જરાવાસઞ્ચ પન્થનિં;

સોણ્ડિં પણ્ણઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ, ફલં પત્થિતમેવ ચ.

‘‘નગરં દારુના ખેત્તં, વિસભાગેન પટ્ટનં;

પચ્ચન્તસીમાસપ્પાયં, યત્થ મિત્તો ન લબ્ભતિ.

‘‘અટ્ઠારસેતાનિ ઠાનાનિ, ઇતિ વિઞ્ઞાય પણ્ડિતો;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, મગ્ગં સપ્પટિભયં યથા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૨);

પઞ્ચસેનાસનઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ગામતો નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નતાદીહિ પઞ્ચહિ સેનાસનઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સેનાસનં નાતિદૂરં હોતિ નાચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નં, દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં, અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા, તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા, તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ ‘ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ. તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનિં કરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧).

એત્થ ચ નાતિદૂરં નાચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નન્તિ એકં અઙ્ગં, દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ એકં, અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સન્તિ એકં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ…પે… પરિક્ખારાતિ એકં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા…પે… કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તીતિ એકં. એવં પઞ્ચઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેનાતિ એત્થ પન ખુદ્દકપલિબોધે ઉપચ્છિન્દન્તેન દીઘાનિ કેસનખલોમાનિ છિન્દિતબ્બાનિ, જિણ્ણચીવરેસુ અગ્ગળઅનુવાતપરિભણ્ડદાનાદિના દળ્હીકમ્મં વા તન્તુચ્છેદાદીસુ તુન્નકમ્મં વા કાતબ્બં, કિલિટ્ઠાનિ વા રજિતબ્બાનિ. સચે પત્તે મલં હોતિ, પત્તો પચિતબ્બો, મઞ્ચપીઠાદીનિ સોધેતબ્બાનિ. ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વાતિ ભોજનનિમિત્તં પરિસ્સમં વિનોદેત્વા. આહારે હિ આસયં પવિટ્ઠમત્તે તસ્સ આગન્તુકતાય યેભુય્યેન સિયા સરીરસ્સ કોચિ પરિસ્સમો, તં વૂપસમેત્વા. તસ્મિઞ્હિ અવૂપસન્તે સરીરખેદેન ચિત્તં એકગ્ગતં ન લભેય્યાતિ. ઉગ્ગહેતબ્બતો ઉગ્ગહો, સબ્બોપિ કમ્મટ્ઠાનવિધિ, ન પુબ્બે વુત્તઉગ્ગહમત્તં. આચરિયતો ઉગ્ગહો આચરિયુગ્ગહો, તતો. એકપદમ્પીતિ એકકોટ્ઠાસમ્પિ.

અનુબન્ધનાતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુગમનવસેન સતિયા નિરન્તરં અનુપવત્તના. ફુસનાતિ અસ્સાસપસ્સાસે ગણેન્તસ્સ ગણનં પટિસંહરિત્વા તે સતિયા અનુબન્ધન્તસ્સ યથા અપ્પના હોતિ, તથા ચિત્તં ઠપેન્તસ્સ ચ નાસિકગ્ગાદિટ્ઠાનસ્સ નેસં ફુસના. યસ્મા પન ગણનાદિવસેન વિય ફુસનાદિવસેન વિસું મનસિકારો નત્થિ, ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ગણના કાતબ્બાતિ દસ્સેતું ઇધ ફુસનાગહણન્તિ દીપેન્તો ‘‘ફુસનાતિ ફુટ્ઠટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. ઠપનાતિ સમાધાનં. તઞ્હિ સમ્મદેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આધાનં ઠપનં હોતિ. તથા હિ સમાધિ ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ સણ્ઠિતી’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. સમાધિપ્પધાના પન અપ્પનાતિ આહ ‘‘ઠપનાતિ અપ્પના’’તિ. અનિચ્ચતાદીનં સંલક્ખણતો સલ્લક્ખણા વિપસ્સના. પવત્તતો નિમિત્તતો ચ વિનિવટ્ટનતો વિનિવટ્ટના મગ્ગો. સકલસંકિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભાવતો સબ્બસો સુદ્ધીતિ પારિસુદ્ધિ ફલં. તેસન્તિ વિવટ્ટનાપારિસુદ્ધીનં. પટિપસ્સનાતિ પતિ પતિ દસ્સનં પેક્ખનં. તેનાહ ‘‘પચ્ચવેક્ખણા’’તિ.

ખણ્ડન્તિ એકં તીણિ પઞ્ચાતિ એવં ગણનાય ખણ્ડનં. ઓકાસેતિ ગણનાવિધિં સન્ધાયાહ, ગણનાનિસ્સિતોવ ન કમ્મટ્ઠાનનિસ્સિતો. સિખાપ્પત્તં નુ ખોતિ ઇદં ચિરતરં ગણનાય મનસિકરોન્તસ્સ વસેન વુત્તં. સો હિ તથા લદ્ધં અવિક્ખેપમત્તં નિસ્સાય એવં મઞ્ઞેય્ય. અસ્સાસપસ્સાસેસુ યો ઉપટ્ઠાતિ, તં ગહેત્વાતિ ઇદં અસ્સાસપસ્સાસેસુ યસ્સ એકોવ પઠમં ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. યસ્સ પન ઉભોપિ ઉપટ્ઠહન્તિ, તેન ઉભયમ્પિ ગહેત્વા ગણેતબ્બં. યો ઉપટ્ઠાતીતિ ઇમિના ચ દ્વીસુ નાસાપુટવાતેસુ યો પાકટતરો ઉપટ્ઠાતિ, સો ગહેતબ્બોતિ અયમ્પિ અત્થો દીપિતોતિ દટ્ઠબ્બં. પવત્તમાનં પવત્તમાનન્તિ આમેડિતવચનેન નિરન્તરં અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપલક્ખણં દસ્સેતિ. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન ઉપલક્ખેત્વાવાતિ અત્થો. પઠમં એકેકસ્મિં ઉપટ્ઠિતેપિ ઉપલક્ખેત્વાવ ગણેન્તસ્સ કમેન ઉભોપિ પાકટા હોન્તીતિ આહ – ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હોન્તી’’તિ. તેન ‘‘ઉપલક્ખેત્વાવ ગણેતબ્બ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘તસ્સેવં ગણયતો…પે… પાકટા હોન્તી’’તિ ઇદં કારણવચનં દટ્ઠબ્બં. તત્થ પાકટા હોન્તીતિ ગણનાવસેન બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો વિભૂતા હોન્તિ.

પલિઘાય પરિવત્તનકં યત્થ નિક્ખિપન્તિ, સો પલિઘત્થમ્ભો. તિયામરત્તિન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. પુરિમનયેનાતિ સીઘગણનાય, ગોપાલકગણનાયાતિ અત્થો. એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચાતિ ગણનાવિધિદસ્સનં. તસ્મા અટ્ઠાતિઆદીસુપિ એકતો પટ્ઠાયેવ પચ્ચેકં અટ્ઠાદીનિ પાપેતબ્બાનિ. ‘‘સીઘં સીઘં ગણેતબ્બમેવા’’તિ વત્વા તત્થ કારણં નિદસ્સનઞ્ચ દસ્સેતિ ‘‘ગણનાપટિબદ્ધે હી’’તિઆદિના. તત્થ અરીયતિ તેન નાવાતિ અરિત્તં, પાજનદણ્ડો. અરિત્તેન ઉપત્થમ્ભનં અરિત્તુપત્થમ્ભનં, તસ્સ વસેન.

નિપ્પરિયાયતો નિરન્તરપ્પવત્તિ નામ ઠપનાયમેવાતિ આહ ‘‘નિરન્તરપ્પવત્તં વિયા’’તિ. અન્તો પવિસન્તં મનસિકરોન્તો અન્તો ચિત્તં પવેસેતિ નામ. બહિ ચિત્તનીહરણેપિ એસેવ નયો. વાતબ્ભાહતન્તિ અબ્ભન્તરગતવાતં બહુલં મનસિકરોન્તસ્સ વાતેન તં ઠાનં અબ્ભાહતં વિય મેદેન પૂરિતં વિય ચ હોતિ, તથા ઉપટ્ઠાતિ. નીહરતોતિ ફુટ્ઠોકાસં મુઞ્ચિત્વા નીહરતો. તથા પન નીહરતો વાતસ્સ ગતિસમન્વેસનમુખેન નાનારમ્મણેસુ ચિત્તં વિધાવતીતિ આહ ‘‘પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં વિક્ખિપતી’’તિ.

એતન્તિ એતં અસ્સાસપસ્સાસજાતં. અનુગમનન્તિ પવત્તપવત્તાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં આરમ્મણકરણવસેન સતિયા અનુ અનુ પવત્તનં અનુગચ્છનં. તેનેવાહ – ‘‘તઞ્ચ ખો આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનુગમનવસેના’’તિ. નાભિ આદિ તત્થ પઠમં ઉપ્પજ્જનતો. પઠમુપ્પત્તિવસેન હિ ઇધ આદિચિન્તા, ન ઉપ્પત્તિમત્તવસેન. તથા હિ તે નાભિતો પટ્ઠાય યાવ નાસિકગ્ગા સબ્બત્થ ઉપ્પજ્જન્તેવ. યત્થ યત્થ ચ ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ ધમ્માનં ગમનાભાવતો. યથાપચ્ચયં પન દેસન્તરપ્પત્તિયં ગતિસમઞ્ઞા. હદયં મજ્ઝન્તિ હદયસમીપં તસ્સ ઉપરિભાગો મજ્ઝં. નાસિકગ્ગં પરિયોસાનન્તિ નાસિકટ્ઠાનં તસ્સ પરિયોસાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં સમઞ્ઞાય તદવધિભાવતો. તથા હેતે ચિત્તસમુટ્ઠાના વુત્તા, ન ચ બહિદ્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં સમ્ભવો અત્થિ. તેનાહ ‘‘અબ્ભન્તરપવિસનવાતસ્સ નાસિકગ્ગં આદી’’તિ. પવિસનનિક્ખમનપરિયાયો પન તંસદિસવસેનેવ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. વિક્ખેપગતન્તિ વિક્ખેપં ઉપગતં, વિક્ખિત્તં અસમાહિતન્તિ અત્થો. સારદ્ધાયાતિ સદરથભાવાય. ઇઞ્જનાયાતિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારસ્સ ચલનાય. વિક્ખેપગતેન ચિત્તેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે વા. સારદ્ધાતિ સદરથા. ઇઞ્જિતાતિ ઇઞ્જનકા ચલનકા, તથા ફન્દિતા.

આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેનાતિઆદિમજ્ઝપરિયોસાનાનુગમનવસેન ન મનસિ કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અનુબન્ધનાય મનસિકરોન્તેન ફુસનાવસેન ઠપનાવસેન ચ મનસિ કાતબ્બ’’ન્તિ યેન અધિપ્પાયેન વુત્તં, તં વિવરિતું ‘‘ગણનાનુબન્ધનાવસેન વિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિસું મનસિકારો નત્થીતિ ગણનાય અનુબન્ધનાય ચ વિના યથાક્કમં કેવલં ફુસનાવસેન ઠપનાવસેન ચ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારો નત્થિ. નનુ ફુસનાય વિના ઠપનાય વિય ફુસનાય વિના ગણનાયપિ મનસિકારો નત્થિયેવાતિ? યદિપિ નત્થિ, ગણના પન યથા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારસ્સ મૂલભાવતો પધાનભાવેન ગહેતબ્બા, એવં અનુબન્ધના ઠપનાય તાય વિના ઠપનાય અસમ્ભવતો. તસ્મા સતિપિ ફુસનાય નાનન્તરિકભાવે ગણનાનુબન્ધના એવ મૂલભાવતો પધાનભાવેન ગહેત્વા ઇતરાસં તદભાવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ગણનાનુબન્ધનાવસેન વિય હિ ફુસનાઠપનાવસેન વિસું મનસિકારો નત્થી’’તિ. યદિ એવં તા કસ્મા ઉદ્દેસે વિસું ગહિતાતિ આહ ‘‘ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવા’’તિઆદિ. તત્થ ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ગણેન્તોતિ ઇમિના ગણનાય ફુસના અઙ્ગન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ – ‘‘ગણનાય ચ ફુસનાય ચ મનસિ કરોતી’’તિ. તત્થેવાતિ ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ. તેતિ અસ્સાસપસ્સાસે. સતિયા અનુબન્ધન્તોતિ ગણનાવિધિં અનુગન્ત્વા સતિયા નિબન્ધન્તો, ફુટ્ઠોકાસેયેવ તે નિરન્તરં ઉપધારેન્તોતિ અત્થો. અપ્પનાવસેન ચિત્તં ઠપેન્તોતિ યથા અપ્પના હોતિ, એવં યથાઉપટ્ઠિતે નિમિત્તે ચિત્તં ઠપેન્તો સમાદહન્તો. અનુબન્ધનાય ચાતિઆદીસુ અનુબન્ધનાય ચ ફુસનાય ચ ઠપનાય ચ મનસિ કરોતીતિ વુચ્ચતીતિ યોજના. સ્વાયમત્થોતિ ય્વાયં ‘‘ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ગણેન્તો તત્થેવ ગણનં પટિસંહરિત્વા તે સતિયા અનુબન્ધન્તો’’તિ વુત્તો, સો અયમત્થો. યા અચ્ચન્તાય ન મિનોતિ ન વિનિચ્છિનતિ, સા માનસ્સ સમીપેતિ ઉપમા યથા ગોણો વિય ગવયોતિ.

પઙ્ગુળોતિ પીઠસપ્પી. દોલાતિ પેઙ્ખોલો. કીળતન્તિ કીળન્તાનં. માતાપુત્તાનન્તિ અત્તનો ભરિયાય પુત્તસ્સ ચ. ઉભો કોટિયોતિ આગચ્છન્તસ્સ પુરિમકોટિં, ગચ્છન્તસ્સ પચ્છિમકોટિન્તિ દ્વેપિ કોટિયો. મજ્ઝઞ્ચાતિ દોલાફલકસ્સેવ મજ્ઝં. ઉપનિબન્ધનત્થમ્ભો વિયાતિ ઉપનિબન્ધનત્થમ્ભો, નાસિકગ્ગં મુખનિમિત્તં વા, તસ્સ મૂલે સમીપે ઠત્વા. કથં ઠત્વા? સતિયા વસેન. સતિઞ્હિ તત્થ સૂપટ્ઠિતં કરોન્તો યોગાવચરો તત્થ ઠિતો નામ હોતિ અવયવધમ્મેન સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બતો. નિમિત્તેતિ નાસિકગ્ગાદિનિમિત્તે. સતિયા નિસિન્નોતિ સતિવસેન નિસીદન્તો. ‘‘સતિઞ્હિ તત્થા’’તિઆદિના ઠાને વિય વત્તબ્બં. તત્થાતિ ફુટ્ઠટ્ઠાને. તેતિ નગરસ્સ અન્તો બહિ ચ ગતા મનુસ્સા તેસં સઙ્ગહા ચ હત્થગતા. આદિતો પભુતીતિ ઉપમેય્યત્થદસ્સનતો પટ્ઠાય.

ગાથાયં નિમિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધનનિમિત્તં. અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સાતિ એકસ્સ ચિત્તસ્સ ન આરમ્મણં, આરમ્મણં ન હોન્તીતિ અત્થો. અજાનતો ચ તયો ધમ્મેતિ નિમિત્તં અસ્સાસો પસ્સાસોતિ ઇમે નિમિત્તાદયો તયો ધમ્મે આરમ્મણકરણવસેન અવિન્દન્તસ્સ. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે. ભાવનાતિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના. નુપલબ્ભતીતિ ન ઉપલબ્ભતિ ન સિજ્ઝતીતિ અયં ચોદનાગાથાય અત્થો. દુતિયા પન પરિહારગાથા સુવિઞ્ઞેય્યાવ.

કથન્તિ તાસં ચોદનાપરિહારગાથાનં અત્થં વિવરિતું કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ઇમે તયો ધમ્માતિઆદીસુ પદયોજનાય સદ્ધિં અયમત્થનિદ્દેસો – ઇમે નિમિત્તાદયો તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ કથં આરમ્મણં ન હોન્તિ, અસતિપિ આરમ્મણભાવે ન ચિમે ન ચ ઇમે તયો ધમ્મા અવિદિતા હોન્તિ, કથઞ્ચ ન હોન્તિ અવિદિતા, તેસઞ્હિ અવિદિતત્તે ચિત્તઞ્ચ કથં વિક્ખેપં ન ગચ્છતિ, પધાનઞ્ચ ભાવનાય નિપ્ફાદકં વીરિયઞ્ચ કથં પઞ્ઞાયતિ, નીવરણાનં વિક્ખમ્ભકં સમ્મદેવ સમાધાનાવહં ભાવનાનુયોગસઙ્ખાતં પયોગઞ્ચ યોગી કથં સાધેતિ, ઉપરૂપરિ લોકિયલોકુત્તરઞ્ચ વિસેસં કથમધિગચ્છતીતિ.

ઇદાનિ તમત્થં કકચોપમાય સાધેતું ‘‘સેય્યથાપી’’તિઆદિ વુત્તં. ભૂમિભાગસ્સ વિસમતાય ચઞ્ચલે રુક્ખે છેદનકિરિયા ન સુકરા સિયા, તથા ચ સતિ કકચદન્તગતિ દુવિઞ્ઞેય્યાતિ આહ – ‘‘સમે ભૂમિભાગે’’તિ. કકચેનાતિ ખુદ્દકેન ખરપત્તેન. તેનાહ ‘‘પુરિસો’’તિ. ફુટ્ઠકકચદન્તાનન્તિ ફુટ્ઠફુટ્ઠકકચદન્તાનં વસેન. તેન કકચદન્તેહિ ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ પુરિસસ્સ સતિયા ઉપટ્ઠાનં દસ્સેતિ. તેનાહ – ‘‘ન આગતે વા ગતે વા કકચદન્તે મનસિ કરોતી’’તિ.

કકચસ્સ આકડ્ઢનકાલે પુરિસાભિમુખં પવત્તા આગતા, પેલ્લનકાલે તતો વિગતા ગતાતિ વુત્તા, ન ચ આગતા વા ગતા વા કકચદન્તા અવિદિતા હોન્તિ સબ્બત્થ સતિયા ઉપટ્ઠિતત્તા છિન્દિતબ્બટ્ઠાનં અફુસિત્વા ગચ્છન્તાનં આગચ્છન્તાનઞ્ચ કકચદન્તાનં અભાવતો. પધાનન્તિ રુક્ખસ્સ છેદનવીરિયં. પયોગન્તિ તસ્સેવ છેદનકિરિયં. ઉપમાયં ‘‘વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ પદં પાળિયં નત્થિ, યોજેત્વા પન દસ્સેતબ્બં. તેનેવ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૭) ઉપમાયમ્પિ ‘‘વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ પદં યોજેત્વાવ વુત્તં. તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ ‘‘વિસેસન્તિ અનેકભાવાપાદનં, તેન ચ સાધેતબ્બં પયોજનવિસેસ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો.

યથા રુક્ખોતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. ઉપનિબન્ધતિ આરમ્મણે ચિત્તં એતાયાતિ સતિ ઉપનિબન્ધના નામ, તસ્સા અસ્સાસપસ્સાસાનં સલ્લક્ખણસ્સ નિમિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધનાનિમિત્તં, નાસિકગ્ગં મુખનિમિત્તં વા. એવમેવન્તિ યથા સો પુરિસો કકચેન રુક્ખં છિન્દન્તો આગતગતે કકચદન્તે અમનસિકરોન્તોપિ ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ સતિયા ઉપટ્ઠપનેન આગતગતે કકચદન્તે જાનાતિ, સુત્તપદઞ્ચ અવિરજ્ઝન્તો અત્થકિચ્ચં સાધેતિ, એવમેવં. નાસિકગ્ગે મુખનિમિત્તેતિ દીઘનાસિકો નાસિકગ્ગે, ઇતરો મુખં અસનં નિમીયતિ છાદીયતિ એતેનાતિ મુખનિમિત્તન્તિ લદ્ધનામે ઉત્તરોટ્ઠે.

ઇદં પધાનન્તિ યેન વીરિયારમ્ભેન આરદ્ધવીરિયસ્સ યોગિનો કાયોપિ ચિત્તમ્પિ કમ્મનિયં ભાવનાકમ્મક્ખમં ભાવનાકમ્મયોગ્ગં હોતિ, ઇદં વીરિયં પધાનન્તિ ફલેન હેતું દસ્સેતિ. ઉપક્કિલેસા પહીયન્તીતિ ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસભૂતાનિ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીયન્તિ. વિતક્કા વૂપસમ્મન્તીતિ તતો એવ કામવિતક્કાદયો મિચ્છાવિતક્કા ઉપસમં ગચ્છન્તિ, નીવરણપ્પહાનેન વા પઠમજ્ઝાનાધિગમં દસ્સેત્વા વિતક્કવૂપસમાપદેસેન દુતિયજ્ઝાનાદીનમધિગમમાહ. અયં પયોગોતિ અયં ઝાનાધિગમસ્સ હેતુભૂતો કમ્મટ્ઠાનાનુયોગો પયોગો. સંયોજના પહીયન્તીતિ દસપિ સંયોજનાનિ મગ્ગપ્પટિપાટિયા સમુચ્છેદવસેન પહીયન્તિ. અનુસયા બ્યન્તી હોન્તીતિ તથા સત્તપિ અનુસયા અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન ભઙ્ગમત્તસ્સપિ અનવસેસતો વિગતન્તા હોન્તિ. એત્થ ચ સંયોજનપ્પહાનં નામ અનુસયનિરોધેનેવ હોતિ, પહીનેસુ ચ સંયોજનેસુ અનુસયાનં લેસોપિ ન ભવિસ્સતીતિ ચ દસ્સનત્થં ‘‘સંયોજના પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તી હોન્તી’’તિ વુત્તં. અયં વિસેસોતિ ઇમં સમાધિં નિસ્સાય અનુક્કમેન લબ્ભમાનો અયં સંયોજનપ્પહાનાદિકો ઇમસ્સ સમાધિસ્સ વિસેસોતિ અત્થો.

યસ્સાતિ યેન. અનુપુબ્બન્તિ અનુક્કમેન. પરિચિતાતિ પરિચિણ્ણા. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – આનાપાનસ્સતિ યથા બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતા, તથા યેન દીઘરસ્સપજઆનનાદિવિધિના અનુપુબ્બં પરિચિતા સુટ્ઠુ ભાવિતા, તતો એવ પરિપુણ્ણા સોળસન્નં વત્થૂનં પારિપૂરિયા સબ્બસો પુણ્ણા, સો ભિક્ખુ ઇમં અત્તનો ખન્ધાદિલોકં પઞ્ઞોભાસેન પભાસેતિ. યથા કિં? અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા અબ્ભાદિઉપક્કિલેસવિમુત્તો ચન્દિમા તારકરાજા વિયાતિ. ‘‘અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ હિ પદસ્સ નિદ્દેસે મહિકાદીનમ્પિ વુત્તત્તા એત્થ આદિ-સદ્દલોપો કતોતિ વેદિતબ્બો.

ઇધાતિ કકચૂપમાય. અસ્સાતિ યોગિનો. ઇધાતિ વા ઇમસ્મિં ઠાને. અસ્સાતિ ઉપમાભૂતસ્સ કકચસ્સ. આગતગતવસેન યથા તસ્સ પુરિસસ્સ અમનસિકારો, એવં અસ્સાસપસ્સાસાનં આગતગતવસેન અમનસિકારમત્તમેવ આનયનપ્પયોજનં. ન ચિરેનેવાતિ ઇદં કતાધિકારં સન્ધાય વુત્તં. નિમિત્તન્તિ પટિભાગનિમિત્તં. અવસેસજ્ઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતાતિ વિતક્કાદિઅવસેસજ્ઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતાતિ વદન્તિ, વિચારાદીતિ પન વત્તબ્બં નિપ્પરિયાયેન વિતક્કસ્સ અપ્પનાભાવતો. સો હિ પાળિયં ‘‘અપ્પના બ્યપ્પના’’તિ નિદ્દિટ્ઠો, તંસમ્પયોગતો વા યસ્મા ઝાનં અપ્પનાતિ અટ્ઠકથાવોહારો, ઝાનઙ્ગેસુ ચ સમાધિ પધાનં, તસ્મા તં અપ્પનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અવસેસજ્ઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતા અપ્પનાસઙ્ખાતા ઠપના ચ સમ્પજ્જતી’’તિ આહ. કસ્સચિ પન ગણનાવસેનેવ મનસિકારકાલતો પભુતીતિ એત્થ ‘‘અનુક્કમતો…પે… પત્તં વિય હોતી’’તિ એત્તકોવ ગન્થો પરિહીનો, પુરાણપોત્થકેસુ પન કત્થચિ સો ગન્થો લિખિતોયેવ તિટ્ઠતિ.

સારદ્ધકાયસ્સ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ. ઓનમતિ વત્થિકાદિપલમ્બનેન. વિકૂજતીતિ સદ્દં કરોતિ. વલિં ગણ્હાતીતિ. તત્થ તત્થ વલિનં હોતિ. કસ્મા? યસ્મા સારદ્ધકાયો ગરુકો હોતીતિ. કાયદરથવૂપસમેન સદ્ધિં સિજ્ઝમાનો ઓળારિકઅસ્સાસપસ્સાસનિરોધો બ્યતિરેકમુખેન તસ્સ સાધનં વિય વુત્તો. ઓળારિકઅસ્સાસપસ્સાસનિરોધવસેનાતિ અન્વયવસેન તદત્થસ્સ સાધનં. કાયદરથે વૂપસન્તેતિ ચિત્તજરૂપાનં લહુમુદુકમ્મઞ્ઞભાવેન યો સેસતિસન્તતિરૂપાનમ્પિ લહુઆદિભાવો, સો ઇધ કાયસ્સ લહુભાવોતિ અધિપ્પેતો. સ્વાયં યસ્મા ચિત્તસ્સ લહુઆદિભાવેન વિના નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાયોપિ ચિત્તમ્પિ લહુકં હોતી’’તિ.

ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે નિરુદ્ધેતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તનયમ્હિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તસ્સ કાયસઙ્ખારસ્સ વિચયનવિધિં દસ્સેતું આનીતં.

ઉપરૂપરિ વિભૂતાનીતિ ભાવનાબલેન ઉદ્ધં ઉદ્ધં પાકટાનિ હોન્તિ. દેસતોતિ પકતિયા ફુસનદેસતો, પુબ્બે અત્તનો ફુસનવસેન ઉપધારિતટ્ઠાનતો.

‘‘કત્થ નત્થી’’તિ ઠાનવસેન ‘‘કસ્સ નત્થી’’તિ પુગ્ગલવસેન ચ વીમંસિયમાનમત્થં એકજ્ઝં કત્વા વિભાવેતું ‘‘અન્તોમાતુકુચ્છિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘યથા ઉદકે નિમુગ્ગસ્સ નિરુદ્ધોકાસતાય અસ્સાસપસ્સાસા ન પવત્તન્તિ, એવં અન્તોમાતુકુચ્છિયં. યથા મતાનં સમુટ્ઠાપકચિત્તાભાવતો, એવં અસઞ્ઞીભૂતાનં મુચ્છાપરેતાનં અસઞ્ઞીસુ વા જાતાનં, તથા નિરોધસમાપન્નાન’’ન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં. મહાગણ્ઠિપદે પન ‘‘મુચ્છાપરેતાનં ચિત્તપ્પવત્તિયા દુબ્બલભાવતો’’તિ કારણં વુત્તં. ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નાનં ધમ્મતાવસેનેવ નેસં અનુપ્પજ્જનં, તથા રૂપારૂપભવસમઙ્ગીનં. કેચિ પન ‘‘અનુપુબ્બતો સુખુમભાવપ્પત્તિયા ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નસ્સ, રૂપભવે રૂપાનં ભવઙ્ગસ્સ ચ સુખુમભાવતો રૂપભવસમઙ્ગીનં નત્થી’’તિ કારણં વદન્તિ. અત્થિયેવ તે અસ્સાસપસ્સાસા પારિસેસતોતિ અધિપ્પાયો યથાવુત્તસત્તટ્ઠાનવિનિમુત્તસ્સ અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુપ્પજ્જનટ્ઠાનસ્સ અભાવતો. પકતિફુટ્ઠવસેનાતિ પકતિયા ફુસનટ્ઠાનવસેન. નિમિત્તં ઠપેતબ્બન્તિ સતિયા તત્થ સુખપ્પવત્તનત્થં થિરતરં સઞ્ઞાણં પવત્તેતબ્બં. થિરસઞ્ઞાપદટ્ઠાના હિ સતિ. ઇમમેવાતિ ઇમં એવ અનુપટ્ઠહન્તસ્સ કાયસઙ્ખારસ્સ કણ્ટકુટ્ઠાપનઞાયેન ઉપટ્ઠાપનવિધિમેવ. અત્થવસન્તિ હેતું. અત્થો હિ ફલં. સો યસ્સ વસેન પવત્તતિ, સો અત્થવસોતિ. મુટ્ઠસ્સતિસ્સાતિ વિનટ્ઠસ્સતિસ્સ. અસમ્પજાનસ્સાતિ સમ્પજઞ્ઞવિરહિતસ્સ, ભાવેન્તસ્સ અનુક્કમેન અનુપટ્ઠહન્તે અસ્સાસપસ્સાસે વીમંસિત્વા ‘‘ઇમે તે’’તિ ઉપધારેતું સમ્મદેવ જાનિતુઞ્ચ સમત્થાહિ સતિપઞ્ઞાહિ વિરહિતસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ઇતો અઞ્ઞં કમ્મટ્ઠાનં. ગરુકન્તિ ભારિયં. સા ચસ્સ ગરુકતા ભાવનાય સુદુક્કરભાવેનાતિ આહ ‘‘ગરુકભાવન’’ન્તિ.

ઉપરૂપરિ સન્તસુખુમભાવાપત્તિતો ‘‘બલવતી સુવિસદા સૂરા ચ સતિ પઞ્ઞા ચ ઇચ્છિતબ્બા’’તિ વત્વા સુખુમસ્સ નામ અત્થસ્સ સાધનેનપિ સુખુમેનેવ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદાનિ અનુપટ્ઠહન્તાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં પરિયેસનુપાયં દસ્સેન્તો ‘‘તાહિ ચ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનુપદન્તિ પદાનુપદં. ચરિત્વાતિ ગોચરં ગહેત્વા. તસ્મિંયેવ ઠાનેતિ ઉપનિબન્ધનનિમિત્તસઞ્ઞિતે ઠાને. યોજેત્વાતિ મનસિકારેન યોજેત્વા. ‘‘સતિરસ્મિયા બન્ધિત્વા’’તિ વા વુત્તમેવત્થમાહ ‘‘તસ્મિંયેવ ઠાને યોજેત્વા’’તિ. ન હિ ઉપમેય્યે બન્ધનયોજનટ્ઠાનાનિ વિસું લબ્ભન્તિ. નિમિત્તન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તં પટિભાગનિમિત્તં વા. ઉભયમ્પિ હિ ઇધ એકજ્ઝં વુત્તં. તથા હિ તૂલપિચુઆદિ ઉપમત્તયં ઉગ્ગહે યુજ્જતિ, સેસં ઉભયત્થ. એકચ્ચેતિ એકે આચરિયા.