૨. દુતિયપારાજિકં

અદુતિયેન જિનેન યં દુતિયં પારાજિકં પકાસિતં, તસ્સ ઇદાનિ યસ્મા સંવણ્ણનાક્કમો પત્તો, તસ્મા યં સુવિઞ્ઞેય્યં, યઞ્ચ પુબ્બે પકાસિતં, તં સબ્બં વજ્જયિત્વા અસ્સ દુતિયસ્સ અયં સંવણ્ણના હોતીતિ સમ્બન્ધો.

ધનિયવત્થુવણ્ણના

૮૪. રાજગહેતિ એત્થ દુગ્ગજનપદટ્ઠાનવિસેસસમ્પદાદિયોગતો પધાનભાવેન રાજૂહિ ગહિતં પરિગ્ગહિતન્તિ રાજગહન્તિ આહ ‘‘મન્ધાતુ…પે… વુચ્ચતી’’તિ. તત્થ મહાગોવિન્દેન મહાસત્તેન પરિગ્ગહિતં રેણુના પરિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ મહાગોવિન્દગ્ગહણં. મહાગોવિન્દપઅગ્ગહિતતાકિત્તનઞ્હિ તદા રેણુના મગધરાજેન પરિગ્ગહિતભાવૂપલક્ખણં. તસ્સ હિ સો પુરોહિતો. ‘‘મહાગોવિન્દોતિ મહાનુભાવો પુરાતનો એકો મગધરાજા’’તિ કેચિ. પરિગ્ગહિતત્તાતિ રાજધાનીભાવેન પરિગ્ગહિતત્તા. ગય્હતીતિ ગહો, રાજૂનં ગહોતિ રાજગહં, નગરસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. અઞ્ઞેપેત્થ પકારેતિ ‘‘નગરમાપનેન રઞ્ઞા કારિતસબ્બગહત્તા રાજગહં, ગિજ્ઝકૂટાદીહિ પરિક્ખિત્તત્તા પબ્બતરાજેહિ પરિક્ખિત્તગેહસદિસન્તિપિ રાજગહં, સમ્પન્નભવનતાય રાજમાનં ગેહન્તિપિ રાજગહં, સુવિહિતારક્ખતાય અનત્થાવહભાવેન ઉપગતાનં પટિરાજૂનં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં, રાજૂહિ દિસ્વા સમ્મા પતિટ્ઠાપિતત્તા તેસં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં. આરામરામણેય્યકાદીહિ રાજતે, નિવાસસુખતાદિના સત્તેહિ મમત્તવસેન ગય્હતિ પરિગ્ગય્હતીતિ વા રાજગહ’’ન્તિ એદિસે પકારે. સો પદેસો ઠાનવિસેસભાવેન ઉળારસત્તપરિભોગોતિ આહ ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ બુદ્ધકાલે ચક્કવત્તિકાલે ચાતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. તેસન્તિ યક્ખાનં. વસનવનન્તિ આપાનભૂમિભૂતં ઉપવનં. ગિજ્ઝા એત્થ સન્તીતિ ગિજ્ઝં, કૂટં. તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો. ગિજ્ઝો વિયાતિ વા ગિજ્ઝં, કૂટં. તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો, પબ્બતો. ગિજ્ઝસદિસકૂટોતિ ગિજ્ઝકૂટોતિ વા મજ્ઝેપદલોપીસમાસો યથા ‘‘સાકપત્થવો’’તિ, તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે. તેનાહ ‘‘ગિજ્ઝા’’તિઆદિ.

તતો પરં સઙ્ઘોતિ તિણ્ણં જનાનં ઉપરિ સઙ્ઘો ચતુવગ્ગકરણીયાદિકમ્મપ્પત્તત્તા. તસ્મિં પબ્બતે સન્નિપતિત્વા સમાપત્તિયા વીતિનામેન્તીતિ યથાફાસુકટ્ઠાને પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચા આગન્ત્વા ચેતિયગબ્ભે યમકમહાદ્વારં વિવરન્તા વિય તં પબ્બતં દ્વિધા કત્વા અન્તો પવિસિત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ માપેત્વા તત્થ સમાપત્તિયા વીતિનામેન્તિ.

કદા પનેતે તત્થ વસિંસુ? અતીતે કિર અનુપ્પન્ને તથાગતે બારાણસિં ઉપનિસ્સાય એકસ્મિં ગામકે એકા કુલધીતા ખેત્તં રક્ખતિ, તસ્સા ખેત્તકુટિયા વીહયો ભજ્જન્તિયા તત્થ મહાકરઞ્જપુપ્ફપ્પમાણા મહન્તમહન્તા મનોહરા પઞ્ચસતમત્તા લાજા જાયિંસુ. સા તે ગહેત્વા મહતિ પદુમિનિપત્તે ઠપેસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે એકો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તસ્સા અનુગ્ગહત્થં અવિદૂરે ખેત્તપાળિયા ગચ્છતિ. સા તં દિસ્વા પસન્નમાનસા સુપુપ્ફિતં મહન્તં એકં પદુમં ગહેત્વા તત્થ લાજે પક્ખિપિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચહિ લાજસતેહિ સદ્ધિં તં પદુમપુપ્ફં દત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, પુઞ્ઞસ્સ આનુભાવેન આનુભાવસમ્પન્ને પઞ્ચસતપુત્તે લભેય્ય’’ન્તિ પઞ્ચ પુત્તસતાનિ પત્થેસિ. તસ્મિંયેવ ખણે પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા સમ્ભતસમ્ભારા પરિપક્કપચ્ચેકબોધિઞાણા તસ્સેવ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ મધુરમંસં દત્વા ‘‘એતિસ્સા પુત્તા ભવેય્યામા’’તિ પત્થયિંસુ. અતીતાસુ અનેકાસુ જાતીસુ તસ્સા પુત્તભાવેન આગતત્તા તથા તેસં અહોસિ. સા યાવતાયુકં ઠત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા જાતસ્સરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ. તમેકો તાપસો દિસ્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સા પદસા વિચરન્તિયા પદુદ્ધારે પદુદ્ધારે ભૂમિતો પદુમાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. એકો વનચરકો દિસ્વા બારાણસિરઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં આનેત્વા અગ્ગમહેસિં અકાસિ, તસ્સા ગબ્ભો સણ્ઠાતિ. મહાપદુમકુમારો માતુકુચ્છિયં વસિ, સેસા બહિ નિક્ખન્તં ગબ્ભમલં નિસ્સાય સંસેદજભાવેન નિબ્બત્તા. ‘‘ઓપપાતિકભાવેના’’તિ કેચિ. તે વયપ્પત્તા ઉય્યાને પદુમસ્સરે કીળન્તા એકેકસ્મિં પદુમે નિસીદિત્વા ખયવયં પટ્ઠપેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તયિંસુ. અયં તેસં બ્યાકરણગાથા અહોસિ –

‘‘સરોરુહં પદુમપલાસમત્રજં, સુપુપ્ફિતં ભમરગણાનુચિણ્ણં;

અનિચ્ચતાયં વયતં વિદિત્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ. –

તસ્મિં કાલે તે તત્થ વસિંસુ. તદા ચસ્સ પબ્બતસ્સ ‘‘ઇસિગિલી’’તિ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ. ઇમે ઇસયોતિ ઇમે પચ્ચેકબુદ્ધઇસી. સમા ઞાયતિ એતાયાતિ સમઞ્ઞા, નામન્તિ અત્થો.

તિણચ્છદના કુટિયો મજ્ઝેપદલોપીસમાસં કત્વા, એકદેસે વા સમુદાયવોહારવસેન ‘‘તિણકુટિયો’’તિ વુત્તા. ‘‘વસ્સં ઉપગચ્છિંસૂ’’તિ વચનતો વસ્સૂપગમનારહા સદ્વારબન્ધા એવ વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘તિણચ્છદના સદ્વારબન્ધા કુટિયો’’તિ. વસ્સં ઉપગચ્છન્તેનાતિ વસ્સાવાસં ઉપગચ્છન્તેન. નાલકપટિપદન્તિ ‘‘મોનેય્યં તે ઉપઞ્ઞિસ્સ’’ન્તિઆદિના (સુ. નિ. ૭૨૧) સત્થારા નાલકત્થેરસ્સ દેસિતં પુથુજ્જનકાલતો પભુતિ કિલેસચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા પટિપજ્જિતબ્બં મોનેય્યપટિપદં. તં પન પટિપદં સુત્વા નાલકત્થેરો તીસુ ઠાનેસુ અપ્પિચ્છો અહોસિ દસ્સને સવને પુચ્છાયાતિ. સો હિ દેસનાપરિયોસાને પસન્નચિત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા વનં પવિટ્ઠો. પુન ‘‘અહો વતાહં ભગવન્તં પસ્સેય્ય’’ન્તિ લોલભાવં ન જનેસિ, અયમસ્સ દસ્સને અપ્પિચ્છતા. તથા ‘‘અહો વતાહં પુન ધમ્મદેસનં સુણેય્ય’’ન્તિ લોલભાવં ન જનેસિ, અયમસ્સ સવને અપ્પિચ્છતા. તથા ‘‘અહો વતાહં પુન મોનેય્યપટિપદં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ લોલભાવં ન જનેસિ, અયમસ્સ પુચ્છાય અપ્પિચ્છતા.

સો એવં અપ્પિચ્છો સમાનો પબ્બતપાદં પવિસિત્વા એકવનસણ્ડે દ્વે દિવસાનિ ન વસિ, એકરુક્ખમૂલે દ્વે દિવસાનિ ન નિસીદિ, એકસ્મિં ગામે દ્વે દિવસાનિ પિણ્ડાય ન પાવિસિ. ઇતિ વનતો વનં, રુક્ખતો રુક્ખં, ગામતો ગામં આહિણ્ડન્તો અનુરૂપપટિપદં પટિપજ્જિત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠાસિ. એકસ્સ ભગવતો કાલે એકોયેવ નં પૂરેતિ. ઇમઞ્હિ મોનેય્યપટિપદં ઉક્કટ્ઠં કત્વા પૂરેન્તો ભિક્ખુ સત્તેવ માસાનિ જીવતિ, મજ્ઝિમં કત્વા પૂરેન્તો સત્ત વસ્સાનિ, મુદુકં કત્વા પૂરેન્તો સોળસ વસ્સાનિ. અયં પન થેરો ઉક્કટ્ઠં કત્વા પૂરેસિ, તસ્મા સત્ત માસે ઠત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારસ્સ પરિક્ખયં ઞત્વા નહાયિત્વા નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા દિગુણં સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા દસબલાભિમુખો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન તં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા હિઙ્ગુલકપબ્બતં નિસ્સાય ઠિતકોવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા સરીરકિચ્ચં કત્વા ધાતુયો ગાહાપેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા અગમાસિ. એવરૂપં પટિપદં પટિપન્નેનપિ વસ્સં ઉપગચ્છન્તેન છન્ને સદ્વારબન્ધેયેવ ઠાને ઉપગન્તબ્બં. અપ્પિચ્છતં નિસ્સાયપિ સિક્ખાપદસ્સ અનતિક્કમનીયત્તં દસ્સેતું ‘‘નાલકપટિપદં પટિપન્નેનપી’’તિ વુત્તં.

પઞ્ચન્નં છદનાનન્તિ તિણપણ્ણઇટ્ઠકસિલાસુધાસઙ્ખાતાનં પઞ્ચન્નં છદનાનં. ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બન્તિ (મહાવ. ૨૦૪) વચીભેદં કત્વા વસ્સૂપગમનં સન્ધાયેવ પટિક્ખેપો, ન આલયકરણવસેન ઉપગમનં સન્ધાયા’’તિ વદન્તિ. પાળિયં પન અવિસેસત્તા અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘નાલકપટિપદં પટિપન્નેનપી’’તિઆદિના અવિસેસેનેવ દળ્હં કત્વા વુત્તત્તા અસેનાસનિકસ્સ નાવાદિં વિના અઞ્ઞત્થ આલયો ન વટ્ટતીતિ અમ્હાકં ખન્તિ. નાવાસત્થવજેસુયેવ હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નાવાયં વસ્સં ઉપગન્તુ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૨૦૩) સતિ અસતિ વા સેનાસને વસ્સૂપગમનસ્સ વિસું અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બ’’ન્તિ અયં પટિક્ખેપો તત્થ ન લબ્ભતીતિ અસતિ સેનાસને આલયવસેનપિ નાવાદીસુ ઉપગમનં વુત્તં. અનુધમ્મતાતિ વત્તં. રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન વચ્ચકુટિપસ્સાવટ્ઠાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

કતિકવત્તાનિ ચ ખન્ધકવત્તાનિ ચ અધિટ્ઠાયાતિ પરિયત્તિધમ્મો નામ તિવિધમ્પિ સદ્ધમ્મં પતિટ્ઠાપેતિ, તસ્મા સક્કચ્ચં ઉદ્દિસથ ઉદ્દિસાપેથ, સજ્ઝાયં કરોથ, પધાનઘરે વસન્તાનં સઙ્ઘટ્ટનં અકત્વા અન્તોવિહારે નિસીદિત્વા ઉદ્દિસથ ઉદ્દિસાપેથ, સજ્ઝાયં કરોથ, ધમ્મસ્સવનં સમિદ્ધં કરોથ, પબ્બાજેન્તા સોધેત્વા પબ્બાજેથ, સોધેત્વા ઉપસમ્પાદેથ, સોધેત્વા નિસ્સયં દેથ. એકોપિ હિ કુલપુત્તો પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા સકલં સાસનં પતિટ્ઠાપેતિ. અત્તનો થામેન યત્તકાનિ સક્કોથ, તત્તકાનિ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયથ, અન્તોવસ્સં નામેતં સકલદિવસં રત્તિયા ચ પઠમપચ્છિમયામેસુ અપ્પમત્તેહિ ભવિતબ્બં, વીરિયં આરભિતબ્બં. પોરાણકમહઆથેરાપિ સબ્બપલિબોધે છિન્દિત્વા અન્તોવસ્સે એકચરિયવત્તં પૂરયિંસુ. ભસ્સે મત્તં જાનિત્વા દસવત્થુકકથં દસઅસુભદસાનુસ્સતિઅટ્ઠતિંસારમ્મણકથં કાતું વટ્ટતિ. આગન્તુકાનં વત્તં કાતું, સત્તાહકરણીયેન ગતાનં અપલોકેત્વા દાતું વટ્ટતિ. વિગ્ગાહિકપિસુણફરુસવચનાનિ મા વદથ, દિવસે દિવસે સીલાનિ આવજ્જેન્તા ચતુરારક્ખં અહાપેન્તા મનસિકારબહુલા વિહરથ, ચેતિયં વા બોધિં વા વન્દન્તેન ગન્ધમાલં વા પૂજેન્તેન પત્તં વા થવિકાય પક્ખિપન્તેન ન કથેતબ્બં, અન્તોગામે મનુસ્સેહિ સદ્ધિં પચ્ચયસંયુત્તકથા વા વિસભાગકથા વા ન કથેતબ્બા, રક્ખિતિન્દ્રિયેહિ ભવિતબ્બં, ખન્ધકવત્તઞ્ચ સેખિયવત્તઞ્ચ પૂરેતબ્બન્તિ એવમાદિના કતિકવત્તાનિ ખન્ધકવત્તાનિ ચ અધિટ્ઠહિત્વા.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુટ્ઠાનં તીહિ ઠાનેહિ પવારેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૦૯) વુટ્ઠવસ્સાનં પવારણાય અનુઞ્ઞાતત્તા ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન પવારણાદિવસસ્સ અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય અપ્પવારિતાપિ ‘‘વુટ્ઠવસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇમં તેમાસં વસ્સં ઉપેમી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૮૪) વચનતો પવારણાદિવસસ્સ તેમાસન્તોગધત્તા તં દિવસં યાવ ન પવારેન્તિ, તાવ વસ્સં વસન્તા નામ હોન્તિ, તથાપિ એકદેસેન અવુટ્ઠમ્પિ તં દિવસં વુટ્ઠભાગાપેક્ખાય વુટ્ઠમેવ હોતીતિ કત્વા એવં વુત્તં કતાકતભાગાપેક્ખાય સમુદાયે પવત્તકતાકતવોહારો વિય. વિપ્પકતઞ્હિ યં કિઞ્ચિ ‘‘કતાકત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુટ્ઠાનં કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૬) ઇમસ્સ પન સુત્તસ્સ વસેન નિપ્પરિયાયતો મહાપવારણાય પવારિતા પાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય ‘‘વુટ્ઠવસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘મહાપવારણાય પવારિતા’’તિઆદિ વુત્તં. પાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય હિ વસ્સાનસ્સ પચ્છિમે માસે કથિનત્થારો અનુઞ્ઞાતો પરિવારે ‘‘કથિનસ્સ અત્થારમાસો જાનિતબ્બોતિ વસ્સાનસ્સ પચ્છિમો માસો જાનિતબ્બો’’તિ (પરિ. ૪૧૨) વુત્તત્તા. ‘‘મહાપવારણાય પવારિતા’’તિ ઇદઞ્ચ પુરિમિકાય વસ્સૂપગતાનં સભાવદસ્સનમત્તં, કેનચિ અન્તરાયેન અપ્પવારિતાપિ ‘‘વુટ્ઠવસ્સા’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ.

‘‘આપુચ્છિતબ્બા’’તિ વત્વા ઇદાનિ આપુચ્છનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સચે ઇમં કુટિ’’ન્તિઆદિમાહ. પટિજગ્ગનકં વા ન લભતીતિ વિહારપચ્ચન્તે કતે પટિજગ્ગનકં ન લભતિ. તે પન ભિક્ખૂ જનપદચારિકં પક્કમિંસૂતિ સમ્બન્ધો. અદ્ધાનગમને ચારિકાવોહારો સાસને નિરુળ્હો. કિઞ્ચાપિ અયં ચારિકા નામ મહાજનસઙ્ગહત્થં બુદ્ધાનંયેવ લબ્ભતિ, બુદ્ધે ઉપાદાય પન રુળ્હીસદ્દવસેન સાવકાનમ્પિ વુચ્ચતિ કિલઞ્જાદીહિ કતબીજનીનમ્પિ તાલવણ્ટવોહારો વિય. સઙ્ગોપેત્વાતિ એકસ્મિં પદેસે રાસિં કત્વા. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ગોપનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘યથા ચ ઠપિત’’ન્તિઆદિમાહ. ન ઓવસ્સીયતીતિ અનોવસ્સકં, કમ્મનિ અક-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. યથા ચ ઠપિતં ન ઓવસ્સીયતિ ન તેમીયતીતિ અત્થો.

અનવયોતિ એત્થ વયોતિ હાનિ ‘‘આયવયો’’તિઆદીસુ વિય. નત્થિ એતસ્સ અત્તનો સિપ્પે વયો ઊનતાતિ અવયોતિ આહ ‘‘અનૂનો પરિપુણ્ણસિપ્પો’’તિ. આચરિયસ્સ કમ્મં આચરિયકન્તિ આહ ‘‘આચરિયકમ્મે’’તિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટો દ્વારબાહા, કટ્ઠકમ્મં થમ્ભાદિ. તેલતમ્બમત્તિકાયાતિ તેલમિસ્સતમ્બમત્તિકાય.

૮૫. કુટિકાય કરણભાવન્તિ કુટિયા કતભાવં. સદ્દસત્થવિદૂહિ કિં-સદ્દયોગે અનાગતવચનસ્સ ઇચ્છિતત્તા વુત્તં ‘‘તસ્સ લક્ખણં સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ. મેત્તાપુબ્બભાગન્તિ મેત્તાઝાનસ્સ પુબ્બભાગભૂતં સબ્બસત્તેસુ હિતફરણમત્તં. કસ્મા પનેતં વુત્તં, નનુ અનુદ્દયા-સદ્દો કરુણાય પવત્તતીતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન અનુદ્દયાસદ્દો અનુરક્ખણમત્થં અન્તોનીતં કત્વા પવત્તમાનો મેત્તાય કરુણાય ચ પવત્તતીતિ ઇધ મેત્તાય પવત્તમાનો વુત્તો, તસ્મા સુવુત્તમેતં ‘‘એતેન મેત્તાપુબ્બભાગં દસ્સેતી’’તિ. કરુણાપુબ્બભાગન્તિ કરુણાઝાનસ્સ પુબ્બભાગભૂતં સત્તેસુ અનુકમ્પમત્તં. ચિક્ખલ્લં મત્તિકા, તસ્સ મદ્દનં ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા હત્થાદીહિ પરિમદ્દનં. મેત્તાકરુણાનન્તિ અપ્પનાપ્પત્તમેત્તાકરુણાનં. કિઞ્ચાપિ થેરેન સઞ્ચિચ્ચ ખુદ્દાનુખુદ્દકા પાણા મરણાધિપ્પાયેન ન બ્યાબાધિતા, તથાપિ કરુણાય અભાવેન ‘‘એવં કતે ઇમે પાણા વિનસ્સિસ્સન્તી’’તિ અનુપપરિક્ખિત્વા કતત્તા થેરં વિગરહિ. જનાનં સમૂહો જનતાતિ આહ ‘‘પચ્છિમો જનસમૂહો’’તિ. પાતબ્યભાવન્તિ વિનાસેતબ્બતં. પાણાતિપાતં કરોન્તાનન્તિ થેરેન અકતેપિ પાણાતિપાતે પરેહિ સલ્લક્ખણાકારં દસ્સેતિ. ઇમસ્સ દિટ્ઠાનુગતિન્તિ ઇમસ્સ દિટ્ઠિયા અનુગમનં. ઘંસિતબ્બેતિ ઘટ્ટયિતબ્બે, વિનાસિતબ્બેતિ અત્થો. એવં મઞ્ઞીતિ યથા થેરેન કતં, એવં મા મઞ્ઞિ. ‘‘મા પચ્છિમા જનતા પાણેસુ પાતબ્યતં આપજ્જી’’તિ વચનતો યો ભિક્ખુ ઇટ્ઠકપચનપત્તપચનકુટિકરણવિહારકારાપનવિહારસમ્મજ્જનપટગ્ગિદાનકૂપપોક્ખરણીખણાપનાદીસુ યત્થ ‘‘ખુદ્દાનુખુદ્દકાનં પાણાનં વિહિંસા ભવિસ્સતી’’તિ જાનાતિ, તેન તાદિસે પદેસે કપ્પિયવચનં વત્વાપિ ન તં કમ્મં કારેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

તત્થ તત્થ વુત્તમેવ આપત્તિન્તિ પથવીખણનભૂતગામપાતબ્યતાદીસુ વુત્તપાચિત્તિયાદિઆપત્તિં. આદિકમ્મિકત્તા અનાપત્તીતિ કુટિકરણપચ્ચયા અનાપત્તિ. સિક્ખાપદં અતિક્કમિત્વાતિ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સબ્બમત્તિકામયા કુટિકા કાતબ્બા, યો કરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદં અતિક્કમિત્વા. યદિ અઞ્ઞેન કતં લભિત્વા વસન્તસ્સ અનાપત્તિ સિયા, ન ભગવા તં કુટિકં ભિન્દાપેય્યાતિ આહ – ‘‘કતં લભિત્વા તત્થ વસન્તાનમ્પિ દુક્કટમેવા’’તિ. યથા વા તથા વા મિસ્સા હોતૂતિ હેટ્ઠા મત્તિકા ઉપરિ દબ્બસમ્ભારાતિઆદિના યેન કેનચિ આકારેન મિસ્સા હોતુ. ગિઞ્જકાવસથસઙ્ખેપેનાતિ એત્થ ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિ એવ કતો આવસથો ગિઞ્જકાવસથો. ઇટ્ઠકામયસ્સ આવસથસ્સેતં અધિવચનં. તં કિર આવસથં યથા સુધાપરિકમ્મેન પયોજનં નત્થિ, એવં ઇટ્ઠકાહિ એવ ચિનિત્વા છાદેત્વા કરોન્તિ, તુલાદણ્ડકવાટફલકાનિ પન દારુમયાનેવ. વિકિરન્તાતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરોન્તા.

કિસ્સાતિ કેન કારણેન. વયકમ્મમ્પિ અત્થીતિ દ્વારકવાટાદિઅભિસઙ્ખરણાદીસુ કતવયકમ્મમ્પિ અત્થિ. ભિક્ખૂનં અકપ્પિયત્તા એવ તિત્થિયવતાનુરૂપત્તા તિત્થિયધજો. મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તકારણેસુ અત્તનો અધિપ્પેતકારણદ્વયં પતિટ્ઠાપેત્વા અપરાનિપિ તત્થ વુત્તકારણાનિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘અટ્ઠકથાયં પન અઞ્ઞાનિપિ કારણાનિ વુત્તાની’’તિઆદિ. તત્થ સત્તાનુદ્દયાયાતિ તાદિસાય કુટિકાય કરણપચ્ચયા વિનસ્સમાનસત્તેસુ અનુદ્દયાય. યસ્મા સબ્બમત્તિકામયા કુટિ સુકરા ભિન્દિતું, તસ્મા તત્થ ઠપિતં પત્તચીવરાદિ અગુત્તં હોતિ, ચોરાદીહિ અવહરિતું સક્કા. તેન વુત્તં ‘‘પત્તચીવરગુત્તત્થાયા’’તિ. સેનાસનબાહુલ્લપટિસેધનત્થાયાતિ સેનાસનાનં બહુભાવનિસેધનત્થાય, તાદિસસ્સ વા સેનાસનસ્સ અભિસઙ્ખરણે ભિક્ખૂનં ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનિ સેસકમ્માનિ પરિચ્ચજિત્વા નિચ્ચબ્યાવટતાનિસેધનત્થં. અનુપવજ્જોતિ દોસં આરોપેત્વા ન વત્તબ્બો.

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયવણ્ણના

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયેસુ તઞ્ચ ખો…પે… ન વણ્ણમટ્ઠત્થાયાતિ ઇદં છત્તદણ્ડગ્ગાહકસલાકપઞ્જરવિનન્ધનં સન્ધાયાતિ વદન્તિ. સબ્બત્થાતિ છત્તદણ્ડે સબ્બત્થ. આરગ્ગેનાતિ નિખાદનમુખેન. ઘટકમ્પિ વાળરૂપમ્પિ ભિન્દિત્વા ધારેતબ્બન્તિ સચે તાદિસં અકપ્પિયછત્તં લભતિ, ઘટકમ્પિ વાળરૂપમ્પિ ભિન્દિત્વા તચ્છેત્વા ધારેતબ્બં. સુત્તકેન વા દણ્ડો વેઠેતબ્બોતિ યથા છત્તદણ્ડે લેખા ન પઞ્ઞાયતિ, તથા વેઠેતબ્બો. દણ્ડબુન્દેતિ દણ્ડમૂલે, છત્તદણ્ડસ્સ હેટ્ઠિમતલેતિ અત્થો. છત્તમણ્ડલિકન્તિ છત્તસ્સ અન્તો ખુદ્દકમણ્ડલં. ઉક્કિરિત્વાતિ ઉટ્ઠપેત્વા. સા વટ્ટતીતિ યદિપિ રજ્જુકેહિ ન બન્ધન્તિ, બન્ધિતું પન યુત્તટ્ઠાનત્તા વટ્ટતિ.

નાનાસુત્તકેહીતિ નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ. ઇદઞ્ચ તથા કરોન્તાનં કરણપ્પકારદસ્સનત્થં વુત્તં, એકવણ્ણસુત્તકેનપિ વુત્તપ્પકારેન સિબ્બિતું ન વટ્ટતિયેવ. પટ્ટમુખેતિ પટ્ટકોટિયં. દ્વિન્નં પટ્ટાનં સઙ્ઘટ્ટિતટ્ઠાનં સન્ધાયેતં વુત્તં. પરિયન્તેતિ ચીવરપરિયન્તે. ચીવરઅનુવાતં સન્ધાયેતં વુત્તં. વેણિન્તિ વરકસીસાકારેન સિબ્બનં. સઙ્ખલિકન્તિ બિળાલબન્ધનાકારેન સિબ્બનં. ‘‘વેણિં સઙ્ખલિક’’ન્તિ ચેત્થ ઉપયોગવચનં ‘‘કરોન્તી’’તિ કરણકિરિયાપેક્ખં. અગ્ઘિયગયમુગ્ગરાદીનીતિ એત્થ અગ્ઘિયં નામ ચેતિયસણ્ઠાનેન સિબ્બનં, મૂલે તનુકં અગ્ગે મહન્તં કત્વા ગદાકારેન સિબ્બનં ગયા, મૂલે ચ અગ્ગે ચ એકસદિસં કત્વા મુગ્ગરાકારેન સિબ્બનં મુગ્ગરો. કક્કટક્ખીનિ ઉક્કિરન્તીતિ ગણ્ઠિકપટ્ટપાસકપટ્ટાનં અન્તે પાળિબદ્ધં કત્વા કક્કટકાનં અક્ખિસણ્ઠાનં ઉટ્ઠપેન્તિ, કરોન્તીતિ અત્થો. ‘‘કોણસુત્તપિળકાતિ ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનં કોણેહિ નીહટસુત્તાનં કોટિયો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કથં પન તા પિળકા દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા કાતબ્બાતિ? કોણેહિ નીહટસુત્તાનં અન્તેસુ એકવારં ગણ્ઠિકકરણેન વા પુન નિવત્તેત્વા સિબ્બનેન વા દુવિઞ્ઞેય્યસભાવં કત્વા સુત્તકોટિયો રસ્સં કત્વા છિન્દિતબ્બા. ધમ્મસિરિત્થેરેન પન –

‘‘કોણસુત્તા ચ પિળકા, દુવિઞ્ઞેય્યાવ કપ્પરે’’તિ –

વુત્તં. તથા આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેનપિ –

‘‘સુત્તા ચ પિળકા તત્થ, દુવિઞ્ઞેય્યાવ દીપિતા’’તિ –

વુત્તં. તસ્મા તેસં મતેન કોણસુત્તા ચ પિળકા ચ કોણસુત્તપિળકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

મણિનાતિ મસારગલ્લાદિપાસાણેન. ન ઘટ્ટેતબ્બન્તિ ન ઘંસિતબ્બં, અંસબદ્ધકકાયબન્ધનાનિ પન સઙ્ખાદીહિ ઘંસિતું વટ્ટતિ. પાસકં કત્વા બન્ધિતબ્બન્તિ રજનકાલે બન્ધિતબ્બં, સેસકાલે મોચેત્વા ઠપેતબ્બં. ગણ્ઠિકેતિ દન્તમયાદિગણ્ઠિકે. પિળકાતિ બિન્દું બિન્દું કત્વા ઉટ્ઠાપેતબ્બપિળકા.

‘‘તેલવણ્ણોતિ સમણસારુપ્પવણ્ણં સન્ધાય વુત્તં, મણિવણ્ણં પન પત્તં અઞ્ઞેન કતં લભિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પત્તમણ્ડલેતિ તિપુસીસાદિમયે પત્તમણ્ડલે. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચિત્રાનિ પત્તમણ્ડલાનિ ધારેતબ્બાનિ રૂપકાકિણ્ણાનિ ભિત્તિકમ્મકતાની’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૩) વુત્તત્તા ‘‘ભિત્તિકમ્મં ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મકરદન્તકં છિન્દિતુ’’ન્તિ વચનતો ‘‘મકરદન્તકં પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

મકરમુખન્તિ મકરમુખસણ્ઠાનં. દેડ્ઢુભસીસન્તિ ઉદકસપ્પસીસસણ્ઠાનં. અચ્છીનીતિ કુઞ્જરચ્છિસણ્ઠાનાનિ. રજ્જુકકાયબન્ધનં એકમેવ વટ્ટતીતિ રજ્જુકં બન્ધન્તેન એકગુણમેવ કત્વા બન્ધિતું વટ્ટતિ, મજ્ઝે ભિન્દિત્વા દિગુણં કત્વા બન્ધિતું ન વટ્ટતિ, દિગુણં પન અકત્વા એકરજ્જુકમેવ સતવારમ્પિ પુનપ્પુનં આવિજ્જિત્વા બન્ધિતું વટ્ટતિ. એકમ્પિ ન વટ્ટતીતિ એકગુણમ્પિ કત્વા બન્ધિતું ન વટ્ટતિ. બહુરજ્જુકે…પે... વટ્ટતીતિ ઇદં કાયબન્ધનં સન્ધાય વુત્તં, ન દસા સન્ધાય. ઈદિસઞ્હિ કાયબન્ધનં બન્ધિતું વટ્ટતિ. તેનેવ આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન વુત્તં –

‘‘એકરજ્જુમયં વુત્તં, મુનિના કાયબન્ધનં;

પઞ્ચપામઙ્ગસણ્ઠાનં, એકમ્પિ ચ ન વટ્ટતિ.

‘‘રજ્જુકે એકતો કત્વા, બહૂ એકાય રજ્જુયા;

નિરન્તરઞ્હિ વેઠેત્વા, કતં વટ્ટતિ બન્ધિતુ’’ન્તિ.

મુરજં પન કાયબન્ધનં ન વટ્ટતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચાનિ કાયબન્ધનાનિ ધારેતબ્બાનિ કલાબુકં દેડ્ઢુભકં મુરજં મદ્દવીણં, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૨૭૮) વુત્તત્તા. કિં પન બહુરજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં મુરજસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ? આમ ન ગચ્છતિ. મુરજઞ્હિ નામ નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ મુરજવટ્ટિસણ્ઠાનં વેઠેત્વા કતં. કેચિ પન ‘‘મુરજન્તિ બહુરજ્જુકે એકતો સઙ્કડ્ઢિત્વા એકાય રજ્જુયા પલિવેઠેત્વા કતરજ્જૂ’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. યદિ ચેતં મુરજં સિયા, ‘‘બહુરજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં બહુરજ્જુક’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘તં વટ્ટતી’’તિ ઇદં વિરુજ્ઝેય્ય. મુરજં પન પામઙ્ગસણ્ઠાનઞ્ચ દસાસુ વટ્ટતિ ‘‘કાયબન્ધનસ્સ દસા જીરન્તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મુરજં મદ્દવીણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૮) વુત્તત્તા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મુરજં મદ્દવીણન્તિ ઇદં દસાસુયેવ અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ.

કાયબન્ધનવિધેતિ ‘‘કાયબન્ધનસ્સ પવનન્તો જીરતિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિધ’’ન્તિ વુત્તત્તા કાયબન્ધનસ્સ પાસન્તે દસામૂલે તસ્સ થિરભાવત્થં કત્તબ્બે દન્તવિસાણાદિમયે વિધે. ‘‘અટ્ઠ મઙ્ગલાનિ નામ સઙ્ખો ચક્કં પુણ્ણકુમ્ભો ગયા સિરીવચ્છો અઙ્કુસો ધજં સોવત્થિક’’ન્તિ વદન્તિ. પરિચ્છેદલેખામત્તન્તિ ઉભોસુ કોટીસુ કાતબ્બપરિચ્છેદરાજિમત્તં. ‘‘ઉજુકમેવા’’તિ વુત્તત્તા ચતુરસ્સાદિવઙ્કગતિકં ન વટ્ટતિ. ‘‘છત્તદણ્ડધમ્મકરણઅઞ્જનનાળિકા નાનાવણ્ણલેખાપઅકમ્મકતા ન વટ્ટન્તી’’તિ વદન્તિ.

આરકણ્ટકેતિ પોત્થકાદિઅભિસઙ્ખરણત્થં કતે દીઘમુખસત્થકે. વટ્ટમણિકન્તિ વટ્ટં કત્વા અગ્ગકોટિયં ઉટ્ઠાપેતબ્બપુબ્બુળં. અઞ્ઞં વા વણ્ણમટ્ઠન્તિ ઇમિના પિળકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. મણિકન્તિ એકાવટ્ટમણિ. પિળકન્તિ સાસપમત્તિકા મુત્તરાજિસદિસા બહુવટ્ટલેખા. ‘‘ઇમસ્મિં અધિકારે અવુત્તત્તા લેખનિયં યં કિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. વલિતકન્તિ મજ્ઝે વલિં ઉટ્ઠાપેત્વા. મણ્ડલં હોતીતિ ઉત્તરારણિયા પવેસનત્થં આહટમણ્ડલં હોતિ.

કિઞ્ચાપિ એત્થ દન્તકટ્ઠચ્છેદનવાસિયેવ વુત્તા, મહાવાસિયમ્પિ પન ન વટ્ટતિયેવ. ઉજુકમેવ બન્ધિતુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઉભોસુ વા પસ્સેસુ એકપસ્સેવા’’તિ વચનસેસો. કત્તરયટ્ઠિકોટિયં કતઅયોવલયાનિપિ વટ્ટન્તિ, યેસં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનેન સદ્દો નિચ્છરતિ.

આમણ્ડસારકેતિ આમલકેહિ કતભાજને. ભૂમત્થરણેતિ ચિત્તકટસારકચિત્તત્થરણાદિકે પરિકમ્મકતાય ભૂમિયા અત્થરિતબ્બઅત્થરણે. પાનીયઘટેતિ ઇમિના કુણ્ડિકસરકેપિ સઙ્ગણ્હાતિ. બીજનેતિ ચતુરસ્સબીજને. સબ્બં…પે… વટ્ટતીતિ યથાવુત્તેસુ મઞ્ચપીઠાદીસુ ઇત્થિરૂપં વિના સબ્બં માલાકમ્મલતાકમ્માદિ વણ્ણમટ્ઠં ભિક્ખુનો વટ્ટતિ. સેનાસને કિઞ્ચિ પટિસેધેતબ્બં નત્થિ અઞ્ઞત્ર વિરુદ્ધસેનાસનાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – સેનાસનપરિક્ખારેસુ પટિસેધેતબ્બં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ, વિરુદ્ધસેનાસનં પન સયમેવ પટિક્ખિપિતબ્બન્તિ. અઞ્ઞેસન્તિ સીમસામિનો વુત્તા. રાજવલ્લભા પરનિકાયિકાપિ એકનિકાયિકાપિ ઉપોસથપવારણાનં અન્તરાયકરા અલજ્જિનો રાજકુલૂપગા વુચ્ચન્તિ. તેસં લજ્જિપરિસાતિ તેસં સીમસામિકાનં પક્ખા હુત્વા અનુબલં દાતું સમત્થા લજ્જિપરિસા. સુકતમેવાતિ અઞ્ઞેસં સન્તકેપિ અત્તનો સીમાય અન્તોવુત્તવિધિના કતં સુકતમેવ.

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮૬. દેવેન ગહિતદારૂનીતિ રઞ્ઞા પરિગ્ગહિતદારૂનિ, રઞ્ઞો સન્તકાનીતિ વુત્તં હોતિ. ખણ્ડાખણ્ડં કરોન્તોતિ ખુદ્દકં મહન્તઞ્ચ ખણ્ડં કરોન્તો.

૮૭. કુલભોગઇસ્સરિયાદીહિ મહતી મત્તા પમાણં એતસ્સાતિ મહામત્તો. તેનાહ – ‘‘મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતો’’તિ.

૮૮. અવજ્ઝાયન્તીતિ હેટ્ઠા કત્વા ઓલોકેન્તિ, ચિન્તેન્તિ વા. તેનાહ ‘‘અવજાનન્તા’’તિઆદિ. લામકતો વા ચિન્તેન્તીતિ નિહીનતો ચિન્તેન્તિ. કથેન્તીતિ ‘‘કિં નામેતં કિં નામેત’’ન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કથેન્તિ.

કથં પનેત્થ ‘‘દારૂની’’તિ બહુવચનં ‘‘અદિન્ન’’ન્તિ એકવચનેન સદ્ધિં સમ્બન્ધમુપગચ્છતીતિ આહ – ‘‘અદિન્નં આદિયિસ્સતીતિ અયં ઉજ્ઝાયનત્થો’’તિઆદિ. ઉજ્ઝાયનસ્સ અદિન્નાદાનવિસયત્તા અદિન્નાદાનં ઉજ્ઝાયનત્થોતિ વુત્તં. સતિપિ પનેત્થ ગોપકેન દિન્નદારૂનં ગહણે ઉજુકં અવત્વા લેસેન ગહિતત્તા થેરો ‘‘અદિન્નં આદિયી’’તિ વેદિતબ્બો. વચનભેદેતિ એકવચનબહુવચનાનં ભેદે.

સબ્બાવન્તં પરિસન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીઆદિસબ્બાવયવવન્તં પરિસં. સબ્બા ચતુપરિસસઙ્ખઆતા પજા એત્થ અત્થીતિ સબ્બાવન્તા, પરિસા. સેના એતસ્સ અત્થીતિ સેનિકો, સેનિકો એવ સેનિયો. બિમ્બિસારોતિ તસ્સ નામન્તિ એત્થ બિમ્બીતિ સુવણ્ણં, તસ્મા સારસુવણ્ણસદિસવણ્ણતાય બિમ્બિસારોતિ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બો. ચતુત્થો ભાગો પાદોતિ વેદિતબ્બોતિ ઇમિનાવ સબ્બજનપદેસુ કહાપણસ્સ વીસતિમો ભાગો માસકોતિ ઇદઞ્ચ વુત્તમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પોરાણસત્થાનુરૂપં લક્ખણસમ્પન્ના ઉપ્પાદિતા નીલકહાપણાતિ વેદિતબ્બા. રુદ્રદામેન ઉપ્પાદિતો રુદ્રદામકો. સો કિર નીલકહાપણસ્સ તિભાગં અગ્ઘતિ. યસ્મિં પદેસે નીલકહાપણા ન સન્તિ, તત્થાપિ નીલકહાપણાનં વળઞ્જનટ્ઠાને ચ અવળઞ્જનટ્ઠાને ચ સમાનઅગ્ઘવસેન પવત્તમાનં ભણ્ડં ગહેત્વા નીલકહાપણવસેનેવ પરિચ્છેદો કાતબ્બોતિ વદન્તિ.

ધનિયવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તસ્સત્થો…પે… વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ ઇમિના ‘‘ભગવતા ભિક્ખૂનં ઇદં સિક્ખાપદં એવં પઞ્ઞત્તં હોતિ ચ, ઇદઞ્ચ અઞ્ઞં વત્થુ ઉદપાદી’’તિ એવં પઠમપારાજિકવણ્ણનાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૩૯) વુત્તનયેન તસ્સત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘ઇદાનિ યં તં અઞ્ઞં વત્થુ ઉપ્પન્નં, તં દસ્સેતું ‘તેન ખો પન સમયેના’તિઆદિમાહા’’તિ એવં અનુપઞ્ઞત્તિસમ્બન્ધો ચ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

૯૦-૯૧. રજકા અત્થરન્તિ એત્થાતિ રજકત્થરણં, રજકત્થરણન્તિ રજકતિત્થં વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘રજકતિત્થં ગન્ત્વા’’તિ. વુત્તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ.

પદભાજનીયવણ્ણના

૯૨. ‘‘અભિનવનિવિટ્ઠો એકકુટિકાદિગામો યાવ મનુસ્સા પવિસિત્વા વાસં ન કપ્પેન્તિ, તાવ ગામસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ વદન્તિ, તસ્મા તત્થ ગામપ્પવેસનાપુચ્છાદિકિચ્ચમ્પિ નત્થિ. યક્ખપરિગ્ગહભૂતોતિ સઉપદ્દવવસેન વુત્તં, યક્ખનગરાદિં વા સઙ્ગણ્હાતિ. યક્ખનગરમ્પિ આપણાદીસુ દિસ્સમાનેસુ ગામસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, અદિસ્સમાનેસુ ન ગચ્છતિ, તસ્મા યક્ખનગરમ્પિ પવિસન્તેન આપણાદીસુ દિસ્સમાનેસુ સબ્બં ગામપ્પવેસનવત્તં કાતબ્બં, અદિસ્સમાનેસુ ન કાતબ્બન્તિ વદન્તિ. પુનપિ આગન્તુકામાતિ ઇમિના તેસં તત્થ સાપેક્ખભાવં દસ્સેતિ. યતો પન નિરપેક્ખાવ હુત્વા પક્કમન્તિ, સો ગામસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, તસ્મા તત્થ ગામપ્પવેસનાપુચ્છાદિકિચ્ચમ્પિ નત્થિ.

નનુ ચ ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ એત્તકમેવ માતિકાયં વુત્તં, તસ્મા ગામલક્ખણં દસ્સેત્વા અરઞ્ઞમેવ દસ્સેતબ્બં સિયા, ગામૂપચારો નામાતિઆદિ પન કસ્મા વુત્તન્તિ આહ – ‘‘ગામૂપચારોતિઆદિ અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. ગામૂપચારે હિ દસ્સિતે ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞં નામાતિ અરઞ્ઞપરિચ્છેદો સક્કા દસ્સેતું, ઇદઞ્ચ ગામગામૂપચારે અસઙ્કરતો દસ્સેતું વુત્તં. માતિકાયં પન ગામગ્ગહણેનેવ ગામૂપચારોપિ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ગામૂપચારો હિ લોકે ગામસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. એવઞ્ચ કત્વા માતિકાય અનવસેસઅવહરણટ્ઠાનપરિગ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. ઇન્દખીલેતિ ઉમ્મારે. અરઞ્ઞસઙ્ખેપં ગચ્છતીતિ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) અભિધમ્મે વુત્તત્તા. વેમજ્ઝમેવ ઇન્દખીલોતિ વુચ્ચતીતિ ઇન્દખીલટ્ઠાનિયત્તા અસતિપિ ઇન્દખીલે વેમજ્ઝમેવ તથા વુચ્ચતિ. યત્થ પન દ્વારબાહાપિ નત્થિ, તત્થ ઉભોસુ પસ્સેસુ વતિયા વા પાકારસ્સ વા કોટિવેમજ્ઝમેવ ઇન્દખીલટ્ઠાનિયત્તા ‘‘ઇન્દખીલો’’તિ ગહેતબ્બં. ઉડ્ડાપેન્તોતિ પલાપેન્તો. લુઠિત્વાતિ પરિવત્તેત્વા.

મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ. ઇમિના પન વચનેન સુપ્પમુસલપાતોપિ બલદસ્સનવસેનેવ કતોતિ દટ્ઠબ્બં. કુરુન્દટ્ઠકથાયં મહાપચ્ચરિયઞ્ચ ઘરૂપચારો ગામોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારો’’તિ વુત્તં. દ્વારેતિ નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપતનટ્ઠાનતો અબ્ભન્તરં સન્ધાય વુત્તં. અન્તોગેહેતિ ચ પમુખસ્સ અબ્ભન્તરમેવ સન્ધાય વુત્તં. કતપરિક્ખેપોતિ ઇમિનાવ ઘરસ્સ સમન્તતો તત્તકો પરિચ્છેદો ઘરૂપચારો નામાતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સ પન ઘરસ્સ સમન્તતો ગોરૂપાનં પવેસનનિવારણત્થં પાકારવતિઆદીહિ પરિક્ખેપો કતો હોતિ, તત્થ સોવ પરિક્ખેપો ઘરૂપચારો, સુપ્પપાતાદિપરિચ્છેદો પન અપરિક્ખિત્તઘરં સન્ધાય વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇદમેત્થ પમાણન્તિ વિકાલગામપ્પવેસનાદીસુ ગામગામૂપચારાનં અસઙ્કરતો વિનિચ્છયસ્સ વેદિતબ્બત્તા. કુરુન્દીઆદીસુ વુત્તનયેન હિ ઘરૂપચારસ્સ ગામોતિ આપન્નત્તા ઘરઘરૂપચારગામગામૂપચારાનં સઙ્કરો સિયા. એવં સબ્બત્થાતિ ઇમિના ઇતો પુબ્બેપિ પચ્છિમસ્સેવ વાદસ્સ પમાણભાવં દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘ઇતો પટ્ઠાય વક્ખમાનવાદં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં.

સેસમ્પીતિ ગામૂપચારલક્ખણં સન્ધાય વદતિ. તત્રાતિ તસ્મિં ગામૂપચારગ્ગહણે. તસ્સ ગામપરિચ્છેદદસ્સનત્થન્તિ તસ્સ અપરિચ્છેદસ્સ ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદં દસ્સેતુન્તિ અત્થો. યદિ એવં ‘‘ગામો નામા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? ‘‘ગામો નામાતિ ઇધ અવુત્તમ્પિ અધિકારવસેન લબ્ભતિયેવા’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘ગામૂપચારો નામાતિ ઇમિનાવ ગામસ્સ ચ ગામૂપચારસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. કથં? ‘ગામસ્સ ઉપચારો ગામૂપચારો’તિ એવં વિગ્ગહે કરિયમાને ‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’તિ ઇમિના પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ગામૂપચારલક્ખણં દસ્સિતં હોતિ, ‘ગામસઙ્ખાતો ઉપચારો ગામૂપચારો’તિ એવં પન ગય્હમાને ‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’તિ ઇમિના અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ગામપરિચ્છેદો દસ્સિતોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ. ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ઇમિના પરિક્ખિત્તસ્સપિ ગામસ્સ સચે લેડ્ડુપાતતો દૂરે પરિક્ખેપો હોતિ, લેડ્ડુપાતોયેવ ગામપરિચ્છેદોતિ ગહેતબ્બન્તિ વદન્તિ. પુબ્બે વુત્તનયેનેવાતિ પરિક્ખિત્તગામે વુત્તનયેનેવ.

સઙ્કરીયતીતિ મિસ્સીયતિ. એત્થાતિ ઘરઘરૂપચારગામગામૂપચારેસુ. ‘‘વિકાલે ગામપ્પવેસને પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૧૩) વુત્તત્તા ગામગામૂપચારાનં અસઙ્કરતા ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ – ‘‘અસઙ્કરતો ચેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસૂ’’તિ. એત્થ ચ ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં અતિક્કમન્તસ્સ વિકાલગામપ્પવેસનાપત્તિ હોતી’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં પદભાજનિયં પન ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૧૩) વુત્તત્તા. અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારતો પટ્ઠાય દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતસ્સ ગામૂપચારસ્સ ઓક્કમને આપત્તિ વેદિતબ્બા. તેનેવ વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧૨) ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) વુત્તં ‘‘ય્વાયં અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો દસ્સિતો, તસ્સ વસેન વિકાલગામપ્પવેસનાદીસુ આપત્તિ પરિચ્છિન્દિતબ્બા’’તિ. યદિ એવં ‘‘વિકાલે ગામં પવિસેય્યા’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતીતિ? ન વિરુજ્ઝતિ ગામૂપચારસ્સપિ ગામગ્ગહણેન ગહિતત્તા. તસ્મા પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ વિકાલગામપ્પવેસનાપત્તિ હોતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ઘરઘરૂપચારાદીસુ ઠિતાનં ઉપ્પન્નલાભભાજનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલાતિ ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ વિનયપરિયાયેન તાવ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (પારા. ૯૨) આગતં, સુત્તન્તપરિયાયેન આરઞ્ઞિકં ભિક્ખું સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) આગતં. વિનયસુત્તન્તા ઉભોપિ પરિયાયદેસના નામ, અભિધમ્મો પન નિપ્પરિયાયદેસના. નિપ્પરિયાયતો ચ ગામવિનિમુત્તં ઠાનં અરઞ્ઞમેવ હોતીતિ અભિધમ્મપરિયાયેન અરઞ્ઞં દસ્સેતું ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા’’તિ (વિભ. ૫૨૯) વુત્તં. ‘‘આચરિયધનુ નામ પકતિહત્થેન નવવિદત્થિપ્પમાણં, જિયાય પન આરોપિતાય ચતુહત્થપ્પમાણ’’ન્તિ વદન્તિ. લેસોકાસનિસેધનત્થન્તિ ‘‘મયા નેવ ગામે, ન અરઞ્ઞે હટં, ઘરે વા ઘરૂપચારેસુ વા ગામૂપચારેસુ વા અઞ્ઞતરસ્મિ’’ન્તિ વત્તું મા લભતૂતિ વુત્તં હોતિ.

કપ્પિયન્તિ અનુરૂપવસેન વુત્તં. અકપ્પિયમ્પિ પન અપ્પટિગ્ગહિતઞ્ચે, અદિન્નસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. પરિચ્ચાગાદિમ્હિ અકતે ‘‘ઇદં મય્હં સન્તક’’ન્તિ અવિદિતમ્પિ પરપરિગ્ગહિતમેવ માતાપિતૂનં અચ્ચયેન મન્દાનં ઉત્તાનસેય્યકાનં દારકાનં સન્તકમિવ.

યસ્સ વસેન પુરિસો થેનોતિ વુચ્ચતિ, તં થેય્યન્તિ આહ ‘‘અવહરણચિત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. સઙ્ખા-સદ્દો ઞાણકોટ્ઠાસપઞ્ઞત્તિગણનાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૬૮) હિ ઞાણે દિસ્સતિ. ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૪) કોટ્ઠાસે. ‘‘તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૧૩) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ન સુકરં સઙ્ખાતુ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૬; અપ. થેર. ૧.૧૦.૨) ગણનાયં. તત્થ કોટ્ઠાસવચનં સઙ્ખા-સદ્દં સન્ધાયાહ ‘‘સઙ્ખાસઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એક’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘કોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. પપઞ્ચસઙ્ખાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિસઙ્ખાતા પપઞ્ચકોટ્ઠાસા. ‘‘એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ યઞ્ચ પુબ્બભાગે અવહરિસ્સામીતિ પવત્તં ચિત્તં, યઞ્ચ ગમનાદિસાધકં પરામસનાદિસાધકં વા મજ્ઝે પવત્તં, યઞ્ચ ઠાનાચાવનપ્પયોગસાધકં, તેસુ અયમેવેકો પચ્છિમો ચિત્તકોટ્ઠાસો ઇધાધિપ્પેતો’’તિ કેચિ વદન્તિ. ચૂળગણ્ઠિપદે પન ‘‘ઊનમાસકમાસકઊનપઞ્ચમાસકપઞ્ચમાસકાવહરણચિત્તેસુ એકો ચિત્તકોટ્ઠાસો’’તિ વુત્તં. ‘‘અનેકપ્પભેદત્તા ચિત્તસ્સ એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ વુત્ત’’ન્તિ મહાગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. ઇદમેવેત્થ સુન્દરતરં ‘‘થેય્યચિત્તસઙ્ખાતો એકો ચિત્તકોટ્ઠાસો’’તિ વુત્તત્તા. થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ થેય્યચિત્તકોટ્ઠાસેન કરણભૂતેન, ન વિસ્સાસતાવકાલિકાદિગાહવસપ્પવત્તચિત્તકોટ્ઠાસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

અભિયોગવસેનાતિ અડ્ડકરણવસેન. અભિયુઞ્જતીતિ ચોદેતિ, અડ્ડં કરોતીતિ અત્થો. પરિકપ્પિતટ્ઠાનન્તિ ઓકાસપરિકપ્પનવસેન પરિકપ્પિતપ્પદેસં. સુઙ્કઘાતન્તિ એત્થ રાજૂનં દેય્યભાગસ્સ એતં અધિવચનં સુઙ્કોતિ, સો એત્થ હઞ્ઞતિ અદત્વા ગચ્છન્તેહીતિ સુઙ્કઘાતો. ‘‘એત્થ પવિટ્ઠેહિ સુઙ્કો દાતબ્બો’’તિ રુક્ખપબ્બતાદિસઞ્ઞાણેન નિયમિતપ્પદેસસ્સેતં અધિવચનં.

પઞ્ચવીસતિઅવહારકથાવણ્ણના

આકુલાતિ સઙ્કુલા. લુળિતાતિ વિલોળિતા. કત્થચીતિ એકિસ્સાય અટ્ઠકથાયં. એકં પઞ્ચકં દસ્સિતન્તિ ‘‘પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતિ, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞી ચ, ગરુકો ચ હોતિ પરિક્ખારો પઞ્ચમાસકો વા અતિરેકપઞ્ચમાસકો વા, થેય્યચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ઠાના ચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૨૨) એવં વુત્તપઞ્ચઅવહારઙ્ગાનિ એકં પઞ્ચકન્તિ દસ્સિતં. દ્વે પઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનીતિ ‘‘છહાકારેહિ અદિન્નં આદિયન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સ. ન ચ સકસઞ્ઞી, ન ચ વિસ્સાસગ્ગાહી, ન ચ તાવકાલિકં, ગરુકો ચ હોતિ પરિક્ખારો પઞ્ચમાસકો વા અતિરેકપઞ્ચમાસકો વા, થેય્યચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ઠાના ચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ એવં વુત્તેસુ છસુ પદેસુ એકં અપનેત્વા અવસેસાનિ પઞ્ચ પદાનિ એકં પઞ્ચકન્તિ દસ્સેત્વા હેટ્ઠા વુત્તપઞ્ચકઞ્ચ ગહેત્વા દ્વે પઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનિ. એત્થ પનાતિ ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ અદિન્નં આદિયન્તસ્સા’’તિઆદીસુ. સબ્બેહિપિ પદેહીતિ ‘‘પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતી’’તિઆદીહિ પદેહિ. લબ્ભમાનાનિયેવ પઞ્ચકાનીતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારેસુ લબ્ભમાનપઞ્ચકાનિ.

પઞ્ચન્નં અવહારાનં સમૂહો પઞ્ચકં, સકો હત્થો સહત્થો, તેન નિબ્બત્તો, તસ્સ વા સમ્બન્ધીતિ સાહત્થિકો, અવહારો. સાહત્થિકાદિ પઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકન્તિ આદિપદવસેન નામલાભો દટ્ઠબ્બો કુસલાદિત્તિકસ્સ કુસલત્તિકવોહારો વિય. ઇમિનાવ નયેન પુબ્બપયોગાદિ પઞ્ચકં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં, થેય્યાવહારાદિ પઞ્ચકં થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ નામલાભો દટ્ઠબ્બોતિ. તતિયપઞ્ચમેસુ પઞ્ચકેસૂતિ સાહત્થિકપઞ્ચકથેય્યાવહારપઞ્ચકેસુ. લબ્ભમાનપદવસેનાતિ સાહત્થિકપઞ્ચકે લબ્ભમાનસ્સ નિસ્સગ્ગિયાવહારપદસ્સ વસેન થેય્યાવહારપઞ્ચકે લબ્ભમાનસ્સ પરિકપ્પાવહારપદસ્સ ચ વસેન યોજેતબ્બન્તિ અત્થો.

આણત્તિયા નિબ્બત્તો અવહારો આણત્તિકો. નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો, સુઙ્કઘાતટ્ઠાને પરિકપ્પિતોકાસે વા ઠત્વા ભણ્ડસ્સ બહિ પાતનં. નિસ્સગ્ગોવ નિસ્સગ્ગિયો. કિરિયાસિદ્ધિતો પુરેતરમેવ પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતીતિ અત્થસાધકો. ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા અવહરા’’તિ એવરૂપો હિ આણાપનપયોગો પરસ્સ તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકં તેલં અવસ્સં પિવનકાનં ઉપાહનાદીનં નિક્ખેપપયોગો ચ આણત્તસ્સ ભણ્ડગ્ગહણતો ઉપાહનાદીનં તેલપાતનતો ચ પુરેતરમેવ પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતિ. સાહત્થિકપયોગોપિ હિ એવરૂપો અત્થસાધકોતિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) –

‘‘અત્થસાધકો નામ ‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા તં અવહરા’તિ આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. પરસ્સ વા પન તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકં તેલં અવસ્સં પિવનકાનિ ઉપાહનાદીનિ પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિક’’ન્તિ.

ધુરસ્સ નિક્ખિપનં ધુરનિક્ખેપો. આરામાભિયુઞ્જનાદીસુ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ દાનગ્ગહણેસુ નિરુસ્સાહભાવાપજ્જનં. સહત્થા અવહરતીતિ સહત્થેન ગણ્હાતિ. ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતીતિ એત્થાપિ આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા. યદિ એવં ઇમસ્સ, અત્થસાધકસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? તઙ્ખણઞ્ઞેવ ગહણે નિયુઞ્જનં આણત્તિકપયોગો, કાલન્તરેન ગહણત્થં નિયોગો અત્થસાધકોતિ અયમેતેસં વિસેસો. તેનેવાહ – ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા અવહરાતિ આણાપેતી’’તિ. એત્થ ચ આણાપનપયોગોવ અત્થસાધકોતિ દસ્સિતો, સાહત્થિકવસેનપિ અત્થસાધકપયોગો પન ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ. ધુરનિક્ખેપો પન ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બોતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. આરામાભિયુઞ્જનાદીસુપિ તાવકાલિકભણ્ડદેય્યાનં અદાનેપિ એસેવ નયો.

‘‘આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા અનન્તરાયેન ગણ્હન્તસ્સ ‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’તિ આણાપનં ભણ્ડગ્ગહણતો પુબ્બત્તા પુબ્બપયોગો, પયોગેન સહ વત્તમાનો અવહારો સહપયોગો, ‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં હરિસ્સામા’’તિ સંવિદહિત્વા સમ્મન્તયિત્વા અવહરણં સંવિદાવહારો. સઙ્કેતકમ્મં નામ પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદવસેન સઞ્જાનનકમ્મં, નિમિત્તકમ્મં નામ સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં અક્ખિનિખણનાદિનિમિત્તકરણં. ઠાનાચાવનવસેન સહપયોગોતિ ઇદં પન નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં, ખિલસઙ્કમનાદીસુપિ અસતિ ચ ઠાનાચાવને સહપયોગો દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હેતં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) ‘‘ઠાનાચાવનવસેન ખિલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચ સહપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ.

થેનો વુચ્ચતિ ચોરો, તસ્સ ભાવો થેય્યં, તેન અવહરણં થેય્યાવહારો. યો હિ સન્ધિચ્છેદાદીનિ કત્વા અદિસ્સમાનો અવહરતિ, તુલાકૂટમાનકૂટકૂટકહાપણાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગણ્હાતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો થેય્યાવહારો. પસય્હ અભિભવિત્વા અવહરણં પસય્હાવહારો. યો હિ પસય્હ બલક્કારેન પરેસં સન્તકં ગણ્હાતિ ગામઘાતકાદયો વિય, અત્તનો પત્તબલિતો વા વુત્તનયેન અધિકં ગણ્હાતિ રાજભટાદયો વિય, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો પસય્હાવહારો. ભણ્ડવસેન ચ ઓકાસવસેન ચ પરિકપ્પેત્વા અવહરણં પરિકપ્પાવહારો. તિણપણ્ણાદીહિ અઙ્ગુલિમુદ્દિકાદિં પટિચ્છાદેત્વા પચ્છા તસ્સ પટિચ્છન્નસ્સ અવહરણં પટિચ્છન્નાવહારો. કુસં સઙ્કામેત્વા અવહરણં કુસાવહારો.

તુલયિત્વાતિ ઉપપરિક્ખિત્વા. સામીચીતિ વત્તં, આપત્તિ પન નત્થીતિ અધિપ્પાયો. મહાજનસમ્મદ્દોતિ મહાજનસઙ્ખોભો. ભટ્ઠે જનકાયેતિ અપગતે જનકાયે. ‘‘ઇદઞ્ચ કાસાવં અત્તનો સન્તકં કત્વા એતસ્સેવ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ કિંકારણા એવમાહ? ચીવરસામિકેન યસ્મા ધુરનિક્ખેપો કતો, તસ્મા તસ્સ અદિન્નં ગહેતું ન વટ્ટતિ. અવહારકોપિ વિપ્પટિસારસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય ચીવરસામિકં પરિયેસન્તો વિચરતિ ‘‘દસ્સામી’’તિ, ચીવરસામિકેન ચ ‘‘મમેત’’ન્તિ વુત્તે એતેનપિ અવહારકેન આલયો પરિચ્ચત્તો, તસ્મા એવમાહ. યદિ એવં ચીવરસામિકોયેવ ‘‘અત્તનો સન્તકં ગણ્હાહી’’તિ કસ્મા ન વુત્તોતિ? ઉભિન્નમ્પિ કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં. કથં? અવહારકસ્સ ‘‘મયા સહત્થેન ન દિન્નં, ભણ્ડદેય્યમેત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્ય, ઇતરસ્સ ‘‘મયા પઠમં ધુરનિક્ખેપં કત્વા પચ્છા અદિન્નં ગહિત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ.

સમગ્ઘન્તિ અપ્પગ્ઘં. દારુઅત્થં ફરતીતિ દારૂહિ કત્તબ્બકિચ્ચં સાધેતિ. મયિ સન્તેતિઆદિ સબ્બં રઞ્ઞા પસાદેન વુત્તં, ‘‘થેરેન પન અનનુચ્છવિકં કત’’ન્તિ ન મઞ્ઞિતબ્બં.

એકદિવસં દન્તકટ્ઠચ્છેદનાદિના યા અયં અગ્ઘહાનિ વુત્તા, સા સબ્બા ભણ્ડસામિના

કિણિત્વા ગહિતમેવ સન્ધાય વુત્તા, સબ્બં પનેતં અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન ગહેતબ્બં. પાસાણઞ્ચ સક્ખરઞ્ચ પાસાણસક્ખરં. ધારેય્યત્થં વિચક્ખણોતિ ઇમસ્સેવ વિવરણં ‘‘આપત્તિં વા અનાપત્તિં વા’’તિઆદિ.

પઞ્ચવીસતિઅવહારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અક્ખદસ્સાતિ એત્થ અક્ખ-સદ્દેન કિર વિનિચ્છયસાલા વુચ્ચતિ. તત્થ નિસીદિત્વા વજ્જાવજ્જં પસ્સન્તીતિ અક્ખદસ્સા વુચ્ચન્તિ ધમ્મવિનિચ્છનકા. હનેય્યુન્તિ એત્થ હનનં નામ હત્થપાદાદીહિ પોથનઞ્ચેવ સીસાદિચ્છેદનઞ્ચ હોતીતિ આહ – ‘‘હનેય્યુન્તિ પોથેય્યુઞ્ચેવ છિન્દેય્યુઞ્ચા’’તિ. તેનેવ પદભાજનિયઞ્ચ ‘‘હત્થેન વા પાદેન વા કસાય વા વેત્તેન વા અડ્ઢદણ્ડકેન વા છેજ્જાય વા હનેય્યુ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ અડ્ઢદણ્ડકેનાતિ દ્વિહત્થપ્પમાણેન રસ્સમુગ્ગરેન વેળુપેસિકાય વા. છેજ્જાયાતિ હત્થપાદસીસાદીનં છેદનેન. નીહરેય્યુન્તિ ગામનિગમાદિતો નીહરેય્યું. ચોરોસિ…પે… થેનોસીતિ એત્થ ‘‘પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ પદં અજ્ઝાહરિત્વા અત્થો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘ચોરોસીતિ એવમાદીનિ ચ વત્વા પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ.

૯૩. યં તં ભણ્ડં દસ્સિતન્તિ સમ્બન્ધો. યત્થ યત્થ ઠિતન્તિ ભૂમિઆદીસુ યત્થ યત્થ ઠિતં. યથા યથા આદાનં ગચ્છતીતિ ભૂમિઆદીસુ ઠિતં ભણ્ડં સબ્બસો અગ્ગહણેપિ યેન યેન આકારેન ગહણં ઉપગચ્છતિ.

ભૂમટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૪. ફન્દાપેતિ, સબ્બત્થ દુક્કટમેવાતિ એત્થ ‘‘ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ફન્દાપેત્વા પુન અનુટ્ઠહિત્વા તત્થેવ સયન્તસ્સપિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અફન્દાપેત્વા એકપયોગેન ઉટ્ઠહન્તસ્સપિ દુક્કટમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞસ્મિં વા ગમનસ્સ અનુપકારેતિ યથા દ્વારપિદહને કુમ્ભિટ્ઠાનગમનસ્સ અનુપકારત્તા અનાપત્તિ, એવં અઞ્ઞસ્મિં વા ગમનસ્સ અનુપકારે કાયવચીકમ્મે અનાપત્તિ. વાચાય વાચાયાતિ એકેકત્થદીપિકાય વાચાય વાચાય. ઉપલદ્ધોતિ ઞાતો. પુઞ્ઞાનિ ચ કરિસ્સામાતિ એત્થ ‘‘મુસાવાદં કત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સામાતિ વદન્તસ્સ દુક્કટમેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તં ઇમસ્મિંયેવ પદેસે અટ્ઠકથાવચનેન વિરુજ્ઝતિ. તથા હિ ‘‘યં યં વચનં મુસા, તત્થ તત્થ પાચિત્તિય’’ન્તિ ચ ‘‘ન હિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગે પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટં નામ અત્થી’’તિ ચ વક્ખતિ. એવં પન વુત્તે ન વિરુજ્ઝતિ ‘‘મુસાવાદં કત્વા પુઞ્ઞાનિ ચ કરિસ્સામાતિ વદન્તસ્સ પાચિત્તિયેન સદ્ધિં દુક્કટ’’ન્તિ. તથા હિ ‘‘અકપ્પિયપથવિં ખણન્તાનં દુક્કટેહિ સદ્ધિં પાચિત્તિયાનીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્ત’’ન્તિ ચ ‘‘યથા ચ ઇધ, એવં સબ્બત્થ પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટા ન મુચ્ચતી’’તિ ચ વક્ખતિ. સચે પન કુસલચિત્તો ‘‘પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સામા’’તિ વદતિ, અનાપત્તિ ‘‘બુદ્ધપૂજં વા ધમ્મપૂજં વા સઙ્ઘભત્તં વા કરિસ્સામાતિ કુસલં ઉપ્પાદેતિ, કુસલચિત્તેન ગમને અનાપત્તી’’તિ ચ ‘‘યથા ચ ઇધ, એવં સબ્બત્થ અથેય્યચિત્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ચ વક્ખમાનત્તા.

પમાદલિખિતન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અપરભાગે પોત્થકારુળ્હકાલે પમજ્જિત્વા લિખિતન્તિ વેદિતબ્બં. પાળિયં સેસઅટ્ઠકથાસુ ચ ‘‘કુદાલં વા પિટકં વા’’તિ ઇદમેવ દ્વયં વત્વા વાસિફરસૂનં અવુત્તત્તા તેસમ્પિ સઙ્ખેપટ્ઠકથાદીસુ આગતભાવં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખેપટ્ઠકથાયં પન મહાપચ્ચરિયઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. થેય્યચિત્તેન કતત્તા ‘‘દુક્કટેહિ સદ્ધિં પાચિત્તિયાની’’તિ વુત્તં. તતો પરં સબ્બકિરિયાસૂતિ બીજગ્ગહણતો પરં કત્તબ્બકિરિયાસુ. સબ્બં પુરિમનયેનેવાતિ યાવ પિટકપરિયોસાના હત્થવારપદવારેસુ દુક્કટં.

થેરેહિ દસ્સિતન્તિ પુબ્બપયોગસહપયોગદુક્કટેસુ અસમ્મોહત્થં સમોધાનેત્વા ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ દસ્સિતં. ‘‘સબ્બેસમ્પિ દુક્કટાનં ઇમેસુયેવ અટ્ઠસુ સઙ્ગહેતબ્બભાવતો ઇતરેહિ સત્તહિ દુક્કટેહિ વિનિમુત્તં વિનયદુક્કટેયેવ સઙ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. દસવિધં રતનન્તિ ‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્ગો મસારગલ્લ’’ન્તિ એવમાગતં દસવિધં રતનં.

‘‘મણિ મુત્તા વેળુરિયો ચ સઙ્ખો,

સિલા પવાળં રજતઞ્ચ હેમં;

સલોહિતઙ્ગઞ્ચ મસારગલ્લં,

દસેતિ ધીરો રતનાનિ જઞ્ઞા’’તિ. –

હિ વુત્તં.

સત્તવિધં ધઞ્ઞન્તિ સાલિ વીહિ યવો કઙ્ગુ કુદ્રૂસો વરકો ગોધુમોતિ ઇદં સત્તવિધં ધઞ્ઞં. આવુધભણ્ડાદિન્તિ આદિ-સદ્દેન તૂરિયભણ્ડઇત્થિરૂપાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનામસિતબ્બે વત્થુમ્હિ દુક્કટં અનામાસદુક્કટં. દુરુપચિણ્ણદુક્કટન્તિ ‘‘ન કત્તબ્બ’’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા દુટ્ઠુ આચિણ્ણં ચરિતન્તિ દુરુપચિણ્ણં, તસ્મિં દુક્કટં દુરુપચિણ્ણદુક્કટં. વિનયે પઞ્ઞત્તં દુક્કટં વિનયદુક્કટં. ‘‘સઙ્ઘભેદાય પરક્કમતી’’તિ સુત્વા તંનિવારણત્થાય ઞાતે અત્થે અવદન્તસ્સ ઞાતદુક્કટં. એકાદસ સમનુભાસના નામ ભિક્ખુપાતિમોક્ખે ચત્તારો યાવતતિયકા સઙ્ઘાદિસેસા, અરિટ્ઠસિક્ખાપદન્તિ પઞ્ચ, ભિક્ખુનીપાતિમોક્ખે એકં યાવતતિયકં પારાજિકં, ચત્તારો સઙ્ઘાદિસેસા, ચણ્ડકાળીસિક્ખાપદન્તિ છ. વસ્સાવાસાદિં પટિસ્સુણિત્વા ન સમ્પાદેન્તસ્સ પટિસ્સવનિમિત્તં દુક્કટં પટિસ્સવદુક્કટં.

પુબ્બસહપયોગે ચ, અનામાસદુરુપચિણ્ણે;

વિનયે ચેવ ઞાતે ચ, ઞત્તિયા ચ પટિસ્સવે;

અટ્ઠેતે દુક્કટા વુત્તા, વિનયે વિનયઞ્ઞુના.

સહપયોગતો પટ્ઠાય ચેત્થ પુરિમા પુરિમા આપત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ આહ ‘‘અથ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘ધુરનિક્ખેપં અકત્વા’’તિ વુત્તત્તા ધુરનિક્ખેપં કત્વા ખણન્તસ્સ પુરિમાપત્તિયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. વિયૂહનદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, ઉદ્ધરણદુક્કટે પતિટ્ઠાતીતિ ઇદં પાળિયં આગતાનુક્કમેન દસ્સેતું વુત્તં. યદિ પન પંસું ઉદ્ધરિત્વા સઉસ્સાહોવ પુન ખણતિ, ઉદ્ધરણદુક્કટં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, ખણનદુક્કટે પતિટ્ઠાતિ.

કતં કરણં કિરિયાતિ અત્થતો એકન્તિ આહ ‘‘વિરૂપા સા કિરિયા’’તિ. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પરિવારપાળિયા નિદસ્સેન્તો ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અપરદ્ધં વિરદ્ધં ખલિતન્તિ સબ્બમેતં યઞ્ચ દુક્કટન્તિ એત્થ વુત્તસ્સ દુક્કટસ્સ પરિયાયવચનં. યઞ્હિ દુટ્ઠુ કતં, વિરૂપં વા કતં, તં દુક્કટં. તં પનેતં યથા સત્થારા વુત્તં, એવં અકતત્તા અપરદ્ધં, કુસલં વિરજ્ઝિત્વા પવત્તત્તા વિરદ્ધં, અરિયવંસપ્પટિપદં અનારુળ્હત્તા ખલિતં. યં મનુસ્સો કરેતિ ઇદં પનેત્થ ઓપમ્મનિદસ્સનં. તસ્સત્થો – યથા યં લોકે મનુસ્સો આવિ વા યદિ વા રહો પાપં કરોતિ, તં દુક્કટન્તિ પવેદેન્તિ, એવમિદમ્પિ બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન લામકભાવેન પાપં, તસ્મા દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બન્તિ.

યથા દુક્ખા, કુચ્છિતા વા ગતિ દુગતીતિ વત્તબ્બે ‘‘દુગ્ગતી’’તિ વુત્તં, યથા ચ કટુકં ફલમેતસ્સાતિ કટુકફલન્તિ વત્તબ્બે ‘‘કટુકપ્ફલ’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધાપિ થૂલત્તા અચ્ચયત્તા ચ થૂલચ્ચયન્તિ વત્તબ્બે ‘‘થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતી’’તિઆદિમાહ. સંયોગે પન કતે સંયોગપરસ્સ રસ્સત્તં સિદ્ધમેવાતિ મનસિ કત્વા ‘‘સંયોગભાવો વેદિતબ્બો’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. એકસ્સ મૂલેતિ એકસ્સ સન્તિકે. અચ્ચયો તેન સમો નત્થીતિ દેસનાગામીસુ અચ્ચયેસુ તેન સમો થૂલો અચ્ચયો નત્થિ. તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતીતિ થૂલત્તા અચ્ચયસ્સ એતં થુલ્લચ્ચયન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

‘‘સબ્બત્થાપિ આમસને દુક્કટં ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ વિસું વિસું થેય્યચિત્તેન આમસનફન્દાપનપયોગં કરોન્તસ્સેવ હોતિ, એકપયોગેન ગણ્હન્તસ્સ પન ઉદ્ધારે પારાજિકમેવ, ન દુક્કટથુલ્લચ્ચયાની’’તિ વદન્તિ. સહપયોગં પન અકત્વાતિ એત્થ ‘‘પુબ્બપયોગે આપન્નાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા અભાવતો સહપયોગં કત્વાપિ લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તેન પુબ્બપયોગે આપન્નાપત્તિયો દેસેતબ્બા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અટ્ઠકથાવચનં પન કતે સહપયોગે પુબ્બપયોગે આપન્નાપત્તીનમ્પિ પટિપ્પસ્સદ્ધિં દીપેતિ, અઞ્ઞથા ‘‘સહપયોગં પન અકત્વા’’તિ ઇદં વિસેસનમેવ નિરત્થકં સિયા. યઞ્ચ હેટ્ઠા વુત્તં ‘‘સચે પનસ્સ તત્થજાતકે તિણરુક્ખલતાદિમ્હિ છિન્નેપિ લજ્જિધમ્મો ઓક્કમતિ, સંવરો ઉપ્પજ્જતિ, છેદનપચ્ચયા દુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતી’’તિ, તમ્પિ સહપયોગે કતે પુબ્બપયોગે આપન્નાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિમેવ દીપેતિ સહપયોગે છેદનપચ્ચયા આપન્નદુક્કટસ્સેવ દેસનાય વુત્તત્તા. સહપયોગતો પટ્ઠાયેવાતિ ચ ઇદં સહપયોગં પત્તસ્સ તતો પુબ્બે આપન્નાનં પુબ્બપયોગાપત્તીનમ્પિ પટિપ્પસ્સદ્ધિં દીપેતિ. તેન હિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ ‘‘યાવ સહપયોગં ન પાપુણાતિ, તાવ પુબ્બે આપન્નાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ ન હોતિ, સહપયોગં પત્તકાલતો પન પટ્ઠાય તાસમ્પિ પટિપ્પસ્સદ્ધિ હોતી’’તિ, તસ્મા સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

બહુકાપિ આપત્તિયો હોન્તુ, એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – સચે ખણનવિયૂહનુદ્ધરણેસુ દસ દસ કત્વા આપત્તિયો આપન્ના, તાસુ ઉદ્ધરણે દસ આપત્તિયો દેસેત્વા મુચ્ચતિ વિસભાગકિરિયં પત્વા પુરિમાપુરિમાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધત્તાતિ. જાતિવસેન પન સમાનકિરિયાય આપન્નાપત્તિયો એકત્તેન ગહેત્વા ‘‘એકમેવ દેસેત્વા’’તિ વુત્તં, તસ્મા ઇમિનાપિ કુરુન્દટ્ઠકથાવચનેન પઠમં મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તપુરિમાપત્તિપટિપ્પસ્સદ્ધિમેવ સમત્થયતિ, ન પન ઉભિન્નં અટ્ઠકથાનં અત્થતો નાનાકરણં અત્થિ. અપરમ્પેત્થ પકારં વણ્ણયન્તિ ‘‘સમાનકિરિયાસુપિ પુરિમપુરિમખણનપચ્ચયા આપન્નાપત્તિયો પચ્છિમપચ્છિમખણનં પત્વા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘પંસુખણનાદીસુ ચ લજ્જિધમ્મે ઉપ્પન્ને બહુકાપિ આપત્તિયો હોન્તુ, એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતીતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્ત’’’ન્તિ. ‘‘એવઞ્ચ સતિ ‘બહુકાપિ આપત્તિયો હોન્તૂ’તિ ન વત્તબ્બં ભવેય્ય, વુત્તઞ્ચ, તસ્મા વિસભાગકિરિયમેવ પત્વા પુરિમાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિં ઇચ્છન્તેનેવ બહુકાસુપિ આપત્તીસુ એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતીતિ ઇમસ્મિં ઠાને વિસુંયેવેકો દેસનાક્કમો દસ્સિતો’’તિપિ વદન્તિ. અયમેતેસં અધિપ્પાયો – યથા ઇધ પુરિમાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન ગહિતા, એવં બહુકાસુપિ આપત્તીસુ એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતીતિ ઇદમ્પિ ઇધ અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણતોયેવ વેદિતબ્બં. યથા ચ પાળિયં પાચિત્તિયટ્ઠાનેપિ દુક્કટમેવ હોતીતિ ઇધ આવેણિકં કત્વા આપત્તિવિસેસો દસ્સિતો, એવં પુરિમાપત્તીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિસેસો ચ દેસનાવિસેસો ચ અટ્ઠકથાચરિયેહિ દસ્સિતોતિ.

હેટ્ઠતો ઓસીદેન્તોતિ ‘‘સામિકેસુ આગન્ત્વા અપસ્સિત્વા ગતેસુ ગણ્હિસ્સામી’’તિ થેય્યચિત્તેન હેટ્ઠાભૂમિયં ઓસીદેન્તો. બુન્દેનાતિ કુમ્ભિયા હેટ્ઠિમતલેન. એવં એકટ્ઠાને ઠિતાય કુમ્ભિયા ઠાનાચાવનં છહિ આકારેહિ વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. વલયં નીહરતિ, પારાજિકન્તિ આકાસગતં અકત્વા ઘંસિત્વા નીહરન્તસ્સ છિન્નકોટિતો નીહટમત્તે પારાજિકં. ઇતો ચિતો ચ સારેતીતિ ઘંસન્તોયેવ આકાસગતં અકત્વા સારેતિ.

છિન્નમત્તે પારાજિકન્તિ અવસ્સં ચે પતતિ, છિન્નમત્તે પારાજિકં. પરિચ્છેદોતિ ‘‘પઞ્ચમાસકં વા અતિરેકપઞ્ચમાસકં વા’’તિ વુત્તગણનપરિચ્છેદો. અપબ્યૂહન્તોતિ ‘‘હેટ્ઠા ઠિતં ગણ્હિસ્સામી’’તિ હત્થેન દ્વિધા કરોન્તો. ઉપડ્ઢકુમ્ભિયન્તિ ઉપડ્ઢપુણ્ણાય કુમ્ભિયા. નનુ ચ અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન સઙ્ખેપટ્ઠકથાદીસુ વુત્તમ્પિ કસ્મા ન ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘વિનયવિનિચ્છયે હિ આગતે ગરુકે ઠાતબ્બ’’ન્તિ. વિનયધમ્મતાતિ વિનયગરુકાનં ધમ્મતા. વિનયગરુકા હિ વિનયવિનિચ્છયે આગતે ગરુકે તિટ્ઠન્તિ. વિનયગરુકતાબ્યાપનત્થઞ્હિ વિનયગરુકોયેવેત્થ વિનય-સદ્દેન વુત્તો, વિનયસ્સ વા એસા ધમ્મતા તેસં ગરુગારવટ્ઠાનસ્સ વિનયવિસયત્તા.

ઇદાનિ સઙ્ખેપટ્ઠકથાદીસુ વુત્તં પાળિયાપિ ન સમેતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. ભાજનન્તિ પત્તાદિભાજનં. પત્તાદિં અપૂરેત્વા ગણ્હન્તસ્સ અનુદ્ધટેપિ મુખવટ્ટિપરિચ્છેદો હોતિ, પૂરેત્વા ગણ્હન્તસ્સ પન ઉદ્ધરણકાલે હોતીતિ આહ ‘‘મુખવટ્ટિપરિચ્છેદેન વા ઉદ્ધારેન વા’’તિ. યદા પન તેલકુમ્ભીઆદીસુ તેલાદીનં અબહુભાવતો ભાજનં નિમુજ્જાપેત્વા ગણ્હિતું ન સક્કા હોતિ, તદા મુખવટ્ટિપરિચ્છેદેનેવ હોતિ. ચિક્કનન્તિ થદ્ધં. આકડ્ઢનવિકડ્ઢનયોગ્ગન્તિ એત્થ અભિમુખં કડ્ઢનં આકડ્ઢનં, પરતો કડ્ઢનં વિકડ્ઢનં. પટિનીહરિતુન્તિ અત્તનો ભાજનતો પટિનીહરિતું. હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકન્તિ થેય્યચિત્તેન પરસન્તકગ્ગહણપયોગસ્સ કતત્તા. મહાઅટ્ઠકથાયમેવ ‘‘સચેપિ મરિયાદં દુબ્બલં કત્વા સુક્ખતળાકસ્સ ઉદકનિબ્બહનટ્ઠાનં ઉદકનિદ્ધમનતુમ્બં વા પિદહતિ, અઞ્ઞતો ચ ગમનમગ્ગે વા પાળિં બન્ધતિ, સુક્ખમાતિકં વા ઉજું કરોતિ, પચ્છા દેવે વુટ્ઠે ઉદકં આગન્ત્વા મરિયાદં ભિન્દતિ, સબ્બત્થ ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘તં પન તત્થેવ સુક્ખતળાકે સુક્ખમાતિકાય ઉજુકરણવિનિચ્છયેન વિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં.

અવહારલક્ખણન્તિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારેસુ એકમ્પિ અવહારલક્ખણં, ઠાનાચાવનપયોગો એવ વા. ઉદ્ધારેતિ કુમ્ભિયા ફુટ્ઠટ્ઠાનતો કેસગ્ગમત્તેપિ ઉદ્ધટે. યુત્તન્તિ ઠાનાચાવનપયોગસબ્ભાવતો યુત્તં. સઙ્ગોપનત્થાયાતિ ઇમિના સુદ્ધચિત્તતં દસ્સેતિ. પલિબુજ્ઝિસ્સતીતિ નિવારેસ્સતિ. વુત્તનયેનેવ પારાજિકન્તિ હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિકં. સુદ્ધચિત્તોવ ઉદ્ધરતીતિ કુમ્ભિયં તેલસ્સ આકિરણતો પુરેતરમેવ સુદ્ધચિત્તો નિક્ખિપિત્વા પચ્છા સુદ્ધચિત્તોવ ઉદ્ધરતિ. નેવ અવહારોતિ થેય્યચિત્તેન અવહરણપયોગસ્સ અકતત્તા. અત્તનો ભાજનત્તા પન ‘‘ન ગીવા’’તિ વુત્તં, અનાપત્તિમત્તમેવ વુત્તં, ન પન એવં વિચારિતન્તિ અધિપ્પાયો. અથ વા અનાપત્તિમત્તમેવ વુત્તન્તિ ઇમિનાપિ તત્થ ‘‘ગીવા’’તિ વચનાભાવતો ‘‘ન ગીવા’’તિ પુબ્બે વુત્તમહાઅટ્ઠકથાવાદમેવ પતિટ્ઠાપેતિ, પચ્છા દસ્સિતેન કુરુન્દિવાદેનપિ મહાઅટ્ઠકથાવાદોવ સમત્થિતો. અત્તનો ભણ્ડન્તિ તેલાકિરણતો પુરેતરમેવ અત્તનો કુમ્ભિયં સુદ્ધચિત્તેન ઠપિતં પીતતેલં અત્તનો પરિક્ખારં. સમ્મોહટ્ઠાનન્તિ આપત્તિવિનિચ્છયવસેન સમ્મોહટ્ઠાનં.

બહિગતં નામ હોતીતિ તતો પટ્ઠાય તેલસ્સ અટ્ઠાનભાવતો અધોમુખભાવતો ચ બહિગતં નામ હોતિ. અન્તો પટ્ઠાય છિદ્દે કરિયમાને તેલસ્સ નિક્ખમિત્વા ગતગતટ્ઠાનં ભાજનસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ આહ – ‘‘બાહિરન્તતો પાદગ્ઘનકે ગળિતે પારાજિક’’ન્તિ. યથા તથા વા કતસ્સાતિ બાહિરન્તતો અબ્ભન્તરતો વા પટ્ઠાય કતસ્સ. મજ્ઝે ઠપેત્વા કતછિદ્દેતિ મજ્ઝે થોકં કપાલં ઠપેત્વા પચ્છા તં છિન્દન્તેન કતછિદ્દે. ‘‘મરિયાદચ્છેદને અન્તો ઠત્વા બહિમુખો છિન્દન્તો બહિ અન્તેન કારેતબ્બો, બહિ ઠત્વા અન્તોમુખો છિન્દન્તો અન્તો અન્તેન કારેતબ્બો, અન્તો ચ બહિ ચ છિન્દિત્વા મજ્ઝે ઠપેત્વા તં છિન્દન્તો મજ્ઝેન કારેતબ્બો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૮) વુત્તત્તા ‘‘તળાકસ્સ ચ મરિયાદભેદેન સમેતી’’તિ વુત્તં. ઇદમેત્થ યુત્તન્તિ અન્તો ચ બહિ ચ પટ્ઠાય કતછિદ્દે મજ્ઝેન કારેતબ્બો. અન્તો પટ્ઠાય કતે પન બાહિરન્તેન, બહિ પટ્ઠાય કતે અબ્ભન્તરેન કારેતબ્બોતિ અયં તિપ્પકારોપિ એત્થ વેમટ્ઠછિદ્દે યુત્તો. ઉદકે કતપયોગસ્સ અભાવતો ‘‘ઠાનાચાવનપયોગસ્સ અભાવા’’તિ વુત્તં.

અટ્ઠકથાયં તાવ વુત્તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. પત્થિન્નસ્સ ખાદનં ઇતરસ્સ પાનઞ્ચ સપ્પિઆદીનં પરિભોગોતિ આહ – ‘‘અખાદિતબ્બં વા અપાતબ્બં વા કરોતી’’તિ. કથં પન તથા કરોતીતિ આહ ‘‘ઉચ્ચારં વા પસ્સાવં વા’’તિઆદિ. કસ્મા પનેત્થ દુક્કટં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઠાનાચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટ’’ન્તિ. પુરિમદ્વયન્તિ ભેદનં છડ્ડનઞ્ચ. કસ્મા ન સમેતીતિ આહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. કુમ્ભિજજ્જરકરણેનાતિ પુણ્ણકુમ્ભિયા જજ્જરકરણેન. માતિકાઉજઉકરણેનાતિ ઉદકપુણ્ણાય માતિકાય ઉજુકરણેન. એકલક્ખણન્તિ ભેદનં કુમ્ભિજજ્જરકરણેન છડ્ડનં માતિકાય ઉજુકરણેન સદ્ધિં એકસભાવં ઠાનાચાવનપયોગસબ્ભાવતો. પચ્છિમં પન દ્વયન્તિ ઝાપનં અપરિભોગકરણઞ્ચ.

એત્થ એવં વિનિચ્છયં વદન્તીતિ એત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તે એકે આચરિયા એવં વિનિચ્છયં વદન્તિ. પચ્છિમદ્વયં સન્ધાય વુત્તન્તિ એત્થ પુરિમદ્વયે વિનિચ્છયો હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ તત્થ કિઞ્ચિ અવત્વા પચ્છિમદ્વયં સન્ધાય ઠાનાચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. થેય્યચિત્તેનાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા કાતુકામતાવસેન ઉપ્પન્નથેય્યચિત્તેન. વિનાસેતુકામતાયાતિ હત્થપાદાદિં છિન્દન્તો વિય કેવલં વિનાસેતુકામતાય. પુરિમદ્વયે કિં હોતિ, કિં અધિપ્પાયેન ન કિઞ્ચિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘પુરિમદ્વયે પન…પે… પારાજિક’’ન્તિ. તત્થ વુત્તનયેન ભિન્દન્તસ્સ વા છડ્ડેન્તસ્સ વાતિ મુગ્ગરેન પોથેત્વા ભિન્દન્તસ્સ ઉદકં વા વાલિકં વા આકિરિત્વા ઉત્તરાપેન્તસ્સાતિ અત્થો. અયુત્તન્તિ ચેતિ પાળિયં પુરિમપદદ્વયેપિ દુક્કટસ્સેવ વુત્તત્તા ‘‘પુરિમદ્વયે…પે… પારાજિકન્તિ ઇદં અયુત્ત’’ન્તિ યદિ તુમ્હાકં સિયાતિ અત્થો. નાતિ અયુત્તભાવપ્પસઙ્ગં નિસેધેત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘અઞ્ઞથા ગહેતબ્બત્થતો’’તિ. કથં પનેત્થ અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘પાળિયં હી’’તિઆદિ. નાસેતુકામતાપક્ખે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થસ્સ અવિરુજ્ઝનતો ‘‘થેય્યચિત્તપક્ખે’’તિ વુત્તં. ‘‘એવં વિનિચ્છયં વદન્તી’’તિ ઇતો પટ્ઠાય વુત્તસ્સ સબ્બસ્સપિ એકસ્સેવ વચનત્તા ‘‘એવમેકે વદન્તી’’તિ નિગમનવસેન વુત્તં.

ઇદાનિ યથાવુત્તવસેન પાળિયા અત્થે ગય્હમાને મહાઅટ્ઠકથાયં ચતુન્નમ્પિ સામઞ્ઞતો વુત્તસ્સ પચ્છિમદ્વયં સન્ધાય વુત્તન્તિ વચને વિસેસાભાવતો પાળિયં વુત્તેસુ ચતૂસુ પદેસુ ‘‘છડ્ડેતિ વા અપરિભોગં વા કરોતી’’તિ ઇમેસં પદાનં વિસેસાભાવપ્પસઙ્ગતો ચ સયં અઞ્ઞથા પાળિં અટ્ઠકથઞ્ચ સંસન્દિત્વા અત્થં દસ્સેતુકામો ‘‘અયં પનેત્થ સારો’’તિઆદિમાહ. વિનીતવત્થુમ્હિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ પુઞ્જકિતં તિણં થેય્યચિત્તો ઝાપેસી’’સિ (પારા. ૧૫૬) વુત્તત્તા વિનીતવત્થુમ્હિ તિણજ્ઝાપકો વિયાતિ ઇમિનાવ ઠાના અચાવેતુકામોવાતિ એત્થાપિ થેય્યચિત્તેન ઠાના અચાવેતુકામોતિ ઇદં વુત્તમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અછડ્ડેતુકામોયેવાતિ એત્થાપિ થેય્યચિત્તેનાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇદઞ્હિ થેય્યચિત્તપક્ખં સન્ધાય વુત્તં નાસેતુકામતાપક્ખસ્સ વક્ખમાનત્તા. તેનેવાહ ‘‘નાસેતુકામતાપક્ખે પના’’તિઆદિ. ઇતરથાપિ યુજ્જતીતિ થેય્યચિત્તાભાવા ઠાના ચાવેતુકામસ્સપિ દુક્કટં યુજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ.

ભૂમટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આકાસટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૬. આકાસટ્ઠકથાયં મુખતુણ્ડકેનાતિ મુખગ્ગેન. કલાપગ્ગેનાતિ પિઞ્છકલાપસ્સ અગ્ગેન. પસારેતીતિ ગહણત્થં પસારેતિ. અગ્ગહેત્વા વાતિ લેડ્ડુઆદીહિ પહરિત્વા નયનવસેન અગ્ગહેત્વા વા. આકાસટ્ઠવિનિચ્છયે વુચ્ચમાનેપિ તપ્પસઙ્ગેન આકાસટ્ઠસ્સ વેહાસટ્ઠાદિભાવમુપગતેપિ અસમ્મોહત્થં ‘‘યસ્મિં અઙ્ગે નિલીયતી’’તિઆદિ વુત્તં. અન્તોવત્થુમ્હીતિ પરિક્ખિત્તવત્થુસ્સ અન્તો. અન્તોગામેતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ અન્તો. અપરિક્ખિત્તે પન વત્થુમ્હિ, ગામે વા ઠિતટ્ઠાનમેવ ઠાનં. અટવિમુખં કરોતીતિ અરઞ્ઞાભિમુખં કરોતિ. રક્ખતીતિ તેન પયોગેન તસ્સ ઇચ્છિતટ્ઠાનં અગતત્તા રક્ખતિ. ભૂમિયા ગચ્છન્તં સન્ધાય ‘‘દુતિયપદવારે વા’’તિ વુત્તં. ગામતો નિક્ખન્તસ્સાતિ પરિક્ખિત્તગામતો નિક્ખન્તસ્સ. કપિઞ્જરો નામ એકા પક્ખિજાતિ.

આકાસટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેહાસટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૭. વેહાસટ્ઠકથાયં પન ચીવરવંસે ઠપિતસ્સ ચીવરસ્સ આકડ્ઢને યથાવુત્તપ્પદેસાતિક્કમો એકદ્વઙ્ગુલમત્તાકડ્ઢનેન સિયાતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘એકદ્વઙ્ગુલમત્તાકડ્ઢનેનેવ પારાજિક’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ તાદિસં નાતિમહન્તં ચીવરવંસદણ્ડકં સન્ધાય વુત્તં, મહન્તે પન તતો અધિકમત્તાકડ્ઢનેનેવ સિયા. રજ્જુકેન બન્ધિત્વાતિ એકાય રજ્જુકોટિયા ચીવરં બન્ધિત્વા અપરાય કોટિયા ચીવરવંસં બન્ધિત્વા ઠપિતચીવરં. મુત્તમત્તે અટ્ઠત્વા પતનકસભાવત્તા ‘‘મુત્તે પારાજિક’’ન્તિ વુત્તં.

એકમેકસ્સ ફુટ્ઠોકાસમત્તે અતિક્કન્તે પારાજિકન્તિ ભિત્તિં અફુસાપેત્વા ઠપિતત્તા વુત્તં. ભિત્તિં નિસ્સાય ઠપિતન્તિ પટિપાટિયા ઠપિતેસુ નાગદન્તાદીસુયેવ આરોપેત્વા ભિત્તિં ફુસાપેત્વા ઠપિતં. પણ્ણન્તરં આરોપેત્વા ઠપિતાતિ અઞ્ઞેહિ ઠપિતં સન્ધાય વુત્તં.

વેહાસટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉદકટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૮. ઉદકટ્ઠકથાયં સન્દમાનઉદકે નિક્ખિત્તં ન તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘અસન્દનકે ઉદકે’’તિ. અનાપત્તીતિ હત્થવારપદવારેસુ દુક્કટાપત્તિયા અભાવં સન્ધાય વુત્તં. કડ્ઢતીતિ હેટ્ઠતો ઓસારેતિ. ઉપ્પલાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પદુમપુણ્ડરીકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. રત્તં પદુમં, સેતં પુણ્ડરીકં. સેતં વા પદુમં, રત્તં પુણ્ડરીકં. અથ વા રત્તં વા હોતુ સેતં વા સતપત્તં પદુમં, ઊનસતપત્તં પુણ્ડરીકં. વત્થુ પૂરતીતિ પારાજિકવત્થુ પહોતિ. તસ્મિં છિન્નમત્તે પારાજિકન્તિ ઉદકતો અચ્ચુગ્ગતસ્સ ઉદકવિનિમુત્તટ્ઠાનતો છેદનં સન્ધાય વુત્તં. યં વત્થું પૂરેતીતિ યં પુપ્ફં પારાજિકવત્થું પૂરેતિ. દસહિ પુપ્ફેહિ કતકલાપો હત્થકો, મહન્તં કલાપં કત્વા બદ્ધં ભારબદ્ધં. રજ્જુકેસુ તિણાનિ સન્થરિત્વાતિ એત્થ ‘‘દ્વે રજ્જુકાનિ ઉદકપિટ્ઠે ઠપેત્વા તેસં ઉપરિ તિરિયતો તિણાનિ સન્થરિત્વા તેસં ઉપરિ બન્ધિત્વા વા અબન્ધિત્વા વા તિરિયતોયેવ પુપ્ફાનિ ઠપેત્વા હેટ્ઠતો ગતાનિ દ્વે રજ્જુકાનિ ઉક્ખિપિત્વા પુપ્ફમત્થકે ઠપેન્તી’’તિ વદન્તિ.

કેસગ્ગમત્તમ્પિ યથાઠિતટ્ઠાનતો ચાવેતીતિ પારિમન્તેન ફુટ્ઠોકાસં, ઓરિમન્તેન કેસગ્ગમત્તં ચાવેતિ. સકલમુદકન્તિ દણ્ડેન ફુટ્ઠોકાસગતં સકલમુદકં. ન ઉદકં ઠાનન્તિ અત્તના કતટ્ઠાનસ્સ અટ્ઠાનત્તા. ઇદં ઉભયન્તિ એત્થ ‘‘બન્ધનં અમોચેત્વા…પે… પારાજિક’’ન્તિ ઇદમેવેકં, ‘‘પઠમં બન્ધનં…પે… ઠાનપરિચ્છેદો’’તિ ઇદં દુતિયં. પદુમિનિયન્તિ પદુમગચ્છે. ઉપ્પાટિતાયાતિ પરેહિ અત્તનો અત્થાય ઉપ્પાટિતાય.

બહિ ઠપિતેતિ ઉદકતો બહિ ઠપિતે. હત્થકવસેન ખુદ્દકં કત્વા

બદ્ધં કલાપબદ્ધં. મુળાલન્તિ કન્દં. પત્તં વા પુપ્ફં વાતિ ઇદં કદ્દમસ્સ અન્તો પવિસિત્વા ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. સકલમુદકન્તિ વાપિઆદીસુ પરિયાપન્નં સકલમુદકં. નિદ્ધમનતુમ્બન્તિ વાપિયા ઉદકસ્સ નિક્ખમનમગ્ગં. ઉદકવાહકન્તિ મહામાતિકં. ન અવહારોતિ ઇદં પુબ્બસદિસં ન હોતીતિ આહ – ‘‘કસ્મા…પે… એવરૂપા હિ તત્થ કતિકા’’તિ. અવહારો નત્થીતિ સબ્બસાધારણે અપરિગ્ગહટ્ઠાને ગહિતત્તા. માતિકં આરોપેત્વાતિ ખુદ્દકમાતિકં આરોપેત્વા. મરિત્વા…પે… તિટ્ઠન્તીતિ એત્થ ‘‘મતમચ્છાનંયેવ તેસં સન્તકત્તા અમતે ગણ્હન્તસ્સ નત્થિ અવહારો’’તિ વદન્તિ.

ઉદકટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નાવટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૯. નાવટ્ઠકથાયં પન યા બન્ધના મુત્તમત્તે ઠાના ન ચવતીતિ ઇમિના ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવં પટિક્ખિપતિ. તાવ દુક્કટન્તિ ‘‘બન્ધનં મોચેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ એવં મોચેન્તસ્સ પઞ્ઞત્તં દુક્કટં સન્ધાય વુત્તં. થુલ્લચ્ચયમ્પિ પારાજિકમ્પિ હોતીતિ એત્થ પઠમં ઠાના અચાવેત્વા મુત્તે થુલ્લચ્ચયં, પઠમં ઠાના ચાવેત્વા મુત્તે પારાજિકન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘પાસે બદ્ધસૂકરો વિયા’’તિઆદિના વુત્તં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થ યુત્તિ પુબ્બે વુત્તા એવા’’તિ. વિપ્પનટ્ઠા નાવાતિ વિસમવાતાદીહિ વિનાસં પત્વા ઉદકે નિમુજ્જિત્વા હેટ્ઠા ભૂમિતલં અપ્પત્વા મજ્ઝે ઠિતં સન્ધાય વદતિ. તેનેવ ‘‘અધો વા ઓપિલાપેન્તસ્સ…પે… નાવાતલેન ફુટ્ઠોકાસં મુખવટ્ટિં અતિક્કન્તમત્તે પારાજિક’’ન્તિ વુત્તં. ઓપિલાપેન્તસ્સાતિ ઓસીદાપેન્તસ્સ. અતિક્કન્તમત્તેતિ ફુટ્ઠોકાસં અતિક્કન્તમત્તે. એસેવ નયોતિ મુત્તમત્તે પારાજિકન્તિ દસ્સેતિ.

નાવાકડ્ઢનયોગ્ગમહાયોત્તતાય યોત્તકોટિતો પટ્ઠાય સકલમ્પિ ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

અસતિપિ વાતે યથા વાતં ગણ્હાતિ, તથા ઠપિતત્તા ‘‘વાતં ગણ્હાપેતી’’તિ વુત્તં. બલવા ચ વાતો આગમ્માતિ ઇમિના અસતિ વાતે અયં પયોગો કતોતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘પુગ્ગલસ્સ નત્થિ અવહારો’’તિ વુત્તં. સતિ પન વાતે કતો પયોગો ઠાનાચાવનપયોગોયેવાતિ માતિકાઉજુકરણે વિય અત્થેવ અવહારોતિ દટ્ઠબ્બં. ઠાનાચાવનપયોગો ન હોતીતિ સુક્ખમાતિકાઉજુકરણે વિય અસતિ વાતે કતપયોગત્તા. ભણ્ડદેય્યં પન હોતીતિ નાવાસામિકસ્સ ભણ્ડદેય્યં હોતિ.

નાવટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

યાનટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૦. યાનટ્ઠકથાયં દુકયુત્તસ્સાતિ દ્વીહિ ગોણેહિ યુત્તસ્સ. અયુત્તકન્તિ ગોણેહિ અયુત્તં. કપ્પકતાતિ યથા દ્વીહિ ભાગેહિ હેટ્ઠા પતિટ્ઠાતિ, એવં કતા. તીણિ વા ચત્તારિ વા ઠાનાનીતિ અકપ્પકતાય ઉપત્થમ્ભનિયા વસેન તીણિ ઠાનાનિ, કપ્પકતાય વસેન ચત્તારિ ઠાનાનીતિ. તથા પથવિયં ઠપિતસ્સ તીણિ ઠાનાનીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ ફલકસ્સ વા દારુકસ્સ વા ઉપરિ ઠપિતં પથવિયં ઠપિતઞ્ચ. દ્વીહિ અક્ખસીસેહીતિ દ્વીહિ અક્ખકોટીહિ. દારૂનં ઉપરિ ઠપિતસ્સાતિ દ્વિન્નં દારૂનં ઉપરિ દ્વીહિ અક્ખકોટીહિ ઓલમ્બેત્વા સકટસાલાયં ઠપિતસ્સ. હેટ્ઠિમતલસ્સાતિ સકટબાહાય ભૂમિં ફુસિત્વા ઠિતસ્સ હેટ્ઠિમભાગસ્સ. સેસં નાવાયં વુત્તસદિસન્તિ ઇમિના ‘‘યદિ પન તં એવં ગચ્છન્તં પકતિગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞં દિસાભાગં નેતિ, પારાજિકં. સયમેવ યં કઞ્ચિ ગામં સમ્પત્તં ઠાના અચાવેન્તોવ વિક્કિણિત્વા ગચ્છતિ, નેવત્થિ અવહારો, ભણ્ડદેય્યં પન હોતી’’તિ ઇમં નયં અતિદિસ્સતિ.

યાનટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભારટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૧. ભારટ્ઠકથાયં પુરિમગલે ગલવાટકોતિ પુરિમગલે ઉપરિમગલવાટકો. ઉરપરિચ્છેદમજ્ઝેતિ ઉરપરિયન્તસ્સ મજ્ઝે. અનાણત્તત્તાતિ ‘‘અસુકટ્ઠાનં નેહી’’તિ અનાણત્તત્તા. યો ચાયં સીસભારે વુત્તોતિ યો ચાયં વિનિચ્છયો સીસભારે વુત્તો. સીસાદીહિ વા ગહિતો હોતૂતિ સમ્બન્ધો. તાદિસન્તિ તપ્પટિચ્છાદનસમત્થં.

ભારટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આરામટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૨. આરામટ્ઠકથાયં બન્ધનન્તિ પુપ્ફાનં વણ્ટે પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં. અભિયુઞ્જતીતિ ચોદેતિ અડ્ડં કરોતિ. અદિન્નાદાનસ્સ પયોગત્તાતિ સહપયોગમાહ વત્થુમ્હિયેવ કતપયોગત્તા. સહપયોગવસેન હેતં દુક્કટં. વિનિચ્છયપ્પસુતન્તિ વિનિચ્છયે નિયુત્તં. કક્ખળોતિ દારુણો. ધુરં નિક્ખિપતીતિ ઉસ્સાહં ઠપેતિ, અત્તનો સન્તકકરણે નિરુસ્સાહો હોતીતિ અત્થો. કૂટડ્ડકારકોપિ સચે ધુરં ન નિક્ખિપતિ, નત્થિ અવહારોતિ આહ ‘‘સચે સયમ્પિ કતધુરનિક્ખેપો હોતી’’તિ. સયમ્પીતિ અભિયુઞ્જકોપિ. કતધુરનિક્ખેપોતિ ‘‘ન દાનિ નં ઇમસ્સ દસ્સામી’’તિ એવં તસ્સ દાને કતધુરનિક્ખેપો. કિઙ્કારપ્પટિસ્સાવિભાવેતિ ‘‘કિં કરોમિ કિં કરોમી’’તિ એવં કિઙ્કારમેવ પટિસ્સુણન્તો વિચરતીતિ કિઙ્કારપટિસ્સાવી, તસ્સ ભાવો કિઙ્કારપટિસ્સાવિભાવો, તસ્મિં, અત્તનો વસવત્તિભાવેતિ વુત્તં હોતિ.

ઉક્કોચં દત્વાતિ લઞ્જં દત્વા. કૂટવિનિચ્છયિકાનન્તિ કૂટવિનિચ્છયે નિયુત્તાનં વિનયધરાનં. ‘‘ગણ્હા’’તિ અવત્વા ‘‘અસામિકસ્સ સામિકો અય’’ન્તિઆદિના પરિયાયેન વુત્તેપિ તસ્સ સન્તકભાવં પરિચ્છિન્દિત્વા પવત્તવચનત્તા કૂટવિનિચ્છયં કરોન્તાનં કૂટસક્ખીનઞ્ચ પારાજિકમેવ. અસતિપિ ચેત્થ ઠાનાચાવને ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપોયેવ ઠાનાચાવનટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. ઇમસ્મિં ધુરનિક્ખેપે પારાજિકે સામિકસ્સ વિમતુપ્પાદનપયોગે કતે થુલ્લચ્ચયં, તસ્સેવ ધુરનિક્ખેપપયોગે નિપ્ફાદિતે પારાજિકં. સયં પરાજયં પાપુણાતીતિ કૂટડ્ડકારકો પરાજયં પાપુણાતિ.

આરામટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિહારટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૩. વિહારટ્ઠકથાયં વિહારોપિ પરિવેણમ્પિ આવાસોપિ વિહારોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘વિહારં વા’’તિઆદિ. તત્થ વિહારન્તિ મહાવિહારં. પરિવેણન્તિ મહાવિહારસ્સ અબ્ભન્તરે વિસું વિસું પાકારપરિચ્છિન્નટ્ઠાનં. આવાસન્તિ એકં આવસથં. અભિયોગે કતેપિ અવહારસ્સ અસિજ્ઝનતો વુત્તં ‘‘અભિયોગો ન રુહતી’’તિ. ગણસન્તકે પન પરિચ્છિન્નસામિકત્તા સક્કા ધુરં નિક્ખિપાપેતુન્તિ આહ ‘‘દીઘભાણકાદિભેદસ્સ પન ગણસ્સા’’તિ. ઇધાપિ સચે એકોપિ ધુરં ન નિક્ખિપતિ, રક્ખતિયેવ. સબ્બેસં ધુરનિક્ખેપેનેવ હિ પારાજિકં.

વિહારટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખેત્તટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૪. ખેત્તટ્ઠકથાયં સત્ત ધઞ્ઞાનીતિ સાલિવીહિયવકઙ્ગુકુદ્રૂસવરકગોધુમાનં વસેન સત્ત ધઞ્ઞાનિ. નિરુમ્ભિત્વા વાતિઆદીસુ ‘‘ગણ્હન્તસ્સા’’તિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. તત્થ નિરુમ્ભિત્વા ગહણં નામ વીહિસીસં અચ્છિન્દિત્વા યથાઠિતમેવ હત્થેન ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા બીજમત્તસ્સેવ ગહણં. એકમેકન્તિ એકમેકં વીહિસીસં. ઉપ્પાટેત્વા વાતિ મુગ્ગમાસાદીનિ ઉદ્ધરિત્વા વા. યસ્મિં બીજે વાતિઆદિ નિરુમ્ભિત્વા ગહણાદીસુ યથાક્કમં યોજેતબ્બં. સાલિસીસાદીનિ નિરુમ્ભિત્વા ગણ્હન્તસ્સ યસ્મિં બીજે વત્થુ પૂરતિ, એકમેકં હત્થેનેવ છિન્દિત્વા ગણ્હન્તસ્સ યસ્મિં સીસે વત્થુ પૂરતિ, અસિતેન લાયિત્વા ગણ્હન્તસ્સ યસ્સં મુટ્ઠિયં વત્થુ પૂરતિ, બહૂનિ એકતો ઉપ્પાટેત્વા ગણ્હન્તસ્સ યસ્મિં મુગ્ગમાસાદિફલે વત્થુ પૂરતીતિ એવમેત્થ યથાક્કમો વેદિતબ્બો. ‘‘તસ્મિં બન્ધના મોચિતમત્તે’’તિ વચનતો તસ્મિં બીજાદિમ્હિ બન્ધના મોચિતે સતિ તતો અનપનીતેપિ પારાજિકમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અચ્છિજ્જમાનોતિ અચ્છિન્નો હુત્વા ઠિતો. જટિતાનીતિ છિન્દિતાનિ અચ્છિન્નેહિ સદ્ધિં જટિતાનિ હોન્તીતિ અત્થો. સભુસન્તિ પલાલસહિતં. અભુસન્તિ પલાલરહિતં.

ખીલેનાતિ ખાણુકેન. એત્થ ચ ખીલસઙ્કમનાદીસુ ઉભયં સમ્ભવતિ સહપયોગો ધુરનિક્ખેપો ચ. યદા હિ પરસ્સ ખેત્તાદીસુ એકદેસં ખીલસઙ્કમનાદિવસેન અત્તનો સન્તકં કરોતિ, તદા સતિપિ પઠમતરં સામિકાનં ધુરનિક્ખેપે ખીલસઙ્કમનાદિસહપયોગં વિના ન હોતીતિ સહપયોગેનેવ પારાજિકં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) વુત્તં ‘‘ઠાનાચાવનવસેન ખીલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચ સહપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ. યદા પન અસતિ ધુરનિક્ખેપે ખીલસઙ્કમનાદિમત્તં કતં, તદા વિના ધુરનિક્ખેપેન ન હોતીતિ ધુરનિક્ખેપેનેવ પારાજિકં. તેનેવેત્થ ‘‘તઞ્ચ ખો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપેના’’તિ વુત્તં. એવં સબ્બત્થાતિ યથાવુત્તમત્થં રજ્જુસઙ્કમનાદીસુપિ અતિદિસતિ.

યટ્ઠિન્તિ માનદણ્ડં. એકસ્મિં અનાગતે થુલ્લચ્ચયં, તસ્મિં આગતે પારાજિકન્તિ એત્થ સચે દારૂનિ નિખણિત્વા તત્તકેનેવ ગણ્હિતુકામો હોતિ, અવસાને દારુમ્હિ પારાજિકં. સચે તત્થ સાખાયોપિ કત્વા ગહેતુકામો હોતિ, અવસાનસાખાય પારાજિકન્તિ વેદિતબ્બં. તત્તકેન અસક્કોન્તોતિ દારૂનિ નિખણિત્વા વતિં કાતું અસક્કોન્તો. ખેત્તમરિયાદન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘કેદારપાળિ’’ન્તિ વુત્તં. વિત્થતં કરોતીતિ પુબ્બે વિજ્જમાનમેવ મરિયાદં વિત્થિણ્ણં કરોતિ. અકતં વા પન પતિટ્ઠપેતીતિ પુબ્બે અકતં વા મરિયાદં ઠપેતિ.

ખેત્તટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વત્થુટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૫. વત્થુટ્ઠકથાયં તિણ્ણં પાકારાનન્તિ ઇટ્ઠકસિલાદારૂનં વસેન તિણ્ણં પાકારાનં. એતેનેવ નયેનાતિ ઇમિના ‘‘કેવલં ભૂમિં સોધેત્વા…પે… અપરિક્ખિપિત્વા વા’’તિ વુત્તમત્થં નિદસ્સેતિ.

ગામટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૬. ગામટ્ઠકથાયં ગામો નામાતિ પાળિયં ન વુત્તં સબ્બસો ગામલક્ખણસ્સ પુબ્બે વુત્તત્તા.

અરઞ્ઞટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૭. અરઞ્ઞટ્ઠકથાયં અરઞ્ઞં નામાતિ ઇદં પન ન કેવલં પુબ્બે વુત્તઅરઞ્ઞલક્ખણપ્પત્તિમત્તેન અરઞ્ઞં ઇધાધિપ્પેતં, કિન્તુ યં અત્તનો અરઞ્ઞલક્ખણેન અરઞ્ઞં પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતિ, તં અરઞ્ઞં ઇધાધિપ્પેતન્તિ દસ્સેતું વુત્તં. તેનાતિ પુન અરઞ્ઞવચનેન. ન પરિગ્ગહિતભાવો અરઞ્ઞસ્સ લક્ખણન્તિ યદિ હિ પરિગ્ગહિતભાવો અરઞ્ઞલક્ખણં સિયા, ‘‘અરઞ્ઞં નામ યં મનુસ્સાનં પરિગ્ગહિત’’ન્તિ એત્તકમેવ વદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યન્તિ ઇમિના પુબ્બે વુત્તલક્ખણમેવ અરઞ્ઞં પરામટ્ઠન્તિ આહ ‘‘યં પન અત્તનો અરઞ્ઞલક્ખણેન અરઞ્ઞ’’ન્તિ.

વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ ઉજુકમેવ વિનિવિજ્ઝિત્વા. પણ્ણં વાતિ તાલપણ્ણાદિ પણ્ણં વા. અદ્ધગતોપીતિ ચિરકાલં તત્થેવ ઠિતોપિ. ન ગહેતબ્બોતિ એત્થ પન યો પરેહિ અરઞ્ઞસામિકાનં હત્થતો કિણિત્વા તચ્છેત્વા તત્થેવ ઠપિતો, સો અરઞ્ઞસામિકેન અનુઞ્ઞાતોપિ ન ગહેતબ્બો. સામિકેહિ છડ્ડિતોતિ ગહેતું વટ્ટતીતિ પંસુકૂલસઞ્ઞાય ગહણં વુત્તં. લક્ખણચ્છિન્નસ્સાપીતિ અરઞ્ઞસામિકાનં હત્થતો કિણિત્વા ગણ્હન્તેહિ કતસઞ્ઞાણસ્સ. છલ્લિયા પરિયોનદ્ધં હોતીતિ ઇમિના સામિકાનં નિરપેક્ખતં દીપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગહેતું વટ્ટતી’’તિ. યદિ સામિકાનં સાપેક્ખતા અત્થિ, ન વટ્ટતિ. તાનિ કતાનિ અજ્ઝાવુત્થાનિ ચ હોન્તીતિ તાનિ ગેહાદીનિ કતાનિ પરિનિટ્ઠિતાનિ મનુસ્સેહિ ચ અજ્ઝાવુત્થાનિ હોન્તિ. દારૂનિપીતિ ગેહાદીનં કતત્તા તતો અવસિટ્ઠદારૂનિપિ. એતેસન્તિ એતેસં યથાવુત્તદારૂનં.

તેસં આરક્ખટ્ઠાનન્તિ તેસં અરઞ્ઞપાલાનં ઠિતટ્ઠાનં. દેહીતિ વુત્તે દાતબ્બમેવાતિ એત્થ ‘‘દેહી’’તિ વુત્તે ‘‘દસ્સામી’’તિ આભોગસબ્ભાવતો ‘‘દેહી’’તિ અવુત્તે અદત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિયેવ. ગન્તું દેથાતિ ગમનં દેથ. અદિસ્વા ગચ્છતિ, ભણ્ડદેય્યન્તિ પરિસુદ્ધચિત્તેન ગચ્છતિ, ભણ્ડદેય્યં. યત્થ કત્થચિ નીતાનમ્પિ દારૂનં અરઞ્ઞસામિકાનંયેવ સન્તકત્તા સુદ્ધચિત્તેન નિક્ખન્તોપિ પુન થેય્યચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ગચ્છતિ, પારાજિકમેવાતિ વદન્તિ.

અરઞ્ઞટ્ઠકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉદકકથાવણ્ણના

૧૦૮. ઉદકકથાયં મહાકુચ્છિકા ઉદકચાટિ ઉદકમણિકો. ‘‘સમેખલા ચાટિ ઉદકમણિકો’’તિપિ વદન્તિ. તત્થાતિ તેસુ ભાજનેસુ. નિબ્બહનઉદકન્તિ ‘‘મહોદકં આગન્ત્વા તળાકમરિયાદં મા છિન્દી’’તિ તળાકરક્ખણત્થં તસ્સ એકપસ્સેન વિસ્સજ્જિતઉદકં. નિદ્ધમનતુમ્બન્તિ સસ્સાદીનં અત્થાય ઉદકનિક્ખમનમગ્ગં. મરિયાદં દુબ્બલં કત્વાતિ ઇદં અવસ્સં છિન્નસભાવદસ્સનત્થં ભણ્ડદેય્યવિસયદસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તં. મરિયાદં દુબ્બલં અકત્વાપિ યથાવુત્તપ્પયોગે કતે મરિયાદં છિન્દિત્વા નિક્ખન્તઉદકગ્ઘાનુરૂપેન અવહારેન કારેતબ્બમેવ.

અનિગ્ગતેતિ અનિક્ખમિત્વા તળાકસ્મિંયેવ ઉદકે ઠિતે. અસમ્પત્તેવાતિ તળાકતો નિક્ખમિત્વા મહામાતિકાય એવ ઠિતે. અનિક્ખન્તેતિ તળાકતો અનિક્ખન્તે ઉદકે. સુબદ્ધાતિ ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘નિક્ખન્તે બદ્ધા ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ, તળાકતો નિક્ખમિત્વા પરેસં ખુદ્દકમાતિકામુખં અપાપુણિત્વા મહામાતિકાયંયેવ ઠિતે બદ્ધા ચે, ભણ્ડદેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘અનિક્ખન્તે બદ્ધા સુબદ્ધા, નિક્ખન્તે બદ્ધા ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ હિ ઇદં દ્વયં હેટ્ઠા વુત્તવિકપ્પદ્વયસ્સ યથાક્કમેન વુત્તં. નત્થિ અવહારોતિ એત્થ ‘‘અવહારો નત્થિ, ભણ્ડદેય્યં પન હોતી’’તિ કેચિ વદન્તિ, તળાકગતઉદકસ્સ સબ્બસાધારણત્તા તં અયુત્તં વિય દિસ્સતિ, ‘‘અનિક્ખન્તે બદ્ધા સુબદ્ધા’’તિ ઇમિના ચ અટ્ઠકથાવચનેન ન સમેતિ. વત્થું…પે… ન સમેતીતિ એત્થ તળાકગતઉદકસ્સ સબ્બસાધારણત્તા અપરિગ્ગહિતં ઇધ વત્થુન્તિ અધિપ્પાયો.

ઉદકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દન્તપોનકથાવણ્ણના