૧. મહાખન્ધકો

બોધિકથાવણ્ણના

મહાવગ્ગે ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનન્તિ ઉભિન્નં પાતિમોક્ખવિભઙ્ગાનં. યં ખન્ધકં સઙ્ગાયિંસૂતિ સમ્બન્ધો. ખન્ધાનં સમૂહો, ખન્ધાનં વા પકાસનતો ખન્ધકો. ખન્ધાતિ ચેત્થ પબ્બજ્જાદિચારિત્તવારિત્તસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમૂહો અધિપ્પેતો. પદભાજનીયે યેસં પદાનં અત્થા યેહિ અટ્ઠકથાનયેહિ પકાસિતાતિ યોજના. અથ વા યે અત્થાતિ યોજેતબ્બં. હિ-સદ્દો ચેત્થ પદપૂરણે દટ્ઠબ્બો.

૧. વિસેસકારણન્તિ ‘‘યેન સમયેન આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ, તેન સમયેના’’તિઆદિના વુત્તકારણં વિય વિસેસકારણં ભુમ્મવચનનિવત્તનકકારણન્તિ અત્થો. એતસ્સાતિ અભિસમ્બોધિતો પટ્ઠાય સત્થુ ચરિયાવિભાવનસ્સ વિનયપઞ્ઞત્તિયં કિં પયોજનં? યદિ વિસેસકારણં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. નિદાનદસ્સનં પયોજનન્તિ યોજના. નિદાનન્તિચેત્થ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુભૂતં વત્થુપુગ્ગલાદિકારણં અધિપ્પેતં, ન પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનમેવ. તેનાહ ‘‘યા હી’’તિઆદિ.

ઉરુવેલાયન્તિ એત્થ ઉરુ-સદ્દો મહન્તવાચી. વેલા-સદ્દો તીરપરિયાયો. ઉન્નતત્તાદિના વેલા વિય વેલા. ઉરુ મહન્તી વેલા ઉરુવેલા, તસ્સં. તેનાહ ‘‘મહાવેલાય’’ન્તિઆદિ. મરિયાદાતિ સીલાદિગુણસીમા. પત્તપુટેનાતિ તાલાદીનં પણ્ણપુટેન.

‘‘પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ અનુનાસિકલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. પઠમન્તિ ચ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. તસ્મા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા સબ્બપઠમં બોધિરુક્ખમૂલે વિહરતીતિ યોજના દટ્ઠબ્બા.

પાળિયં અથ ખોતિ એત્થ અથાતિ એતસ્મિં સમયેતિ અત્થો અનેકત્થત્તા નિપાતાનં. સત્તાહન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે એતં ઉપયોગવચનં. અથ ખોતિ અધિકારન્તરદસ્સને નિપાતો. તેન વિમુત્તિસુખપટિસંવેદનં પહાય પટિચ્ચસમુપ્પાદમનસિકારે અધિકતભાવં દસ્સેતિ. પટિચ્ચાતિ પટિમુખં ગન્ત્વા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અપેક્ખિત્વાતિ અત્થો. એતેન કારણબહુતા દસ્સિતા. સહિતેતિ કારિયબહુતા. અનુલોમન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. સ્વેવાતિ સો એવ પચ્ચયાકારો. પુરિમનયેન વા વુત્તોતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો પચ્ચયાકારો. પવત્તિયાતિ સંસારપ્પવત્તિયા.

પાળિયં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદીસુ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જા. લોકિયકુસલાકુસલચેતના સઙ્ખારા. લોકિયવિપાકમેવ વિઞ્ઞાણં. લોકિયવેદનાદિક્ખન્ધત્તયં નામં, ભૂતુપાદાયભેદં રૂપં. પસાદવિઞ્ઞાણભેદં સળાયતનં. વિપાકભૂતો સબ્બો ફસ્સો, વેદના ચ. રાગો તણ્હા. બલવરાગો, તિવિધા ચ દિટ્ઠિ ઉપાદાનં. ભવો પન દુવિધો કમ્મભવો, ઉપપત્તિભવો ચ. તત્થ કમ્મભવો સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ, ઉપપત્તિભવો ઉપાદિન્નકક્ખન્ધા. તેસં ઉપપત્તિ જાતિ. પાકો જરા. ભેદો મરણં. તે એવ નિસ્સાય સોચનં સોકો. કન્દનં પરિદેવો. દુક્ખં કાયિકં. દોમનસ્સં ચેતસિકં. અતિવિય સોકો ઉપાયાસો.

પચ્ચેકઞ્ચ સમ્ભવતિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. તેનાહ ‘‘ઇમિના નયેના’’તિઆદિ. ‘‘દુક્ખરાસિસ્સા’’તિ ઇમિના ન સત્તસ્સ. નાપિ સુભસુખાદીનન્તિ દસ્સેતિ.

હવેતિ બ્યત્તન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે નિપાતો. ‘‘અનુલોમપચ્ચયાકારપટિવેધસાધકા બોધિપક્ખિયધમ્મા’’તિ ઇદં પઠમવારે કિઞ્ચાપિ ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિઆદિના પટિલોમપચ્ચયાકારોપિ આગતો, તથાપિ ‘‘યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ અનુલોમપચ્ચયાકારપટિવેધસ્સેવ કારણત્તેન વુત્તન્તિ. યથા ચેત્થ, એવં દુતિયવારેપિ ‘‘યતો ખયં પચ્ચયાનં અવેદી’’તિ ગાથાય વુત્તત્તા ‘‘પચ્ચયાનં ખયસઙ્ખાત’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નો કલ્લો પઞ્હોતિ અયુત્તો ન બ્યાકાતબ્બો, અવિજ્જમાનં અત્તાનં સિદ્ધં કત્વા ‘‘કો ફુસતી’’તિ તસ્સ કિરિયાય પુટ્ઠત્તા ‘‘કો વઞ્ઝાપુત્તો ફુસતી’’તિઆદિ વિયાતિ અધિપ્પાયો. સોળસ કઙ્ખાતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાનં, નનુ ખો અહોસિં, કિં નુ ખો અહોસિં, કથં નુ ખો અહોસિં, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાનં, ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, નનુ ખો ભવિસ્સામિ, કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ, કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) એવં આગતા અતીતે પઞ્ચ, અનાગતે પઞ્ચ, પચ્ચુપ્પન્ને છાતિ સોળસવિધા કઙ્ખા.

તત્થ કિં નુ ખોતિ મનુસ્સદેવાદીસુ, ખત્તિયાદીસુ વા અઞ્ઞતરં નિસ્સાય કઙ્ખતિ. કથં નુ ખોતિ પન સણ્ઠાનાકારાદીસુ ઇસ્સરાદિજનકં, કારણં વા નિસ્સાય. કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ ચ મનુસ્સાદીસુ પઠમં કિં હુત્વા પચ્છા કિં અહોસિન્તિ કઙ્ખતિ. અહં નુ ખોસ્મીતિઆદિ ઇદાનિ અત્તનો વિજ્જમાનાવિજ્જમાનતં, સરૂપપકારાદિકઞ્ચ કઙ્ખતિ. વપયન્તીતિ વિઅપયન્તિ બ્યપગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘અપગચ્છન્તિ નિરુજ્ઝન્તી’’તિ.

૩. તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ પચ્ચયાકારપજાનનસ્સ, પચ્ચયક્ખયાધિગમસ્સ ચ વસેન. એકેકમેવ કોટ્ઠાસન્તિ અનુલોમપટિલોમતો એકેકમેવ કોટ્ઠાસં. પાટિપદરત્તિયા એવં મનસાકાસીતિ રત્તિયા તીસુપિ યામેસુ એવં ઇધ ખન્ધકપાળિયા આગતનયેન અનુલોમપટિલોમંયેવ મનસાકાસિ.

અજપાલકથાવણ્ણના

૪. તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેનાતિ પલ્લઙ્કસત્તાહસ્સ અપગમનેન. તમ્હા સમાધિમ્હાતિ અરહત્તફલસમાપત્તિસમાધિમ્હા. અન્તરન્તરા એવ હિ પચ્ચયાકારમનસિકારો. અવસેસકાલં પન સબ્બં ભગવા ફલસમાપત્તિયાપિ વીતિનામેસિ. તં સન્ધાય ‘‘તમ્હા સમાધિમ્હા’’તિ વુત્તં. રતનચઙ્કમેતિ ભગવતો ચિરં ઠિતસ્સ ચઙ્કમનાધિપ્પાયં ઞત્વા દેવતાહિ માપિતે રતનચઙ્કમે. રતનઘરન્તિ ભગવતો નિસીદનાધિપ્પાયં ઞત્વા દેવતાહિ માપિતં રતનમયં ગેહં.

તત્રાપીતિ ન કેવલં રતનઘરેયેવ. તત્રાપિ અજપાલનિગ્રોધમૂલેપિ અભિધમ્મં વિચિનન્તો એવ અન્તરન્તરા વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદેન્તોતિ અત્થો. તત્થાપિ હિ અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનં સમ્મસતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પીતિસમુટ્ઠિતા છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો રતનઘરે વિય નિચ્છરિંસુ એવ. ‘‘હુંહુ’’ન્તિ કરોન્તોતિ ‘‘સબ્બે હીનજાતિકા મં મા ઉપગચ્છન્તૂ’’તિ માનવસેન, સમીપં ઉપગતેસુ કોધવસેન ચ ‘‘અપેથા’’તિ અધિપ્પાયનિચ્છારિતં હુંહુંકારં કરોન્તો.

બ્રહ્મઞ્ઞન્તિ બ્રાહ્મણત્તં. અન્તન્તિ નિબ્બાનં. દેવાનં વા અન્તન્તિ મગ્ગઞાણાનં વા અન્તભૂતં અરહત્તફલં.

મુચલિન્દકથાવણ્ણના

૫. મુચલિન્દમૂલેતિ એત્થ ચ મુચલિન્દો વુચ્ચતિ નીપરુક્ખો, યો ‘‘નિચુલો’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઉપ્પન્નમેઘોતિ સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેત્વા ઉપ્પન્નો મહામેઘો. વદ્દલિકાતિ વુટ્ઠિયા એવ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન નામં. યા ચ સત્તાહં પવત્તત્તા સત્તાહવદ્દલિકાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘સત્તાહં અવિચ્છિન્નવુટ્ઠિકા અહોસી’’તિ. સીતવાતેન દૂસિતં દિનમેતિસ્સા વદ્દલિકાયાતિ સીતવાતદુદ્દિનીતિ આહ ‘‘ઉદકફુસિતસમ્મિસ્સેના’’તિઆદિ. ઉબ્બિદ્ધતા નામ દૂરભાવેન ઉપટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘મેઘવિગમેન દૂરીભૂત’’ન્તિ. ઇન્દનીલમણિ વિય દિબ્બતિ જોતેતીતિ દેવો, આકાસો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ વિવેકસ્સ સુખભાવં વિદિત્વા. સબ્બસો અસન્તુટ્ઠિસમુચ્છેદકત્તા મગ્ગઞાણાનં ‘‘ચતુમગ્ગઞાણસન્તોસેના’’તિ વુત્તં. અકુપ્પનભાવોતિ અકુજ્ઝનસભાવો.

રાજાયતનકથાવણ્ણના

૬. પચ્ચગ્ઘેતિ અભિનવે. અયમેવ અત્થો પસત્થો, ન પુરિમો. ન હિ બુદ્ધા મહગ્ઘં પત્તં પરિભુઞ્જન્તિ.

બ્રહ્મયાચનકથાવણ્ણના

૭. આલીયન્તિ સેવીયન્તીતિ આલયા. પઞ્ચ કામગુણાતિ આહ ‘‘સત્તા…પે… વુચ્ચન્તી’’તિ. સુટ્ઠુ મુદિતાતિ અતિવિય પમુદિતા. ઠાનં સન્ધાયાતિ ઠાન-સદ્દં અપેક્ખિત્વા. ઇમેસન્તિ સઙ્ખારાદીનં ફલાનં. પાળિયં સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદીનિ નિબ્બાનવેવચનાનિ. અપિસ્સૂતિ સમ્પિણ્ડનત્થે નિપાતો. ન કેવલં એતદહોસિ, ઇમાપિ ગાથા પટિભંસૂતિ અત્થો.

કિચ્છેન મે અધિગતન્તિ પારમિપૂરણં સન્ધાય વુત્તં, ન દુક્ખાપટિપદં. બુદ્ધાનઞ્હિ ચત્તારો મગ્ગા સુખાપટિપદાવ હોન્તિ. હ-ઇતિ બ્યત્તં, એકંસન્તિ દ્વીસુ અત્થેસુ નિપાતો, બ્યત્તં, એકંસેન વા અલન્તિ વિયોજેન્તિ. હલન્તિ વા એકો નિપાતો.

૮. પાળિયં સહમ્પતિસ્સાતિ સો કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સહકો નામ થેરો પઠમજ્ઝાનભૂમિયં બ્રહ્મપતિ હુત્વા નિબ્બત્તો, તેન નં ‘‘સહમ્પતી’’તિ સઞ્જાનિંસુ. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય, અસ્સવનેનાતિ અત્થો. સવનમેવ હિ સવનતા યથા દેવતાતિ.

ધમ્મો અસુદ્ધોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મો. સમલેહીતિ પૂરણકસ્સપાદીહિ છહિ સત્થારેહિ. અપાપુરાતિ દેસનાહત્થેન વિવર. દ્વારન્તિ અરિયમગ્ગં સન્ધાય વદતિ.

સેલેતિ ઘનસિલામયે. તથૂપમન્તિ એત્થ તથા-સદ્દો તં-સદ્દત્થે દટ્ઠબ્બો. તેન સો સેલપબ્બતો ઉપમા યસ્સ. તં તથૂપમન્તિ અત્થો. તેન વા પબ્બતાદિના પકારેન ઉપમા અસ્સાતિપિ અત્થો. ધમ્મમયન્તિ લોકુત્તરધમ્મભૂતં. ઉટ્ઠાહીતિ ધમ્મદેસનત્થાય ચારિકચરણત્થં ઇમમ્હા આસના કાયેન, અપ્પોસ્સુક્કભાવતો વા ચિત્તેન ઉટ્ઠેહિ, અયમેવ વા પાઠો. તેનેવ ‘‘વિચર, દેસસ્સૂ’’તિ દુવિધેપિ કાયચિત્તપયોગે નિયોજેસિ. વીરાતિઆદિ ચત્તારિ થુતિવસેન સમ્બોધનાનિ.

૯. બુદ્ધચક્ખુનાતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન, આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ‘‘બુદ્ધચક્ખૂ’’તિ નામં. સ્વાકારાતિ સદ્ધિન્દ્રિયાદયોવ આકારા સુન્દરા યેસં, તે સ્વાકારા, સુવિઞ્ઞાપયા, પરલોકઞ્ચ વજ્જઞ્ચ ભયતો દસ્સનસીલા ચાતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિનીતિ ગચ્છલતાપિ પોક્ખરણીપિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન પોક્ખરણી. એવમિતરેસુપિ. ઉદકાનુગ્ગતાનીતિ ઉદકતો અનુગ્ગતાનિ. અન્તો નિમુગ્ગાનેવ હુત્વા પુસન્તિ વડ્ઢન્તિ, તાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ. અચ્ચુગ્ગમ્માતિ ઉદકં અતિક્કમનવસેન ઉગ્ગન્ત્વા.

અપારુતાતિ વિવટા. તેસન્તિ સઉપનિસ્સયાનં સત્તાનં. દ્વારાતિ અરિયમગ્ગદ્વારાનિ. ઇદઞ્ચ અત્તનો સયમ્ભુઞાણેન સઉપનિસ્સયાનં તેસં મગ્ગુપ્પત્તિદિટ્ઠતં સન્ધાય વદતિ. વિહિંસસઞ્ઞીતિઆદીસુ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – ‘‘અહઞ્હિ અત્તનો પગુણં સુપ્પવત્તિતમ્પિ ઇમં પણીતં ધમ્મં અજાનન્તેસુ મનુજેસુ દેસનાય વિહિંસા કાયવાચાકિલમથો હોતી’’તિ એવં વિહિંસસઞ્ઞી હુત્વા ન ભાસિં ભાસિતું ન ઇચ્છિં. ઇદાનિ પન હેતુસમ્પન્ના અત્તનો સદ્ધાભાજનં વિવરન્તુ, પૂરેસ્સામિ નેસં સઙ્કપ્પન્તિ.

પઞ્ચવગ્ગિયકથાવણ્ણના

૧૦. આળારોતિ નામં. કાલામોતિ ગોત્તં. ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદીતિ કિં ઇદાનેવ ઉદપાદિ, નનુ બોધિમૂલે તેકાલિકા, કાલવિનિમુત્તા ચ સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારતો દિટ્ઠાતિ? સચ્ચં દિટ્ઠા, તથાપિ નામાદિવસેન અવિકપ્પિતા એકચિત્તક્ખણિકત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ. ન હિ એકેન ચિત્તેન સબ્બધમ્માનં નામજાતિઆદિકં પચ્ચેકં અનન્તં વિભાગં વિકપ્પેતું સક્કા વિકપ્પાનં વિરુદ્ધાનં સહાનુપ્પત્તિતો, સબ્બવિકપ્પારહધમ્મદસ્સનમેવ પનાનેન સક્કા કાતું. યથા દિટ્ઠેસુ પન યથિચ્છિતાકારં આરબ્ભ વિકપ્પો ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠે ચિત્તપટે વિય. ઇધાપિ આળારં નિસ્સાય આવજ્જનાનન્તરમેવ સબ્બાકારઞાણં ઉદપાદિ. ન કેવલઞ્ચ તં, અથ ખો પઞ્ચવગ્ગિયા એવ પઠમં ધમ્મં જાનિસ્સન્તિ, તપ્પમુખા ચ દેવતા, આળારો કાલં કત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને, ઉદકો ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તોતિ એવમાદિકં સબ્બમ્પિ નિસ્સાય ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ એવ. તં પન ખણસમ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દસ્સેતું કમેન ઓલોકેત્વા દેવતાય વુત્તે ઞાણં વિય કત્વા વુત્તં. સદ્દગતિયા હિ બન્ધત્તા એકેન ઞાણેન ઞાતમ્પિ વુચ્ચમાનં કમેન ઞાતં વિય પટિભાતિ, દેવતાપિ ચ ભગવતા ઞાતમેવત્થં આરોચેસિ. તેનેવ ‘‘ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવમઞ્ઞત્થાપિ ઈદિસેસુ ‘‘લોકં વોલોકેન્તો અસુકં અદ્દસ, તત્થ મયિ ગતે કિં ભવિસ્સતી’’તિ એવમાદિના સત્થુ હિતેસિતાસન્દસ્સનવસપ્પવત્તેસુ. સબ્બત્થ વચનગતિયં કમવુત્તિતે પઞ્ઞાયમાનેપિ એકેનેવ ઞાણેન સકલાવબોધો વેદિતબ્બો. બહુકારા ખો મે પઞ્ચવગ્ગિયાતિ ઉપકારસ્સાપિ વિજ્જમાનતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન ધમ્મદેસનાય કારણત્તેન અનુપકારાનમ્પિ દેસનતો.

૧૧. અન્તરા ચ ગયં અન્તરા ચ બોધિન્તિ ગયાય, બોધિસ્સ ચ અન્તરે તિગાવુતે ઠાને.

સબ્બાભિભૂતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં અભિભવિત્વા ઠિતો. અનૂપલિત્તોતિ કિલેસલેપેન અલિત્તો. તતો એવ સબ્બઞ્જહો. તણ્હક્ખયે વિમુત્તોતિ તણ્હક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણકરણવસએન વિમુત્તો. એવં સયં સબ્બધમ્મે અત્તનાવ જાનિત્વા. કમુદ્દિસેય્યન્તિ કં અઞ્ઞં ‘‘અયં મે આચરિયો’’તિ ઉદ્દિસેય્યં.

કાસિનં પુરન્તિ બારાણસિં. આહઞ્છન્તિ આહનિસ્સામિ. અમતાધિગમાય ઉગ્ઘોસનતો અમતદુન્દુભિન્તિ સત્થુ ધમ્મદેસના વુત્તા, ‘‘અમતભેરિં પહરિસ્સામી’’તિ ગચ્છામીતિ અત્થો.

અરહસિ અનન્તજિનોતિ અનન્તજિનોપિ ભવિતું યુત્તોતિ અત્થો. અનન્તઞાણતાય અનન્તો જિનો ચ, અનન્તેન વા ઞાણેન, અનન્તં વા દોસં જિતવા, ઉપ્પાદવયન્તરહિતતાય વા અનન્તં નિબ્બાનં અજિનિ કિલેસારયો મદ્દિત્વા ગણ્હીતિપિ અનન્તજિનો.

હુપેય્યાપીતિ એવમ્પિ ભવેય્ય, એવંવિધે રૂપકાયરતને ઈદિસેન ઞાણેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. એવં નામ કથનઞ્હિસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ અપરકાલે દુક્ખપ્પત્તસ્સ ભગવન્તં ઉપગમ્મ પબ્બજિત્વા મગ્ગફલપટિવેધાય પચ્ચયો જાતો. તથાહેસ ભગવા તેન સમાગમત્થં પદસાવ મગ્ગં પટિપજ્જિ.

૧૨. બાહુલ્લિકોતિ પચ્ચયબાહુલ્લિકો. પધાનવિબ્ભન્તોતિ પધાનતો દુક્કરચરણતો પરિહીનો. નત્થિ એત્થ અગારિયં, અગારસ્સ હિતં કસિગોરક્ખાદિકમ્મન્તિ અનગારિયા, પબ્બજ્જા, તં અનગારિયં. પબ્બજન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનં, અરહત્તફલન્તિ અત્થો. તસ્સ હિ અત્થાય કુલપુત્તા પબ્બજન્તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિં પચ્ચક્ખે અત્તભાવે. સયન્તિ અપરપ્પચ્ચયા. અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનોવ ઞાણેન પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જાતિ પાપુણિત્વા.

ઇરિયાયાતિ દુક્કરઇરિયાય. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિઆદીસુ મનુસ્સધમ્મતો લોકિયઞાણતો ઉપરિ અરિયં કાતું અલં સમત્થો અલમરિયો. ઞાણદસ્સનવિસેસોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પુબ્બભાગં અધિપ્પેતં. નોતિ નુ. ભાસિતમેતન્તિ એવરૂપમેતં વાક્યભેદન્તિ અત્થો. તે ચ ‘‘યદિ એસ પધાનકાલે ‘અહં અરહા’તિ વદેય્ય, મયઞ્ચ સદ્દહામ, ન ચાનેન તદા વુત્તં. ઇદાનિ પન વિજ્જમાનમેવ ગુણં વદતી’’તિ એકપદેન સતિં લભિત્વા ‘‘બુદ્ધો જાતો’’તિ ઉપ્પન્નગારવા આવુસોવાદં પહાય ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ આહંસુ. અઞ્ઞા ચિત્તન્તિ અઞ્ઞાય અરહત્તપ્પત્તિયા ચિત્તં.

૧૩. અન્તાતિ કોટ્ઠાસા દ્વે ભાગા. કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામસુખસ્સ અનુભવો. કિલેસકામા એવ વા આમિસસુખેન અલ્લીયનતો કામસુખલ્લિકાતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. ગમ્મોતિ ગામવાસીનં સન્તકો. અત્તકિલમથાનુયોગોતિ અત્તનો કિલમથસ્સ કણ્ટકસેય્યાદિદુક્ખસ્સ અનુયોગો. ઉભો અન્તેતિ યથાવુત્તે લોભો વા સસ્સતો વા એકો અન્તો, દોસો વા ઉચ્છેદો વા એકોતિ વેદિતબ્બો.

ચક્ખુકરણીતિઆદીસુ અત્તના સમ્પયુત્તઞાણચક્ખું કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. દુતિયં તસ્સેવ વેવચનં. ઉપસમોતિ કિલેસુપસમો. અભિઞ્ઞા, સમ્બોધો ચ ચતુસચ્ચપટિવેધોવ. નિબ્બાનં અસઙ્ખતધાતુ. એતેસમ્પિ અત્થાય સંવત્તતીતિ પટિપદં થોમેતિ. સમ્માદિટ્ઠીતિ ઞાણં. સમ્માસઙ્કપ્પોતિ વિતક્કો. સેસં ધમ્મતો સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૧૪. એવં ચત્તારોપિ મગ્ગે એકતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેહિ મગ્ગેહિ પટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દસ્સેતું ‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. જાતિપિ દુક્ખાતિઆદીસુ તત્થ તત્થ ભવે નિબ્બત્તમાનાનં સત્તાનં સબ્બપઠમં રૂપારૂપધમ્મપ્પવત્તિ ઇધ જાતિ નામ, સા ચ તત્થ તત્થ ભવેસુ ઉપલબ્ભમાનાનં દુક્ખાદીનં વત્થુભાવતો દુક્ખા, એવં જરાદીસુ દુક્ખવત્થુકતાય દુક્ખતા વેદિતબ્બા. પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા પન દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખવસેન દુક્ખા એવ. પોનોભવિકાતિ પુનબ્ભવકરણં પુનબ્ભવો ઉત્તરપદલોપેન, પુનબ્ભવો સીલમેતિસ્સાતિ પોનોભવિકા. નન્દિરાગસહગતાતિ એત્થ રૂપાદીસુ નન્દતિ પિયાયતીતિ નન્દી, સા એવ રાગોતિ નન્દિરાગોતિ ભાવપ્પધાનોયં નિદ્દેસો, નન્દિરાગત્તન્તિ અત્થો. તેન સહગતાનિ નન્દિરાગસહગતા. તત્ર તત્રાતિ તસ્મિં તસ્મિં ભવે. રૂપાદીસુ છસુ આરમ્મણેસુ કામસ્સાદનવસેન પવત્તા કામતણ્હા નામ. સસ્સતદિટ્ઠિયા સહ પવત્તા ભવતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સહ પવત્તા વિભવતણ્હા. અસેસવિરાગનિરોધોતિઆદિના નિબ્બાનમેવ વુચ્ચતિ. તત્થ વિરજ્જનં વિગમનં વિરાગો. નિરુજ્ઝનં નિરોધો. ઉભયેનાપિ સુટ્ઠુ વિગમોવ વુચ્ચતિ. અસેસાયપિ તણ્હાય વિરાગો, નિરોધો ચ યેન હોતિ, સો અસેસવિરાગનિરોધો, નિબ્બાનમેવ. યસ્મા ચ તં આગમ્મ તણ્હં, વટ્ટઞ્ચ ચજન્તિ પટિનિસ્સજ્જન્તિ વિમુચ્ચન્તિ ન અલ્લીયન્તિ, તસ્મા ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયોતિ વુચ્ચતિ.

૧૫. ચક્ખુન્તિઆદીનિ ઞાણવેવચનાનેવ.

૧૬. યાવકીવઞ્ચાતિ યત્તકં કાલં. તિપરિવટ્ટન્તિ સચ્ચઞાણ, કિચ્ચઞાણ, કતઞાણસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં પરિવટ્ટાનં વસેન તિપરિવટ્ટં ઞાણદસ્સનં. એત્થ ચ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, ઇદં દુક્ખસમુદય’’ન્તિ એવં ચતૂસુ સચ્ચેસુ યથાભૂતઞાણં સચ્ચઞાણં નામ. તેસુ એવ ‘‘પરિઞ્ઞેય્યં પહાતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં ભાવેતબ્બ’’ન્તિ એવં કત્તબ્બકિચ્ચજાનનઞાણં કિચ્ચઞાણં નામ. ‘‘પરિઞ્ઞાતં પહીનં સચ્છિકતં ભાવિત’’ન્તિ તસ્સ કિચ્ચસ્સ કતભાવજાનનઞાણં કતઞાણં નામ. દ્વાદસાકારન્તિ તેસમેવ એકેકસ્મિં સચ્ચે તિણ્ણં તિણ્ણં આકારાનં વસેન દ્વાદસાકારં.

અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિન્તિ અભિસમ્બુદ્ધો અરહત્તં પત્તોતિ એવં ન પટિજાનિં. યતો ચ ખોતિ યતો બોધિમૂલે નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય. અથાહન્તિ તતો પરં અહં. ઞાણઞ્ચ પન મેતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં સન્ધાય વદતિ. અકુપ્પા મેતિઆદિ તસ્સ પવત્તિઆકારદસ્સનં. તત્થ અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ અરહત્તફલં તસ્સ મગ્ગસઙ્ખાતકારણતો ચ આરમ્મણતો ચ અકુપ્પતા વેદિતબ્બા.

ઇમસ્મિં પન વેય્યાકરણસ્મિન્તિ નિગ્ગાથસુત્તે. ભઞ્ઞમાનેતિ ભણિયમાને. ધમ્મચક્ખુન્તિ ઇધ ચતુસચ્ચધમ્મેસુ ચક્ખુકિચ્ચકરણતો સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. યં કિઞ્ચીતિઆદિ નિબ્બાનારમ્મણત્તેપિ કિચ્ચવસેન અસમ્મોહતો પવત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં.

૧૭. ધમ્મચક્કન્તિ પટિવેધઞાણધમ્મઞ્ચેવ દેસનાઞાણધમ્મઞ્ચ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. ઓભાસોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનુભાવેન પવત્તો ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનો દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા ઠિતો ઓભાસો.

૧૮. દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો. એસ નયો સેસેસુપિ. અત્તનો પચ્ચક્ખતો અધિગતત્તા ન પરં પચ્ચેતિ, પરસ્સ સદ્ધાય એત્થ ન પવત્તતીતિ અપરપ્પચ્ચયો. એહિ ભિક્ખૂતિ એત્તકે વુત્તમત્તે પબ્બજ્જા, ઉપસમ્પદા ચ સિજ્ઝતિ, તેનેવ તત્થ ઇતિ-સદ્દેન પરિચ્છેદો દસ્સિતોતિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયાતિ વચનપરિયોસાને એવ ઉપસમ્પદા સિજ્ઝતિ, અટ્ઠકથાયં પન ‘એહિ ભિક્ખૂતિ ભગવતો વચનેના’તિ ઇદં એહિભિક્ખુસદ્દોપલક્ખિતવચનં એહિભિક્ખુવચનન્તિઆદિપદવસેન વુત્તં મુસાવાદવગ્ગોતિઆદીસુ વિયા’’તિ વદન્તિ, તદેતં પઠમપારાજિકટ્ઠકથાયં ‘‘ભગવા હિ…પે… એહિ ભિક્ખુ, ચર બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫ ભિક્ખૂપદભાજનીયવણ્ણના) ઇમિના વચનેન સમેતિ. યત્તકઞ્હિ ભગવતા નિયમેન વુચ્ચતિ, તત્તકં સબ્બમ્પિ અઙ્ગમેવ. સેક્ખપુથુજ્જનાનઞ્હિ એતં પરિપુણ્ણં વુચ્ચતિ, અસેક્ખાનં પન ‘‘ચર બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ પરિયોસાનન્તિ દટ્ઠબ્બં સિક્ખત્તયસમિદ્ધિતો. લોકિયસમ્પદાહિ ઉપરિભૂતા સેટ્ઠભૂતા સમ્પદાતિ ઉપસમ્પદા.

૧૯-૨૧. નીહારભત્તોતિ ભિક્ખૂહિ ગામતો નીહરિત્વા દિન્નભત્તો. કલ્લં નૂતિ યુત્તં નુ. એતં મમાતિઆદિ યથાક્કમં તણ્હામાનદિટ્ઠિગાહાનં દસ્સનં.

૨૨-૨૩. તસ્મા તિહાતિ એત્થ તિહાતિ નિપાતમત્તં, તસ્માતિ અત્થો. નિબ્બિન્દતીતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેન ઉક્કણ્ઠતિ. વિરજ્જતીતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં વસેન ન રજ્જતિ. વિમુચ્ચતીતિ ફલવસેન વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિન્તિઆદિ પચ્ચવેક્ખણઞાણદસ્સનં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કરણીયં ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પચ્ચેકં કત્તબ્બં પરિઞ્ઞાદિવસેન સોળસવિધં કિચ્ચં. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવાય સોળસકિચ્ચભાવાય, કિલેસક્ખયાય વા અપરં પુન મગ્ગભાવનાકિચ્ચં મે નત્થીતિ પજાનાતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાનતો અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં ન ભવિસ્સતીતિ અત્થો.

પબ્બજ્જાકથાવણ્ણના

૧૫. આળમ્બરન્તિ પણવં. વિકેસિકન્તિ વિપ્પકિણ્ણકેસં. વિક્ખેળિકન્તિ વિસ્સન્દમાનલાલં. સુસાનં મઞ્ઞેતિ સુસાનં વિય અદ્દસ સકં પરિજનન્તિ સમ્બન્ધો. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ સંવેગવસપ્પવત્તં વચનં નિચ્છારેસિ. ઉપસ્સટ્ઠન્તિ દુક્ખેન સમ્મિસ્સં, દુક્ખોતિણ્ણં સબ્બસત્તકાયજાતન્તિ અત્થો.

૨૬. ઇદં ખો યસાતિ ભગવા નિબ્બાનં સન્ધાયાહ. અનુપુબ્બિં કથન્તિ અનુપટિપાટિકથં. આદીનવન્તિ દોસં. ઓકારન્તિ નિહીનતા નિહીનજનસેવિતત્તા. સંકિલેસન્તિ તેહિ સત્તાનં સંકિલેસનં, સંકિલેસવિસયન્તિ વા અત્થો. કલ્લચિત્તન્તિ અરોગચિત્તં. સામં અત્તનાવ ઉક્કંસો ઉક્ખિપનં એતિસ્સન્તિ સામુક્કંસિકા, સચ્ચદેસના. તસ્સા સરૂપદસ્સનં ‘‘દુક્ખ’’ન્તિઆદિ.

૨૭. અસ્સદૂતેતિ અસ્સઆરુળ્હે દૂતે. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારન્તિ ઇદ્ધિકિરિયં. અભિસઙ્ખરેસિ અકાસિ.

૨૮. યથાદિટ્ઠન્તિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠં ચતુસ્સચ્ચભૂમિં સેસમગ્ગત્તયેન પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, પસ્સન્તસ્સાતિ અત્થો. માતુ નો જીવિતન્તિ એત્થ નોતિ નિપાતમત્તં, માતુ જીવિતન્તિ અત્થો. યસસ્સ ખીણાસવત્તા ‘‘એહિ ભિક્ખુ, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, ચર બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ એત્તકેનેવ ભગવા ઉપસમ્પદં અદાસિ. ખીણાસવાનઞ્હિ એત્તકેનેવ ઉપસમ્પદા અનુઞ્ઞાતા પુબ્બેવ દુક્ખસ્સ પરિક્ખીણત્તા. ચર બ્રહ્મચરિયન્તિ સાસનબ્રહ્મચરિયસઙ્ખાતં સિક્ખાપદપૂરણં સન્ધાય વુત્તં, ન મગ્ગબ્રહ્મચરિયં.

૩૦. સેટ્ઠાનુસેટ્ઠીનન્તિ સેટ્ઠિનો ચ અનુસેટ્ઠિનો ચ પવેણીવસેન આગતા યેસં કુલાનં સન્તિ, તેસં સેટ્ઠાનુસેટ્ઠીનં કુલાનં. ઓરકોતિ લામકો.

૩૨-૩૩. મા એકેન દ્વેતિ એકેન મગ્ગેન દ્વે ભિક્ખૂ મા અગમિત્થ. વિસુદ્ધે સત્તે, ગુણે વા મારેતીતિ મારો. પાપે નિયુત્તો પાપિમા.

સબ્બપાસેહીતિ સબ્બકિલેસપાસેહિ. યે દિબ્બા યે ચ માનુસાતિ યે દિબ્બકામગુણનિસ્સિતા, માનુસકકામગુણનિસ્સિતા ચ કિલેસપાસા નામ અત્થિ, સબ્બેહિ તેહિ. ‘‘ત્વં બુદ્ધો’’તિ દેવમનુસ્સેહિ કરિયમાનસક્કારસમ્પટિચ્છનં સન્ધાય વદતિ.

અન્તલિક્ખે ચરન્તે પઞ્ચાભિઞ્ઞેપિ બન્ધતીતિ અન્તલિક્ખચરો, રાગપાસો. મારો પન પાસમ્પિ અન્તલિક્ખચરં મઞ્ઞતિ. માનસોતિ મનોસમ્પયુત્તો.

જાનાતિ મન્તિ સો કિર ‘‘મહાનુભાવો અઞ્ઞો દેવપુત્તો નિવારેતીતિ ભીતો નિવત્તિસ્સતિ નુ ખો’’તિસઞ્ઞાય વત્વા ‘‘નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ વુત્તે ‘‘જાનાતિ મ’’ન્તિ દુમ્મનો પલાયિ.

૩૪. પરિવિતક્કો ઉદપાદીતિ યસ્મા એહિભિક્ખુભાવાય ઉપનિસ્સયરહિતાનમ્પિ પબ્બજિતુકામતા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, બુદ્ધા ચ તે ન પબ્બાજેન્તિ, તસ્મા તેસમ્પિ પબ્બજ્જાવિધિં દસ્સેન્તો એવં પરિવિતક્કેસીતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના પન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એહિભિક્ખુભાવેનેવ પબ્બજન્તિ. યે પટિક્ખિત્તપુગ્ગલાતિ સમ્બન્ધો. સયં પબ્બાજેતબ્બોતિ એત્થ ‘‘કેસમસ્સું ઓહારેત્વા’’તિઆદિવચનતો કેસચ્છેદનકાસાયચ્છાદનસરણદાનાનિ પબ્બજ્જા નામ, તેસુ પચ્છિમદ્વયં ભિક્ખૂહિ એવ કાતબ્બં, કારેતબ્બં વા. ‘‘પબ્બાજેહી’’તિ ઇદં તિવિધમ્પિ સન્ધાય વુત્તં. ખણ્ડસીમં નેત્વાતિ ભણ્ડુકમ્મારોચનપરિહરણત્થં. ભિક્ખૂનઞ્હિ અનારોચેત્વા એકસીમાય ‘‘એતસ્સ કેસે છિન્દા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતુમ્પિ ન વટ્ટતિ. પબ્બાજેત્વાતિ કેસાદિચ્છેદનમેવ સન્ધાય વુત્તં ‘‘કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા’’તિ વિસું વુત્તત્તા. પબ્બાજેતું ન લભતીતિ સરણદાનં સન્ધાય વુત્તં, અનુપસમ્પન્નેન ભિક્ખુઆણત્તિયા દિન્નમ્પિ સરણં ન રુહતિ.

યસસ્સીતિ પરિવારસમ્પન્નો. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવન્તિ ‘‘કેસા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂ’’તિઆદિનયં સઙ્ગણ્હાતિ, સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧૧) આગતનયેન ગહેતબ્બં. પુબ્બેતિ પુબ્બબુદ્ધુપ્પાદેસુ. મદ્દિતસઙ્ખારોતિ વિપસ્સનાવસેન વુત્તં. ભાવિતભાવનોતિ સમથવસેનાપિ.

કાસાયાનિ તિક્ખત્તું વા…પે… પટિગ્ગાહાપેતબ્બોતિ એત્થ ‘‘સબ્બદુક્ખનિસ્સરણત્થાય ઇમં કાસાવં ગહેત્વા’’તિ વા ‘‘તં કાસાવં દત્વા’’તિ વા વત્વા ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે, અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ એવં યાચનપુબ્બકં ચીવરં પટિચ્છાપેતિ. અથાપીતિઆદિ તિક્ખત્તું પટિગ્ગાહાપનતો પરં કત્તબ્બવિધિદસ્સનં. અથાપીતિ તતો પરમ્પીતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘ચીવરં અપ્પટિગ્ગાહાપેત્વા પબ્બજનપ્પકારભેદદસ્સનત્થં ‘‘અથાપી’’તિ વુત્તં, અથાપીતિ ચ અથ વાતિ અત્થો’’તિ વદન્તિ. ‘‘અદિન્નં ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના પબ્બજ્જા ન રુહતીતિ દસ્સેતિ.

પાદે વન્દાપેત્વાતિ પાદાભિમુખં નમાપેત્વા. દૂરે વન્દન્તોપિ હિ પાદે વન્દતીતિ વુચ્ચતિ. ઉપજ્ઝાયેન વાતિ એત્થ યસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હાતિ, અયં ઉપજ્ઝાયો. આભિસમાચારિકેસુ વિનયનત્થં યં આચરિયં કત્વા નિય્યાતેન્તિ, અયં આચરિયો. સચે પન ઉપજ્ઝાયો સયમેવ સબ્બં સિક્ખાપેતિ, અઞ્ઞસ્મિં ન નિય્યાતેતિ, ઉપજ્ઝાયોવસ્સ આચરિયોપિ હોતિ, યથા ઉપસમ્પદાકાલે સયમેવ કમ્મવાચં વાચેન્તો ઉપજ્ઝાયોવ કમ્મવાચાચરિયોપિ હોતિ.

અનુનાસિકન્તં કત્વા દાનકાલે અન્તરા વિચ્છેદો ન કાતબ્બોતિ આહ ‘‘એકસમ્બન્ધાની’’તિ.

‘‘આભિસમાચારિકેસુ વિનેતબ્બો’’તિ ઇમિના સેખિયવત્તખન્ધકવત્તેસુ, અઞ્ઞેસુ

ચ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિલોકવજ્જસિક્ખાપદેસુ સામણેરેહિ વત્તિતબ્બં, તત્થ અવત્તમાનો અલજ્જી, દણ્ડકમ્મારહો ચ હોતીતિ દસ્સેતિ.

પબ્બજ્જાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયમારકથાવણ્ણના

૩૫. પાળિયં અનુત્તરં વિમુત્તિં અનુપાપુણાથાતિ ‘‘ખીણાસવા મયં, કિં અમ્હાકં પધાનેના’’તિ વાસનાદોસેન વોસાનં અનાપજ્જિત્વા પન્તેસુ સેનાસનેસુ ફલસમાપત્તિયાવ વીતિનામનત્થં, તં દિસ્વા અઞ્ઞેસમ્પિ દિટ્ઠાનુગતિસમાપજ્જનત્થઞ્ચ ઓવદતીતિ વેદિતબ્બં.

દુતિયમારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભદ્દવગ્ગિયકથાવણ્ણના

૩૬. ઇદં નેસં પુબ્બકમ્મન્તિ તેસં તિંસજનાનં એકતો અભિસમયસ્સ પુબ્બકમ્મં. અઞ્ઞમ્પિ તેસં પચ્ચેકં પુબ્બબુદ્ધુપ્પાદેસુ સદ્ધમ્મસ્સવનસરણગમનદાનસીલસમાધિવિપસ્સનાસમાયોગવસેન બહું વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં અત્થેવાતિ ગહેતબ્બં. ઇતરથા હિ તદહેવ પટિવેધો, એહિભિક્ખુભાવાદિવિસેસો ચ ન સમ્પજ્જેય્ય.

ભદ્દવગ્ગિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉરુવેલપાટિહારિયકથાવણ્ણના

૩૭-૩૮. પાળિયં અગરૂતિ ભારિયં ન સિયાતિ અત્થો. ઉભિન્નં સજોતિભૂતાનન્તિ ઉભોસુ સજોતિભૂતેસુ. પત્તે પક્ખિપીતિ તં નાગં નિહતતેજં ધમ્મદેસનાય સન્તપ્પેત્વા સરણસીલાનિ દત્વા સકલરત્તિં ભગવન્તં પયિરુપાસિત્વા ઠિતં જટિલાનં દસ્સનત્થં પત્તે પક્ખિપિ, ન અહિતુણ્ડિકો વિય બલક્કારેનાતિ વેદિતબ્બં. યત્ર હિ નામાતિ યો નામ.

૩૯. અજ્જણ્હોતિ અજ્જ એકદિવસં. અગ્ગિસાલમ્હીતિ અગ્યાગારે. સુમનાનં બુદ્ધાનં મનસા સદિસો મનો અસ્સાતિ સુમનમનસો. અધિચિત્તોતિ મહાકરુણાદીહિ અધિચિત્તો. ઉદિચ્છરેતિ ઉલ્લોકેસું, પરિવારેસુન્તિ અત્થો. અનેકવણ્ણા અચ્ચિયોતિ છબ્બણ્ણરંસિયો વુત્તા. અહં તે ધુવભત્તેન પટિમાનનં કરિસ્સામીતિ સેસો.

૪૦. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ પરિક્ખીણાય રત્તિયા, મજ્ઝરત્તિસમયેતિ અત્થો. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિરૂપચ્છવિવણ્ણા. કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલ-સદ્દસ્સ અનવસેસત્થો, કપ્પ-સદ્દસ્સ સમન્તભાવો, તસ્મા અનવસેસં સમન્તતો વનસણ્ડન્તિ અત્થો. ચતુદ્દિસાતિ ચતૂસુ દિસાસુ. યત્ર હિ નામાતિ યં નામ.

૪૩. અઙ્ગમગધાતિ અઙ્ગમગધરટ્ઠવાસિનો. ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ અભિઞ્ઞિદ્ધિયેવ પટિપક્ખાનં તિત્થિયાનં, વેનેય્યસત્તગતદોસાનઞ્ચ હરણતો અપનયનતો પાટિહારિયં, તં તં વા સત્તહિતં પટિચ્ચ હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, તદેવ પાટિહારિયં. ઇદ્ધિ એવ પાટિહારિયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં.

૪૪. પંસુકૂલં ઉપ્પન્નં હોતીતિ પુણ્ણાય દાસિયા સરીરં પરિક્ખિપિત્વા છડ્ડિતં સાણમયં કિમિકુલાકુલં પરિયેસનવસેન ઉપ્પન્નં હોતિ, યં ભગવા ભૂમિં કમ્પેન્તો પારુપિત્વા પચ્છા મહાકસ્સપત્થેરસ્સ અદાસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ વદન્તિ. કત્થ નુ ખોતિઆદિપરિવિતક્કો જટિલાનં વિવિધપાટિહારિયદસ્સનત્થં કતો. પાણિના ખણન્તો વિય ઇદ્ધિયા મત્તિકં અપનેત્વા દિન્નત્તા વુત્તં ‘‘પાણિના પોક્ખરણિં ખણિત્વા’’તિ.

૪૬. ફાલિયન્તુ, કસ્સપ, કટ્ઠાનીતિ ઉરુવેલકસ્સપેન નિવેદિતે એવમવોચાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં સેસેસુપિ.

૪૯. અન્તરટ્ઠકાસુ હિમપાતસમયેતિ એત્થ માઘમાસસ્સ અવસાને ચતસ્સો, ફગ્ગુણમાસસ્સ આદિમ્હિ ચતસ્સોતિ એવં ઉભિન્નં માસાનં અન્તરે અટ્ઠરત્તિયો અન્તરટ્ઠકા નામ. તાસુ અન્તરટ્ઠકાસુ રત્તીસુ હિમપાતકાલે. ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જનમ્પિ સહસા તદુભયકરણવસેન વુત્તં.

૫૦. ઉદકવાહકોતિ ઉદકોઘો. રેણુહતાયાતિ રજોકિણ્ણાય, અતિન્તાયાતિ અત્થો. નાવાયાતિ કુલ્લેન. ઇદં નુ ત્વં મહાસમણાતિ ઇધ નુ ત્વં. ધ-કારસ્સ દ-કારં, અનુસારઞ્ચ કત્વા ‘‘ઇદં નૂ’’તિ વુત્તં ‘‘એકમિદાહ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૫, ૨૬૫) વિય. ‘‘ઇમસ્મિં પદેસે ત્વં નુ ખો ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. અયમહમસ્મીતિ અયમહં ઇધ ઠિતોસ્મીતિ અત્થો.

૫૧. ચિરપટિકાતિ ચિરકાલતો પટ્ઠાય. કેસમિસ્સં સબ્બં પરિક્ખારં ઉદકે પવાહેત્વાતિપિ યોજેતબ્બં. અરણિકમણ્ડલુઆદિકા તાપસપરિક્ખારા ખારી નામ, તંહરણકકાજં ખારિકાજં નામ. અગ્ગિહુતમિસ્સન્તિ અગ્ગિપૂજોપકરણસહિતં.

૫૨-૩. ઉપસગ્ગોતિ ઉપદ્દવો. ‘‘અડ્ઢુડ્ઢાનિ પાટિહારિયસહસ્સાની’’તિ ઇદં નાગદમનાદીનિ પન્નરસ પાટિહારિયાનિ વજ્જેત્વા વુત્તં અપ્પકમધિકં ગણનૂપગં ન હોતીતિ.

૫૪. ગયાયન્તિ ગયાનામિકાય નદિયા અદૂરભવત્તા ગામો ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ગયા નામ જાતો, તસ્સં. ગયાસીસેતિ એવંનામકે પિટ્ઠિપાસાણે.

‘‘યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા…પે… સુખં વા’’તિઆદિના ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિચિત્તેસુ સોમનસ્સદોમનસ્સઉપેક્ખાવેદનામુખેન સેસારૂપક્ખન્ધાનમ્પિ આદિત્તતં દસ્સેતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં મનોદ્વારસ્સ અધિપ્પેતત્તા. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ મનોદ્વારવીથિપઅયાપન્નમેવ ગહિતં.

ઉરુવેલપાટિહારિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બિમ્બિસારસમાગમકથાવણ્ણના

૫૫. યઞ્ઞા અભિવદન્તીતિ યાગહેતુ ઇજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. ઉપધીસૂતિ એત્થ દુક્ખસુખાદીનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ચત્તારો ઉપધી કામખન્ધકિલેસઅભિસઙ્ખારૂપધીનં વસેન. તેસુ ખન્ધૂપધિ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખન્ધૂપધીસુ મલન્તિ ઞત્વા’’તિ. યઞ્ઞાતિ યઞ્ઞહેતુ. યિટ્ઠેતિ મહાયાગે. હુતેતિ દિવસે દિવસે કત્તબ્બે અગ્ગિપરિચરણે. કિં વક્ખામીતિ કથં વક્ખામિ.

૫૭-૮. આસીસનાતિ મનોરથા. સિઙ્ગીસુવણ્ણનિક્ખેનાતિ સિઙ્ગીસુવણ્ણસ્સ રાસિના. સુવણ્ણેસુ હિ યુત્તિકતં હીનં. તતો રસવિદ્ધં સેટ્ઠં, તતો આકરુપ્પન્નં સેટ્ઠં, તતો યંકિઞ્ચિ દિબ્બસુવણ્ણં સેટ્ઠં, તત્રાપિ ચામીકરં, તતો સાતકુમ્ભં, તતો જમ્બુનદં, તતોપિ સિઙ્ગીસુવણ્ણં સેટ્ઠં. તસ્સ નિક્ખં નામ પઞ્ચસુવણ્ણપરિમાણં. અટ્ઠસુવણ્ણાદિભેદં અનેકવિધમ્પિ વદન્તિ. દસસુ અરિયવાસેસૂતિ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો હોતિ છળઙ્ગસમન્નાગતો એકારક્ખો ચતુરાપસ્સેનો પણુન્નપચ્ચેકસચ્ચો સમવયસટ્ઠેસનો અનાવિલસઙ્કપ્પો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો સુવિમુત્તચિત્તો સુવિમુત્તપઞ્ઞો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૮, ૩૬૦; અ. નિ. ૧૦.૧૯) –

એવમાગતેસુ દસસુ અરિયવાસેસુ. તત્થ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનોતિ પઞ્ચનીવરણેહિ વિપ્પયુત્તતા વુત્તા. છળઙ્ગસમન્નાગતોતિ ઇટ્ઠાદીસુ છસુ આરમ્મણેસુ સોમનસ્સિતાદિપટિપક્ખા છળઙ્ગુપેક્ખા વુત્તા. એકારક્ખોતિ ઉપટ્ઠિતસતિતા. સઙ્ખાયસેવના અધિવાસના પરિવજ્જના વિનોદનાસઙ્ખાતાનિ ચત્તારિ અપસ્સેના નિસ્સયા એતસ્સાતિ ચતુરાપસ્સેનો, એતેન ચ તે નિસ્સયા દસ્સિતા. પણુન્નાનિ અપનીતાનિ દિટ્ઠિગતિકેહિ પચ્ચેકં ગહિતાનિ દિટ્ઠિસચ્ચાનિ યસ્સ, સો પણુન્નપચ્ચેકસચ્ચો, તેન લોકિયઞાણેન દિટ્ઠિપ્પહાનં વુત્તં. કામેસના ભવેસનાબ્રહ્મચરિયેસનાસઙ્ખાતા એસના સમ્મદેવ અવયા અનૂના સટ્ઠા નિસટ્ઠા અનેનાતિ સમવયસટ્ઠેસનો. એતેન તિણ્ણં એસનાનં અભાવો વુત્તો. ‘‘અનાવિલસઙ્કપ્પો’’તિ ઇમિના કામવિતક્કાદીહિ અનાવિલચિત્તતા. ‘‘પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો’’તિ ઇમિના ચતુત્થજ્ઝાનસમાયોગેન વિગતદરથતા વુત્તા. ‘‘સુવિમુત્તચિત્તો’’તિ ઇમિના મગ્ગો. ‘‘સુવિમુત્તપઞ્ઞો’’તિ ઇમિના પચ્ચવેક્ખણઞાણમુખેન ફલઞાણં વુત્તં. એતે હિ અરિયા વસન્તિ એત્થાતિ અરિયવાસાતિ વુચ્ચન્તિ. તે પન વાસા વુત્થા વસિતા સમ્પાદિતા યેન, સો વુત્થવાસો, ભગવા. દસબલોતિ દસહિ કાયબલેહિ, ઞાણબલેહિ ચ ઉપેતો. યાનિ હેતાનિ –

‘‘કાળાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૮; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૨૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦.૨૧; વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૫; બુ. વ. અટ્ઠ. ૧.૩૯; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૮૧; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૪૪) –

એવં વુત્તાનિ દસહત્થિકુલાનિ પુરિમપુરિમતો દસબલગુણોપેતાનિ, તેસુ સબ્બજેટ્ઠાનં દસન્નં છદ્દન્તાનં બલાનિ ભગવતો કાયસ્સ દસબલાનિ નામ. તઞ્ચ કાળાવકસઙ્ખાતાનં પકતિહત્થીનં કોટિસહસ્સસ્સ, મજ્ઝિમપુરિસાનં પન દસન્નં કોટિસહસ્સાનઞ્ચ બલં હોતિ, તં ‘‘નારાયનસઙ્ઘાતબલ’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ.

યાનિ પનેતાનિ પાળિયં ‘‘ઇધ, સારિપુત્ત, તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૪૮; અ. નિ. ૧૦.૨૧; વિભ. ૭૬૦; પટિ. મ. ૨.૪૪) વુત્તાનિ ઠાનાઠાનઞાણબલં, કમ્મવિપાકઞાણબલં, સબ્બત્થગામિનિપટિપદાઞાણબલં, અનેકધાતુનાનાધાતુલોકઞાણબલં, સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતાઞાણબલં, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણબલં, ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસવોદાનવુટ્ઠાનઞાણબલં, પુબ્બેનિવાસઞાણબલં, દિબ્બચક્ખુઞાણબલં, આસવક્ખયઞાણબલન્તિ દસબલઞાણાનિ, ઇમાનિ ભગવતો દસબલાનિ નામ. દસહિ અસેક્ખેહિ અઙ્ગેહીતિ અરહત્તફલસમ્પયુત્તેહિ પાળિયં ‘‘અસેક્ખા સમ્માદિટ્ઠિ…પે… અસેક્ખો સમ્માસમાધિ, અસેક્ખં સમ્માઞાણં, અસેક્ખા સમ્માવિમુત્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૮, ૩૬૦) એવં વુત્તેહિ દસહિ અસેક્ખધમ્મેહિ સમન્નાગતો. એત્થ ચ દસ્સનટ્ઠેન વુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ એવ જાનનટ્ઠેન સમ્માઞાણન્તિપિ વુત્તા, વુત્તાવસેસા પન ફલચિત્તસમ્પયુત્તા સબ્બે ફસ્સાદિધમ્મા સમ્માવિમુત્તીતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

બિમ્બિસારસમાગમકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપબ્બજ્જાકથાવણ્ણના

૬૦. સારીબ્રાહ્મણિયા પુત્તો સારિપુત્તો. મોગ્ગલીબ્રાહ્મણિયા પુત્તો મોગ્ગલ્લાનો. છન્નપરિબ્બાજકસ્સાતિ સેતવત્થેન હિરિકોપીનં છાદેત્વા વિચરણકપરિબ્બાજકસ્સ, તેન ‘‘નાયં નગ્ગપરિબ્બાજકો’’તિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉપઞ્ઞાત’’ન્તિ ઇમસ્સ વિવરણં ઞાતો ચેવાતિ. ‘‘મગ્ગ’’ન્તિ ઇમસ્સ વિવરણં ઉપગતો ચ મગ્ગોતિ. તેન ચ ઉપઞ્ઞાતન્તિ એત્થ ઞાત-સદ્દો ઞાણપરિયાયો. મગ્ગન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન મગ્ગોવ વુત્તો. ઉપસદ્દો ચ ઉપગમનત્થો મગ્ગસદ્દેનપિ સમ્બન્ધિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનં નામ અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં ઉપગતઞાણઞ્ચેવ હોતિ, તેહિ ઉપગતો પટિપન્નો મગ્ગો ચ, તસ્મા યંનૂનાહં અનુબન્ધેય્યન્તિ. ઉપઞ્ઞાતં નિબ્બાનન્તિ ઉપપત્તિયા અનુમાનેન ઞાતં નિબ્બાનં. ‘‘મગ્ગ’’ન્તિ ઇમસ્સ વિવરણં મગ્ગન્તોતિ, અનુમાનેન ઞાતં પચ્ચક્ખતો દસ્સનત્થાય ગવેસન્તોતિ અત્થો.

નિરોધો ચ નિરોધૂપાયો ચ એકસેસેન નિરોધોતિ વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. પટિપાદેન્તોતિ નિગમેન્તો.

ઇતો ઉત્તરીતિ ઇતો મયા લદ્ધસોતાપત્તિતો ઉત્તરિ ઇતરમગ્ગત્તયં યદિપિ નત્થિ, તથાપિ એસો એવ મયા ગવેસિતો નિબ્બાનધમ્મોતિ અત્થો.

૬૨-૩. તદારમ્મણાયાતિ નિબ્બાનારમ્મણાય સોતાપત્તિફલવિમુત્તિયા. તેસં આયસ્મન્તાનન્તિ સપરિસાનં તેસં દ્વિન્નં પરિસાનં તસ્મિંયેવ ખણે ભગવતો ધમ્મં સુત્વા અરહત્તં પાપુણિ, અગ્ગસાવકા પન અત્તનો ઞાણકિચ્ચસ્સ મહન્તતાય કતિપાહચ્ચયેન. તેનાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. ઉસૂયનકિરિયાય કમ્મભાવં સન્ધાય ‘‘ઉપયોગત્થેવા’’તિ વુત્તં.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપબ્બજ્જાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપજ્ઝાયવત્તકથાવણ્ણના

૬૪. વજ્જાવજ્જન્તિ ખુદ્દકં, મહન્તઞ્ચ વજ્જં. ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ એત્થ ઉત્તિટ્ઠં નામ પિણ્ડાય ચરણં વુચ્ચતિ ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૬૮) વિય. ઉત્તિટ્ઠત્થાય ગહિતં પત્તં ઉત્તિટ્ઠપત્તં, તેનાહ ‘‘પિણ્ડાય ચરણકપત્ત’’ન્તિ. તસ્સ ઉપનામે કો દોસોતિ આહ ‘‘તસ્મિં હી’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા મનુસ્સા એતસ્મિંયેવ એતે ભુઞ્જન્તીતિ ઉત્તિટ્ઠપત્તે ઉચ્છિટ્ઠસઞ્ઞિનો, તસ્મા ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ વુત્તં ઉત્તિટ્ઠ-સદ્દેનેવ મનુસ્સાનં સઞ્ઞાય ઉચ્છિટ્ઠતાપિ ગમ્મતીતિ. કેચિ પન ‘‘ઉચ્છિટ્ઠસદ્દેન સમાનત્થો ઉત્તિટ્ઠસદ્દો’’તિ વદન્તિ. ‘‘ઉત્તિટ્ઠા’’તિ ત્વાપચ્ચયન્તોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ઉટ્ઠહિત્વા’’તિ. ઉપજ્ઝાયં ગહેતુન્તિ ઉપજ્ઝાયત્તં મનસા ગહેતું, યાચનવચનેન તસ્સ અનુમતિં ગહેતુન્તિ વા અત્થો.

૬૫. પતિસ્સયનં પતિસ્સો, ગરું નિસ્સાય વત્તનભાવો, યંકિઞ્ચિ ગારવન્તિ અત્થો. સહ પતિસ્સેન સપ્પતિસ્સો, પરં જેટ્ઠં કત્વા તસ્સોવાદે વત્તનતાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જેટ્ઠકભાવઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ. સાહૂતિ સાધુ સુન્દરં. લહૂતિ અગરુ, સુભરતાતિ અત્થો. ઓપાયિકન્તિ ઉપાયપટિસંયુત્તં, એવં પટિપજ્જનં નિત્થરણૂપાયોતિ અત્થો. પતિરૂપન્તિ સામીચિકમ્મમિદન્તિ અત્થો. પાસાદિકેનાતિ પસાદાવહેન કાયવચીપયોગેન સમ્પાદેહીતિ અત્થો. કાયેનાતિ એતદત્થવિઞ્ઞાપકં હત્થમુદ્દાદિં દસ્સેન્તો કાયેન વિઞ્ઞાપેતિ. સાધૂતિ સમ્પટિચ્છનં સન્ધાયાતિ ઉપજ્ઝાયેન ‘‘સાહૂ’’તિઆદીસુ વુત્તેસુ સદ્ધિવિહારિકસ્સ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છનં વચનં સન્ધાય ‘‘કાયેન વિઞ્ઞાપેતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. આયાચનદાનમત્તેનાતિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ પઠમં આયાચનમત્તેન, તતો ઉપજ્ઝાયસ્સ ચ ‘‘સાહૂ’’તિઆદિના વચનમત્તેનાતિ અત્થો.

૬૬. અસ્સાતિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ. દ્વે ચીવરાનીતિ ઉત્તરાસઙ્ગં, સઙ્ઘાટિઞ્ચ સન્ધાય વદતિ. ઇતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ન ઉપજ્ઝાયસ્સ ભણમાનસ્સા’’તિ એત્થ ન-કારતો પટ્ઠાય, તેન ‘‘નાતિદૂરે’’તિઆદીસુ ન-કારપટિસિદ્ધેસુ આપત્તિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. સબ્બત્થ દુક્કટાપત્તીતિ આપદાઉમ્મત્તખિત્તચિત્તવેદનટ્ટતાદીહિ વિના પણ્ણત્તિં અજાનિત્વાપિ વદન્તસ્સ ગિલાનસ્સપિ દુક્કટમેવ. આપદાસુ હિ અન્તરન્તરા કથા વત્તું વટ્ટતિ. એવમઞ્ઞેસુપિ ન-કારપટિસિદ્ધેસુ ઈદિસેસુ, ઇતરેસુ પન ગિલાનોપિ ન મુચ્ચતિ. પાળિયં ‘‘હેટ્ઠાપીઠં વા પરામસિત્વા’’તિ ઇદં પુબ્બે તત્થ ઠપિતપત્તાદિના અસઙ્ઘટ્ટનત્થાય વુત્તં, ચક્ખુના ઓલોકેત્વાપિ અઞ્ઞેસં અભાવં ઞત્વાપિ ઠપેતું વટ્ટતિ એવ. આપત્તિયા આસન્નન્તિ આપત્તિકરણમેવ.

ગામેતિ અન્તોગામે તાદિસે મણ્ડપાદિમ્હિ. અન્તરઘરેતિ અન્તોગેહે. પટિક્કમનેતિ આસનસાલાયં. ધોતવાલિકાયાતિ ઉદકેન ગતટ્ઠાને નિરજાય પરિસુદ્ધવાલિકાય. નિદ્ધૂમેતિ જન્તાઘરે જલિયમાનઅગ્ગિધૂમરહિતે. જન્તાઘરઞ્હિ નામ હિમપાતબહુલેસુ દેસેસુ તપ્પચ્ચયરોગપીળાદિનિવારણત્થં સરીરસેદાપનટ્ઠાનં. તત્થ કિર અન્ધકારપટિચ્છન્નતાય બહૂપિ એકતો પવિસિત્વા ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અગ્ગિતાપપરિહારાય મત્તિકાય મુખં લિમ્પિત્વા સરીરં યાવદત્થં સેદેત્વા ચુણ્ણાદીહિ ઉબ્બટ્ટેત્વા નહાયન્તિ. તેનેવ પાળિયં ‘‘ચુણ્ણં સન્નેતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઉલ્લોકન્તિ ઉદ્ધં ઓલોકનટ્ઠાનં. ઉપરિભાગન્તિ અત્થો.

અઞ્ઞત્થ નેતબ્બોતિ યત્થ વિહરતો સાસને અનભિરતિ ઉપ્પન્ના, તતો અઞ્ઞત્થ કલ્યાણમિત્તાદિસમ્પત્તિયુત્તટ્ઠાને નેતબ્બો. વિસભાગપુગ્ગલાનન્તિ લજ્જિનો વા અલજ્જિનો વા ઉપજ્ઝાયસ્સ અવડ્ઢિકામે સન્ધાય વુત્તં. સચે પન ઉપજ્ઝાયો અલજ્જી ઓવાદમ્પિ ન ગણ્હાતિ, લજ્જિનો ચ એતસ્સ વિસભાગા હોન્તિ, તત્થ ઉપજ્ઝાયં વિહાય લજ્જીહેવ સદ્ધિં આમિસાદિપરિભોગો કાતબ્બો. ઉપજ્ઝાયાદિભાવો હેત્થ ન પમાણન્તિ દટ્ઠબ્બં. પરિવેણં ગન્ત્વાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ પરિવેણં ગન્ત્વા. ‘‘ન સુસાન’’ન્તિ ઇદં ઉપલક્ખણં, ઉપચારસીમતો બહિ ગન્તુકામેન અનાપુચ્છા ગન્તું ન વટ્ટતિ.

ઉપજ્ઝાયવત્તકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધિવિહારિકવત્તકથાવણ્ણના

૬૭. સદ્ધિવિહારિકવત્તકથાયં સઙ્ગહેતબ્બો અનુગ્ગહેતબ્બોતિઆદીસુ અનાદરિયં પટિચ્ચ ધમ્મામિસેહિ અસઙ્ગણ્હન્તાનં આચરિયુપજ્ઝાયાનં દુક્કટં વત્તભેદત્તા. તેનેવ પરિવારેપિ ‘‘નદેન્તો આપજ્જતી’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સદ્ધિવિહારિકવત્તકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નસમ્માવત્તનાદિકથાવણ્ણના

૬૮. નસમ્માવત્તનાદિકથાયં વત્તં ન પૂરેય્યાતિ ‘‘વત્તકરણકાલો’’તિ વત્થુવિજાનનવસેન ઞત્વા માનકોસજ્જાદિવસેન વા ઉપજ્ઝાયાદીસુ અનાદરેન વા ‘‘અકાતું ન વટ્ટતી’’તિ અજાનનતાય વા ન કરેય્ય, દુક્કટમેવ. અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયાતિઆદીહિ ચ અકરોન્તસ્સ પન અનાપત્તિ. સબ્બાનિ હિ વત્તાનિ સેખિયાનેવ, તસ્મા સેખિયેસુ વુત્તનયેનેવેત્થ સબ્બોપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ગેહસ્સિતપેમન્તિ મેત્તાપેમં.

સાદિયનં વા અસાદિયનં વા ન જાનાતીતિ ‘‘મયિ સાદિયન્તે અકરોન્તાનં આપત્તિ હોતિ, પટિક્ખિપિત્વા અસાદિયન્તે આપત્તિ ન હોતી’’તિ એવં ન જાનાતીતિ અત્થો. ‘‘તેસુ એકો વત્તસમ્પન્નો ભિક્ખુ…પે… તેસં અનાપત્તી’’તિ વચનતો સચે કોચિ ‘‘તુમ્હાકં સદ્ધિવિહારિકે, અન્તેવાસિકે વા ગિલાને ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, ઓવાદાનુસાસનિઆદિકં સબ્બં કત્તબ્બં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ, તે વા સદ્ધિવિહારિકાદયો ‘‘અપ્પોસ્સુક્કા હોથા’’તિ વદન્તિ, વત્તં વા ન સાદિયન્તિ, આચરિયુપજ્ઝાયાનમ્પિ અનાપત્તિ.

નસમ્માવત્તનાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથાવણ્ણના

૬૯. રાધબ્રાહ્મણવત્થુસ્મિં પાળિયં ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતોતિ સકલસરીરે સઞ્જાતપણ્ડુવણ્ણો. પણ્ડુવણ્ણસ્સ સકલસરીરે બ્યાપિતભાવદસ્સનત્થઞ્હિ વિચ્છાવચનં કતં. અધિકારન્તિ ઉપકારં. કતવેદિનોતિ અત્તનો કતં ઉપકારં પટિકિરિયાય ઞાપકા. ઉપસમ્પદાકમ્મવાચાય યં વત્તબ્બં, તં પરિયોસાને વક્ખામ. પરિમણ્ડલેહીતિ પરિપુણ્ણેહિ.

૭૧-૭૩. પણ્ણત્તિવીતિક્કમન્તિ સિક્ખાપદવીતિક્કમં. પાળિયં પિણ્ડિયાલોપભોજનન્તિ જઙ્ઘપિણ્ડિમંસબલેન ચરિત્વા આલોપાલોપવસેન પરિયિટ્ઠભોજનં. અતિરેકલાભોતિ ભિક્ખાહારતો અધિકલાભો. સઙ્ઘભત્તાદીનં વિભાગો સેનાસનક્ખન્ધકે આવિ ભવિસ્સતિ. વિહારોતિ તિણકુટિકાદિસહિતો પાકારપરિચ્છિન્નો સકલો સઙ્ઘારામો. અડ્ઢયોગોતિ એકસાલો દીઘપાસાદો. હત્થિપિટ્ઠિગરુળસણ્ઠાનો દીઘપાસાદોતિપિ વદન્તિ. પાસાદોતિ ચતુરસ્સો ઉચ્ચો અનેકભૂમકપાસાદો. હમ્મિયન્તિ મુણ્ડચ્છદનો ચન્દિકઙ્ગણયુત્તો નાતિઉચ્ચો પાસાદો. ગુહાતિ પબ્બતગુહા. પૂતિમુત્તન્તિ ગોમુત્તં.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આચરિયવત્તકથાવણ્ણના

૭૬. સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનોતિ ‘‘એવં નિવાસેતબ્બ’’ન્તિઆદિના સિક્ખાપદેન ઓવદિયમાનો. વાદં આરોપેત્વાતિ ‘‘ઓલમ્બિત્વા નિવાસનાદીસુ કો દોસો? યદિ દોસો ભવેય્ય, પરિમણ્ડલનિવાસનાદીસુપિ દોસો સિયા’’તિઆદિના નિગ્ગહં આરોપેત્વા. તંયેવ તિત્થાયતનન્તિ દિટ્ઠિસઙ્ખાતતિત્થમેવ આયતનં દુક્ખુપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ તિત્થાયતનં. આયસ્મતો નિસ્સાય વચ્છામીતિ આયસ્મન્તં નિસ્સાય વસિસ્સામીતિ અત્થો.

આચરિયવત્તકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પણામનાખમાપનાકથાવણ્ણના

૮૦. યં પુબ્બે લક્ખણં વુત્તં, તેનેવ લક્ખણેન નિસ્સયન્તેવાસિકસ્સ આપત્તિ ન વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધયોજના દટ્ઠબ્બા. પોત્થકેસુ પન ‘‘ન તેનેવ લક્ખણેના’’તિ એત્થ ન-કારં છડ્ડેત્વા ‘‘તેનેવ લક્ખણેન નિસ્સયન્તેવાસિકસ્સ આપત્તિ વેદિતબ્બા’’તિ લિખન્તિ, તં પમાદલિખિતં. તથા હિ તેનેવ લક્ખણેન આપત્તિભાવે ગય્હમાને નિસ્સયમુત્તકસ્સાપિ અમુત્તકસ્સાપિ આપત્તિ એવાતિ વુત્તલક્ખણેન આપત્તિં આપજ્જેય્ય. તથા ચ ‘‘નિસ્સયન્તેવાસિકેન હિ યાવ આચરિયં નિસ્સાય વસતિ, તાવ સબ્બં આચરિયવત્તં કાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અનન્તરવચનેન વિરોધો સિયા. વિસુદ્ધિમગ્ગેપિ ચ –

‘‘નિસ્સયાચરિય, ઉદ્દેસાચરિય, નિસ્સયન્તેવાસિક, ઉદ્દેસન્તેવાસિક, સમાનાચરિયકા પન યાવ નિસ્સયઉદ્દેસા અનુપચ્છિન્ના. તાવ પટિજગ્ગિતબ્બા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૧) –

વુત્તં. તસ્મા વુત્તનયેન ઇધ પરિગળિતં ન-કારં આનેત્વા તેનેવ સદ્ધિવિહારિકસ્સ વુત્તેનેવ લક્ખણેન નિસ્સયન્તેવાસિકસ્સ આપત્તિ ન વેદિતબ્બાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો.

પણામનાખમાપનાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિકથાવણ્ણના

૮૩. નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિકથાયં ‘‘યો વા એકસમ્ભોગપરિભોગો, તસ્સ સન્તિકે નિસ્સયો ગહેતબ્બો’’તિ ઇમિના લજ્જીસુ એવ નિસ્સયગ્ગહણં નિયોજેતિ અલજ્જીસુ પટિક્ખિત્તત્તા. એત્થ ચ પરિભોગસદ્દેન એકકમ્માદિકો સંવાસો ગહિતો પચ્ચયપરિભોગસ્સ સમ્ભોગ-સદ્દેન ગહિતત્તા, એતેન ચ સમ્ભોગસંવાસાનં અલજ્જીહિ સદ્ધિં ન કત્તબ્બતં દસ્સેતિ. પરિહારો નત્થીતિ આપત્તિપરિહારો નત્થિ. તાદિસોતિ યત્થ નિસ્સયો ગહિતપુબ્બો, યો ચ એકસમ્ભોગપરિભોગો, તાદિસો. તથા વુત્તન્તિ ‘‘લહું આગમિસ્સામી’’તિ વુત્તઞ્ચેતિ અત્થો. ‘‘ચત્તારિ પઞ્ચ દિવસાની’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં. યદિ એકાહદ્વીહેન સભાગતા પઞ્ઞાયતિ, ઞાતદિવસેન ગહેતબ્બોવ. અથાપિ ચતુપઞ્ચાહેનાપિ ન પઞ્ઞાયતિ, યત્તકેહિ દિવસેહિ પઞ્ઞાયતિ, તત્તકાનિ અતિક્કમેતબ્બાનિ. સભાગતં ઓલોકેમીતિ પન લેસો ન કાતબ્બો.

દહરા સુણન્તીતિ એત્થ અસુત્વાપિ આગમિસ્સતિ, કેનચિ અન્તરાયેન ચિરાયતીતિ સઞ્ઞાય સતિ લબ્ભતેવ પરિહારો. તેનાહ ‘‘ઇધેવાહં વસિસ્સામીતિ પહિણતિ, પરિહારો નત્થી’’તિ.

એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થીતિ ગમને નિરુસ્સાહં સન્ધાય વુત્તં. સઉસ્સાહસ્સ પન સેનાસનપટિસામનાદિવસેન કતિપાહે ગતેપિ ન દોસો.

તત્રેવ વસિતબ્બન્તિ તત્ર સભાગટ્ઠાને એવ નિસ્સયં ગહેત્વા વસિતબ્બં. ‘‘તંયેવ વિહારં…પે… વસિતું વટ્ટતી’’તિ ઇમિના ઉપજ્ઝાયે સઙ્ગણ્હન્તેયેવ તંસમોધાને નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ વુત્તા, તસ્મિં પન કોધેન વા ગણનિરપેક્ખતાય વા અસઙ્ગણ્હન્તે અઞ્ઞેસુ ગહિતો નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ દસ્સેતિ.

આચરિયમ્હા નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિયં વુત્તો ‘‘કોચિ આચરિયો’’તિઆદિકો નયો ઉપજ્ઝાયપક્કમનાદીસુપિ નેત્વા તત્થ ચ વુત્તો ઇધાપિ નેત્વા યથારહં યોજેતબ્બો.

દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમ્મ અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વસન્તીતિ ઉપચારસીમતો બહિ અઞ્ઞસ્મિં વિહારે અન્તેવાસિકાનં વસનટ્ઠાનતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમ્મ વસન્તિ. તેન બહિઉપચારેપિ અન્તેવાસિકાદીનં વસનટ્ઠાનતો દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તરે આસન્નપદેસે વસતિ, નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ દસ્સેતિ. અન્તોઉપચારસીમાયં પન દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા વસતો નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતેવ.

નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપસમ્પાદેતબ્બપઞ્ચકકથાવણ્ણના

૮૪. ઉપજ્ઝાચરિયલક્ખણકથાયં ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બોતિ ઉપજ્ઝાયેન હુત્વા ન પબ્બાજેતબ્બો. અસેક્ખસ્સ અયન્તિ અસેક્ખો, લોકિયલોકુત્તરો સીલક્ખન્ધો.

અન્તગ્ગાહિકાયાતિ સસ્સતુચ્છેદકોટ્ઠાસગ્ગાહિકાય. પચ્છિમાનિ દ્વેતિ અપ્પસ્સુતો હોતિ, દુપ્પઞ્ઞો હોતીતિ ઇમાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ. પચ્છિમાનિ તીણીતિ ન પટિબલો ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું, આપત્તિં ન જાનાતિ, આપત્તિયા વુટ્ઠાનં ન જાનાતીતિ ઇમાનિ તીણિ. કુક્કુચ્ચસ્સ હિ પાળિઅટ્ઠકથાનયસઙ્ખાતધમ્મતો વિનોદેતું અપટિબલતા નામ અબ્યત્તતા એવ હોતીતિ સાપિ આપત્તિઅઙ્ગમેવ વુત્તા.

અભિવિસિટ્ઠો ઉત્તમો સમાચારો આભિસમાચારો, વત્તપટિવત્તસીલં. તં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તા ખન્ધકસિક્ખાપદસઙ્ખાતા સિક્ખા આભિસમાચારિકા. સિક્ખાપદમ્પિ હિ તં તત્થ પટિપૂરણત્થિકેહિ ઉગ્ગહણાદિવસેન સિક્ખિતબ્બતો ‘‘સિક્ખા’’તિ વુચ્ચતિ. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતા કારણભૂતાતિ આદિબ્રહ્મચરિયકા સિક્ખા, ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નસિક્ખાપદં. તેનેવ વિસુદ્ધિમગ્ગેપિ ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નસિક્ખાપદં આદિબ્રહ્મચરિયકં, ખન્ધકવત્તપઅયાપન્નં આભિસમાચારિક’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૧) વુત્તં. તસ્મા સેક્ખપણ્ણત્તિય’’ન્તિ એત્થ સિક્ખિતબ્બતો સેક્ખા, ભગવતા પઞ્ઞત્તત્તા પણ્ણત્તિ. સબ્બાપિ ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્ના સિક્ખાપદપણ્ણત્તિ ‘‘સેક્ખપણ્ણત્તી’’તિ વુત્તાતિ ગહેતબ્બા. નામરૂપપરિચ્છેદેતિ એત્થ કુસલત્તિકાદીહિ વુત્તં જાતિભૂમિપુગ્ગલસમ્પયોગવત્થારમ્મણકમ્મદ્વારલક્ખણરસાદિભેદેહિ વેદનાક્ખન્ધાદિચતુબ્બિધં સનિબ્બાનં નામં, ભૂતુપાદાયભેદં રૂપઞ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા જાનનપઞ્ઞા, તપ્પકાસકો ચ ગન્થો નામરૂપપરિચ્છેદો નામ. ઇમિના અભિધમ્મત્થકુસલેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સિક્ખાપેતુન્તિ ઉગ્ગણ્હાપેતું.

ઉપસમ્પાદેતબ્બપઞ્ચકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બવત્થુકથાવણ્ણના

૮૬. તિત્થિયપરિવાસકથાયં આજીવકસ્સ વાતિઆદીસુ અકિરિયવાદી આજીવકો નામ, કિરિયવાદિનો પન નિગણ્ઠાપિ અઞ્ઞેપિ નગ્ગતિત્થિકા અચેલકપદે સઙ્ગહિતા. સબ્બથા નગ્ગસ્સેવ તિત્થિયપરિવાસો વિહિતો. સો ચ તેનેવ નગ્ગવેસેન ભિક્ખૂનં સન્તિકં આગતસ્સ, ન પટિચ્છાદેત્વા આગતસ્સાતિ દસ્સેતું ‘‘સચે સોપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સોપીતિ આજીવકો.

આમિસકિઞ્ચિક્ખસમ્પદાનં નામ અપ્પમત્તકસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ અનુપ્પદાનં. રૂપૂપજીવિકાતિ અત્તનો રૂપમેવ નિસ્સાય જીવન્તિયો. વેસિયા ગોચરો બહુલં પવત્તિટ્ઠાનં અસ્સાતિ વેસિયાગોચરો. એસ નયો સબ્બત્થ. યોબ્બન્નાતીતાતિ અનિવિદ્ધા એવ મહલ્લિકભાવં પત્તા થુલ્લકુમારી એવાતિ વુત્તં. આદાયસ્સાતિ આદાનસ્સ ગહણસ્સ.

અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચાબાધવત્થુકથાવણ્ણના

૮૮-૯. પઞ્ચાબાધાદિવત્થૂસુ પાળિયં સોમ્હિ અરોગો, વિબ્ભમિસ્સામીતિ સો અહં અરોગો, વિબ્ભમિસ્સામીતિ અત્થો. નખપિટ્ઠિપ્પમાણન્તિ કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખપિટ્ઠિ અધિપ્પેતા. ‘‘પટિચ્છન્ને ઠાને નખપિટ્ઠિપ્પમાણં અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતં હોતિ, વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા અપ્પટિચ્છન્નટ્ઠાને તાદિસમ્પિ ન વટ્ટતિ, પટિચ્છન્નટ્ઠાનેપિ ચ વડ્ઢનકપક્ખે ઠિતોપિ ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધમેવ હોતિ. પાકટટ્ઠાનેપિ પન નખપિટ્ઠિપ્પમાણતો ઊનતરં અવડ્ઢનકં વટ્ટતીતિ યે ગણ્હેય્યું, તેસં તં ગહણં પટિસેધેતું ‘‘મુખે પના’’તિઆદિ વુત્તં.

કોલટ્ઠિમત્તકોપીતિ બદરટ્ઠિપ્પમાણોપિ. અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતોપિ ન વટ્ટતીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન કોલટ્ઠિમત્તતો ખુદ્દકતરોપિ ગણ્ડો ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સચ્છવિં કારેત્વા’’તિ, વિજ્જમાનચ્છવિં કત્વાતિ અત્થો. ‘‘સઞ્છવિ’’ન્તિ વા પાઠો, સઞ્જાતચ્છવિન્તિ અત્થો. ગણ્ડાદીસુ વૂપસન્તેસુપિ ગણ્ડાનં વિવણ્ણમ્પિ હોતિ, તં વટ્ટતિ.

પદુમપુણ્ડરીકપત્તવણ્ણન્તિ રત્તપદુમસેતપદુમપુપ્ફદલવણ્ણં. કુટ્ઠે વુત્તનયેનેવાતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાને અવડ્ઢનકં વટ્ટતિ, અઞ્ઞત્થ ન કિઞ્ચિપિ વટ્ટતીતિ વુત્તનયં દસ્સેતિ. સોસબ્યાધીતિ ખયરોગો. યક્ખુમ્મારોતિ કદાચિ કદાચિ આગન્ત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા હત્થમુખાદિકં અવયવં ભૂમિયં ઘંસનકો યક્ખોવ રોગો.