ઉપોસથક્ખન્ધકકથાવણ્ણના

૨૫૫૧-૨. યા એકાદસહિ સીમાવિપત્તીહિ વજ્જિતા તિસમ્પત્તિસંયુતા નિમિત્તેન નિમિત્તં ઘટેત્વા સમ્મતા, સા અયં બદ્ધસીમા નામ સિયાતિ યોજના. તત્થ અતિખુદ્દકા, અતિમહતી, ખણ્ડનિમિત્તા, છાયાનિમિત્તા, અનિમિત્તા, બહિસીમે ઠિતસમ્મતા, નદિયા સમ્મતા, સમુદ્દે સમ્મતા, જાતસ્સરે સમ્મતા, સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતાતિ ‘‘ઇમેહિ એકાદસહિ આકારેહિ સીમતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તી’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વચનતો ઇમા એકાદસ વિપત્તિસીમાયો નામ, વિપન્નસીમાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ અતિખુદ્દકા નામ યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું ન સક્કોન્તિ. અતિમહતી નામ યા અન્તમસો કેસગ્ગમત્તેનાપિ તિયોજનં અતિક્કમિત્વા સમ્મતા. ખણ્ડનિમિત્તા નામ અઘટિતનિમિત્તા વુચ્ચતિ. પુરત્થિમાય દિસાય નિમિત્તં કિત્તેત્વા અનુક્કમેનેવ દક્ખિણાય, પચ્છિમાય, ઉત્તરાય દિસાય કિત્તેત્વા પુન પુરત્થિમાય દિસાય પુબ્બકિત્તિતં પટિકિત્તેત્વા ઠપેતું વટ્ટતિ, એવં અખણ્ડનિમિત્તા હોતિ. સચે પન અનુક્કમેન આહરિત્વા ઉત્તરાય દિસાય નિમિત્તં કિત્તેત્વા તત્થેવ ઠપેતિ, ખણ્ડનિમિત્તા નામ હોતિ. અપરાપિ ખણ્ડનિમિત્તા નામ યા અનિમિત્તુપગં તચસારરુક્ખં વા ખાણુકં વા પંસુપુઞ્જવાલિકાપુઞ્જાનં વા અઞ્ઞતરં અન્તરા એકં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા. છાયાનિમિત્તા નામ પબ્બતચ્છાયાદીનં યં કિઞ્ચિ છાયં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા. અનિમિત્તા નામ સબ્બેન સબ્બં નિમિત્તાનિ અકિત્તેત્વા સમ્મતા. બહિસીમે ઠિતસમ્મતા નામ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા નિમિત્તાનં બહિ ઠિતેન સમ્મતા.

નદિયા સમુદ્દે જાતસ્સરે સમ્મતા નામ એતેસુ નદિઆદીસુ સમ્મતા. સા હિ એવં સમ્મતાપિ ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા, સબ્બો સમુદ્દો અસીમો, સબ્બો જાતસ્સરો અસીમો’’તિ (મહાવ. ૧૪૮) વચનતો અસમ્મતાવ હોતિ. સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા નામ અત્તનો સીમાય પરેસં સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા. સચે હિ પોરાણકસ્સ વિહારસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય અમ્બો ચેવ જમ્બૂ ચાતિ દ્વે રુક્ખા અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠવિટપા હોન્તિ, તેસુ અમ્બસ્સ પચ્છિમદિસાભાગે જમ્બૂ, વિહારસીમા ચ જમ્બું અન્તો કત્વા અમ્બં કિત્તેત્વા બદ્ધા હોતિ, અથ પચ્છા તસ્સ વિહારસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય વિહારે કતે સીમં બન્ધન્તા ભિક્ખૂ તં અમ્બં અન્તો કત્વા જમ્બું કિત્તેત્વા બન્ધન્તિ, સીમાય સીમં સમ્ભિન્ના હોતિ. સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા નામ અત્તનો સીમાય પરેસં સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા. સચે હિ પરેસં બદ્ધસીમં સકલં વા તસ્સા પદેસં વા અન્તો કત્વા અત્તનો સીમં સમ્મન્નતિ, સીમાય સીમા અજ્ઝોત્થરિતા નામ હોતીતિ. ઇતિ ઇમાહિ એકાદસહિ વિપત્તિસીમાહિ વજ્જિતાતિ અત્થો.

તિસમ્પત્તિસંયુતાતિ નિમિત્તસમ્પત્તિ, પરિસાસમ્પત્તિ, કમ્મવાચાસમ્પત્તીતિ ઇમાહિ તીહિ સમ્પત્તીહિ સમન્નાગતા. તત્થ નિમિત્તસમ્પત્તિયુત્તા નામ ‘‘પબ્બતનિમિત્તં, પાસાણનિમિત્તં, વનનિમિત્તં, રુક્ખનિમિત્તં, મગ્ગનિમિત્તં, વમ્મિકનિમિત્તં, નદિનિમિત્તં, ઉદકનિમિત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૮) એવં વુત્તેસુ અટ્ઠસુ નિમિત્તેસુ તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે યથાલદ્ધાનિ નિમિત્તુપગાનિ નિમિત્તાનિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં? પબ્બતો, ભન્તે, એસો પબ્બતો નિમિત્ત’’ન્તિઆદિના નયેન સમ્મા કિત્તેત્વા સમ્મતા.

પરિસાસમ્પત્તિયુત્તા નામ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ સન્નિપતિત્વા યાવતિકા તસ્મિં ગામખેત્તે બદ્ધસીમં વા નદિસમુદ્દજાતસ્સરે વા અનોક્કમિત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ, તે સબ્બે હત્થપાસે વા કત્વા, છન્દં વા આહરિત્વા સમ્મતા.

કમ્મવાચાસમ્પત્તિયુત્તા નામ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યાવતા સમન્તા નિમિત્તા કિત્તિતા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૯) નયેન વુત્તાય પરિસુદ્ધાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મતા. એવં એકાદસ વિપત્તિસીમાયો અતિક્કમિત્વા તિવિધસમ્પત્તિયુત્તા નિમિત્તેન નિમિત્તં ઘટેત્વા સમ્મતા સીમા બદ્ધસીમાતિ વેદિતબ્બા.

૨૫૫૩-૪. ખણ્ડસમાનસંવાસઅવિપ્પવાસા આદયો આદિભૂતા, આદિમ્હિ વા યાસં સીમાનં તા ખણ્ડસમાનસંવાસાવિપ્પવાસાદી, તાસં, તાહિ વા પભેદો ખણ્ડસમાનસંવાસાદિભેદો, તતો ખણ્ડસમાનસંવાસાદિભેદતો, ખણ્ડસીમા, સમાનસંવાસસીમા, અવિપ્પવાસસીમાતિ ઇમાસં સીમાનં એતાહિ વા કરણભૂતાહિ, હેતુભૂતાહિ વા જાતેન વિભાગેનાતિ વુત્તં હોતિ. સમાનસંવાસાવિપ્પવાસાનમન્તરે ખણ્ડા પરિચ્છિન્ના તાહિ અસઙ્કરા સીમા ખણ્ડસીમા નામ. સમાનસંવાસેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો ઉપોસથાદિકો સંવાસો એત્થ કરીયતીતિ સમાનસંવાસા નામ. અવિપ્પવાસાય લક્ખણં ‘‘બન્ધિત્વા’’તિઆદિના વક્ખતિ. ઇતિ બદ્ધા તિધા વુત્તાતિ એવં બદ્ધસીમા તિપ્પભેદા વુત્તા.

ઉદકુક્ખેપાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. સત્તન્નં અબ્ભન્તરાનં સમાહારા સત્તબ્ભન્તરા, તતોપિ ચ. અબદ્ધાપિ તિવિધાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ તાસુ તીસુ અબદ્ધસીમાસુ. ગામપરિચ્છેદોતિ સબ્બદિસાસુ સીમં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘ઇમસ્સ પદેસસ્સ એત્તકો કરો’’તિ એવં કરેન નિયમિતો ગામપ્પદેસો. યથાહ – ‘‘યત્તકે પદેસે તસ્સ ગામસ્સ ભોજકા બલિં હરન્તિ, સો પદેસો અપ્પો વા હોતુ મહન્તો વા, ‘ગામસીમા’ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. યમ્પિ એકસ્મિંયેવ ગામક્ખેત્તે એકં પદેસં ‘અયં વિસું ગામો હોતૂ’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતિ, સોપિ વિસુંગામસીમા હોતિયેવા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭).

‘‘ગામપરિચ્છેદો’’તિ ઇમિના ચ નગરપરિચ્છેદો ચ સઙ્ગહિતો. યથાહ – ‘‘ગામગ્ગહણેન ચેત્થ નગરમ્પિ ગહિતમેવ હોતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭). નિગમસીમાય વિસુંયેવ વુત્તત્તા તસ્સા ઇધ સઙ્ગહો ન વત્તબ્બો. વુત્તઞ્હિ પાળિયં ‘‘યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. યા તસ્સ વા ગામસ્સ ગામસીમા, નિગમસ્સ વા નિગમસીમા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા એકુપોસથા’’તિ (મહાવ. ૧૪૭). ઇમિસ્સા વિસુંયેવ લક્ખણસ્સ વુત્તત્તા ગામસીમાલક્ખણેનેવ ઉપલક્ખિતા.

૨૫૫૫. ‘‘જાતસ્સરે’’તિઆદીસુ જાતસ્સરાદીનં લક્ખણં એવં વેદિતબ્બં – યો પન કેનચિ ખણિત્વા અકતો સયંજાતો સોબ્ભો સમન્તતો આગતેન ઉદકેન પૂરિતો તિટ્ઠતિ, યત્થ નદિયં વક્ખમાનપ્પકારે વસ્સકાલે ઉદકં સન્તિટ્ઠતિ, અયં જાતસ્સરો નામ. યોપિ નદિં વા સમુદ્દં વા ભિન્દિત્વા નિક્ખન્તઉદકેન ખણિતો સોબ્ભો એતં લક્ખણં પાપુણાતિ, અયમ્પિ જાતસ્સરોયેવ. સમુદ્દો પાકટોયેવ.

યસ્સા ધમ્મિકાનં રાજૂનં કાલે અન્વડ્ઢમાસં અનુદસાહં અનુપઞ્ચાહં અનતિક્કમિત્વા દેવે વસ્સન્તે વલાહકેસુ વિગતમત્તેસુ સોતં પચ્છિજ્જતિ, અયં નદિસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. યસ્સા પન ઈદિસે સુવુટ્ઠિકાલે વસ્સાનસ્સ ચતુમાસે સોતં ન પચ્છિજ્જતિ, યત્થ તિત્થેન વા અતિત્થેન વા સિક્ખાકરણીયે આગતલક્ખણેન તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેત્વા અન્તરવાસકં અનુક્ખિપિત્વા ઉત્તરન્તિયા ભિક્ખુનિયા એકદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ અન્તરવાસકો તેમિયતિ, અયં સમુદ્દં વા પવિસતુ તળાકં વા, પભવતો પટ્ઠાય નદી નામ.

સમન્તતોતિ સમન્તા. મજ્ઝિમસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ. ઉદકુક્ખેપોતિ વક્ખમાનેન નયેન થામપ્પમાણેન ખિત્તસ્સ ઉદકસ્સ વા વાલુકાય વા પતિતટ્ઠાનેન પરિચ્છિન્નો અન્તોપદેસો. યથા અક્ખધુત્તા દારુગુળં ખિપન્તિ, એવં ઉદકં વા વાલુકં વા હત્થેન ગહેત્વા થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન સબ્બથામેન ખિપિતબ્બં, તત્થ યત્થ એવં ખિત્તં ઉદકં વા વાલુકા વા પતતિ, અયં ઉદકુક્ખેપો નામાતિ. ઉદકુક્ખેપસઞ્ઞિતોતિ ‘‘ઉદકુક્ખેપો’’તિ સલ્લક્ખિતો.

૨૫૫૬. અગામકે અરઞ્ઞેતિ વિઞ્ઝાટવિસદિસે ગામરહિતે મહાઅરઞ્ઞે. સમન્તતો સત્તેવબ્ભન્તરાતિ અત્તનો ઠિતટ્ઠાનતો પરિક્ખિપિત્વા સત્તેવ અબ્ભન્તરા યસ્સા સીમાય પરિચ્છેદો, અયં સત્તબ્ભન્તરનામિકા સીમા નામ.

૨૫૫૭. ગુળુક્ખેપનયેનાતિ અક્ખધુત્તકાનં દારુગુળુક્ખિપનાકારેન. ઉદકુક્ખેપકાતિ ઉદકુક્ખેપસદિસવસેન.

૨૫૫૮. ઇમાસં દ્વિન્નં સીમાનં વડ્ઢનક્કમં દસ્સેતુમાહ ‘‘અબ્ભન્તરૂદકુક્ખેપા, ઠિતોકાસા પરં સિયુ’’ન્તિ. ઠિતોકાસા પરન્તિ પરિસાય ઠિતટ્ઠાનતો પરં, પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય સત્તબ્ભન્તરા ચ મિનિતબ્બા, ઉદકુક્ખેપો ચ કાતબ્બોતિ અત્થો.

૨૫૫૯-૬૦. અન્તોપરિચ્છેદેતિ ઉદકુક્ખેપેન વા સત્તબ્ભન્તરેહિ વા પરિચ્છિન્નોકાસસ્સ અન્તો. હત્થપાસં વિહાય ઠિતો વા પરં તત્તકં પરિચ્છેદં અનતિક્કમ્મ ઠિતો વાતિ યોજના, સીમન્તરિકત્થાય ઠપેતબ્બં એકં ઉદકુક્ખેપં વા સત્તબ્ભન્તરં એવ વા અનતિક્કમ્મ ઠિતોતિ અત્થો.

કમ્મં વિકોપેતીતિ અન્તો ઠિતો કમ્મસ્સ વગ્ગભાવકરણતો, બહિ તત્તકં પદેસં અનતિક્કમિત્વા ઠિતો અઞ્ઞસ્સ સઙ્ઘસ્સ ગણપૂરણભાવં ગચ્છન્તો સીમાય સઙ્કરભાવકરણેન કમ્મં વિકોપેતિ. ઇતિ યસ્મા અટ્ઠકથાનયો, તસ્મા સો અન્તોસીમાય હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતો હત્થપાસે વા કાતબ્બો, સીમન્તરિકત્થાય પરિચ્છિન્નોકાસતો બહિ વા કાતબ્બો. તત્તકં પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતો યથાઠિતોવ સચે અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ ગણપૂરકો ન હોતિ, કમ્મં ન કોપેતીતિ ગહેતબ્બં.

૨૫૬૧-૨. સણ્ઠાનન્તિ તિકોટિસણ્ઠાનં. નિમિત્તન્તિ પબ્બતાદિનિમિત્તં. દિસકિત્તનન્તિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિઆદિના દિસાકિત્તનં. પમાણન્તિ તિયોજનપરમં પમાણં. સોધેત્વાતિ યસ્મિં ગામક્ખેત્તે સીમં બન્ધતિ, તત્થ વસન્તે ઉપસમ્પન્નભિક્ખૂ બદ્ધસીમવિહારે વસન્તે સીમાય બહિ ગન્તું અદત્વા, અબદ્ધસીમવિહારે વસન્તે હત્થપાસં ઉપનેતબ્બે હત્થપાસં નેત્વા અવસેસે બહિસીમાય કત્વા સબ્બમગ્ગેસુ આરક્ખં વિદહિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સીમન્તિ ખણ્ડસીમં.

કીદિસન્તિ આહ ‘‘તિકોણ’’ન્તિઆદિ. પણવૂપમન્તિ પણવસણ્ઠાનં મજ્ઝે સંખિત્તં ઉભયકોટિયા વિત્થતં. ‘‘વિતાનાકારં ધનુકાકાર’’ન્તિ આકાર-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. ધનુકાકારન્તિ આરોપિતધનુસણ્ઠાનં, ‘‘મુદિઙ્ગૂપમં સકટૂપમ’’ન્તિ ઉપમા-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. મુદિઙ્ગૂપમન્તિ મજ્ઝે વિત્થતં ઉભયકોટિયા તનુકં તુરિયવિસેસં મુદિઙ્ગન્તિ વદન્તિ, તાદિસન્તિ અત્થો. સીમં બન્ધેય્યાતિ યોજના.

૨૫૬૩. પબ્બતાદિનિમિત્તુપગનિમિત્તાનિ દસ્સેતુમાહ ‘‘પબ્બત’’ન્તિઆદિ. ઇતિ અટ્ઠ નિમિત્તાનિ દીપયેતિ યોજના. તત્રેવં સઙ્ખેપતો નિમિત્તુપગતા વેદિતબ્બા – સુદ્ધપંસુસુદ્ધપાસાણઉભયમિસ્સકવસેન (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) તિવિધોપિ હિ પબ્બતો હત્થિપ્પમાણતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં નિમિત્તુપગો, તતો ઓમકતરો ન વટ્ટતિ. અન્તોસારેહિ વા અન્તોસારમિસ્સકેહિ વા રુક્ખેહિ ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તમ્પિ વનં નિમિત્તુપગં, તતો ઊનતરં ન વટ્ટતિ. પાસાણનિમિત્તે અયગુળમ્પિ પાસાણસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, તસ્મા યો કોચિ પાસાણો ઉક્કંસેન હત્થિપ્પમાણતો ઓમકતરં આદિં કત્વા હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપરિમાણો નિમિત્તુપગો, ન તતો ખુદ્દકતરો. પિટ્ઠિપાસાણો પન અતિમહન્તોપિ વટ્ટતિ. રુક્ખો જીવન્તોયેવ અન્તોસારો ભૂમિયં પતિટ્ઠિતો અન્તમસો ઉબ્બેધતો અટ્ઠઙ્ગુલો પરિણાહતો સૂચિદણ્ડપ્પમાણોપિ નિમિત્તુપગો, ન તતો ઓરં વટ્ટતિ. મગ્ગો જઙ્ઘમગ્ગો વા હોતુ સકટમગ્ગો વા, યો વિનિવિજ્ઝિત્વા દ્વે તીણિ ગામક્ખેત્તાનિ ગચ્છતિ, તાદિસો જઙ્ઘસકટસત્થેહિ વળઞ્જિયમાનોયેવ નિમિત્તુપગો, અવળઞ્જો ન વટ્ટતિ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન તંદિવસં જાતો અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધો ગોવિસાણમત્તોપિ વમ્મિકો નિમિત્તુપગો, તતો ઓરં ન વટ્ટતિ. ઉદકં યં અસન્દમાનં આવાટપોક્ખરણિતળાકજાતસ્સરલોણિસમુદ્દાદીસુ ઠિતં, તં આદિં કત્વા અન્તમસો તઙ્ખણંયેવ પથવિયં ખતે આવાટે ઘટેહિ આહરિત્વા પૂરિતમ્પિ યાવ કમ્મવાચાપરિયોસાના સણ્ઠહનકં નિમિત્તુપગં, ઇતરં સન્દમાનકં, વુત્તપરિચ્છેદકાલં અતિટ્ઠન્તં, ભાજનગતં વા ન વટ્ટતિ. યા અબદ્ધસીમાલક્ખણે નદી વુત્તા, સા નિમિત્તુપગા, અઞ્ઞા ન વટ્ટતીતિ.

૨૫૬૪. તેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તીણીતિ નિદ્ધારિતબ્બદસ્સનં, ઇમિના એકં વા દ્વે વા નિમિત્તાનિ ન વટ્ટન્તીતિ દસ્સેતિ. યથાહ – ‘‘સા એવં સમ્મન્નિત્વા બજ્ઝમાના એકેન, દ્વીહિ વા નિમિત્તેહિ અબદ્ધા હોતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮). સતેનાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો સમ્ભાવનાયં દટ્ઠબ્બો, તેન વીસતિયા, તિંસાય વા નિમિત્તેહિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દીપેતિ.

૨૫૬૫. તિયોજનં પરં ઉક્કટ્ઠો પરિચ્છેદો એતિસ્સાતિ તિયોજનપરા. ‘‘વીસતી’’તિઆદીનં સઙ્ખ્યાને, સઙ્ખ્યેય્યે ચ વત્તનતો ઇધ સઙ્ખ્યાને વત્તમાનં વીસતિ-સદ્દં ગહેત્વા એકવીસતિ ભિક્ખૂનન્તિ ભિન્નાધિકરણનિદ્દેસો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘એકવીસતિ’’ન્તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન નિગ્ગહીતલોપો, વીસતિવગ્ગકરણીયપરમત્તા સઙ્ઘકમ્મસ્સ કમ્મારહેન સદ્ધિં ભિક્ખૂનં એકવીસતિં ગણ્હન્તીતિ અત્થો, ઇદઞ્ચ નિસિન્નાનં વસેન વુત્તં. હેટ્ઠિમન્તતો હિ યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું સક્કોન્તિ, તત્તકે પદેસે સીમં બન્ધિતું વટ્ટતીતિ.

૨૫૬૬. યા ઉક્કટ્ઠાયપિ યા ચ હેટ્ઠિમાયપિ કેસગ્ગમત્તતોપિ અધિકા વા ઊના વા, એતા દ્વેપિ સીમાયો ‘‘અસીમા’’તિ આદિચ્ચબન્ધુના વુત્તાતિ યોજના.

૨૫૬૭. સમન્તતો સબ્બમેવ નિમિત્તં કિત્તેત્વાતિ પુબ્બદિસાનુદિસાદીસુ પરિતો સબ્બદિસાસુ યથાલદ્ધં નિમિત્તોપગં સબ્બનિમિત્તં ‘‘વિનયધરેન પુચ્છિતબ્બં ‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’ન્તિ? ‘પબ્બતો, ભન્તે’તિ. પુન વિનયધરેન ‘એસો પબ્બતો નિમિત્ત’’ન્તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન નિમિત્તેન નિમિત્તં ઘટેત્વા કિત્તેત્વા. ઞત્તિ દુતિયા યસ્સાતિ વિગ્ગહો, ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યાવતા સમન્તા નિમિત્તા કિત્તિતા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૯) પદભાજને વુત્તેન ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેનાતિ અત્થો. અરહતિ પહોતિ વિનયધરોતિ અધિપ્પાયો.

૨૫૬૮. બન્ધિત્વાતિ યથાવુત્તલક્ખણનયેન સમાનસંવાસસીમં પઠમં બન્ધિત્વા. અનન્તરન્તિ કિચ્ચન્તરેન બ્યવહિતં અકત્વા, કાલક્ખેપં અકત્વાતિ વુત્તં હોતિ, સીમં સમૂહનિતુકામાનં પચ્ચત્તિકાનં ઓકાસં અદત્વાતિ અધિપ્પાયો. પચ્છાતિ સમાનસંવાસસમ્મુતિતો પચ્છા. ચીવરાવિપ્પવાસકં સમ્મન્નિત્વાન યા બદ્ધા, સા ‘‘અવિપ્પવાસા’’તિ વુચ્ચતીતિ યોજના.

તત્થ ચીવરાવિપ્પવાસકં સમ્મન્નિત્વાન યા બદ્ધાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યા સા સઙ્ઘેન સીમા સમ્મતા સમાનસંવાસા એકુપોસથા…પે… ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તનયેન ચીવરેન અવિપ્પવાસં સમ્મન્નિત્વા યા બદ્ધા. સા અવિપ્પવાસાતિ વુચ્ચતીતિ તત્થ વસન્તાનં ભિક્ખૂનં ચીવરેન વિપ્પવાસનિમિત્તાપત્તિયા અભાવતો તથા વુચ્ચતિ, ‘‘અવિપ્પવાસસીમા’’તિ વુચ્ચતીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૫૬૯. ‘‘યા કાચિ નદિલક્ખણપ્પત્તા નદી નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા ‘એતં બદ્ધસીમં કરોમા’તિ કતાપિ અસીમાવ હોતી’’તિઆદિકં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) અટ્ઠકથાનયં દસ્સેતુમાહ ‘‘નદી…પે… ન વોત્થરતી’’તિ, ન પત્થરતિ સીમાભાવેન બ્યાપિની ન હોતીતિ અત્થો. તેનેવાતિ યેન ન વોત્થરતિ, તેનેવ કારણેન. અબ્રવીતિ ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા, સબ્બો સમુદ્દો અસીમો, સબ્બો જાતસ્સરો અસીમો’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) અવોચ.

સીમાકથાવણ્ણના.

૨૫૭૦. અટ્ઠમિયાપિ ઉપોસથવોહારત્તા દિનવસેન ઉપોસથાનં અતિરેકત્તેપિ ઇધ અધિપ્પેતેયેવ ઉપોસથે ગહેત્વા આહ ‘‘નવેવા’’તિ.

૨૫૭૧-૩. તે સરૂપતો દસ્સેતુમાહ ‘‘ચાતુદ્દસો…પે… કમ્મેનુપોસથા’’તિ. ચતુદ્દસન્નં પૂરણો ચાતુદ્દસો. પન્નરસન્નં પૂરણો પન્નરસો. યદા પન કોસમ્બક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૫૧ આદયો) આગતનયેન ભિન્ને સઙ્ઘે ઓસારિતે તસ્મિં ભિક્ખુસ્મિં સઙ્ઘો તસ્સ વત્થુસ્સ વૂપસમાય સઙ્ઘસામગ્ગિં કરોતિ, તદા ‘‘તાવદેવ ઉપોસથો કાતબ્બો, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૪૭૫) વચનતો ઠપેત્વા ચાતુદ્દસપન્નરસે અઞ્ઞોપિ યો કોચિ દિવસો સામગ્ગી ઉપોસથોતિ. એત્થ ઇતિ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ચાતુદ્દસો, પન્નરસો, સામગ્ગી ચ ઉપોસથોતિ એતે તયોપિ ઉપોસથા દિવસેનેવ નિદ્દિટ્ઠા દિવસેનેવ વુત્તાતિ યોજના.

સઙ્ઘેઉપોસથોતિ સઙ્ઘેન કાતબ્બઉપોસથો. ગણેપુગ્ગલુપોસથોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સાધ્યસાધનલક્ખણસ્સ સમ્બન્ધસ્સ લબ્ભમાનત્તા ‘‘સઙ્ઘે’’તિઆદીસુ સામિવચનપ્પસઙ્ગે ભુમ્મનિદ્દેસો. ઉપોસથો સાધ્યો કમ્મભાવતો, સઙ્ઘગણપુગ્ગલા સાધનં કારકભાવતો.

સુત્તસ્સ ઉદ્દેસો સુત્તુદ્દેસો, સુત્તુદ્દેસોતિ અભિધાનં નામં યસ્સ સો સુત્તુદ્દેસાભિધાનો. કમ્મેનાતિ કિચ્ચવસેન.

૨૫૭૪. ‘‘અધિટ્ઠાન’’ન્તિ વાચ્ચલિઙ્ગમપેક્ખિત્વા ‘‘નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો. વાચ્ચલિઙ્ગા હિ તબ્બાદયોતિ પાતિમોક્ખો નિદ્દિટ્ઠો, પારિસુદ્ધિ નિદ્દિટ્ઠાતિ પુમિત્થિલિઙ્ગેન યોજેતબ્બા.

૨૫૭૫. વુત્તાતિ ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખુદ્દેસા, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં પઠમો પાતિમોક્ખુદ્દેસો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૫૦) દેસિતા, સયઞ્ચ તેસઞ્ચ ઉદ્દેસે સઙ્ખેપતો દસ્સેતુમાહ ‘‘નિદાન’’ન્તિઆદિ. સાવેતબ્બન્તિ એત્થ ‘‘સુતેના’’તિ સેસો. સેસકન્તિ અનુદ્દિટ્ઠટ્ઠાનં –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો…પે… આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતીતિ ઇમં નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં, તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામિ કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા, દુતિયમ્પિ પુચ્છામિ…પે… એવમેતં ધારયામી’તિ વત્વા ‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં. સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહિ ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા…પે… અવિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૫૦) –

અટ્ઠકથાય વુત્તનયેન અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં.

૨૫૭૬. સેસેસુપીતિ ઉદ્દિટ્ઠાપેક્ખાય સેસેસુ પારાજિકુદ્દેસાદીસુપિ. ‘‘અયમેવ નયો ઞેય્યો’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ ‘‘વિત્થારેનેવ પઞ્ચમો’’તિ વચનતો વિત્થારુદ્દેસે ‘‘સાવેતબ્બં તુ સેસક’’ન્તિ અયં નયો ન લબ્ભતિ. ‘‘સાવેતબ્બં તુ સેસક’’ન્તિ વચનતો પારાજિકુદ્દેસાદીસુ યસ્મિં વિપ્પકતે અન્તરાયો ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં. નિદાનુદ્દેસે પન અનુદ્દિટ્ઠે સુતેન સાવેતબ્બં નામ નત્થિ. ભિક્ખુનિપાતિમોક્ખે અનિયતુદ્દેસસ્સ પરિહીનત્તા ‘‘ભિક્ખુનીનઞ્ચ ચત્તારો’’તિ વુત્તં. ઉદ્દેસા નવિમે પનાતિ ભિક્ખૂનં પઞ્ચ, ભિક્ખુનીનં ચત્તારોતિ ઉભતોપાતિમોક્ખે ઇમે નવ ઉદ્દેસા વુત્તાતિ અત્થો.

૨૫૭૭. ઉપોસથેતિ સઙ્ઘુપોસથે. અન્તરાયન્તિ રાજન્તરાયાદિકં દસવિધં અન્તરાયં. યથાહ – ‘‘રાજન્તરાયો ચોરન્તરાયો અગ્યન્તરાયો ઉદકન્તરાયો મનુસ્સન્તરાયો અમનુસ્સન્તરાયો વાળન્તરાયો સરીસપન્તરાયો જીવિતન્તરાયો બ્રહ્મચરિયન્તરાયો’’તિ (મહાવ. ૧૫૦).

તત્થ સચે ભિક્ખૂસુ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૫૦) નિસિન્નેસુ રાજા આગચ્છતિ, અયં રાજન્તરાયો. ચોરા આગચ્છન્તિ, અયં ચોરન્તરાયો. દવદાહો આગચ્છતિ વા, આવાસે વા અગ્ગિ ઉટ્ઠહતિ, અયં અગ્યન્તરાયો. મેઘો વા ઉટ્ઠેતિ, ઓઘો વા આગચ્છતિ, અયં ઉદકન્તરાયો. બહૂ મનુસ્સા આગચ્છન્તિ, અયં મનુસ્સન્તરાયો. ભિક્ખું યક્ખો ગણ્હાતિ, અયં અમનુસ્સન્તરાયો. બ્યગ્ઘાદયો ચણ્ડમિગા આગચ્છન્તિ, અયં વાળન્તરાયો. ભિક્ખું સપ્પાદયો ડંસન્તિ, અયં સરીસપન્તરાયો. ભિક્ખુ ગિલાનો વા હોતિ, કાલં વા કરોતિ, વેરિનો વા તં મારેતું ગણ્હન્તિ, અયં જીવિતન્તરાયો. મનુસ્સા એકં વા બહું વા ભિક્ખૂ બ્રહ્મચરિયા ચાવેતુકામા ગણ્હન્તિ, અયં બ્રહ્મચરિયન્તરાયો.

‘‘ચેવા’’તિ ઇમિના અન્તરાયેવ અન્તરાયસઞ્ઞિના વિત્થારુદ્દેસે અકતેપિ અનાપત્તીતિ દીપેતિ. અનુદ્દેસોતિ વિત્થારેન અનુદ્દેસો. નિવારિતોતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસતિ અન્તરાયે સંખિત્તેન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૧૫૦) પટિસિદ્ધો. ઇમિના ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સતિ અન્તરાયે સંખિત્તેન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૫૦) ઇદમ્પિ વિભાવિતં હોતિ.

૨૫૭૮. તસ્સાતિ પાતિમોક્ખસ્સ. ઇસ્સરણસ્સ હેતુમાહ ‘‘‘થેરાધેય્ય’ન્તિ પાઠતો’’તિ. થેરાધેય્યન્તિ થેરાધીનં, થેરાયત્તન્તિ અત્થો. પાઠતોતિ પાળિવચનતો. ‘‘યો તત્થ ભિક્ખુ બ્યત્તો પટિબલો, તસ્સાધેય્યં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૫૫) વચનતો આહ ‘‘અવત્તન્તેના’’તિઆદિ. અવત્તન્તેનાતિ અન્તમસો દ્વેપિ ઉદ્દેસે ઉદ્દિસિતું અસક્કોન્તેન. થેરેન યો અજ્ઝિટ્ઠો, એવમજ્ઝિટ્ઠસ્સ યસ્સ પન થેરસ્સ, નવસ્સ, મજ્ઝિમસ્સ વા સો પાતિમોક્ખો વત્તતિ પગુણો હોતિ, સો ઇસ્સરોતિ સમ્બન્ધો.

અજ્ઝિટ્ઠોતિ ‘‘ત્વં, આવુસો, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસા’’તિ આણત્તો, ઇમિના અનાણત્તસ્સ ઉદ્દિસિતું સામત્થિયા સતિપિ અનિસ્સરભાવો દીપિતો હોતિ. યથાહ – ‘‘સચે થેરસ્સ પઞ્ચ વા ચત્તારો વા તયો વા પાતિમોક્ખુદ્દેસા નાગચ્છન્તિ, દ્વે પન અખણ્ડા સુવિસદા વાચુગ્ગતા હોન્તિ, થેરાયત્તોવ પાતિમોક્ખો. સચે પન એત્તકમ્પિ વિસદં કાતું ન સક્કોતિ, બ્યત્તસ્સ ભિક્ખુનો આયત્તો હોતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૫૫).

૨૫૭૯. ઉદ્દિસન્તેતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તે. સમા વાતિ આવાસિકેહિ ગણનેન સમા વા. અપ્પા વાતિ ઊના વા. આગચ્છન્તિ સચે પનાતિ સચે પન આગન્તુકા ભિક્ખૂ આગચ્છન્તિ. સેસકન્તિ અનુદ્દિટ્ઠટ્ઠાનં.

૨૫૮૦. ઉદ્દિટ્ઠમત્તેતિ ઉદ્દિટ્ઠક્ખણેયેવ કથારમ્ભતો પુબ્બમેવ. ‘‘વા’’તિ ઇદં એત્થાપિ યોજેતબ્બં, ઇમિના અવુત્તં ‘‘અવુટ્ઠિતાય વા’’તિ ઇમં વિકપ્પં સમ્પિણ્ડેતિ. અવુટ્ઠિતાય પરિસાયાતિ ચ ભિક્ખુપરિસાય અઞ્ઞમઞ્ઞં સુખકથાય નિસિન્નાયયેવાતિ અત્થો. પરિસાયાતિ એત્થ ‘‘એકચ્ચાયા’’તિ ચ ‘‘સબ્બાયા’’તિ ચ સેસો. ભિક્ખૂનં એકચ્ચાય પરિસાય વુટ્ઠિતાય વા સબ્બાય પરિસાય વુટ્ઠિતાય વાતિ યોજના. તેસન્તિ વુત્તપ્પકારાનં આવાસિકાનં. મૂલેતિ સન્તિકે. પારિસુદ્ધિ કાતબ્બાતિ યોજના. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે…પે… આગચ્છન્તિ બહુતરા, તેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ પુન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તનયં દસ્સેતુમાહ ‘‘સચે બહૂ’’તિ. એત્થ ‘‘પુન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિ સેસો. સબ્બવિકપ્પેસુ પુબ્બકિચ્ચં કત્વા પુન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ અત્થો. અયં પનેત્થ સેસવિનિચ્છયો –

‘‘પન્નરસોવાસિકાનં, ઇતરાનં સચેતરો;

સમાનેતરેનુવત્તન્તુ, પુરિમાનં સચેધિકા;

પુરિમા અનુવત્તન્તુ, તેસં સેસેપ્યયં નયો.

‘‘પાટિપદોવાસિકાનં,

ઇતરાનં ઉપોસથો;

સમથોકાનં સામગ્ગિં,

મૂલટ્ઠા દેન્તુ કામતો.

બહિ ગન્ત્વાન કાતબ્બો,

નો ચે દેન્તિ ઉપોસથો;

દેય્યાનિચ્છાય સામગ્ગી,

બહૂસુ બહિ વા વજે.

‘‘પાટિપદેગન્તુકાનં, એવમેવ અયં નયો;

સાવેય્ય સુત્તં સઞ્ચિચ્ચ, અસ્સાવેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ.

૨૫૮૧. વિનિદ્દિટ્ઠસ્સાતિ આણત્તસ્સ, ઇમિના ઇતરેસં અનાપત્તીતિ દીપેતિ. ઇધ ‘‘અગિલાનસ્સા’’તિ સેસો. થેરેન આણાપેન્તેન ‘‘કિઞ્ચિ કમ્મં કરોન્તો વા સદાકાલમેવ એકો વા ભારનિત્થરણકો વા સરભાણકધમ્મકથિકાદીસુ અઞ્ઞતરો વા ન ઉપોસથાગારસમ્મજ્જનત્થં આણાપેતબ્બો, અવસેસા પન વારેન આણાપેતબ્બા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૫૯) અટ્ઠકથાય વુત્તવિધિના આણાપેતબ્બો. સચે આણત્તો સમ્મજ્જનિં તાવકાલિકમ્પિ ન લભતિ, સાખાભઙ્ગં કપ્પિયં કારેત્વા સમ્મજ્જિતબ્બં. તમ્પિ અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ.

આસનપઞ્ઞાપનાણત્તિયમ્પિ વુત્તનયેનેવ આણાપેતબ્બો. આણાપેન્તેન ચ સચે ઉપોસથાગારે આસનાનિ નત્થિ, સઙ્ઘિકાવાસતોપિ આહરિત્વા પઞ્ઞપેત્વા પુન આહરિતબ્બાનિ. આસનેસુ અસતિ કટસારકેપિ તટ્ટિકાયોપિ પઞ્ઞપેતું વટ્ટતિ, તટ્ટિકાસુપિ અસતિ સાખાભઙ્ગાનિ કપ્પિયં કારેત્વા પઞ્ઞપેતબ્બાનિ, કપ્પિયકારકં અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ.

પદીપકરણેપિ વુત્તનયેનેવ આણાપેતબ્બો. આણાપેન્તેન ચ ‘‘અસુકસ્મિં નામ ઓકાસે તેલં વા વટ્ટિ વા કપલ્લિકા વા અત્થિ, તં ગહેત્વા કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. સચે તેલાદીનિ નત્થિ, ભિક્ખાચારેનપિ પરિયેસિતબ્બાનિ. પરિયેસિત્વા અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. અપિચ કપાલે અગ્ગિપિ જાલેતબ્બો.

૨૫૮૨. દીપન્તિ એત્થ ‘‘જાલેત્વા’’તિ સેસો. અથ વા ‘‘કત્વા’’તિ ઇમિના ચ યોજેતબ્બં. ગણઞત્તિં ઠપેત્વાતિ ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા, અજ્જુપોસથો પન્નરસો, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરેય્યામા’’તિ એવં ગણઞત્તિં નિક્ખિપિત્વા. કત્તબ્બો તીહુપોસથોતિ તીહિ ભિક્ખૂહિ ઉપોસથો કાતબ્બો. તીસુ થેરેન એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા દ્વે એવં તિક્ખત્તુમેવ વત્તબ્બો ‘‘પરિસુદ્ધો અહં, આવુસો, ‘પરિસુદ્ધો’તિ મં ધારેથા’’તિ (મહાવ. ૧૬૮). દુતિયેન, તતિયેન ચ યથાક્કમં ‘‘પરિસુદ્ધો અહં, ભન્તે, ‘પરિસુદ્ધો’તિ મં ધારેથા’’તિ તિક્ખત્તુમેવ વત્તબ્બં.

૨૫૮૩. પુબ્બકિચ્ચાદીનિ કત્વા ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા થેરેન નવો એવં તિક્ખત્તુમેવ વત્તબ્બો ‘‘પરિસુદ્ધો અહં, આવુસો, ‘પરિસુદ્ધો’તિ મં ધારેહી’’તિ (મહાવ. ૧૬૮), નવેન થેરોપિ ‘‘પરિસુદ્ધો અહં, ભન્તે, ‘પરિસુદ્ધો’તિ મં ધારેથા’’તિ (મહાવ. ૧૬૮) તિક્ખત્તું વત્તબ્બો. ઇમસ્મિં પન વારે ઞત્તિયા અટ્ઠપનઞ્ચ ‘‘ધારેહી’’તિ એકવચનનિદ્દેસો ચાતિ એત્તકોવ વિસેસોતિ તં અનાદિયિત્વા પુગ્ગલેન કાતબ્બં ઉપોસથવિધિં દસ્સેતુમાહ ‘‘પુબ્બકિચ્ચં સમાપેત્વા, અધિટ્ઠેય્ય પનેકકો’’તિ. અધિટ્ઠેય્યાતિ ‘‘અજ્જ મે ઉપોસથો, પન્નરસો’તિ વા ‘ચાતુદ્દસો’તિ વા અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠેય્ય. અસ્સાતિ અવસાને વુત્તપુગ્ગલં સન્ધાય એકવચનનિદ્દેસો. યથાવુત્તો સઙ્ઘોપિ તયોપિ દ્વેપિ અત્તનો અત્તનો અનુઞ્ઞાતં ઉપોસથં અન્તરાયં વિના સચે ન કરોન્તિ, એવમેવ આપત્તિમાપજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બો.

૨૫૮૪-૫. ઇદાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઉપોસથકમ્માનિ, અધમ્મેન વગ્ગં ઉપોસથકમ્મ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૧૪૯) નયેન વુત્તં કમ્મચતુક્કં દસ્સેતુમાહ ‘‘અધમ્મેન ચ વગ્ગેના’’તિઆદિ. અધમ્મેન વગ્ગેન કમ્મં, અધમ્મતો સમગ્ગેન કમ્મં, ધમ્મેન વગ્ગેન કમ્મં, ધમ્મતો સમગ્ગેન કમ્મન્તિ એતાનિ ચત્તારિ ઉપોસથસ્સ કમ્માનીતિ જિનો અબ્રવીતિ યોજના. ચતૂસ્વપિ પનેતેસૂતિ એતેસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ પન. ચતુત્થન્તિ ‘‘સમગ્ગેન ચ ધમ્મતો’’તિ વુત્તં ચતુત્થં ઉપોસથકમ્મં ‘‘ધમ્મકમ્મ’’ન્તિ અધિપ્પેતં.

૨૫૮૬-૭. તાનિ કમ્માનિ વિભાવેતુમાહ ‘‘અધમ્મેનિધા’’તિઆદિ. ઇધ ઇમસ્મિં સાસને એત્થ એતેસુ ચતૂસુ ઉપોસથેસુ. અધમ્મેન વગ્ગો ઉપોસથો કતમોતિ કથેતુકામતાપુચ્છા. યત્થ યસ્સં એકસીમાયં ભિક્ખુનો ચત્તારો વસન્તીતિ યોજના.

તત્ર એકસ્સ પારિસુદ્ધિં આનયિત્વા તે તયો જના પારિસુદ્ધિં ઉપોસથં કરોન્તિ ચે, એવં કતો ઉપોસથો અધમ્મો વગ્ગુપોસથો નામાતિ યોજના, એકસીમટ્ઠેહિ ચતૂહિ સઙ્ઘુપોસથે કાતબ્બે ગણુપોસથસ્સ કતત્તા અધમ્મો ચ સઙ્ઘમજ્ઝં વિના ગણમજ્ઝં પારિસુદ્ધિયા અગમનતો તસ્સ હત્થપાસં અનુપગમનેન વગ્ગો ચ હોતીતિ અત્થો.

૨૫૮૮. અધમ્મેન સમગ્ગોતિ એત્થ ‘‘ઉપોસથો કતમો’’તિ અનુવત્તેતબ્બં. ‘‘ભિક્ખુનો એકતો’’તિ પદચ્છેદો. ‘‘હોતિ અધમ્મિકો’’તિ પદચ્છેદો. ચતૂહિ સમગ્ગેહિ સઙ્ઘુપોસથે કાતબ્બે ગણુપોસથકરણં અધમ્મો, હત્થપાસુપગમનતો સમગ્ગો હોતિ.

૨૫૮૯-૯૦. યો ઉપોસથો ધમ્મેન વગ્ગો હોતિ, સો કતમોતિ યોજના. યત્થ યસ્સં એકસીમાયં ચત્તારો ભિક્ખુનો વસન્તિ, તત્ર એકસ્સ પારિસુદ્ધિં આનયિત્વા તે તયો જના પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તે ચે, ધમ્મેન વગ્ગો ઉપોસથો હોતીતિ યોજના. એકસીમટ્ઠેહિ ચતૂહિ સઙ્ઘુપોસથસ્સ કતત્તા ધમ્મો, એકસ્સ હત્થપાસં અનુપગમનેન વગ્ગો ચ હોતીતિ અત્થો.

૨૫૯૧. યો ધમ્મતો સમગ્ગો, સો કતમોતિ યોજના. ઇધ ઇમસ્મિં સાસને ચત્તારો ભિક્ખુનો એકતો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ ચે, અયં ધમ્મતો સમગ્ગો ઉપોસથોતિ મતો અધિપ્પેતોતિ યોજના. ચતૂહિ સઙ્ઘુપોસથસ્સ કતત્તા ધમ્મો, એકસ્સાપિ હત્થપાસં અવિજહનેન સમગ્ગોતિ અધિપ્પાયો.

૨૫૯૨. વગ્ગે સઙ્ઘે વગ્ગોતિ સઞ્ઞિનો, સમગ્ગે ચ સઙ્ઘે વગ્ગોતિ સઞ્ઞિનો ઉભયત્થ વિમતિસ્સ વા ઉપોસથં કરોન્તસ્સ દુક્કટં આપત્તિ હોતીતિ યોજના.

૨૫૯૩. ભેદાધિપ્પાયતોતિ ‘‘નસ્સન્તેતે, વિનસ્સન્તેતે, કો તેહિ અત્થો’’તિ એવં ભેદપુરેક્ખારતાય ‘‘ઉપોસથં કરોન્તસ્સા’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. તસ્સ ભિક્ખુનો થુલ્લચ્ચયં હોતિ અકુસલબલવતાય ચ થુલ્લચ્ચયં હોતીતિ. યથાહ – ‘‘ભેદપુરેક્ખારપન્નરસકે અકુસલબલવતાય થુલ્લચ્ચયં વુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૭૬). વગ્ગે વા સમગ્ગે વા સઙ્ઘે સમગ્ગો ઇતિ સઞ્ઞિનો ઉપોસથં કરોન્તસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના. અવસેસો પનેત્થ વત્તબ્બવિનિચ્છયો પવારણવિનિચ્છયાવસાને ‘‘પારિસુદ્ધિપ્પદાનેના’’તિઆદીહિ (વિ. વિ. ૨૬૪૨) એકતો વત્તુમિચ્છન્તેન ન વુત્તો.

૨૫૯૪-૫. ‘‘ઉક્ખિત્તેના’’તિઆદિકાનિ કરણવચનન્તાનિ પદાનિ ‘‘સહા’’તિ ઇમિના સદ્ધિં ‘‘ઉપોસથો ન કાતબ્બો’’તિ પદેન પચ્ચેકં યોજેતબ્બાનિ. ઉક્ખિત્તેનાતિ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિત્તકો, આપત્તિયા અપ્પટિકમ્મે ઉક્ખિત્તકો, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે ઉક્ખિત્તકોતિ તિવિધેન ઉક્ખિત્તેન. એતેસુ હિ તિવિધે ઉક્ખિત્તકે સતિ ઉપોસથં કરોન્તો સઙ્ઘો પાચિત્તિયં આપજ્જતિ.

‘‘ગહટ્ઠેના’’તિ ઇમિના તિત્થિયોપિ સઙ્ગહિતો. સેસેહિ સહધમ્મિહીતિ ભિક્ખુની, સિક્ખમાના, સામણેરો, સામણેરીતિ ચતૂહિ સહધમ્મિકેહિ. ચુતનિક્ખિત્તસિક્ખેહીતિ એત્થ ચુતો ચ નિક્ખિત્તસિક્ખો ચાતિ વિગ્ગહો. ચુતો નામ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નકો. નિક્ખિત્તસિક્ખો નામ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો.

એકાદસહીતિ પણ્ડકો, થેય્યસંવાસકો, તિત્થિયપક્કન્તકો, તિરચ્છાનગતો, માતુઘાતકો, પિતુઘાતકો, અરહન્તઘાતકો, ભિક્ખુનિદૂસકો, સઙ્ઘભેદકો, લોહિતુપ્પાદકો, ઉભતોબ્યઞ્જનકોતિ ઇમેહિ એકાદસહિ અભબ્બેહિ.

સભાગાપત્તિકેન વા સહ ઉપોસથો ન કાતબ્બો, પારિવુત્થેન છન્દેન ઉપોસથો ન કાતબ્બો, કરોતો દુક્કટં હોતીતિ યોજના. એવં ઉક્ખિત્તવજ્જિતેસુ સબ્બવિકપ્પેસુ દુક્કટમેવ વેદિતબ્બં. ‘‘યં દ્વેપિ જના વિકાલભોજનાદિના સભાગવત્થુના આપત્તિં આપજ્જન્તિ, એવરૂપા વત્થુસભાગા ‘સભાગા’તિ વુચ્ચતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૯) વચનતો ‘‘સભાગાપત્તી’’તિ વત્થુસભાગાપત્તિયેવ ગહેતબ્બા.

ઉપોસથદિવસે સબ્બોવ સઙ્ઘો સચે સભાગાપત્તિં આપન્નો હોતિ,

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતરસ્મિં આવાસે તદહુપોસથે સબ્બો સઙ્ઘો સભાગં આપત્તિં આપન્નો હોતિ, તેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ એકો ભિક્ખુ સામન્તા આવાસા સજ્જુકં પાહેતબ્બો ‘ગચ્છાવુસો, તં આપત્તિં પટિકરિત્વા આગચ્છ, મયં તે સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામા’તિ. એવઞ્ચેતં લભેથ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે લભેથ, બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો – ‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં સબ્બો સઙ્ઘો સભાગં આપત્તિં આપન્નો, યદા અઞ્ઞં ભિક્ખું સુદ્ધં અનાપત્તિકં પસ્સિસ્સતિ, તદા તસ્સ સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સતી’’તિ (મહાવ. ૧૭૧) ચ,

વેમતિકો ચે હોતિ,

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં સબ્બો સઙ્ઘો સભાગાય આપત્તિયા વેમતિકો, યદા નિબ્બેમતિકો ભવિસ્સતિ, તદા તં આપત્તિં પટિકરિસ્સતી’’તિ (મહાવ. ૧૭૧) ચ,

વુત્તનયેન ઉપોસથો કાતબ્બો.

એત્થ ચ સજ્ઝુકન્તિ તદહેવાગમનત્થાય. ગણુપોસથાદીસુપિ એસેવ નયો. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાગણ્ઠિપદે ‘‘યથા સઙ્ઘો સભાગં આપત્તિં આપજ્જિત્વા સુદ્ધં અલભિત્વા ‘યદા સુદ્ધં પસ્સિસ્સતિ, તદા તસ્સ સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સતી’તિ વત્વા ઉપોસથં કાતું લભતિ, એવં દ્વીહિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આરોચેત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. એકેનાપિ ‘પરિસુદ્ધં લભિત્વા પટિકરિસ્સામી’તિ આભોગં કત્વા કાતું વટ્ટતિ કિરા’’તિ. કિરાતિ ચેત્થ અનુસ્સવત્થે દટ્ઠબ્બો, ન પનારુચિયં.

પારિવુત્થેન છન્દેનાતિ છન્દં આહરિત્વા કમ્મં કાતું નિસિન્નેનપિ ‘‘અસુભલક્ખણતાદિના કેનચિ કારણેન ન કરિસ્સામી’’તિ વિસ્સટ્ઠે છન્દે સચે પુન કરિસ્સતિ, પુન છન્દપારિસુદ્ધિં આહરિત્વા કાતબ્બં. યથાહ – ‘‘એતસ્મિં પારિવાસિયે પુન છન્દપારિસુદ્ધિં અનાનેત્વા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૬૭).

૨૫૯૬. અદેસેત્વા પનાપત્તિન્તિ આપન્નં આપત્તિં અદેસેત્વા. નાવિકત્વાન વેમતિન્તિ ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલાસુ આપત્તીસુ વેમતિકો, યદા નિબ્બેમતિકો ભવિસ્સામિ, તદા તા આપત્તિયો પટિકરિસ્સામી’’તિ વિમતિં અનારોચેત્વા. ‘‘યદા નિબ્બેમતિકોતિ એત્થ સચે પનેસ નિબ્બેમતિકો ન હોતિ, વત્થું કિત્તેત્વાવ દેસેતું વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૯) અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં. તત્રાયં દેસનાવિધિ – સચે મેઘચ્છન્ને સૂરિયે ‘‘કાલો નુ ખો, વિકાલો’’તિ વેમતિકો ભુઞ્જતિ, તેન ભિક્ખુના ‘‘અહં, ભન્તે, વેમતિકો ભુઞ્જિં, સચે કાલો અત્થિ, સમ્બહુલા દુક્કટા આપત્તિયો આપન્નોમ્હિ. નો ચે અત્થિ, સમ્બહુલા પાચિત્તિયાપત્તિયો આપન્નોમ્હી’’તિ એવં વત્થું કિત્તેત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, યા તસ્મિં વત્થુસ્મિં સમ્બહુલા દુક્કટા વા પાચિત્તિયા વા આપત્તિયો આપન્નો, તા તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વત્તબ્બં. એસેવ નયો સબ્બાપત્તીસૂતિ.

ગણ્ઠિપદેસુ પનેવં વિનિચ્છયો વુત્તો – ‘‘અહં, આવુસો, ઇત્થન્નામાય આપત્તિયા વેમતિકો, યદા નિબ્બેમતિકો ભવિસ્સામિ, તદા તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામી’તિ વત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો, પાતિમોક્ખં સોતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૭૦) વચનતો યાવ નિબ્બેમતિકો ન હોતિ, તાવ સભાગાપત્તિં પટિગ્ગહેતું ન લભતિ. અઞ્ઞેસઞ્ચ કમ્માનં પરિસુદ્ધો નામ હોતિ. ‘‘પુન નિબ્બેમતિકો હુત્વા દેસેતબ્બમેવા’’તિ (કઙ્ખા. અભિ. ટી. નિદાનવણ્ણના) નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં અત્થિ, દેસિતે પન ન દોસો. ‘‘ઇતો વુટ્ઠહિત્વા તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામી’’તિ (મહાવ. ૧૭૦) એત્થાપિ એસેવ નયોતિ.

૨૫૯૭. ઉપોસથેતિ દિનકારકકત્તબ્બાકારવસેન પન્નરસી, સઙ્ઘુપોસથો, સુત્તુદ્દેસોતિ ઇમેહિ તીહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતે ઉપોસથે. સભિક્ખુમ્હા ચ આવાસાતિ ‘‘યસ્મિં ઉપોસથે કિચ્ચ’’ન્તિઆદિના વક્ખમાનપ્પકારા સભિક્ખુકા આવાસા. ઇધ ‘‘અનાવાસા’’તિ સેસો. આવાસો વા અનાવાસો વાતિ એત્થ ‘‘અભિક્ખુકો વા નાનાસંવાસકેહિ સભિક્ખુકો વા’’તિ ચ ન ગન્તબ્બોતિ એત્થ ‘‘અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેન અઞ્ઞત્ર અન્તરાયા’’તિ ચ સેસો. ‘‘અનાવાસો’’તિ ઉદોસિતાદયો વુત્તા. ભિક્ખુના ઉપોસથે સભિક્ખુમ્હા આવાસા વા અનાવાસા વા અભિક્ખુકો વા નાનાસંવાસકેહિ સભિક્ખુકો વા આવાસો વા અનાવાસો વા અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેન અઞ્ઞત્ર અન્તરાયા કુદાચનં કદાચિપિ ન ગન્તબ્બોતિ યોજના.

૨૫૯૮. યસ્મિં આવાસે પન ઉપોસથે કિચ્ચં સચે વત્તતિ, સો આવાસો ‘‘સભિક્ખુકો નામા’’તિ પકાસિતોતિ યોજના, ઇમિના સચે યત્થ ઉપોસથો ન વત્તતિ, સો સન્તેસુપિ ભિક્ખૂસુ અભિક્ખુકો નામાતિ દીપેતિ.

૨૫૯૯. ઉપોસથસ્સ પયોજનં, તપ્પસઙ્ગેન પવારણાય ચ નિદ્ધારેતુકામતાયાહ ‘‘ઉપોસથો કિમત્થાયા’’તિઆદિ.

૨૬૦૦. પટિક્કોસેય્યાતિ નિવારેય્ય. અદેન્તસ્સપિ દુક્કટન્તિ એત્થ ‘‘કોપેતું ધમ્મિકં કમ્મ’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

૨૬૦૧. સો ચાતિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ચતુવગ્ગાદિપ્પભેદેન પઞ્ચવિધો સો સઙ્ઘો ચ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન કત્તબ્બકમ્માનં વસેન પરિદીપિતો, ન છબ્બગ્ગાદીનં કાતું અયુત્તતાદસ્સનવસેન.

૨૬૦૨. ચતુવગ્ગાદિભેદનિબન્ધનં કમ્મં દસ્સેતુમાહ ‘‘પવારણ’’ન્તિઆદિ. પવારણઞ્ચ તથા અબ્ભાનઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ ઠપેત્વા ચતુવગ્ગેન અકત્તબ્બં કમ્મં ન વિજ્જતીતિ યોજના.

૨૬૦૩. મજ્ઝદેસે ઉપસમ્પદા મજ્ઝદેસૂપસમ્પદા, તં. અબ્ભાનં, મજ્ઝદેસૂપસમ્પદઞ્ચ વિના પઞ્ચવગ્ગેન સબ્બં કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ યોજના.

૨૬૦૪. કિઞ્ચિપિ કમ્મં ન ન કત્તબ્બન્તિ યોજના, સબ્બમ્પિ કમ્મં કત્તબ્બમેવાતિ અત્થો. દ્વે પટિસેધા પકતત્થં ગમયન્તીતિ. વીસતિવગ્ગેન સઙ્ઘેન સબ્બેસમ્પિ કમ્માનં કત્તબ્બભાવે કિમત્થં અતિરેકવીસતિવગ્ગસ્સ ગહણન્તિ આહ ‘‘ઊને દોસોતિ ઞાપેતું, નાધિકે અતિરેકતા’’તિ. યથાવુત્તે ચતુબ્બિધે સઙ્ઘે ગણનતો ઊને દોસો હોતિ, અધિકે દોસો ન હોતીતિ ઞાપેતું અતિરેકતા દસ્સિતા, અતિરેકવીસતિવગ્ગસઙ્ઘો દસ્સિતોતિ અધિપ્પાયો.

૨૬૦૫. ચતુવગ્ગેન કત્તબ્બે પકતત્તાવ ચત્તારો કમ્મપ્પત્તાતિ દીપિતાતિ યોજના. સેસા પકતત્તા છન્દારહાતિ સેસો. પકતત્તાતિ અનુક્ખિત્તા ચેવ અન્તિમવત્થું અનજ્ઝાપન્ના ચ ગહેતબ્બા. સેસેસુ ચાતિ પઞ્ચવગ્ગાદીસુપિ.

૨૬૦૬. ચતુવગ્ગાદિકત્તબ્બકમ્મં અસંવાસપુગ્ગલં ગણપૂરં કત્વા કરોન્તસ્સ દુક્કટં હોતિ. ન કેવલં દુક્કટમેવ, કતઞ્ચ કમ્મં કુપ્પતીતિ યોજના.

૨૬૦૭. પરિવાસાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન મૂલાયપટિકસ્સનાદીનં ગહણં. તત્રટ્ઠન્તિ પરિવાસાદીસુ ઠિતં. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘કતં કુપ્પતિ દુક્કટ’’ન્તિ ઇદં અનુવત્તેતિ. સેસં તૂતિ પરિવાસાદિકમ્મતો અઞ્ઞં પન ઉપોસથાદિકમ્મં. વટ્ટતીતિ તે પારિવાસિકાદયો ગણપૂરકે કત્વા કાતું વટ્ટતિ.

ઉપોસથક્ખન્ધકકથાવણ્ણના.