પવારણક્ખન્ધકકથાવણ્ણના

૨૬૩૩. ‘‘પવારણા’’તિ ઇદં ‘‘ચાતુદ્દસી’’તિઆદીહિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. તસ્મિં તસ્મિં દિને કાતબ્બા પવારણા અભેદોપચારેન તથા વુત્તા. સામગ્ગી ઉપોસથક્ખન્ધકકથાવણ્ણનાય વુત્તસરૂપાવ. સામગ્ગિપવારણં કરોન્તેહિ ચ પઠમં પવારણં ઠપેત્વા પાટિપદતો પટ્ઠાય યાવ કત્તિકચાતુમાસિપુણ્ણમા એત્થન્તરે કાતબ્બા, તતો પચ્છા વા પુરે વા ન વટ્ટતિ. તેવાચી દ્વેકવાચીતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે…પે… તેવાચિકં પવારેય્ય, દ્વેવાચિકં પવારેય્ય, એકવાચિકં પવારેય્યા’’તિ તં તં ઞત્તિં ઠપેત્વા કાતબ્બા પવારણા વુચ્ચતિ.

૨૬૩૪. તીણિ કમ્માનિ મુઞ્ચિત્વા, અન્તેનેવ પવારયેતિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, પવારણકમ્માનિ, અધમ્મેન વગ્ગં પવારણકમ્મં…પે… ધમ્મેન સમગ્ગં પવારણકમ્મ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૧૨) વત્વા ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યદિદં અધમ્મેન વગ્ગં પવારણકમ્મં, ન, ભિક્ખવે, એવરૂપં પવારણકમ્મં કાતબ્બં…પે… તત્ર, ભિક્ખવે, યદિદં ધમ્મેન સમગ્ગં પવારણકમ્મં, એવરૂપં, ભિક્ખવે, પવારણકમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૨૧૨) તીણિ અકત્તબ્બાનિ પવારણકમ્માનિ મુઞ્ચિત્વા કાતું અનુઞ્ઞાતેન ચતુત્થેન પવારણકમ્મેન પવારેય્યાતિ અત્થો. તસ્સ વિભાગેકદેસં ‘‘પઞ્ચ યસ્મિં પનાવાસે’’તિઆદિના વક્ખતિ.

૨૬૩૫. પુબ્બકિચ્ચં સમાપેત્વાતિ –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

પવારણાય એતાનિ, ‘પુબ્બકરણ’ન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

પવારણાય એતાનિ, ‘પુબ્બકિચ્ચ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. –

વુત્તં નવવિધં પુબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા.

પત્તકલ્લે સમાનિતેતિ –

‘‘પવારણા યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા,

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ,

‘પત્તકલ્લ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. –

વુત્તે ચતુબ્બિધે પત્તકલ્લે સમોધાનિતે પરિસમાપિતે.

ઞત્તિં ઠપેત્વાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અજ્જ પવારણા, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો પવારેય્યા’’તિ (મહાવ. ૨૧૦) એવં સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન ચ ‘‘તેવાચિકં પવારેય્યા’’તિ ચ દાનાદિકરણેન યેભુય્યેન રત્તિયા ખેપિતાય ચ રાજાદિઅન્તરાયે સતિ ચ તદનુરૂપતો ‘‘દ્વેવાચિકં, એકવાચિકં, સમાનવસ્સિકં પવારેય્યા’’તિ ચ ઞત્તિં ઠપેત્વા, તાસં વિસેસો અટ્ઠકથાયં દસ્સિતોયેવ. યથાહ –

‘‘એવઞ્હિ વુત્તે તેવાચિકઞ્ચ દ્વેવાચિકઞ્ચ એકવાચિકઞ્ચ પવારેતું વટ્ટતિ, સમાનવસ્સિકં ન વટ્ટતિ. ‘તેવાચિકં પવારેય્યા’તિ વુત્તે પન તેવાચિકમેવ વટ્ટતિ, અઞ્ઞં ન વટ્ટતિ, ‘દ્વેવાચિકં પવારેય્યા’તિ વુત્તે દ્વેવાચિકઞ્ચ તેવાચિકઞ્ચ વટ્ટતિ, એકવાચિકઞ્ચ સમાનવસ્સિકઞ્ચ ન વટ્ટતિ. ‘એકવાચિકં પવારેય્યા’તિ વુત્તે પન એકવાચિકદ્વેવાચિકતેવાચિકાનિ વટ્ટન્તિ, સમાનવસ્સિકમેવ ન વટ્ટતિ. ‘સમાનવસ્સિક’ન્તિ વુત્તે સબ્બં વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૧૦).

કાતબ્બાતિ થેરેન ભિક્ખુના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો ‘‘સઙ્ઘં, આવુસો, પવારેમિ દિટ્ઠેન વા…પે… તતિયમ્પિ આવુસો, સઙ્ઘં પવારેમિ દિટ્ઠેન વા…પે… પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામી’’તિ (મહાવ. ૨૧૦) વુત્તનયેન કાતબ્બા. નવકેન ભિક્ખુના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા…પે… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘં પવારેમિ દિટ્ઠેન વા…પે… પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામીતિ (મહાવ. ૨૧૦) વુત્તનયેન કાતબ્બા.

૨૬૩૬. થેરેસુ પવારેન્તેસુ યો પન નવો, સો સયં યાવ પવારેતિ, તાવ ઉક્કુટિકં નિસીદેય્યાતિ યોજના.

૨૬૩૭. ચત્તારો વા તયોપિ વા એકાવાસે એકસીમાયં વસન્તિ ચે, ઞત્તિં વત્વા ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તો, અજ્જ પવારણા, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં પવારેય્યામા’’તિ (મહાવ. ૨૧૬) ગણઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેય્યુન્તિ યોજના.

પવારેય્યુન્તિ એત્થ થેરેન ભિક્ખુના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા તે તયો વા દ્વે વા ભિક્ખૂ એવમસ્સુ વચનીયા ‘‘અહં, આવુસો, આયસ્મન્તે પવારેમિ દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તુ મં આયસ્મન્તો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ અહં, આવુસો, આયસ્મન્તે પવારેમિ દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તુ મં આયસ્મન્તો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામી’’તિ (મહાવ. ૨૧૬) પવારેતબ્બં. નવેનપિ ‘‘અહં, ભન્તે, આયસ્મન્તે પવારેમિ દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તુ મં આયસ્મન્તો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ અહં, ભન્તે, આયસ્મન્તે પવારેમિ દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તુ મં આયસ્મન્તો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામી’’તિ પવારેતબ્બં.

૨૬૩૮. અઞ્ઞમઞ્ઞં પવારેય્યું, વિના ઞત્તિં દુવે જના. તેસુ થેરેન ‘‘અહં, આવુસો, આયસ્મન્તં પવારેમિ દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદતુ મં આયસ્મા અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ અહં, આવુસો, આયસ્મન્તં પવારેમિ…પે… પટિકરિસ્સામી’’તિ (મહાવ. ૨૧૭) પવારેતબ્બં. નવેનપિ ‘‘અહં, ભન્તે, આયસ્મન્તં પવારેમિ…પે… વદતુ મં આયસ્મા અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સામિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ અહં, ભન્તે, આયસ્મન્તં પવારેમિ…પે… પટિકરિસ્સામી’’તિ પવારેતબ્બં.

અધિટ્ઠેય્યાતિ પુબ્બકિચ્ચં સમાપેત્વા ‘‘અજ્જ મે પવારણા ચાતુદ્દસી’’તિ વા ‘‘પન્નરસી’’તિ વા વત્વા ‘‘અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠેય્ય. યથાહ ‘‘અજ્જ મે પવારણાતિ એત્થ સચે ચાતુદ્દસિકા હોતિ, ‘અજ્જ મે પવારણા ચાતુદ્દસી’તિ, સચે પન્નરસિકા, ‘અજ્જ મે પવારણા પન્નરસી’તિ એવં અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૧૮), ઇમિના સબ્બસઙ્ગાહાદિઞત્તીસુ ચ તસ્મિં તસ્મિં દિવસે સો સો વોહારો કાતબ્બોતિ દીપિતમેવ.

સેસા સઙ્ઘપવારણાતિ પઞ્ચહિ, અતિરેકેહિ વા ભિક્ખૂહિ કત્તબ્બા પવારણા સઙ્ઘપવારણા.

૨૬૩૯. પવારિતેતિ પઠમપવારણાય પવારિતે. અનાગતોતિ કેનચિ અન્તરાયેન પુરિમિકાય ચ પચ્છિમિકાય ચ વસ્સૂપનાયિકાય વસ્સં અનુપગતો. અવુત્થોતિ પચ્છિમિકાય ઉપગતો. વુત્તઞ્હિ ખુદ્દસિક્ખાવણ્ણનાય ‘‘અવુત્થોતિ પચ્છિમિકાય ઉપગતો અપરિનિટ્ઠિતત્તા ‘અવુત્થો’તિ વુચ્ચતી’’તિ. પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરેય્યાતિ યોજના. એત્થ ‘‘તેસં સન્તિકે’’તિ સેસો.

૨૬૪૦-૧. યસ્મિં પનાવાસે પઞ્ચ વા ચત્તારો વા તયો વા સમણા વસન્તિ, તે તત્થ એકેકસ્સ પવારણં હરિત્વાન સચે અઞ્ઞમઞ્ઞં પવારેન્તિ, આપત્તિ દુક્કટન્તિ યોજના.

સેસન્તિ ‘‘અધમ્મેન સમગ્ગ’’ન્તિઆદિકં વિનિચ્છયં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પવારણાધિકારે. બુધોતિ વિનયધરો. ઉપોસથે વુત્તનયેનાતિ ઉપોસથવિનિચ્છયે વુત્તક્કમેન. નયેતિ જાનેય્ય.

૨૬૪૨. સમ્પાદેતત્તનો સુચિન્તિ અત્તનો ઉપોસથં સમ્પાદેતિ. સબ્બં સાધેતીતિ ઉપોસથાદિસબ્બં કમ્મં નિપ્ફાદેતિ. નત્તનોતિ અત્તનો ઉપોસથં ન નિપ્ફાદેતિ.

૨૬૪૩. તસ્માતિ યસ્મા અત્તનો સુચિં ન સાધેતિ, તસ્મા. ઉભિન્નન્તિ અત્તનો ચ સઙ્ઘસ્સ ચ. કિચ્ચસિદ્ધત્થમેવિધાતિ ઉપોસથાદિકમ્મનિપ્પજ્જનત્થં ઇધ ઇમસ્મિં ઉપોસથકમ્માદિપકરણે. પારિસુદ્ધિપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન પવારણા સઙ્ગહિતા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘છન્દં વા પારિસુદ્ધિં વા, ગહેત્વા વા પવારણ’’ન્તિ.

છન્દપારિસુદ્ધિપવારણં દેન્તેન સચે સાપત્તિકો હોતિ, આપત્તિં દેસેત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા છન્દાદિહારકો ભિક્ખુ વત્તબ્બો ‘‘છન્દં દમ્મિ, છન્દં મે હર, છન્દં મે આરોચેહી’’તિ (મહાવ. ૧૬૫), ‘‘પારિસુદ્ધિં દમ્મિ, પારિસુદ્ધિં મે હર, પારિસુદ્ધિં મે આરોચેહી’’તિ (મહાવ. ૧૬૪), ‘‘પવારણં દમ્મિ, પવારણં મે હર, પવારણં મે આરોચેહિ, મમત્થાય પવારેહી’’તિ (મહાવ. ૨૧૩).

૨૬૪૪. ‘‘છન્દો એકેના’’તિ પદચ્છેદો. એકેન બહૂનમ્પિ છન્દો હાતબ્બો, તથા પારિસુદ્ધિ હાતબ્બા. પિ-સદ્દેન પવારણા હાતબ્બાતિ યોજના. પરમ્પરાહટો છન્દોતિ બહૂનં વા એકસ્સ વા છન્દાદિહારકસ્સ હત્થતો અન્તરા અઞ્ઞેન ગહિતા છન્દપારિસુદ્ધિપવારણા. વિસુદ્ધિયા ન ગચ્છતિ અનવજ્જભાવાય ન પાપુણાતિ બિળાલસઙ્ખલિકછન્દાદીનં સઙ્ઘમજ્ઝં અગમનેન વગ્ગભાવકરણતો.

એત્થ ચ યથા બિળાલસઙ્ખલિકાય પઠમવલયં દુતિયવલયં પાપુણાતિ, ન તતિયં, એવમિમેપિ છન્દાદયો દાયકેન યસ્સ દિન્ના, તતો અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતીતિ બિળાલસઙ્ખલિકાસદિસત્તા ‘‘બિળાલસઙ્ખલિકા’’તિ વુત્તા. બિળાલસઙ્ખલિકાગ્ગહણઞ્ચેત્થ યાસં કાસઞ્ચિ સઙ્ખલિકાનં ઉપલક્ખણમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨૬૪૫-૬. છન્દં વા પારિસુદ્ધિં વા પવારણં વા ગહેત્વા છન્દાદિહારકો સઙ્ઘમપ્પત્વા સચે સામણેરાદિભાવં પટિજાનેય્ય વા વિબ્ભમેય્ય વા મરેય્ય વા, તં સબ્બં છન્દાદિભાવં નાહટં હોતિ, સઙ્ઘં પત્વા એવં સિયા સામણેરાદિભાવં પટિજાનન્તો, વિબ્ભન્તો, કાલકતો વા ભવેય્ય, તં સબ્બં હટં આનીતં હોતીતિ યોજના.

તત્થ સામણેરાદિભાવં વા પટિજાનેય્યાતિ ‘‘અહં સામણેરો’’તિઆદિના ભૂતં સામણેરાદિભાવં કથેય્ય, પચ્છા સામણેરભૂમિયં પતિટ્ઠહેય્યાતિ અત્થો. આદિ-સદ્દેન અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો ગહિતો.

૨૬૪૭. સઙ્ઘં પત્વાતિ અન્તમસો તંતંકમ્મપ્પત્તસ્સ ચતુવગ્ગાદિસઙ્ઘસ્સ હત્થપાસં પત્વાતિ અત્થો. પમત્તોતિ પમાદં સતિસમ્મોસં પત્તો. સુત્તોતિ નિદ્દૂપગતો. ખિત્તચિત્તકોતિ યક્ખાદીહિ વિક્ખેપમાપાદિતચિત્તો. નારોચેતીતિ અત્તનો છન્દાદીનં આહટભાવં એકસ્સાપિ ભિક્ખુનો ન કથેતિ. સઞ્ચિચ્ચાતિ સઞ્ચેતેત્વા જાનન્તોયેવ અનાદરિયો નારોચેતિ, દુક્કટં હોતિ.

૨૬૪૮. યે તેતિ યે તે ભિક્ખૂ થેરા વા નવા વા મજ્ઝિમા વા. વિપસ્સનાતિ સહચરિયેન સમથોપિ ગય્હતિ. સમથવિપસ્સના ચ ઇધ તરુણાયેવ અધિપ્પેતા, તસ્મા વિપસ્સનાયુત્તાતિ એત્થ તરુણાહિ સમથવિપસ્સનાહિ સમન્નાગતાતિ અત્થો. રત્તિન્દિવન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. અતન્દિતાતિ અનલસા.

‘‘રત્તિન્દિવ’’ન્તિ એત્થ રત્તિ-સદ્દેન રત્તિયાયેવ ગહણં, ઉદાહુ એકદેસસ્સાતિ આહ ‘‘પુબ્બરત્તાપરરત્ત’’ન્તિ. પુબ્બા ચ સા રત્તિ ચાતિ પુબ્બરત્તિ, પઠમયામો, અપરા ચ સા રત્તિ ચાતિ અપરરત્તિ, પચ્છિમયામો, પુબ્બરત્તિ ચ અપરરત્તિ ચાતિ સમાહારદ્વન્દે સમાસન્તે અ-કારપચ્ચયં કત્વા ‘‘પુબ્બરત્તાપરરત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઇધાપિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. મજ્ઝિમયામે કાયદરથવૂપસમનત્થાય સુપનં અનુઞ્ઞાતન્તિ તં વજ્જેત્વા પુરિમપચ્છિમયામેસુ નિરન્તરભાવનાનુયોગો કાતબ્બોતિ દસ્સનત્થમેવ વુત્તં. વિપસ્સના પરાયના સમથવિપસ્સનાવ પરં અયનં પતિટ્ઠા એતેસન્તિ વિપસ્સનાપરાયના, સમથવિપસ્સનાય યુત્તપયુત્તા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૬૪૯. લદ્ધો ફાસુવિહારો યેહિ તે લદ્ધફાસુવિહારા, તેસં. ફાસુવિહારોતિ ચ સુખવિહારસ્સ મૂલકારણત્તા તરુણા સમથવિપસ્સના અધિપ્પેતા, પટિલદ્ધતરુણસમથવિપસ્સનાનન્તિ અત્થો. સિયા ન પરિહાનિતિ પરિહાનિ નામ એવં કતે ન ભવેય્ય.

કત્તિકમાસકેતિ ચીવરમાસસઙ્ખાતે કત્તિકમાસે પવારણાય સઙ્ગહો વુત્તોતિ યોજના. ગાથાબન્ધવસેન ‘‘સઙ્ગાહો’’તિ દીઘો કતો, પવારણાસઙ્ગહો વુત્તોતિ અત્થો. યથાહ –

‘‘પવારણાસઙ્ગહો ચ નામાયં વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનાનં થામગતસમથવિપસ્સનાનં સોતાપન્નાદીનઞ્ચ ન દાતબ્બો. તરુણસમથવિપસ્સનાલાભિનો પન સબ્બે વા હોન્તુ, ઉપડ્ઢા વા, એકપુગ્ગલો વા, એકસ્સપિ વસેન દાતબ્બોયેવ. દિન્ને પવારણાસઙ્ગહે અન્તોવસ્સે પરિહારોવ હોતિ, આગન્તુકા તેસં સેનાસનં ગહેતું ન લભન્તિ. તેહિપિ છિન્નવસ્સેહિ ન ભવિતબ્બં, પવારેત્વા પન અન્તરાપિ ચારિકં પક્કમિતું લભન્તી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૧).

પવારણાસઙ્ગહસ્સ દાનપ્પકારો પન પાળિતો ગહેતબ્બો.

પવારણક્ખન્ધકકથાવણ્ણના.