વિનયવિનિચ્છય-ટીકા (દુતિયો ભાગો)

પાટિદેસનીયકથાવણ્ણના

૧૮૩૦-૧. એવં નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયેન દ્વેનવુતિ પાચિત્તિયાનિ દસ્સેત્વા તદનન્તરં નિદ્દિટ્ઠે પાટિદેસનીયે દસ્સેતુમાહ ‘‘યો ચન્તરઘર’’ન્તિઆદિ. તત્થ અન્તરઘરન્તિ રથિકાદિમાહ. યથાહ ‘‘અન્તરઘરં નામ રથિકા બ્યૂહં સિઙ્ઘાટકં ઘર’’ન્તિ.

યો પન ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠાય અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો યં કિઞ્ચિ ખાદનં, ભોજનમ્પિ વા સહત્થા પટિગ્ગણ્હેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો ગહણે દુક્કટં, ભોગે અજ્ઝોહારે પાટિદેસનીયં સિયાતિ યોજના.

ઇતો પટ્ઠાય ચતસ્સો ગાથા ઉપ્પટિપાટિયા પોત્થકેસુ લિખિતા, તાસં અયં પટિપાટિ – ‘‘એત્થન્તરઘર’’ન્તિ તતિયા, ‘‘તસ્મા ભિક્ખુનિયા’’તિ ચતુત્થી, ‘‘રથિકાદીસૂ’’તિ પઞ્ચમી, ‘‘રથિકાયપિ વા’’તિ છટ્ઠી. પટિપાટિ પનાયં માતિકટ્ઠકથક્કમેન વેદિતબ્બા. ઇમાય પટિપાટિયા તાસં અત્થવણ્ણના હોતિ –

૧૮૩૨-૩. પુરિમગાથાદ્વયેન પદભાજનાગતસામઞ્ઞવિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠકથાગતં વિસેસં દસ્સેતુમાહ ‘‘એત્થા’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ ઇમસ્મિં પઠમપાટિદેસનીયસિક્ખાપદે. તસ્સાતિ અઞ્ઞાતિકભિક્ખુનિયા. વાક્યતોતિ ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠાયા’’તિ વચનતો. હિ-સદ્દો હેતુમ્હિ. યસ્મા ભિક્ખુસ્સ ઠિતટ્ઠાનં નપ્પમાણન્તિ અટ્ઠકથાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૫૩) વણ્ણિતં, તસ્મા આરામાદીસુ ઠત્વા દેન્તિયા ભિક્ખુનિયા હત્થતો વીથિઆદીસુ ઠત્વા યો પટિગ્ગણ્હેય્ય ચે, એવં પટિગ્ગણ્હતો તસ્સ ભિક્ખુનો ન દોસોતિ યોજના. પરિભોગસ્સ પટિગ્ગહણમૂલકત્તા ન દોસો. ‘‘પટિગ્ગણ્હતો’’તિ ઇમિના પરિભોગે પાટિદેસનીયાભાવો ચ દીપિતો હોતિ.

૧૮૩૪. સચે ભિક્ખુની રથિકાદીસુ ઠત્વા ભોજનં દેતિ, ભિક્ખુ અન્તરારામે ઠત્વા પટિગ્ગણ્હાતિ ચે, તસ્સ આપત્તીતિ યોજના. ગાથાબન્ધવસેન ‘‘ભિક્ખુનિ ભોજન’’ન્તિ રસ્સત્તં. આપત્તીતિ ચ પટિગ્ગહણપરિભોગેસુ દુક્કટપાટિદેસનીયાપત્તિયો સન્ધાય વુત્તં.

૧૮૩૫. રથિકાદીસુ ઠત્વા ભિક્ખુની ભોજનં દેતિ ચે, તં રથિકાયપિ વા…પે… અયં નયોતિ યોજના. તત્થ રથિકાતિ રચ્છા. બ્યૂહન્તિ અનિબ્બિજ્ઝિત્વા ઠિતા ગતપચ્ચાગતરચ્છા. સન્ધિ નામ ઘરસન્ધિ. સિઙ્ઘાટકન્તિ ચતુક્કોણં વા તિકોણં વા મગ્ગસમોધાનટ્ઠાનં. અયં નયોતિ ‘‘આપત્તી’’તિ અનન્તરગાથાય વુત્તનયો.

૧૮૩૭. આમિસેન અસમ્ભિન્નરસં સન્ધાય ઇદં દુક્કટં ભાસિતં. આમિસેન સમ્ભિન્ને એકરસે યામકાલિકાદિમ્હિ પટિગ્ગહેત્વા અજ્ઝોહારે પાટિદેસનીયાપત્તિ સિયાતિ યોજના.

૧૮૩૮. એકતોઉપસમ્પન્નહત્થતોતિ ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય હત્થતો. યથાહ ‘‘એકતોઉપસમ્પન્નાયાતિ ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાયા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૫૩). ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન યથાવત્થુકમેવાતિ.

૧૮૩૯. અઞ્ઞાતિકાય ઞાતિકસઞ્ઞિસ્સ, તથેવ વિમતિસ્સ ચ દુક્કટન્તિ યોજના.

૧૮૪૦. અઞ્ઞાતિકાય દાપેન્તિયા ભૂમિયા નિક્ખિપિત્વા દદમાનાય વા અન્તરારામાદીસુ ઠત્વા દેન્તિયા પટિગ્ગણ્હતો ભિક્ખુસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના. અન્તરારામાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ભિક્ખુનુપસ્સયતિત્થિયસેય્યાપટિક્કમનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પટિક્કમનં નામ ભોજનસાલા.

૧૮૪૧. ગામતો બહિ નીહરિત્વા દેતીતિ યોજના.

૧૮૪૨. હત્થતોતિ એત્થ ‘‘ગહણે’’તિ સેસો. તથાતિ અનાપત્તિ. સમુટ્ઠાનં ઇદં સિક્ખાપદં એળકલોમેન સમં મતન્તિ યોજના.

પઠમપાટિદેસનીયકથાવણ્ણના.

૧૮૪૩-૪. અવુત્તેતિ વક્ખમાનનયેન અવુત્તે. એકેનપિ ચ ભિક્ખુનાતિ સમ્બન્ધો. અપસક્કાતિ અપગચ્છ. આદિ-અત્થવાચિના ઇતિ-સદ્દેન ‘‘અપસક્ક તાવ, ભગિનિ, યાવ ભિક્ખૂ ભુઞ્જન્તી’’તિ વાક્યસેસો સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇમિના અપસાદનાકારો સન્દસ્સિતો. ‘‘એકેનપિ ચ ભિક્ખુના’’તિ ઇમિના અવકંસો દસ્સિતો. ઉક્કંસો પન ‘‘તેહિ ભિક્ખૂહિ સા ભિક્ખુની અપસાદેતબ્બા’’તિ પાળિતોપિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘આમિસ’’ન્તિ સામઞ્ઞવચનેપિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરસ્સેવ ગહણં. યથાહ ‘‘પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેના’’તિ. ભોગેતિ ચ એકતોઉપસમ્પન્નન્તિ ચ વુત્તત્થમેવ.

૧૮૪૫. તથેવાતિ દુક્કટં. તત્થાતિ અનુપસમ્પન્નાય.

૧૮૪૬. અત્તનો ભત્તે દિન્નેપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, પુરિમસિક્ખાપદેન પન આપત્તિસમ્ભવા ‘‘ન દેતી’’તિ વુત્તં. યથાહ ‘‘અત્તનો ભત્તં દાપેતિ, ન દેતીતિ એત્થ સચેપિ અત્તનો ભત્તં દેતિ, ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિયેવ, પુરિમસિક્ખાપદેન આપત્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૫૮). તથાતિ અનાપત્તિ. ઉભયસિક્ખાપદેહિપિ અનાપત્તિં દસ્સેતુમાહ ‘‘પદેતિ ચે’’તિ. યથાહ ‘‘અઞ્ઞેસં ભત્તં દેતિ, ન દાપેતીતિ એત્થ પન સચેપિ દાપેય્ય, ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ ભવેય્ય, દેન્તિયા પન નેવ ઇમિના, ન પુરિમેન આપત્તી’’તિ.

૧૮૪૭. ભિક્ખુની યં ન દિન્નં, તં દાપેતિ, યત્થ વા ન દિન્નં, તત્થ દાપેતિ, તમ્પિ સબ્બેસં મિત્તામિત્તાનં સમં દાપેતિ, તત્થાપિ અનાપત્તિ.

૧૮૪૮. સિક્ખમાના વા સામણેરિકા વા ‘‘ઇધ સૂપં દેથ, ઓદનં દેથા’’તિ વોસાસન્તી વિધાનં કરોન્તી ઠિતા, તં અનપસાદેન્તસ્સ અનાપત્તિ. પઞ્ચેવ ભોજનાનિ વિના અઞ્ઞં વોસાસન્તિં ભિક્ખુનિં અનપસાદેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અનપસાદેન્તસ્સ ઉમ્મત્તકાદિનોપિ અનાપત્તીતિ યોજના.

૧૮૪૯. સમુટ્ઠાનન્તિ એત્થ ‘‘ઇમસ્સા’’તિ સેસો. ભોજનં કિરિયં, વોસાસન્તિયા અનિવારણં અકિરિયન્તિ એવમિદં ક્રિયાક્રિયં.

દુતિયપાટિદેસનીયકથાવણ્ણના.

૧૮૫૦-૧. સેક્ખન્તિ સમ્મતેતિ ‘‘સેક્ખસમ્મતં નામ કુલં યં કુલં સદ્ધાય વડ્ઢતિ, ભોગેન હાયતિ, એવરૂપસ્સ કુલસ્સ ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન સેક્ખસમ્મુતિ દિન્ના હોતી’’તિ (પાચિ. ૫૬૭) વુત્તં ઇદં કુલં સેક્ખસમ્મતં નામ. તેનાહ ‘‘લદ્ધસમ્મુતિકે કુલે’’તિ. લદ્ધા સમ્મુતિ યેનાતિ વિગ્ગહો. ઘરૂપચારં ઓક્કન્તે નિમન્તિતોપિ અનિમન્તિતોવ હોતીતિ આહ ‘‘ઘરૂપચારોક્કમના પુબ્બેવા’’તિ. યથાહ ‘‘અનિમન્તિતો નામ અજ્જતનાય વા સ્વાતનાય વા અનિમન્તિતો, ઘરૂપચારં ઓક્કમન્તે નિમન્તેતિ, એસો અનિમન્તિતો નામા’’તિ (પાચિ. ૫૬૭).

‘‘અગિલાનો નામ યો સક્કોતિ પિણ્ડાય ચરિતુ’’ન્તિ વુત્તત્તા ભિક્ખાય ચરિતું સમત્થો અગિલાનો નામ. ગહેત્વાતિ સહત્થા પટિગ્ગહેત્વા. ‘‘આમિસ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. યથાહ ‘‘ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા સહત્થા પટિગ્ગહેત્વા’’તિ (પાચિ. ૫૬૭). ગહણેતિ એત્થ ‘‘આહારત્થાયા’’તિ સેસો.

૧૮૫૩. તત્થાતિ અસેક્ખસમ્મતે કુલે. તથેવ પરિદીપિતન્તિ દુક્કટં પરિદીપિતં.

૧૮૫૪. નિમન્તિતસ્સ વાતિ એત્થ વા-સદ્દેન નિમન્તિતસ્સ અવસેસં ગણ્હાતિ. યથાહ ‘‘નિમન્તિતસ્સ વા ગિલાનસ્સ વા સેસકં ભુઞ્જતી’’તિ. અઞ્ઞેસં ભિક્ખા તત્થ દીયતીતિ યોજના. તત્થાતિ તસ્મિં સેક્ખસમ્મતે કુલે.

૧૮૫૫. યત્થ કત્થચીતિ આસનસાલાદીસુ યત્થ કત્થચિ. નિચ્ચભત્તાદિકે વાપીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સલાકભત્તપક્ખિકઉપોસથિકપાટિપદિકભત્તાનં ગહણં.

૧૮૫૬. દ્વારેતિ એત્થ ‘‘ઠપેત્વા’’તિ સેસો. સમ્પત્તેતિ એત્થ ‘‘પચ્છા’’તિ સેસો. યથાહ ‘‘સચેપિ અનાગતે ભિક્ખુમ્હિ પઠમંયેવ નીહરિત્વા દ્વારે ઠપેત્વા પચ્છા સમ્પત્તસ્સ દેન્તિ, વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૬૯).

૧૮૫૭. મહાપચ્ચરિયા(પઆચિ. અટ્ઠ. ૫૬૯) ગતવિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘ભિક્ખુ’’ન્તિઆદિ. સમુટ્ઠાનેળકૂપમન્તિ સમુટ્ઠાનતો એળકલોમસિક્ખાપદસદિસન્તિ અત્થો.

તતિયપાટિદેસનીયકથાવણ્ણના.

૧૮૫૮-૯. ‘‘પઞ્ચન્નં પટિસંવિદિતં, એતં અપ્પટિસંવિદિતં નામા’’તિ વચનતો ચ ઇધાપિ ‘‘સહધમ્મિકઞાપિત’’ન્તિ વક્ખમાનત્તા ચ અગહટ્ઠ-સદ્દેન પરિબ્બાજકાનં ગહણં. વુત્તમેવ નયં વોહારન્તરેન દસ્સેતુમાહ ‘‘ઇત્થિયા પુરિસેન વા’’તિ. ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ આરઞ્ઞકાનિ સેનાસનાની’’તિ (પાચિ. ૫૭૩) વચનતો આરામન્તિ આરઞ્ઞકારામમાહ. સચે એવમારોચિતં પટિસંવિદિતન્તિ હિ વુત્તં પદભાજનેતિ (પાચિ. ૫૭૩) યોજના. પટિસંવિદિતન્તિ પગેવ નિવેદિતં.

૧૮૬૦. પચ્છા યથારોચિતં તમેવ વા તસ્સ ચ પરિવારં કત્વા અઞ્ઞં બહું વા આહરીયતુ, તમ્પિ પટિસંવેદિતં નામાતિ યોજના.

૧૮૬૧. યાગુયા વિદિતં કત્વાતિ એત્થ ‘‘તં ઠપેત્વા’’તિ ઇદં સામત્થિયા લબ્ભતિ. ઇદમ્પિ વિદિતં કુરુન્દિયં વટ્ટતીતિ વુત્તન્તિ યોજના.

૧૮૬૨. પનાતિ અપિ-સદ્દત્થો. અઞ્ઞાનિપિ કુલાનીતિ યોજના. એત્થ ‘‘અસુકં નામ કુલં પટિસંવેદિતં કત્વા ખાદનીયાદીનિ ગહેત્વા ગચ્છતીતિ સુત્વા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૭૩) અટ્ઠકથાસેસો. તેનાતિ કતપટિસંવેદિતેન. તમ્પિ ચ સબ્બં વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૮૬૩. એવં યં અનારોચિતન્તિ ‘‘આરામં વા ઉપચારં વા પવિસિત્વા’’તિઆદિના નયેન યં પઠમં અનિવેદિતં. ‘‘એવ’’ન્તિ ઇદં ‘‘યં આરામમનાભત’’ન્તિ ઇમિનાપિ યોજેતબ્બં. એવન્તિ ‘‘તસ્સ પરિવારં કત્વા’’તિઆદિના પકારેન. ‘‘તં અસંવિદિતં નામા’’તિ ઇદં ‘‘સહધમ્મિકઞાપિત’’ન્તિ ઇમિનાપિ યોજેતબ્બં. યથાહ ‘‘પઞ્ચન્નં પટિસંવિદિતં, એતં અપ્પટિસંવિદિતં નામા’’તિ (પાચિ. ૫૭૩). અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘પઞ્ચન્નં પટિસંવિદિતન્તિ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ યં કિઞ્ચિ પેસેત્વા ‘ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા આહરિસ્સામા’તિ પટિસંવિદિતં કતમ્પિ અપ્પટિસંવિદિતમેવાતિ અત્થો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૭૩) વુત્તં.

૧૮૬૪. કારાપેત્વાતિ એત્થ ‘‘પટિસંવિદિત’’ન્તિ સેસો.

૧૮૬૫. ભિક્ખુના વા ગન્ત્વા અન્તરામગ્ગે ગહેતબ્બન્તિ યોજના. એવમકત્વાતિ ‘‘બહિઆરામં પેસેત્વા’’તિઆદિના વુત્તવિધાનં અકત્વા. ઉપચારતોતિ એત્થ ભુમ્મત્થે તો-પચ્ચયો વેદિતબ્બો.

૧૮૬૮. ‘‘પટિસંવિદિતે’’તિઆદીનં પદાનં ‘‘અનાપત્તે વા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પટિસંવિદિતેતિ એત્થ ‘‘ગિલાનસ્સા’’તિ સેસો. પટિસંવિદિતે અનાપત્તિ, ગિલાનસ્સાપિ અનાપત્તિ, અપ્પટિસંવિદિતેપિ તસ્સ પટિસંવિદિતસ્સ અવસેસકે વા ગિલાનસ્સ અવસેસકે વા અનાપત્તિ એવાતિ સમ્બન્ધો. યથાહ અનાપત્તિવારે ‘‘પટિસંવિદિતસ્સ વા ગિલાનસ્સ વા સેસકં ભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૫૭૫). બહારામે પટિગ્ગહેત્વા અન્તોયેવ ભુઞ્જતો અસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના. ગહેત્વા વાતિ એત્થ વા-સદ્દો ‘‘તસ્સા’’તિઆદીસુપિ યોજેતબ્બો.

૧૮૬૯. તત્થાતિ તસ્મિં આરઞ્ઞકારામે. ખાદતો અનાપત્તિ એવાતિ યોજના, તત્થ ‘‘અઞ્ઞેન કપ્પિયં કત્વા દિન્નાની’’તિ સેસો.

ચતુત્થપાટિદેસનીયકથાવણ્ણના.

ઇતિ વિનયત્થસારસન્દીપનિયા વિનયવિનિચ્છયવણ્ણનાય

પાટિદેસનીયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સેખિયકથાવણ્ણના

૧૮૭૦. એવં પાટિદેસનીયવિનિચ્છયં દસ્સેત્વા તદનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠાનં સેખિયાનં વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘યો અનાદરિયેનેવા’’તિઆદિ. યોતિ થેરો વા નવો વા મજ્ઝિમો વા. એત્થ અનાદરિયં નામ સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિઆપજ્જનં, નિવાસનાદિવત્થસ્સ ઉગ્ગહણે નિરુસ્સાહઞ્ચ. પચ્છતોપિ વાતિ એત્થ વા-સદ્દેન ‘‘પસ્સતોપિ વા’’તિ ઇદં સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો વક્ખમાનસમુચ્ચયો.

૧૮૭૧. ન કેવલં વુત્તનયેન નિવાસેન્તસ્સેવ હોતિ, ખન્ધકાગતહત્થિસોણ્ડાદિઆકારેનાપિ નિવાસેન્તસ્સ દુક્કટં હોતીતિ આહ ‘‘હત્થિસોણ્ડાદી’’તિઆદિ. હત્થિસોણ્ડાદિનિવાસનં પરતો ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૮૦) આવિ ભવિસ્સતિ. પરિમણ્ડલન્તિ સમન્તતો મણ્ડલં કત્વા. વત્થબ્બન્તિ નિવત્થબ્બં નિવાસેતબ્બન્તિ અત્થો.

૧૮૭૨. જાણુમણ્ડલતો હેટ્ઠાતિ એત્થ ‘‘જઙ્ઘટ્ઠિસીસતો પટ્ઠાયા’’તિ સેસો. અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણકન્તિ વડ્ઢકિઅઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તન્તિ આચરિયા. ‘‘યો પન સુક્ખજઙ્ઘો વા મહાપિણ્ડિકમંસો વા હોતિ, તસ્સ સારુપ્પત્થાય જાણુમણ્ડલતો અટ્ઠઙ્ગુલાધિકમ્પિ ઓતારેત્વા નિવાસેતું વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૭૬) અટ્ઠકથં સઙ્ગણ્હિતુમાહ ‘‘તતો ઊનં ન વટ્ટતી’’તિ.

૧૮૭૩. અસઞ્ચિચ્ચ અપરિમણ્ડલં નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના. એવમુપરિપિ. અસઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘અપરિમણ્ડલં નિવાસેસ્સામી’’તિ એવં અસઞ્ચિચ્ચ, અથ ખો ‘‘પરિમણ્ડલંયેવ નિવાસેસ્સામી’’તિ વિરજ્ઝિત્વા અપરિમણ્ડલં નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અસતિસ્સાપીતિ અઞ્ઞવિહિતસ્સાપિ તથા નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ કેવલં પરિમણ્ડલં નિવાસેતું અજાનન્તસ્સ અનાપત્તિ. અપિચ નિવાસનવત્તં ઉગ્ગહેતબ્બં. ઉગ્ગહિતવત્તોપિ સચે ‘‘આરુળ્હ’’ન્તિ વા ‘‘ઓરુળ્હ’’ન્તિ વા ન જાનાતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિયેવ. ગિલાનસ્સાતિ યસ્સ જઙ્ઘાય વા પાદે વા વણો હોતિ, તસ્સ ઉક્ખિપિત્વા વા ઓતારેત્વા વા નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. પાદોતિ ચેત્થ પાદસમીપં અધિપ્પેતં. આપદાસૂતિ વાળા વા ચોરા વા અનુબન્ધન્તિ, એવરૂપાસુ આપદાસુ અનાપત્તિ.

પરિમણ્ડલકથાવણ્ણના.

૧૮૭૪. ઉભો કોણે સમં કત્વાતિ પારુપનસ્સ એકંસે કતસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે, ઉદરપસ્સે ચ ઓલમ્બમાને ઉભો કણ્ણે હત્થિપિટ્ઠે ગણ્ડા વિય સમં કત્વા. પરિમણ્ડલં કત્વાતિ એતસ્સેવ અત્થપદં. સાદરન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. સાદરં વા પારુપિતબ્બન્તિ યોજના, સાદરં પારુપનં કત્તબ્બન્તિ અત્થો. એવં અકરોન્તસ્સાતિ પારુપનવત્તે આદરં જનેત્વા એવં અપારુપન્તસ્સ.

૧૮૭૫. ‘‘પરિમણ્ડલં નિવાસેસ્સામીતિ સિક્ખા કરણીયા’’તિ (પાચિ. ૫૭૬) વા ‘‘પરિમણ્ડલં પારુપિસ્સામીતિ સિક્ખા કરણીયા’’તિ (પાચિ. ૫૭૭) વા ‘‘અન્તરઘરે’’તિ અવિસેસેત્વા વુત્તત્તા આહ ‘‘અવિસેસેન વુત્ત’’ન્તિ. ઇદં સિક્ખાપદદ્વયં યસ્મા અવિસેસેન વુત્તં, તસ્મા ઘરે, વિહારે વા કાતબ્બં પરિમણ્ડલન્તિ યોજના. ઘરેતિ અન્તરઘરે. વિહારે વાતિ બુદ્ધુપટ્ઠાનાદિકાલં સન્ધાય વુત્તં. પરિમણ્ડલં કત્તબ્બન્તિ પરિમણ્ડલમેવ નિવાસેતબ્બં પારુપિતબ્બન્તિ અત્થો.

દુતિયં.

૧૮૭૬. ઉભો કોણે સમં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. ગીવમેવ ચ અનુવાતેન છાદેત્વાતિ યોજના.

૧૮૭૭. તથા અકત્વાતિ યથાવુત્તવિધાનં અકત્વા. જત્તૂનિપીતિ ઉભો અંસકૂટાનિપિ. ઉરમ્પિ ચાતિ હદયમ્પિ. વિવરિત્વાતિ અપ્પટિચ્છાદેત્વા. યથાકામન્તિ ઇચ્છાનુરૂપં. ગચ્છતોતિ એત્થ ‘‘અન્તરઘરે’’તિ સેસો. અન્તરઘરં નામ ગામે વા હોતુ વિહારે વા, પચિત્વા ભુઞ્જિત્વા ગિહીનં વસનટ્ઠાનં.

તતિયં.

૧૮૭૮-૯. ‘‘મણિબન્ધતો’’તિ ઇમિનાપિ ‘‘હેટ્ઠા’’તિ યોજેતબ્બં. વાસૂપગસ્સાતિ એત્થ ‘‘કાયં વિવરિત્વા નિસીદતો’’તિ સેસો. વાસૂપગો નામ રત્તિવાસત્થાય ઉપગતો, એતેન વાસત્થાય અન્તરઘરં ઉપગચ્છન્તેન સુપ્પટિચ્છન્નેનેવ ઉપગન્તબ્બન્તિ દીપિતં હોતિ, એતેનેવ વાસૂપગતસ્સ સન્તિકં ઉપગતસ્સ યથાકામં ગમને ન દોસોતિ ચ વુત્તમેવ હોતિ. તેનાહ ગણ્ઠિપદે ‘‘એકદિવસમ્પિ વાસૂપગતસ્સ સન્તિકં યથાસુખં ગન્તું વટ્ટતિ, કો પન વાદો ચતુપઞ્ચાહં વાસમધિટ્ઠાય વસિતભિક્ખૂનં સન્તિક’’ન્તિ.

ચતુત્થં.

૧૮૮૦. સુવિનીતેનાતિ હત્થપાદાનં અકીળાપનેનેવ સુટ્ઠુ વિનીતેન.

પઞ્ચમં.

૧૮૮૧. ગાથાબન્ધવસેન ‘‘સતીમતા’’તિ દીઘો કતો. અવિકારેનાતિ તંતદવલોકાસહિતેન. યુગં મત્તા પમાણં એતસ્સાતિ યુગમત્તં, રથયુગં ચતુહત્થપ્પમાણં, તત્તકં પદેસં. પેક્ખિનાતિ ઓલોકેન્તેન. ‘‘ભિક્ખુના ઓક્ખિત્તચક્ખુના’’તિ પદચ્છેદો.

૧૮૮૨. અન્તરઘરે યત્થ કત્થચિપિ એકસ્મિમ્પિ ઠાને ઠત્વાતિ યોજના. એવં વુત્તેપિ તથારૂપે અન્તરાયે સતિ ગચ્છતોપિ ઓલોકેતું લબ્ભતિ. એકસ્મિં પન ઠાને ઠત્વાતિ એત્થ ગચ્છન્તોપિ પરિસ્સયાભાવં ઓલોકેતું લબ્ભતિયેવ. ‘‘તથા ગામે પૂજ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. પિ-સદ્દો પન-સદ્દત્થો, ઓલોકેતું પન વટ્ટતીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૮૮૩. ઓલોકેન્તો તહં તહન્તિ યો અનાદરિયં પટિચ્ચ તં તં દિસાભાગં પાસાદં કૂટાગારં વીથિં ઓલોકેન્તો.

સત્તમં.

૧૮૮૪. એકતો વાપીતિ એકઅંસકૂટતો વા. ઉભતો વાપીતિ ઉભયંસકૂટતો વા. ઇન્દખીલકતો અન્તોતિ ગામદ્વારિન્દખીલતો અન્તો, ઘરેતિ વુત્તં હોતિ.

નવમં.

૧૮૮૫. તથા નિસિન્નકાલેપીતિ ઇન્દખીલસ્સ અન્તો નિસિન્નકાલેપિ. કુણ્ડિકં નીહરન્તેન ચ ચીવરં અનુક્ખિપિત્વા દાતબ્બા કુણ્ડિકાતિ યોજના. કુણ્ડિકન્તિ ચ ઉપલક્ખણમત્તં. ધમ્મકરણાદીસુપિ એસેવ નયો.

દસમં.

પઠમો વગ્ગો.

૧૮૮૬. ગન્તુઞ્ચેવ નિસીદિતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ યોજના. ચ-સદ્દો કિરિયાસમુચ્ચયો. હસનીયસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ હાસજનકે કારણે. સિતમત્તન્તિ મન્દહાસં.

પઠમદુતિયાનિ.

૧૮૮૭. અપ્પસદ્દેનાતિ ‘‘કિત્તાવતા અપ્પસદ્દો હોતિ? દ્વાદસહત્થે ગેહે આદિમ્હિ સઙ્ઘત્થેરો, મજ્ઝે દુતિયત્થેરો, અન્તે તતિયત્થેરોતિ એવં નિસિન્નેસુયં સઙ્ઘત્થેરો દુતિયત્થેરેન સદ્ધિં મન્તેતિ, દુતિયત્થેરો તસ્સ સદ્દઞ્ચેવ સુણાતિ, કથઞ્ચ વવત્થપેતિ. તતિયત્થેરો પન સદ્દમેવ સુણાતિ, કથં ન વવત્થપેતિ. એત્તાવતા અપ્પસદ્દો હોતી’’તિ (પાચિ. ૫૮૮) વુત્તઅપ્પસદ્દયુત્તેન. સચે પન તતિયત્થેરો કથઞ્ચ વવત્થપેતિ, મહાસદ્દો નામ હોતીતિ.

તતિયં.

૧૮૮૮. કાયપ્પચાલકં કત્વાતિ કાયં ચાલેત્વા ચાલેત્વા. ઉપરિપિ એસેવ નયો. હત્થસ્સ વુત્તલક્ખણત્તા ‘‘બાહૂ’’તિ મણિબન્ધતો યાવ અંસકૂટા ગહેતબ્બા.

૧૮૮૯. ઉજું પગ્ગહેત્વાતિ ઉજું ઠપેત્વા. આસિતબ્બન્તિ નિસીદિતબ્બં. ‘‘સમેન ઇરિયાપથેન તૂ’’તિ પદચ્છેદો.

૧૮૯૦. ઇત્થમ્ભૂતે કરણવચનં. ગમનપટિસંયુત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ ગમનસ્સ અસમ્ભવોતિ આહ ‘‘નિસીદનેન યુત્તેસૂ’’તિ.

પઞ્ચમછટ્ઠસત્તમટ્ઠમનવમાનિ.

દુતિયો વગ્ગો.

૧૮૯૧. ખમ્ભં કત્વાતિ કટિયા એકપસ્સે વા દ્વીસુ વા પસ્સેસુ કપ્પરસન્ધિતો આભુજિત્વા હત્થં ઠપેત્વા. યથાહ – ‘‘ખમ્ભકતો નામ કટિયં હત્થં ઠપેત્વા કતખમ્ભો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૯૬). ઉક્કુટિકાય વા ગચ્છતોતિ યોજના. ઉક્કુટિકા વુચ્ચતિ પણ્હિયો ઉક્ખિપિત્વા અગ્ગપાદેહિ વા અગ્ગપાદે ઉક્ખિપિત્વા પણ્હીહિ એવ વા ભૂમિં ફુસન્તસ્સ ગમનં.

૧૮૯૨. દુસ્સપલ્લત્થિકાયાતિ આયોગપલ્લત્થિકાય. અન્તરઘરે નિસીદન્તસ્સ તસ્સ દુક્કટં હોતીતિ યોજના.

૧૮૯૩. દુતિયે ચાતિ ‘‘ન ખમ્ભકતો અન્તરઘરે નિસીદિસ્સામી’’તિ (પાચિ. ૫૯૭) સિક્ખાપદે ચ. ચતુત્થે ચાતિ ‘‘ન ઓગુણ્ઠિતો અન્તરઘરે નિસીદિસ્સામી’’તિ (પાચિ. ૫૯૯) સિક્ખાપદે ચ. છટ્ઠેતિ ‘‘ન પલ્લત્થિકાય અન્તરઘરે’’ઇચ્ચાદિ (પાચિ. ૬૦૧) સિક્ખાપદે ચ. ઇતિ એવં સારુપ્પા સમણાચારાનુચ્છવિકા છબ્બીસતિ સિક્ખાપદાનિ પકાસિતાનિ.

પઠમદુતિયતતિયચતુત્થપઞ્ચમછટ્ઠાનિ.

૧૮૯૪. વિઞ્ઞુના ભિક્ખુના સક્કચ્ચં સતિયુત્તેન, પત્તસઞ્ઞિના ચ હુત્વા સમસૂપોવ પિણ્ડપાતો ગહેતબ્બોતિ યોજના. એવં એતાય ગાથાય સિક્ખાપદત્તયં સઙ્ગહિતં. સક્કચ્ચન્તિ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. ‘‘સતિયુત્તેના’’તિ ઇદં ‘‘સક્કચ્ચ’’ન્તિ એતસ્સ અત્થપદં. ‘‘સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૦૨) હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. પત્તે સઞ્ઞા પત્તસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ પત્તસઞ્ઞી, અનઞ્ઞવિહિતેન અત્તનો ભાજનેયેવ ઉપનિબદ્ધસઞ્ઞિનાતિ અત્થો.

૧૮૯૫. ભત્તચતુબ્ભાગોતિ ભત્તસ્સ ચતુબ્ભાગપ્પમાણો. તતો અધિકં ગણ્હતો દુક્કટં.

૧૮૯૬. ‘‘રસરસે’’તિ વત્તબ્બે ‘‘રસેરસે’’તિ ગાથાબન્ધવસેન વુત્તં. દ્વે સૂપે ઠપેત્વા અવસેસાનિ ઓલોણિસાકસૂપેય્યમચ્છરસમંસરસાદીનિ રસરસાતિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ ‘‘ઓલોણીતિ દધિકતં ગોરસ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘એકા બ્યઞ્જનવિકતી’’તિ અપરે. ‘‘યો કોચિ સુદ્ધો કઞ્જિકતક્કાદિરસો’’તિ અઞ્ઞે. સાકસૂપેય્યગ્ગહણેન યા કાચિ સૂપેય્યસાકેહિ કતા બ્યઞ્જનવિકતિ વુત્તા. મંસરસાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન અવસેસા સબ્બાપિ બ્યઞ્જનવિકતિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ઞાતકાદીનન્તિ એત્થ ‘‘સન્તકં ગણ્હન્તસ્સા’’તિ સેસો. અઞ્ઞત્થાયાતિ એત્થ ‘‘કતં ગણ્હન્તસ્સા’’તિ સેસો. ધનેનાતિ એત્થ ‘‘અત્તનો’’તિ ચ ‘‘કીત’’ન્તિ ચ ‘‘ગણ્હન્તસ્સા’’તિ ચ સેસો. ઞાતકાદીનં સન્તકં ગણ્હન્તસ્સ, અઞ્ઞત્થાય કતં ગણ્હન્તસ્સ, અત્તનો ધનેન કીતં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો.

સત્તમટ્ઠમનવમાનિ.

૧૮૯૭. અધિટ્ઠાનૂપગસ્સ પત્તસ્સ મુખવટ્ટિયા અન્તોલેખાપમાણેન પૂરિતોવ ગહેતબ્બોતિ યોજના.

૧૮૯૮. અનાપત્તિવિસયં દસ્સેત્વા આપત્તિવિસયં દસ્સેતુમાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થાતિ અધિટ્ઠાનૂપગે પત્તે. થૂપીકતં કત્વાતિ એત્થ ‘‘દિય્યમાન’’ન્તિ સેસો. યથાવુત્તલેખાતિક્કમો યથા હોતિ, એવં થૂપીકતં દિય્યમાનં ગણ્હતો આપત્તિ દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિના પઠમં થૂપીકતસ્સ અધિટ્ઠાનૂપગપત્તસ્સ પચ્છા પટિગ્ગહણઞ્ચ પઠમપટિગ્ગહિતપત્તે પચ્છા ભોજનસ્સ થૂપીકતસ્સ પટિગ્ગહણઞ્ચ નિવારિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૮૯૯. કાલિકત્તયમેવ ચ થૂપીકતં વટ્ટતેવાતિ યોજના. સેસેતિ અનધિટ્ઠાનૂપગે પત્તે. સબ્બન્તિ ચતુબ્બિધં કાલિકં થૂપીકતં વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૯૦૦. પેસેતીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ સેસો. ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં યદિ પેસેતીતિ યોજના. ‘‘વિહારં પેસેતું વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૦૫) અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયં દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખૂન’’ન્તિ વચનેન પટિગ્ગહણં અવિજહિત્વા ભિક્ખુના એવ પેસિતં ગણ્હન્તાનં ભિક્ખૂનં અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ. અઞ્ઞથા ‘‘પૂરેતું વટ્ટતી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

૧૯૦૧. પક્ખિપ્પમાનન્તિ મુખવટ્ટિતો ઉચ્ચં કત્વા મજ્ઝે પક્ખિપિયમાનં. ફલાદિકન્તિ આદિ-સદ્દેન ઓદનાદિમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. હેટ્ઠા ઓરોહતીતિ સમન્તા ઓકાસસમ્ભવતો ચાલિયમાનં મુખવટ્ટિપ્પમાણતો હેટ્ઠા ભસ્સતિ.

૧૯૦૨. તક્કોલકાદીનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પૂગફલાદીનં સઙ્ગહો. ઠપેત્વાતિ ભત્તમત્થકે નિક્ખિપિત્વા. વટંસકન્તિ અવટંસકં.

૧૯૦૩. પૂવસ્સાતિ વિકારસમ્બન્ધે સામિવચનં, પૂવવટંસકન્તિ વુત્તં હોતિ. પૂવસ્સ યાવકાલિકત્તા આહ ‘‘ઇદં થૂપીકતં સિયા’’તિ.

૧૯૦૪. પણ્ણાનં વિસું ભાજનત્તા આહ ‘‘વટ્ટતી’’તિ.

૧૯૦૫. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. તં તુ સબ્બન્તિ ‘‘થૂપીકતત્તા ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં તં પન સબ્બં. ગહિતં સુગહિતન્તિ વિરાધેત્વા પટિગ્ગહિતં ચે, સુપ્પટિગ્ગહિતં.

દસમં.

તતિયો વગ્ગો.

૧૯૦૬. ‘‘ઉપરિ ઓધિ’’ન્તિ પદચ્છેદો. ઉપરીતિ ભત્તસ્સ ઉપરિ. ઓધિન્તિ પરિચ્છેદં. પટિપાટિયાતિ અત્તનો દિસાય પરિયન્તતો પટ્ઠાય અનુક્કમેન.

૧૯૦૭. અઞ્ઞેસન્તિ એત્થ ‘‘દેન્તો’’તિ સેસો. અત્તનો ભત્તં અઞ્ઞેસં દેન્તો અઞ્ઞસ્સ ભાજને આકિરં આકિરન્તો પન પટિપાટિં વિનાપિ તહિં તહિં ઓમસતિ ચે, નત્થિ દોસોતિ યોજના. ઉત્તરિભઙ્ગકં તથા આકિરન્તો તત્થ તત્થ ઓમસતિ, નત્થિ દોસોતિ યોજના. ભુઞ્જનત્થાય ગણ્હન્તોપિ ચેત્થ વત્તબ્બો. ઉત્તરિભઙ્ગં નામ બ્યઞ્જનં.

તતિયં.

૧૯૦૮. મત્થકં ઓમદ્દિત્વા પરિભુઞ્જતો દોસોતિ યોજના. ‘‘થૂપકતોતિ મત્થકતો, વેમજ્ઝતો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૧૦) અટ્ઠકથાવચનતો મત્થકન્તિ એત્થ ભત્તમત્થકમાહ. ઓમદ્દિત્વાતિ હત્થેન ભત્તં અવમદ્દિત્વા.

૧૯૦૯. સેસકે પરિત્તેપિ ચાતિ અવસિટ્ઠે અપ્પકેપિ ચ. સંકડ્ઢિત્વાનાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને ઠિતં સંહરિત્વા. એકતો પન મદ્દિત્વા ભુઞ્જતો અનાપત્તીતિ યોજના.

પઞ્ચમં.

૧૯૧૦. ભિય્યોકમ્યતાહેતૂતિ પુન ગણ્હિતુકામતાહેતુ. સૂપં વાતિ મુગ્ગાદિસૂપં વા. બ્યઞ્જનં વાતિ ઉત્તરિભઙ્ગં વા.

છટ્ઠં.

૧૯૧૧. વિઞ્ઞત્તિયન્તિ સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ઞાતકાનં વા પવારિતાનં વા અઞ્ઞસ્સ અત્થાય વા અત્તનો ધનેન વા’’તિ ઇદં અનાપત્તિયં અધિકં. ગિલાનોપિ હુત્વા પરેસં પત્તં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞાય ઓલોકેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘ઉજ્ઝાને ગિલાનોપિ ન મુચ્ચતી’’તિ. ઉજ્ઝાનેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં.

૧૯૧૨. દસ્સામીતિ ઇમસ્સ ભત્તં ઓલોકેત્વા ‘‘યં તત્થ નત્થિ, તં દસ્સામી’’તિ વા ‘‘દાપેસ્સામી’’તિ વા. અવમઞ્ઞિત્વા ઉજ્ઝાયનચિત્તં ઉજ્ઝાનં, ઉજ્ઝાને સઞ્ઞા ઉજ્ઝાનસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ વિગ્ગહો. નઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો ચ અનાપત્તીતિ ઞાતબ્બન્તિ યોજના.

સત્તમટ્ઠમાનિ.

૧૯૧૩. ‘‘તેસં મજ્ઝપ્પમાણેના’’તિ ઇમિના અસારુપ્પવસેન ખુદ્દકપટિક્ખેપો કતોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘નાતિમહન્ત’’ન્તિ ચ અતિમહન્તસ્સેવ પટિક્ખિત્તત્તા ખુદ્દકે આપત્તિ ન દિસ્સતીતિ. કબળોતિ આલોપો.

૧૯૧૪. મૂલખાદનીયાદિકે સબ્બત્થ ખજ્જકે પનાતિ યોજના. ફલાફલેતિ ખુદ્દકે, મહન્તે ચ ફલે.

નવમં.

૧૯૧૫. દસમે નત્થિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં.

દસમં.

ચતુત્થો વગ્ગો.

૧૯૧૬. ‘‘અનાહટે’’તિ એતસ્સ અત્થપદં ‘‘મુખદ્વારં અપ્પત્તે’’તિ. યથાહ ‘‘અનાહટેતિ અનાહરિતે, મુખદ્વારં અસમ્પાપિતેતિ અત્થો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૧૭). ‘‘મુખદ્વારં વિવરન્તસ્સા’’તિ એત્તકે વુત્તે મુખદ્વાર-સદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા કસ્સાતિ અપેક્ખાય ‘‘મુખદ્વારં વિવરિસ્સામી’’તિ અત્તનોપદેકવચનેન બ્યઞ્જિતમેવત્થં પકાસેતું અત્તનો-ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ચ-સદ્દો એવકારત્થો, અપ્પત્તે વાતિ યોજેતબ્બો, અસમ્પત્તેયેવાતિ અત્થો.

પઠમં.

૧૯૧૭. સકલં હત્થન્તિ એત્થ હત્થ-સદ્દો તદેકદેસેસુ અઙ્ગુલીસુ દટ્ઠબ્બો. ‘‘હત્થમુદ્દા’’તિઆદીસુ વિય સમુદાયે પવત્તવોહારસ્સ અવયવેપિ પવત્તનતો એકઙ્ગુલિમ્પિ મુખે પક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ.

૧૯૧૮. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. બ્યાહરન્તસ્સાતિ કથેન્તસ્સ.

દુતિયતતિયાનિ.

૧૯૨૦. પિણ્ડુક્ખેપકન્તિ પિણ્ડં ઉક્ખિપિત્વા ઉક્ખિપિત્વા. ઇધાપિ ખજ્જકફલાફલેસુ અનાપત્તિ. કબળચ્છેદકમ્પિ વાતિ કબળં છિન્દિત્વા. ઇધ ખજ્જકફલાફલેહિ સદ્ધિં ઉત્તરિભઙ્ગેપિ અનાપત્તિ. ગણ્ડે કત્વાતિ એત્થ ફલાફલમત્તેયેવ અનાપત્તિ.

ચતુત્થપઞ્ચમછટ્ઠાનિ.

૧૯૨૧-૨. હત્થં નિદ્ધુનિત્વાનાતિ હત્થં નિદ્ધુનિત્વા ભત્તં ભુઞ્જતોતિ ચ સમ્બન્ધો. સિત્થાવકારકન્તિ સિત્થાનિ અવકિરિત્વા અવકિરિત્વા. જિવ્હાનિચ્છારકં વાપીતિ જિવ્હં નિચ્છારેત્વા નિચ્છારેત્વા. ચપુ ચપૂતિ વાતિ ‘‘ચપુ ચપૂ’’તિ એવં સદ્દં કત્વા. સત્તમેતિ ‘‘ન હત્થનિદ્ધુનક’’ન્તિ સિક્ખાપદે. અટ્ઠમેતિ ‘‘ન સિત્થાવકારક’’ન્તિ સિક્ખાપદે. કચવરુજ્ઝનેતિ કચવરાપનયને.

સત્તમટ્ઠમનવમદસમાનિ.

પઞ્ચમો વગ્ગો.

૧૯૨૩. ‘‘સુરુ સુરૂ’’તિ એવં સદ્દં કત્વા ન ભોત્તબ્બન્તિ યોજના. હત્થનિલ્લેહકં વાપીતિ હત્થં નિલ્લેહિત્વા નિલ્લેહિત્વા.

૧૯૨૪. ફાણિતં, ઘનયાગું વા અઙ્ગુલીહિ ગહેત્વા અઙ્ગુલિયો મુખે પવેસેત્વાપિ તં ભોત્તું વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૯૨૫. એકાય અઙ્ગુલિકાયપિ પત્તો ન લેહિતબ્બોવ. જિવ્હાય એકઓટ્ઠોપિ ન નિલ્લેહિતબ્બકોતિ યોજના. બહિ ઓટ્ઠઞ્ચ જિવ્હાય ન લેહિતબ્બં. ઓટ્ઠે લગ્ગં સિત્થાદિં યં કિઞ્ચિ ઉભોહિ ઓટ્ઠમંસેહિયેવ ગહેત્વા અન્તો કાતું વટ્ટતિ.

પઠમદુતિયતતિયચતુત્થાનિ.

૧૯૨૬-૮. ન ચ ગહેતબ્બં, પટિક્કૂલવસેન પટિક્ખિત્તન્તિ યોજના. હિ-ઇતિ ‘‘યસ્મા’’તિ એતસ્સ અત્થે, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘તસ્મા’’તિ. ‘‘પાનીયથાલક’’ન્તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં સઙ્ખાદીનમ્પિ તથા નગહેતબ્બત્તા. સરાવં વાતિ તટ્ટકં વા.

અનામિસેન હત્થેનાતિ આમિસરહિતેન હત્થેકદેસેન. યથાહ ‘‘સચે પન હત્થસ્સ

એકદેસો આમિસમક્ખિતો ન હોતિ, તેન પદેસેન ગહેતું વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૩૧). આમિસમક્ખિતેનેવ હત્થેન ‘‘ધોવિસ્સામી’’તિ વા ‘‘ધોવાપેસ્સામી’’તિ વા ગણ્હન્તસ્સ પન અનાપત્તિ.

પઞ્ચમં.

૧૯૨૯. ઉદ્ધરિત્વાતિ સસિત્થકા પત્તધોવના સિત્થકાનિ ઉદ્ધરિત્વા તં પત્તધોવનોદકં ઘરા બહિ અન્તરઘરે છડ્ડેન્તસ્સ અનાપત્તિ. ભિન્દિત્વાતિ સસિત્થકે પત્તધોવને સિત્થકાનિ મદ્દિત્વા ઉદકેન સમ્ભિન્દિત્વા ઉદકગતિકાનેવ કત્વા તં ઉદકં ઘરા બહિ અન્તરઘરે છડ્ડેન્તસ્સ અનાપત્તિ. ગહેત્વાતિ સસિત્થકં પત્તધોવનોદકં ગહેત્વા પટિગ્ગહે છડ્ડેન્તસ્સ અનાપત્તિ. સસિત્થકં પત્તધોવનોદકં ઘરા બહિ નીહરિત્વા અન્તરઘરે છડ્ડેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અજ્ઝાહારયોજના વેદિતબ્બા. એત્થ પટિગ્ગહો નામ ખેળમલ્લાદિકો ઉચ્છિટ્ઠહત્થધોવનભાજનવિસેસો.

છટ્ઠં.

૧૯૩૦. છત્તં યં કિઞ્ચીતિ ‘‘છત્તં નામ તીણિ છત્તાનિ સેતચ્છત્તં કિલઞ્જચ્છત્તં પણ્ણચ્છત્તં મણ્ડલબદ્ધં સલાકબદ્ધ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૩૪) વુત્તેસુ તીસુ છત્તેસુ અઞ્ઞતરં. એત્થ ચ સેતચ્છત્તન્તિ વત્થપલિગુણ્ઠિતં પણ્ડરચ્છત્તં. કિલઞ્જચ્છત્તન્તિ વિલીવચ્છત્તં. પણ્ણચ્છત્તન્તિ તાલપણ્ણાદીહિ યેહિ કેહિચિ કતં. ‘‘મણ્ડલબદ્ધં સલાકબદ્ધ’’ન્તિ ઇદં પન તિણ્ણમ્પિ છત્તાનં પઞ્જરદસ્સનત્થં વુત્તં. તાનિ હિ મણ્ડલબદ્ધાનિ ચેવ હોન્તિ સલાકબદ્ધાનિ ચ. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ અનવસેસપરિગ્ગહવચનેન ‘‘યમ્પિ ચ તત્થજાતદણ્ડેન કતં એકપણ્ણચ્છત્તં હોતિ, તમ્પિ છત્તમેવા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૩૪) અટ્ઠકથાય વુત્તં છત્તવિસેસં ગણ્હાતિ. હત્થેનાતિ એત્થ ‘‘અમુઞ્ચિત્વા’’તિ સેસો. સરીરાવયવેનાતિ એત્થ ‘‘ગહેત્વા’’તિ સેસો. વા-સદ્દો અપિ-સદ્દત્થો. અંસકૂટાદિસરીરાવયવેન ગહેત્વાપિ હત્થેન અમુઞ્ચિત્વા ધારેન્તસ્સાતિ અત્થો.

સચે પનસ્સ અઞ્ઞો છત્તં ધારેતિ, છત્તપાદુકાય વા ઠિતં હોતિ, પસ્સે વા ઠિતં હોતિ,

હત્થતો અપગતમત્તે છત્તપાણિ નામ ન હોતિ, તસ્સ ધમ્મં દેસેતું વટ્ટતિ. ‘‘ન છત્તપાણિસ્સ અગિલાનસ્સા’’તિ વચનતો, ઇધ ‘‘સબ્બત્થ અગિલાનસ્સા’’તિ વક્ખમાનત્તા ચ એત્થ ‘‘અગિલાનસ્સા’’તિ લબ્ભતિ. ધમ્મપરિચ્છેદો ચેત્થ પદસોધમ્મે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. એવમુપરિપિ.

સત્તમં.

૧૯૩૧. દણ્ડપાણિમ્હીતિ એત્થ દણ્ડો પાણિમ્હિ અસ્સાતિ વિગ્ગહો. કિત્તકપ્પમાણો દણ્ડોતિ આહ ‘‘ચતુહત્થપ્પમાણો’’તિઆદિ. મજ્ઝિમહત્થતોતિ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ હત્થતો, યો ‘‘વડ્ઢકિહત્થો’’તિ વુચ્ચતિ.

અટ્ઠમં.

૧૯૩૨. સત્થપાણિસ્સાતિ એત્થાપિ વિગ્ગહો વુત્તનયોવ. વક્ખમાનં સકલં ધનુવિકતિં, સરવિકતિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસં ખગ્ગાદિ સત્થં નામ. ખગ્ગં સન્નહિત્વા ઠિતોપિ સત્થપાણિ નુ ખોતિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થમાહ ‘‘સત્થપાણી’’તિઆદિ. ‘‘ન હોતિ અસિ’’ન્તિ પદચ્છેદો.

નવમં.

૧૯૩૩-૫. સરેન સદ્ધિં ધનું વા સુદ્ધધનું વા સુદ્ધસરં વા સજિયં ધનુદણ્ડં વા નિજિયં ધનુદણ્ડં વા ગહેત્વા ઠિતસ્સાપિ વા નિસિન્નસ્સાપિ વા નિપન્નસ્સાપિ વા સચે યો તથા પદસોધમ્મે વુત્તલક્ખણં સદ્ધમ્મં દેસેતિ, તસ્સ આપત્તિ દુક્કટં હોતીતિ યોજના. સચે પનસ્સ ધનુ ખન્ધે પટિમુક્કં હોતિ, યાવ ન ગણ્હાતિ, તાવ વટ્ટતિ. જિયાય સહ વત્તતીતિ સજિયં.

દસમં.

છટ્ઠો વગ્ગો.

૧૯૩૬. પાદુકારુળ્હકસ્સાતિ પાદુકં આરુળ્હો પાદુકારુળ્હો, સોયેવ પાદુકારુળ્હકો, તસ્સ. કથં આરુળ્હસ્સાતિ આહ ‘‘અક્કમિત્વા’’તિઆદિ. અક્કમિત્વા ઠિતસ્સાતિ છત્તદણ્ડકે અઙ્ગુલન્તરં અપ્પવેસેત્વા કેવલં પાદુકં અક્કમિત્વા ઠિતસ્સ. પટિમુક્કસ્સ વાતિ પટિમુઞ્ચિત્વા ઠિતસ્સ. એતં દ્વયમ્પિ ‘‘પાદુકારુળ્હકસ્સા’’તિ એતસ્સ અત્થપદં. યથાહ ‘‘ન પાદુકારુળ્હસ્સ અગિલાનસ્સ ધમ્મો દેસેતબ્બો. યો અનાદરિયં પટિચ્ચ અક્કન્તસ્સ વા પટિમુક્કસ્સ વા ઓમુક્કસ્સ વા અગિલાનસ્સ ધમ્મં દેસેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૬૩૮).

પઠમં.

૧૯૩૭-૪૦. ઉપાહનગતસ્સાપીતિ અક્કન્તાદિઆકારેન ઉપાહનારુળ્હસ્સ ચ. યથાહ ‘‘અક્કન્તસ્સ વા પટિમુક્કસ્સ વા’’તિ. સબ્બત્થાતિ છત્તપાણિઆદીસુ સબ્બસિક્ખાપદેસુ. અગિલાનસ્સાતિ ઇદં યોજેતબ્બન્તિ સેસો. યાને વા ગતસ્સ અગિલાનસ્સ ધમ્મં દેસેતિ, દુક્કટન્તિ યોજના. તત્થ યાને વા ગતસ્સાતિ સચે દ્વીહિ જનેહિ હત્થસઙ્ઘાતેન ગહિતો, સાટકે વા ઠપેત્વા વંસેન વય્હતિ, અયુત્તે વા વય્હાદિકે યાને, વિસઙ્ખરિત્વા વા ઠપિતે ચક્કમત્તેપિ નિસિન્નો હોતિ, યાનગતોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

સયનેપિ વા અન્તમસો કટસારકે વા છમાય વા નિપન્નસ્સાપિ અગિલાનસ્સાતિ યોજના. યથાહ ‘‘સયનગતસ્સાતિ અન્તમસો કટસારકેપિ પકતિભૂમિયમ્પિ નિપન્નસ્સા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૪૧). ઉચ્ચે પીઠે વા ઉચ્ચે મઞ્ચેપિ વા નિસિન્નેન, ઠિતેન વા નિપન્નસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. ‘‘ઠત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘નિસીદિત્વા’’તિ ઇદઞ્ચ સઙ્ગહિતમેવ. સયનેસુ ગતસ્સ ચ દેસેન્તેન સયનેસુ ગતેનાપિ સમાને વાપિ ઉચ્ચે વા નિપન્નેનેવ વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૯૪૧. ‘‘તથેવ ચા’’તિ ઇમિના ‘‘વટ્ટતી’’તિ ઇદં ગહિતં.

દુતિયતતિયચતુત્થાનિ.

૧૯૪૨. ‘‘પલ્લત્થિકાય નિસિન્નસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન યકારસ્સ લોપં કત્વા ‘‘પલ્લત્થિકા નિસિન્નસ્સા’’તિ વુત્તં, આયોગપલ્લત્થિકાય વા હત્થપલ્લત્થિકાય વા દુસ્સપલ્લત્થિકાય વા યાય કાયચિ પલ્લત્થિકાય નિસિન્નસ્સાતિ અત્થો. વેઠિતસીસસ્સાતિ દુસ્સવેઠનેન વા મોલિઆદીહિ વા યથા કેસન્તો ન દિસ્સતિ, એવં વેઠિતસીસસ્સ.