ચમ્મક્ખન્ધકકથાવણ્ણના

૨૬૫૦. એળકા ચ અજા ચ મિગા ચાતિ વિગ્ગહો. પસૂનં દ્વન્દે એકત્તનપુંસકત્તસ્સ વિભાસિતત્તા બહુવચનનિદ્દેસો. એળકાનઞ્ચ અજાનઞ્ચ મિગાનં રોહિતેણિકુરુઙ્ગાનઞ્ચ. પસદા ચ મિગમાતા ચ પસદમિગમાતા, ‘‘પસદમિગમાતુયા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન ‘‘પસદ’’ન્તિ નિગ્ગહિતાગમો. પસદમિગમાતુયા ચ ચમ્મં ભિક્ખુનો વટ્ટતીતિ યોજના. ‘‘મિગાન’’ન્તિ ઇમિના ગહિતાનમેવેત્થ વિભાગદસ્સનં ‘‘રોહિતેણી’’તિઆદિ. રોહિતાદયો મિગવિભાગવિસેસા.

૨૬૫૧. એતેસં યથાવુત્તસત્તાનં ચમ્મં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ચમ્મં દુક્કટાપત્તિયા વત્થુભૂતન્તિ અત્થો. અઞ્ઞન્તિ ચ –

‘‘મક્કટો કાળસીહો ચ, સરભો કદલીમિગો;

યે ચ વાળમિગા હોન્તિ, તેસં ચમ્મં ન વટ્ટતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૯) –

અટ્ઠકથાય પટિક્ખિત્તં ચમ્મમાહ. મક્કટો નામ સાખમિગો. કાળસીહો નામ મહામુખવાનરજાતિકો. વાળમિગા નામ સીહબ્યગ્ઘાદયો. યથાહ – ‘‘તત્થ વાળમિગાતિ સીહબ્યગ્ઘઅચ્છતરચ્છા, ન કેવલઞ્ચ એતેયેવ, યેસં પન ચમ્મં વટ્ટતીતિ વુત્તં, તે ઠપેત્વા અવસેસા અન્તમસો ગોમહિંસસ્સમિળારાદયોપિ સબ્બે ઇમસ્મિં અત્થે ‘વાળમિગા’ત્વેવ વેદિતબ્બા’’તિ.

થવિકા ચ ઉપાહના ચ થવિકોપાહનં. અમાનુસં મનુસ્સચમ્મરહિતં સબ્બં ચમ્મં થવિકોપાહને વટ્ટતીતિ યોજના. એત્થ થવિકાતિ ઉપાહનાદિકોસકસ્સ ગહણં. યથાહ ‘‘મનુસ્સચમ્મં ઠપેત્વા યેન કેનચિ ચમ્મેન ઉપાહના વટ્ટતિ. ઉપાહનાકોસકસત્થકકોસકકુઞ્જિકાકોસકેસુપિ એસેવ નયો’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૯).

૨૬૫૨. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ગુણઙ્ગુણૂપાહન’’ન્તિ (મહાવ. ૨૫૯) વચનતો ‘‘વટ્ટન્તિ મજ્ઝિમે દેસે, ન ગુણઙ્ગુણૂપાહના’’તિ વુત્તં. મજ્ઝિમે દેસેતિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો’’તિઆદિના (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તસીમાપરિચ્છેદે મજ્ઝિમદેસે. ગુણઙ્ગુણૂપાહનાતિ ચતુપટલતો પટ્ઠાય બહુપટલા ઉપાહના. યથાહ – ‘‘ગુણઙ્ગુણૂપાહનાતિ ચતુપટલતો પટ્ઠાય વુચ્ચતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૫). મજ્ઝિમદેસે ગુણઙ્ગુણૂપાહના ન વટ્ટન્તીતિ યોજના. અન્તોઆરામેતિ એત્થ પકરણતો ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ લબ્ભતિ, ગિલાનાનમિતરેસઞ્ચ સબ્બેસન્તિ અત્થો. સબ્બત્થાપિ ચાતિ અન્તોઆરામે, બહિ ચાતિ સબ્બત્થાપિ. રોગિનોતિ ગિલાનસ્સ વટ્ટન્તીતિ યોજના.

૨૬૫૩. પુટબદ્ધા ખલ્લકબદ્ધાચાતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. વિસેસો પનેતાસં અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તો ‘‘પુટબદ્ધાતિ યોનકઉપાહના વુચ્ચતિ, યા યાવજઙ્ઘતો સબ્બપાદં પટિચ્છાદેતિ. ખલ્લકબદ્ધાતિ પણ્હિપિધાનત્થં તલે ખલ્લકં બન્ધિત્વા કતા’’તિ. પાલિગુણ્ઠિમા ચ ‘‘પલિગુણ્ઠિત્વા કતા, યા ઉપરિ પાદમત્તમેવ પટિચ્છાદેતિ, ન જઙ્ઘ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતાવ. તૂલપુણ્ણાતિ તૂલપિચુના પૂરેત્વા કતા.

સબ્બાવ નીલા સબ્બનીલા, સા આદિ યાસં તા સબ્બનીલાદયો. આદિ-સદ્દેન મહાનામરત્તપરિયન્તાનં ગહણં. એતાસં સરૂપં અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં ‘‘નીલિકા ઉમાપુપ્ફવણ્ણા હોતિ, પીતિકા કણિકારપુપ્ફવણ્ણા, લોહિતિકા જયસુમનપુપ્ફવણ્ણા, મઞ્જિટ્ઠિકા મઞ્જિટ્ઠવણ્ણા એવ, કણ્હા અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણા, મહારઙ્ગરત્તા સતપદિપિટ્ઠિવણ્ણા, મહાનામરત્તા સમ્ભિન્નવણ્ણા હોતિ પણ્ડુપલાસવણ્ણા. કુરુન્દિયં પન ‘પદુમપુપ્ફવણ્ણા’તિ વુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૬). સબ્બનીલાદયોપિ ચાતિ અપિ-સદ્દેન નીલાદિવદ્ધિકાનં ગહણં.

૨૬૫૪. ચિત્રાતિ વિચિત્રા. મેણ્ડવિસાણૂપમવદ્ધિકાતિ મેણ્ડાનં વિસાણસદિસવદ્ધિકા, કણ્ણિકટ્ઠાને મેણ્ડસિઙ્ગસણ્ઠાને વદ્ધે યોજેત્વા કતાતિ અત્થો. ‘‘મેણ્ડવિસાણૂપમવદ્ધિકા’’તિ ઇદં અજવિસાણૂપમવદ્ધિકાનં ઉપલક્ખણં. મોરસ્સ પિઞ્છેન પરિસિબ્બિતાતિ તલેસુ વા વદ્ધેસુ વા મોરપિઞ્છેહિ સુત્તકસદિસેહિ પરિસિબ્બિતા. ઉપાહના ન ચ વટ્ટન્તીતિ યોજના.

૨૬૫૫. મજ્જારાતિ બિળારા. કાળકા રુક્ખકણ્ટકા. ઊલૂકા પક્ખિબિળાલા. સીહાતિ કેસરસીહાદયો સીહા. ઉદ્દાતિ ચતુપ્પદજાતિકા. દીપી સદ્દલા. અજિનસ્સાતિ એવંનામિકસ્સ. પરિક્ખટાતિ ઉપાહનપરિયન્તે ચીવરે અનુવાતં વિય વુત્તપ્પકારં ચમ્મં યોજેત્વા કતા.

૨૬૫૬. સચે ઈદિસા ઉપાહના લભન્તિ, તાસં વળઞ્જનપ્પકારં દસ્સેતુમાહ ‘‘પુટાદિં અપનેત્વા’’તિઆદિ. પુટાદિં સબ્બસો છિન્દિત્વા વા અપનેત્વા વા ઉપાહના ધારેતબ્બાતિ યોજના. એવમકત્વા લદ્ધનીહારેનેવ ધારેન્તસ્સ દુક્કટં. યથાહ – ‘‘એતાસુ યં કિઞ્ચિ લભિત્વા સચે તાનિ ખલ્લકાદીનિ અપનેત્વા સક્કા હોન્તિ વળઞ્જિતું, વળઞ્જેતબ્બા, તેસુ પન સતિ વળઞ્જન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૬).

વણ્ણભેદં તથા કત્વાતિ એત્થ ‘‘એકદેસેના’’તિ સેસો. ‘‘સબ્બસો વા’’તિ આહરિત્વા સબ્બસો વા એકદેસેન વા વણ્ણભેદં કત્વા સબ્બનીલાદયો ઉપાહના ધારેતબ્બાતિ યોજના. તથા અકત્વા ધારેન્તસ્સ દુક્કટં. યથાહ ‘‘એતાસુ યં કિઞ્ચિ લભિત્વા રજનં ચોળકેન પુઞ્છિત્વા વણ્ણં ભિન્દિત્વા ધારેતું વટ્ટતિ. અપ્પમત્તકેપિ ભિન્ને વટ્ટતિયેવા’’તિ. નીલવદ્ધિકાદયોપિ વણ્ણભેદં કત્વા ધારેતબ્બા.

૨૬૫૭. તત્થ ઠાને પસ્સાવપાદુકા, વચ્ચપાદુકા, આચમનપાદુકાતિ તિસ્સો પાદુકાયો ઠપેત્વા સબ્બાપિ પાદુકા તાલપત્તિકાદિભેદા સબ્બાપિ સઙ્કમનીયા પાદુકા ધારેતું ન વટ્ટન્તીતિ યોજના.

૨૬૫૮. અતિક્કન્તપમાણં ઉચ્ચાસયનસઞ્ઞિતં આસન્દિઞ્ચેવ પલ્લઙ્કઞ્ચ સેવમાનસ્સ દુક્કટન્તિ યોજના. આસન્દી વુત્તલક્ખણાવ. પલ્લઙ્કોતિ પાદેસુ આહરિમાનિ વાળરૂપાનિ ઠપેત્વા કતો, એકસ્મિંયેવ દારુમ્હિ કટ્ઠકમ્મવસેન છિન્દિત્વા કતાનિ અસંહારિમાનિ તત્રટ્ઠાનેવ વાળરૂપાનિ યસ્સ પાદેસુ સન્તિ, એવરૂપો પલ્લઙ્કો કપ્પતીતિ ‘‘આહરિમેના’’તિ ઇમિનાવ દીપિતં. ‘‘અકપ્પિયરૂપકતો અકપ્પિયમઞ્ચો પલ્લઙ્કો’’તિ હિ સારસમાસે વુત્તં.

૨૬૫૯. ગોનકન્તિ દીઘલોમકમહાકોજવં. ચતુરઙ્ગુલાધિકાનિ કિર તસ્સ લોમાનિ, કાળવણ્ણઞ્ચ હોતિ. ‘‘ચતુરઙ્ગુલતો ઊનકપ્પમાણલોમો કોજવો વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કુત્તકન્તિ સોળસન્નં નાટકિત્થીનં ઠત્વા નચ્ચનયોગ્ગં ઉણ્ણામયત્થરણં. ચિત્તન્તિ ભિત્તિચ્છિદ્દાદિકવિચિત્રં ઉણ્ણામયત્થરણં. પટિકન્તિ ઉણ્ણામયં સેતત્થરણં. પટલિકન્તિ ઘનપુપ્ફકં ઉણ્ણામયં લોહિતત્થરણં, યો ‘‘આમલકપત્તો’’તિપિ વુચ્ચતિ.

એકન્તલોમિન્તિ ઉભતો ઉગ્ગતલોમં ઉણ્ણામયત્થરણં. વિકતિન્તિ સીહબ્યગ્ઘાદિરૂપવિચિત્રં ઉણ્ણામયત્થરણં. ‘‘એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણ’’ન્તિ દીઘનિકા. તૂલિકન્તિ રુક્ખતૂલલતાતૂલપોટકિતૂલસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં તૂલાનં અઞ્ઞતરપુણ્ણં પકતિતૂલિકં. ઉદ્દલોમિકન્તિ એકતો ઉગ્ગતલોમં ઉણ્ણામયત્થરણં. ‘‘ઉદ્દલોમીતિ ઉભતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં વુત્તં. સારસમાસે પન ‘‘ઉદ્દલોમીતિ એકતો ઉગ્ગતપુપ્ફં. એકન્તલોમીતિ ઉભતો ઉગ્ગતપુપ્ફ’’ન્તિ વુત્તં.

૨૬૬૦. કટ્ટિસ્સન્તિ રતનપરિસિબ્બિતં કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયં પચ્ચત્થરણં. ‘‘કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયન્તિ કોસેય્યકસટમય’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૫) આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં, કન્તિતકોસેય્યપુટમયન્તિ અત્થો. કોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બિતં કોસિયસુત્તમયં પચ્ચત્થરણં. રતનપરિસિબ્બનરહિતં સુદ્ધકોસેય્યં પન વટ્ટતિ.

દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં પનેત્થ ‘‘ઠપેત્વા તૂલિકં સબ્બાનેવ ગોનકાદીનિ રતનપરિસિબ્બિતાનિ ન વટ્ટન્તી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) વુત્તં. તત્થ ‘‘ઠપેત્વા તૂલિક’’ન્તિ એતેન રતનપરિસિબ્બનરહિતાપિ તૂલિકા ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. ‘‘રતનપરિસિબ્બિતાનિ ન વટ્ટન્તી’’તિ ઇમિના પન યાનિ રતનપરિસિબ્બિતાનિ, તાનિ ભૂમત્થરણવસેન યથાનુરૂપં મઞ્ચાદીસુ ચ ઉપનેતું વટ્ટતીતિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ વિનયપરિયાયં પત્વા ગરુકે ઠાતબ્બત્તા ઇધ વુત્તનયેનેવેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સુત્તન્તિકદેસનાયં પન ગહટ્ઠાનમ્પિ વસેન વુત્તત્તા નેસં સઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘ઠપેત્વા તૂલિકં…પે… વટ્ટન્તીતિ વુત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) અપરે.

હત્થિઅસ્સરથત્થરન્તિ હત્થિપિટ્ઠે અત્થરિતં અત્થરણં હત્થત્થરણં નામ. અસ્સરથત્થરેપિ એસેવ નયો. કદલિમિગપવર-પચ્ચત્થરણકમ્પિ ચાતિ કદલિમિગચમ્મં નામ અત્થિ, તેન કતં પવરપચ્ચત્થરણન્તિ અત્થો. તં કિર સેતવત્થસ્સ ઉપરિ કદલિમિગચમ્મં પત્થરિત્વા સિબ્બેત્વા કરોન્તિ. પિ-સદ્દેન અજિનપ્પવેણી ગહિતા. અજિનપ્પવેણી નામ અજિનચમ્મેહિ મઞ્ચપમાણેન સિબ્બેત્વા કતા પવેણી. તાનિ કિર ચમ્માનિ સુખુમતરાનિ, તસ્મા દુપટ્ટતિપટ્ટાનિ કત્વા સિબ્બન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અજિનપ્પવેણી’’તિ.

૨૬૬૧. રત્તવિતાનસ્સ હેટ્ઠાતિ કુસુમ્ભાદિરત્તસ્સ લોહિતવિતાનસ્સ હેટ્ઠા કપ્પિયપચ્ચત્થરણેહિ અત્થતં સયનાસનઞ્ચ. કસાવરત્તવિતાનસ્સ પન હેટ્ઠા કપ્પિયપચ્ચત્થરણેન અત્થતં વટ્ટતિ. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘હેટ્ઠા અકપ્પિયે’’તિઆદિ.

દ્વિધા રત્તૂપધાનકન્તિ સીસપસ્સે, પાદપસ્સે ચાતિ ઉભતોપસ્સે પઞ્ઞત્તરત્તબિબ્બોહનવન્તઞ્ચ સયનાસનં. ઇદં સબ્બં અકપ્પિયં પરિભુઞ્જતો દુક્કટં હોતિ. ‘‘યં પન એકમેવ ઉપધાનં ઉભોસુ પસ્સેસુ રત્તં વા હોતિ પદુમવણ્ણં વા વિચિત્રં વા, સચે પમાણયુત્તં, વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૪) અટ્ઠકથાવિનિચ્છયો એતેનેવ બ્યતિરેકતો વુત્તો હોતિ. ‘‘યેભુય્યરત્તાનિપિ દ્વે બિબ્બોહનાનિ ન વટ્ટન્તી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. તેનેવ યેભુય્યેન રત્તવિતાનમ્પિ ન વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં ‘‘અલોહિતકાનિ દ્વેપિ વટ્ટન્તિયેવ, તતો ઉત્તરિ લભિત્વા અઞ્ઞેસં દાતબ્બાનિ, દાતું અસક્કોન્તો મઞ્ચે તિરિયં અત્થરિત્વા ઉપરિ પચ્ચત્થરણં દત્વા નિપજ્જિતુમ્પિ લભતી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) અવિસેસેન વુત્તં. સેનાસનક્ખન્ધકસંવણ્ણનાયં પન ‘‘અગિલાનસ્સ સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચાતિ દ્વયમેવ વટ્ટતિ, ગિલાનસ્સ બિબ્બોહનાનિ સન્થરિત્વા ઉપરિ પચ્ચત્થરણં દત્વા નિપજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૯૭) વુત્તત્તા ગિલાનોયેવ મઞ્ચે તિરિયં અત્થરિત્વા નિપજ્જિતું લભતીતિ વેદિતબ્બં.

૨૬૬૨. ઉદ્ધં સેતવિતાનમ્પિ હેટ્ઠા અકપ્પિયે પચ્ચત્થરણે સતિ ન વટ્ટતીતિ યોજના. તસ્મિન્તિ અકપ્પિયપચ્ચત્થરણે.

૨૬૬૩. ‘‘ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના આસન્દાદિત્તયસ્સ વટ્ટનાકારો નત્થીતિ દીપેતિ. સેસં સબ્બન્તિ ગોનકાદિ દ્વિધારત્તૂપધાનકપરિયન્તં સબ્બં. ગિહિસન્તકન્તિ ગિહીનં સન્તકં તેહિયેવ પઞ્ઞત્તં, ઇમિના પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરેન વા તેસં આણત્તિયા વા પઞ્ઞત્તં ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. લભતેતિ નિસીદિતું લભતિ.

૨૬૬૪. તં કત્થ લભતીતિ પદેસનિયમં દસ્સેતુમાહ ‘‘ધમ્માસને’’તિઆદિ. ધમ્માસનેતિ એત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘યદિ ધમ્માસને સઙ્ઘિકમ્પિ ગોનકાદિં ભિક્ખૂહિ અનાણત્તા આરામિકાદયો સયમેવ પઞ્ઞાપેન્તિ ચેવ નીહરન્તિ ચ, એતં ગિહિવિકતનીહારં નામ. ઇમિના ગિહિવિકતનીહારેન વટ્ટતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૦; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. પકિણ્ણકવિનિચ્છયકથા ૫૬ અત્થતો સમાનં) વુત્તં. ભત્તગ્ગે વાતિ વિહારે નિસીદાપેત્વા પરિવેસનટ્ઠાને વા ભોજનસાલાયં વા. અપિસદ્દેન ગિહીનં ગેહેપિ તેહિ પઞ્ઞત્તે ગોનકાદિમ્હિ નિસીદિતું અનાપત્તીતિ દીપેતિ. ધમ્માસનાદિપદેસનિયમનેન તતો અઞ્ઞત્થ ગિહિપઞ્ઞત્તેપિ તત્થ નિસીદિતું ન વટ્ટતીતિ બ્યતિરેકતો વિઞ્ઞાયતિ.

ભૂમત્થરણકેતિ એત્થ ‘‘કતે’’તિ સેસો. તત્થાતિ સઙ્ઘિકે વા ગિહિસન્તકે વા ગોનકાદિમ્હિ સહધમ્મિકેહિ અનાણત્તેહિ ગિહીહિ એવ ભૂમત્થરણે કતે. સયિતુન્તિ ઉપરિ અત્તનો પચ્ચત્થરણં દત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. અપિ-સદ્દેન નિસીદિતુમ્પિ વાતિ સમુચ્ચિનોતિ. ‘‘ભૂમત્થરણકે’’તિ ઇમિના ગિહીહિ એવ મઞ્ચાદીસુ સયનત્થં અત્થતે ઉપરિ અત્તનો પચ્ચત્થરણં દત્વા સયિતું વા નિસીદિતું વા ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ.

ચમ્મક્ખન્ધકકથાવણ્ણના.