૨. ઉપોસથક્ખન્ધકો

સન્નિપાતાનુજાનનાદિકથાવણ્ણના

૧૩૨. ઉપોસથક્ખન્ધકે તરન્તિ ઓતરન્તિ એત્થાતિ તિત્થં, લદ્ધિ. ઇતોતિ સાસનલદ્ધિતો.

૧૩૫. આપજ્જિત્વા વા વુટ્ઠિતોતિ એત્થ દેસનારોચનાનમ્પિ સઙ્ગહો. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘વુટ્ઠિતા વા દેસિતા વા આરોચિતા વા આપત્તિ…પે… અસન્તી નામ હોતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વુત્તં.

મનુજેનાતિ આસન્નેન સહ. પરેતિ દૂરટ્ઠેપિ પરપુગ્ગલે સન્ધાય ગિરં નો ચ ભણેય્યાતિ યોજના.

‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) વુત્તત્તા ગરુકાપત્તિપિ આવિકરણમત્તેન વુટ્ઠાતીતિ કેચિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં પરિવાસાદિવિધાનસુત્તેહિ વિરુજ્ઝનતો. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથાભૂતઞ્હિ અત્તાનમાવિકરોન્તં પેસલા ભિક્ખૂ ‘‘અકામા પરિવત્થબ્બ’’ન્તિઆદિવચનં નિસ્સાય અનિચ્છમાનમ્પિ નં ઉપાયેન પરિવાસાદીનિ દત્વા અવસ્સં સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપેસ્સન્તિ, તતો તસ્સ અવિપ્પટિસારાદીનં વસેન ફાસુ હોતિ. પઠમં પાતિમોક્ખુદ્દેસન્તિ નિદાનુદ્દેસં દસ્સેતિ. પુબ્બે અવિજ્જમાનં પઞ્ઞાપેસીતિ. ન કેવલઞ્ચ એતં, પુબ્બે પઞ્ઞત્તમ્પિ પન પારાજિકાદિસિક્ખાપદં સબ્બં ભગવા ‘‘તત્રિમે ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા ઉદ્દેસં આગચ્છન્તી’’તિઆદિના પારાજિકુદ્દેસાદિવસેન વિનયમાતિકં કત્વા નિદાનુદ્દેસેન સહ સયમેવ સઙ્ગહેત્વા ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞાપેસીતિ દટ્ઠબ્બં. તદેતં સબ્બમ્પિ સન્ધાય ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૩) વુત્તં.

૧૩૬. એતં ૩૪ વેદિતબ્બન્તિ યસ્મિં તસ્મિં ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વાતિ એવં અત્થજાતં.

સન્નિપાતાનુજાનનાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સીમાનુજાનનકથાવણ્ણના

૧૩૮. ‘‘પુરત્થિમાય દિસાયા’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. તસ્સં પન દિસાયં નિમિત્તે અસતિ યત્થ અત્થિ, તતો પટ્ઠાય પઠમં ‘‘પુરત્થિમાય અનુદિસાય, દક્ખિણાય દિસાયા’’તિઆદિના સમન્તા વિજ્જમાનટ્ઠાનેસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા પુન ‘‘પુરત્થિમાય અનુદિસાયા’’તિ પઠમકિત્તિતં કિત્તેતું વટ્ટતિ, તીહિ નિમિત્તેહિ સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાયપિ સીમાય સમ્મન્નિતબ્બતો. તિક્ખત્તું સીમામણ્ડલં સમ્બન્ધન્તેનાતિ વિનયધરેન સયં એકસ્મિંયેવ ઠાને ઠત્વા કેવલં નિમિત્તકિત્તનવચનેનેવ સીમામણ્ડલં સમન્તા નિમિત્તેન નિમિત્તં બન્ધન્તેનાતિ અત્થો. તં તં નિમિત્તટ્ઠાનં અગન્ત્વાપિ હિ કિત્તેતું વટ્ટતિ. તિયોજનપરમાય સીમાય સમન્તતો તિક્ખત્તું અનુપરિગમનસ્સ એકદિવસેન દુક્કરત્તા વિનયધરેન સયં અદિટ્ઠમ્પિ પુબ્બે ભિક્ખૂહિ યથાવવત્થિતં નિમિત્તં ‘‘પાસાણો ભન્તે’’તિઆદિના કેનચિ વુત્તાનુસારેન સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિઆદિના કિત્તેતુમ્પિ વટ્ટતિ એવ.

સુદ્ધપંસુપબ્બતોતિ ન કેનચિ કતો સયંજાતોવ વુત્તો. તથા સેસાપિ. ઇતરોપીતિ સુદ્ધપંસુપબ્બતાદિકોપિ પબ્બતો. હત્થિપ્પમાણતોતિ એત્થ ભૂમિતો ઉગ્ગતપ્પદેસેન હત્થિપ્પમાણં ગહેતબ્બં. ચતૂહિ વા તીહિ વાતિ સીમાભૂમિયં ચતૂસુ, તીસુ વા દિસાસુ ઠિતેહિ. એકિસ્સા એવ પન દિસાય ઠિતેહિ તતો બહૂહિપિ સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતિ. દ્વીહિ પન દ્વીસુ દિસાસુ ઠિતેહિપિ ન વટ્ટતિ. તસ્માતિ યસ્મા એકેન ન વટ્ટતિ, તસ્મા. તં બહિદ્ધા કત્વાતિ કિત્તિતનિમિત્તસ્સ અસીમત્તા અન્તોસીમાય કરણં અયુત્તન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ.

દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણતા સણ્ઠાનતો ગહેતબ્બા, ન તુલગણનાવસેન, ભારતો પલપરિમાણઞ્ચ મગધતુલાય ગહેતબ્બં. સા ચ લોકિયતુલાય દ્વિગુણાતિ વદન્તિ. અતિમહન્તોપીતિ ભૂમિતો હત્થિપ્પમાણં અનુગ્ગન્ત્વા હેટ્ઠાભૂમિયં ઓતિણ્ણઘનતો અનેકયોજનપ્પમાણોપિ. સચે હિ તતો હત્થિપ્પમાણં કૂટં ઉગ્ગચ્છતિ, પબ્બતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ.

અન્તોસારાનન્તિ તસ્મિં ખણે તરુણતાય સારે અવિજ્જમાનેપિ પરિણામેન ભવિસ્સમાનસારેપિ સન્ધાય વુત્તં. તાદિસાનઞ્હિ સૂચિદણ્ડકપ્પમાણપરિણાહાનં ચતુપઞ્ચમત્તમ્પિ વનં વટ્ટતિ. અન્તોસારમિસ્સકાનન્તિ અન્તોસારેહિ રુક્ખેહિ સમ્મિસ્સાનં. એતેન ચ સારરુક્ખમિસ્સમ્પિ વનં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તમ્પીતિ સારરુક્ખે સન્ધાય વુત્તં. વનમજ્ઝે વિહારં કરોન્તીતિ રુક્ખઘટાય અન્તરે રુક્ખે અચ્છિન્દિત્વા વતિઆદીહિ વિહારપરિચ્છેદં કત્વાવ અન્તોરુક્ખન્તરેસુ એવ પરિવેણપણ્ણસાલાદીનં કરણવસેન યથા અન્તોવિહારમ્પિ વનમેવ હોતિ, એવં વિહારં કરોન્તીતિ અત્થો. યદિ હિ સબ્બં રુક્ખં છિન્દિત્વા વિહારં કરેય્યું, વિહારસ્સ અવનત્તા તં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતં વનં એકત્થ કિત્તેતબ્બં સિયા. ઇધ પન અન્તોપિ વનત્તા ‘‘વનં ન કિત્તેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સચે હિ તં કિત્તેન્તિ, ‘‘નિમિત્તસ્સ ઉપરિ વિહારો હોતી’’તિઆદિના અનન્તરે વુત્તદોસં આપજ્જતિ. એકદેસન્તિ વનેકદેસં, રુક્ખવિરહિતટ્ઠાને કતવિહારસ્સ એકપસ્સે ઠિતવનસ્સ એકદેસન્તિ અત્થો.

સૂચિદણ્ડકપ્પમાણોતિ વંસદણ્ડપ્પમાણો. લેખનિદણ્ડપ્પમાણોતિ કેચિ. માતિકાટ્ઠકથાયં પન અવેભઙ્ગિયવિનિચ્છયે ‘‘યો કોચિ અટ્ઠઙ્ગુલસૂચિદણ્ડકમત્તોપિ વેળુ…પે… ગરુભણ્ડ’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુબ્બત્તસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તત્તા તનુતરો વેળુદણ્ડોતિ ચ સૂચિદણ્ડોતિ ચ ગહેતબ્બં. વંસનળકસરાવાદીસૂતિ વેળુપબ્બે વા નળપબ્બે વા કપલ્લકાદિમત્તિકભાજનેસુ વાતિ અત્થો. તઙ્ખણમ્પીતિ તરુણપોતકે અમિલાયિત્વા વિરુહનજાતિકે સન્ધાય વુત્તં. યે પન પરિણતા સમૂલં ઉદ્ધરિત્વા રોપિતાપિ છિન્નસાખા વિય મિલાયિત્વા ચિરેન નવમૂલઙ્કુરુપ્પત્તિયા જીવન્તિ, મીયન્તિયેવ વા, તાદિસે કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. એતન્તિ નવમૂલસાખાનિગ્ગમનં.

મજ્ઝેતિ સીમાય મહાદિસાનં અન્તો. કોણન્તિ સીમાય ચતૂસુ કોણેસુ દ્વિન્નં દ્વિન્નં મગ્ગાનં સમ્બન્ધટ્ઠાનં. પરભાગે કિત્તેતું વટ્ટતીતિ તેસં ચતુન્નં કોણાનં બહિ નિક્ખમિત્વા ઠિતેસુ મગ્ગેસુ એકિસ્સા દિસાય એકં, અઞ્ઞિસ્સા દિસાય ચાપરન્તિ એવં ચત્તારોપિ મગ્ગા ચતૂસુ દિસાસુ કિત્તેતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. એવં પન કિત્તિતમત્તેન કથં એકાબદ્ધતા વિગચ્છતીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ. પરતો ગતટ્ઠાનેપિ એતે એવ તે ચત્તારો મગ્ગા. ‘‘ચતૂસુ દિસાસુ ગચ્છન્તી’’તિ હિ વુત્તં. તસ્મા એત્થ કારણં વિચિનિતબ્બં.

‘‘ઉત્તરન્તિયા ભિક્ખુનિયા’’તિ ઇદઞ્ચ પાળિયં (પાચિ. ૬૯૨) ભિક્ખુનીનં નદીપારગમને નદિલક્ખણસ્સ આગતત્તા વુત્તં. ભિક્ખૂનં અન્તરવાસકતેમનમત્તમ્પિ વટ્ટતિ એવ. ‘‘નદિચતુક્કેપિ એસેવ નયો’’તિ ઇમિના એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ પરતો ગતટ્ઠાનેપિ કિત્તેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ચ ‘‘અસ્સમ્મિસ્સનદિયો ચતસ્સોપિ કિત્તેતું વટ્ટતી’’તિ અસમ્મિસ્સ-ગ્ગહણં કતં. મૂલેતિ આદિકાલે. નદિં ભિન્દિત્વાતિ યથા ઉદકં અનિચ્છન્તેહિ કસ્સકેહિ મહોઘે નિવત્તેતું ન સક્કા, એવં નદિકૂલં ભિન્દિત્વા.

ઉક્ખેપિમન્તિ દીઘરજ્જુના કુટેન ઉસ્સિઞ્ચનીયં.

અસમ્મિસ્સેહીતિ સબ્બદિસાસુ ઠિતપબ્બતેહિ એવ, પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરેહિ વા નિમિત્તન્તરાબ્યવહિતેહિ. સમ્મિસ્સેહીતિ એકત્થ પબ્બતો, અઞ્ઞત્થ પાસાણોતિ એવં ઠિતેહિ અટ્ઠહિપિ. ‘‘નિમિત્તાનં સતેનાપી’’તિ ઇમિના એકિસ્સાય એવ દિસાય બહુનિમિત્તાનિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં? પબ્બતો ભન્તે. પુન પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં? પાસાણો ભન્તે’’તિઆદિના કિત્તેતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાતિ તિકોણા. ચતુરસ્સાતિ સમચતુરસ્સા, મુદિઙ્ગસણ્ઠાના પન આયતચતુરસ્સા. એકકોટિયં સઙ્કોચિતા, તદઞ્ઞાય વિત્થિણ્ણા વા હોતીતિ. સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વાતિ આયતિં બન્ધિતબ્બાય સીમાય નેસં વિહારાનં પરિચ્છેદતો બહિ સીમન્તરિકપ્પહોનકં ઉપચારં ઠપેત્વા. બદ્ધા સીમા યેસુ વિહારેસુ, તે બદ્ધસીમા. પાટેક્કન્તિ પચ્ચેકં. બદ્ધસીમાસદિસાનીતિ યથા બદ્ધસીમાસુ ઠિતા અઞ્ઞમઞ્ઞં છન્દાદિં અનપેક્ખિત્વા પચ્ચેકં કમ્મં કાતું લભન્તિ, એવં ગામસીમાસુ ઠિતાપીતિ દસ્સેતિ. આગન્તબ્બન્તિ સામીચિમત્તવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘આગમનમ્પી’’તિઆદિ.

પબ્બજ્જૂપસમ્પદાદીનન્તિ એત્થ ભણ્ડુકમ્માપુચ્છનં સન્ધાય પબ્બજ્જાગહણં. એકવીસતિ ભિક્ખૂતિ નિસિન્ને સન્ધાય વુત્તં. ઇદઞ્ચ કમ્મારહેન સહ અબ્ભાનકારકાનમ્પિ પહોનકત્થં વુત્તં. ‘‘નિમિત્તુપગા પાસાણા ઠપેતબ્બા’’તિ ઇદં યથારુચિતટ્ઠાને રુક્ખનિમિત્તાદીનં દુલ્લભતાય વડ્ઢિત્વા ઉભિન્નં બદ્ધસીમાનં સઙ્કરકરણતો ચ પાસાણનિમિત્તસ્સ ચ તદભાવતો યત્થ કત્થચિ આનેત્વા ઠપેતું સુકરતાય ચ વુત્તં. તથા સીમન્તરિકપાસાણા ઠપેતબ્બાતિ એત્થાપિ. ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણાપીતિ યથા ખન્ધસીમાપરિચ્છેદતો બહિ નિમિત્તપાસાણાનં ચતુરઙ્ગુલમત્તટ્ઠાનં સમન્તા નિગચ્છતિ, અવસેસં ઠાનં અન્તોખન્ધસીમાય હોતિયેવ, એવં તેસુપિ ઠપિતેસુ ચતુરઙ્ગુલમત્તા સીમન્તરિકા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સીમન્તરિકપાસાણાતિ સીમન્તરિકાય ઠપિતનિમિત્તપાસાણા. તે પન કિત્તેન્તેન પદક્ખિણતો અનુપરિયાયન્તેનેવ કિત્તેતબ્બા. કથં? ખણ્ડસીમતો હિ પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ તત્થ સબ્બાનિ નિમિત્તાનિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા તથા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘દક્ખિણાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા તથા પુરત્થિમાય દિસાય પચ્છિમાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘પચ્છિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા તથા દક્ખિણાય દિસાય ઉત્તરાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘ઉત્તરાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ તત્થ સબ્બાનિ નિમિત્તાનિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા પુન પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થાભિમુખેન ઠત્વા પુરિમકિત્તિતં વુત્તનયેન પુન કિત્તેતબ્બં. એવં બહૂનમ્પિ ખણ્ડસીમાનં સીમન્તરિકપાસાણા પચ્ચેકં કિત્તેતબ્બા. તતોતિ પચ્છા. અવસેસનિમિત્તાનીતિ મહાસીમાય બાહિરન્તરેસુ અવસેસનિમિત્તાનિ. ઉભિન્નમ્પિ ન કોપેન્તીતિ ઉભિન્નમ્પિ કમ્મં ન કોપેન્તિ.

કુટિગેહેતિ ભૂમિયં કતતિણકુટિયં. ઉદુક્ખલન્તિ ઉદુક્ખલાવાટસદિસખુદ્દકાવાટં. નિમિત્તં ન કાતબ્બન્તિ તં રાજિં વા ઉદુક્ખલં વા નિમિત્તં ન કાતબ્બં. ઇદઞ્ચ યથાવુત્તેસુ નિમિત્તેસુ અનાગતત્તેન ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધમ્પિ અવિનસ્સકસઞ્ઞાય કોચિ મોહેન નિમિત્તં કરેય્યાતિ દૂરતોપિ વિપત્તિપરિહારત્થં વુત્તં. એવં ઉપરિ ‘‘ભિત્તિં અકિત્તેત્વા’’તિઆદીસુપિ સિદ્ધમેવત્થં પુનપ્પુનં કથને કારણં વેદિતબ્બં. સીમાવિપત્તિ હિ ઉપસમ્પદાદિસબ્બકમ્મવિપત્તિમૂલન્તિ તસ્સા સબ્બં દ્વારં સબ્બથા પિદહનવસેન વત્તબ્બં. સબ્બં વત્વાવ ઇધ આચરિયા વિનિચ્છયં ઠપેસુન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ભિત્તિન્તિ ઇટ્ઠકદારુમત્તિકામયં. સિલામયાય પન ભિત્તિયા નિમિત્તુપગં એકં પાસાણં તંતંદિસાય કિત્તેતું વટ્ટતિ. અનેકસિલાહિ ચિનિતં સકલભિત્તિં કિત્તેતું ન વટ્ટતિ ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ એકવચનેન વત્તબ્બતો. અન્તોકુટ્ટમેવાતિ એત્થ અન્તોકુટ્ટેપિ નિમિત્તાનં ઠિતોકાસતો અન્તો એવ સીમાતિ ગહેતબ્બં. પમુખે નિમિત્તપાસાણે ઠપેત્વાતિ ગબ્ભાભિમુખેપિ બહિપમુખે ગબ્ભવિત્થારપ્પમાણે ઠાને પાસાણે ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. એવઞ્હિ ગબ્ભપમુખાનં અન્તરે ઠિતકુટ્ટમ્પિ ઉપાદાય અન્તો ચ બહિ ચ ચતુરસ્સસણ્ઠાનાવ સીમા હોતિ. બહીતિ સકલસ્સ કુટિગેહસ્સ સમન્તતો બહિ.

અન્તો ચ બહિ ચ સીમા હોતીતિ મજ્ઝે ઠિતભિત્તિયા સહ ચતુરસ્સસીમા હોતિ.

‘‘ઉપરિપાસાદેયેવ હોતી’’તિ ઇમિના ગબ્ભસ્સ ચ પમુખસ્સ ચ અન્તરા ઠિતભિત્તિયા એકત્તા તત્થ ચ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસાભાવેન હેટ્ઠા ન ઓતરતિ, ઉપરિભિત્તિ પન સીમટ્ઠાવ હોતીતિ દસ્સેતિ. હેટ્ઠિમતલે કુટ્ટોતિ હેટ્ઠિમતલે ચતૂસુ દિસાસુ ઠિતકુટ્ટો. સચે હિ દ્વીસુ, તીસુ વા દિસાસુ એવ કુટ્ટો તિટ્ઠેય્ય, હેટ્ઠા ન ઓતરતિ. હેટ્ઠાપિ ઓતરતીતિ ચતુન્નમ્પિ ભિત્તીનં અન્તો ભિત્તીહિ સહ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં પહોનકત્તા વુત્તં. ઓતરમાના ચ ઉપરિસીમપ્પમાણેન ઓતરતિ, ચતુન્નં પન ભિત્તીનં બાહિરન્તરપરિચ્છેદે હેટ્ઠાભૂમિભાગે ઉદકપરિયન્તં કત્વા ઓતરતિ. ન પન ભિત્તીનં બહિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાનં. પાસાદભિત્તિતોતિ ઉપરિતલે ભિત્તિતો. ઓતરણાનોતરણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ ઉપરિસીમપ્પમાણસ્સ અન્તોગધાનં હેટ્ઠિમતલે ચતૂસુ દિસાસુ કુટ્ટાનં તુલારુક્ખેહિ એકસમ્બન્ધતં તદન્તો પચ્છિમસીમપ્પમાણતાદિઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. કિઞ્ચાપેત્થ નિય્યૂહકાદયો નિમિત્તાનં ઠિતોકાસતાય બજ્ઝમાનક્ખણે સીમા ન હોન્તિ, બદ્ધાય પન સીમાય સીમટ્ઠાવ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બા. પરિયન્તથમ્ભાનન્તિ નિમિત્તગતપાસાણત્થમ્ભે સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ઉપરિમતલેન સમ્બદ્ધો હોતી’’તિ ઇદં કુટ્ટાનં અન્તરા સીમટ્ઠાનં થમ્ભાનં અભાવતો વુત્તં. યદિ હિ ભવેય્યું, કુટ્ટે ઉપરિમતલેન અસમ્બન્ધેપિ સીમટ્ઠત્થમ્ભાનં ઉપરિ ઠિતો પાસાદો સીમટ્ઠોવ હોતિ.

સચે પન બહૂનં થમ્ભપન્તીનં ઉપરિ કતપાસાદસ્સ હેટ્ઠા પથવિયં સબ્બબાહિરાય થમ્ભપન્તિયા અન્તો નિમિત્તપાસાણે ઠપેત્વા સીમા બદ્ધા હોતિ, એત્થ કથન્તિ? એત્થાપિ યં તાવ સીમટ્ઠત્થમ્ભેહેવ ધારિયમાનાનં તુલાનં ઉપરિમતલં, સબ્બં તં સીમટ્ઠમેવ, એત્થ વિવાદો નત્થિ. યં પન સીમટ્ઠત્થમ્ભપન્તિયા, અસીમટ્ઠાય બાહિરત્થમ્ભપન્તિયા ચ સમધુરં ધારિયમાનાનં તુલાનં ઉપરિમતલં, તત્થ ઉપડ્ઢં સીમાતિ કેચિ વદન્તિ. સકલમ્પિ ગામસીમાતિ અપરે. બદ્ધસીમા એવાતિ અઞ્ઞે. તસ્મા કમ્મં કરોન્તેહિ ગરુકે નિરાસઙ્કટ્ઠાને ઠત્વા સબ્બં તં આસઙ્કટ્ઠાનં સોધેત્વાવ કમ્મં કાતબ્બં, સન્નિટ્ઠાનકારણં વા ગવેસિત્વા તદનુગુણં કાતબ્બં.

તાલમૂલકપબ્બતેતિ તાલક્ખન્ધમૂલસદિસે હેટ્ઠા થૂલો હુત્વા કમેન કિસો હુત્વા ઉગ્ગતો હિ તાલસદિસો નામ હોતિ. વિતાનસણ્ઠાનોતિ અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનો. પણવસણ્ઠાનોતિ મજ્ઝે તનુકો હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વિત્થિણ્ણો. હેટ્ઠા વા મજ્ઝે વાતિ મુદિઙ્ગસણ્ઠાનસ્સ હેટ્ઠા, પણવસણ્ઠાનસ્સ મજ્ઝે.

સપ્પફણસદિસો પબ્બતોતિ સપ્પફણો વિય ખુજ્જો, મૂલટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ અવનતસીસોતિ અત્થો. આકાસપબ્ભારન્તિ ભિત્તિયા અપરિક્ખિત્તપબ્ભારં. સીમપ્પમાણોતિ અન્તોઆકાસેન સદ્ધિં પચ્છિમસીમપ્પમાણો. ‘‘સો ચ પાસાણો સીમટ્ઠો’’તિ ઇમિના ઈદિસેહિ સુસિરપાસાણલેણકુટ્ટાદીહિ પરિચ્છિન્ને ભૂમિભાગે એવ સીમા પતિટ્ઠાતિ, ન અપરિચ્છિન્ને. તે પન સીમટ્ઠત્તા સીમા હોન્તિ, ન સરૂપેન સીમટ્ઠમઞ્ચાદિ વિયાતિ દસ્સેતિ. સચે પન સો સુસિરપાસાણો ભૂમિં અનાહચ્ચ આકાસગતોવ ઓલમ્બતિ, સીમા ન ઓતરતિ. સુસિરપાસાણા પન સયં સીમાપટિબદ્ધત્તા સીમા હોન્તિ. કથં પન પચ્છિમપ્પમાણરહિતેહિ એતેહિ સુસિરપાસાણાદીહિ સીમા ન ઓતરતીતિ ઇદં સદ્ધાતબ્બન્તિ? અટ્ઠકથાપમાણતો.

અપિચેત્થ સુસિરપાસાણભિત્તિઅનુસારેન મૂસિકાદીનં વિય સીમાય હેટ્ઠિમતલે ઓતરણકિચ્ચં નત્થિ. હેટ્ઠા પન પચ્છિમસીમપ્પમાણે આકાસે દ્વઙ્ગુલમત્તબહલેહિ પાસાણભિત્તિઆદીહિપિ ઉપરિમતલં આહચ્ચ ઠિતેહિ સબ્બસો, યેભુય્યેન વા પરિચ્છિન્ને સતિ ઉપરિ બજ્ઝમાના સીમા તેહિ પાસાણાદીહિ અન્તરિતાય તપ્પરિચ્છિન્નાય હેટ્ઠાભૂમિયાપિ ઉપરિમતલેન સદ્ધિં એકક્ખણે પતિટ્ઠાતિ નદિપારસીમા વિય નદિઅન્તરિતેસુ ઉભોસુ તીરેસુ, લેણાદીસુ અપનીતેસુપિ હેટ્ઠા ઓતિણ્ણા સીમા યાવ સાસનન્તરધાના ન વિગચ્છતિ. પઠમં પન ઉપરિ સીમાય બદ્ધાય પચ્છા લેણાદીસુ કતેસુપિ હેટ્ઠાભૂમિયં સીમા ઓતરતિ એવ. કેચિ તં ન ઇચ્છન્તિ. એવં ઉભયત્થ પતિટ્ઠિતા ચ સા સીમા એકાવ હોતિ ગોત્તાદિજાતિ વિય બ્યત્તિભેદેસૂતિ ગહેતબ્બં. સબ્બા એવ હિ બદ્ધસીમા, અબદ્ધસીમા ચ અત્તનો અત્તનો પકતિનિસ્સયભૂતે ગામારઞ્ઞનદિઆદિકે ખેત્તે યથાપરિચ્છેદં સબ્બત્થ સાકલ્યેન એકસ્મિં ખણે બ્યાપિની પરમત્થતો અવિજ્જમાનાપિ તે તે નિસ્સયભૂતે પરમત્થધમ્મે, તં તં કિરિયાવિસેસમ્પિ વા ઉપાદાય લોકિયેહિ, સાસનિકેહિ ચ યથારહં એકત્તેન પઞ્ઞત્તતાય નિસ્સયેકરૂપા એવ. તથા હિ એકો ગામો અરઞ્ઞં નદી જાતસ્સરો સમુદ્દોતિ એવં લોકે,

‘‘સમ્મતા સા સીમા સઙ્ઘેન (મહાવ. ૧૪૩). અગામકે ચે, ભિક્ખવે, અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા એકૂપોસથા. સમન્તા ઉદકુક્ખેપા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા એકૂપોસથા’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) –

આદિના સાસને ચ એકવોહારો દિસ્સતિ. ન હિ પરમત્થતો એકસ્સ અનેકધમ્મેસુ બ્યાપનમત્થિ. કસિણેકદેસાદિવિકપ્પાસમાનતાય એકત્તહાનિતોતિ અયં નો મતિ.

અસ્સ હેટ્ઠાતિ સપ્પફણપબ્બતસ્સ હેટ્ઠા આકાસપબ્ભારે. લેણસ્સાતિ લેણઞ્ચે કતં, તસ્સ લેણસ્સાતિ અત્થો. તમેવ પુન લેણં પઞ્ચહિ પકારેહિ વિકપ્પેત્વા ઓતરણાનોતરણવિનિચ્છયં દસ્સેતું આહ ‘‘સચે પન હેટ્ઠા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘હેટ્ઠા’’તિ ઇમસ્સ ‘‘લેણં હોતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. હેટ્ઠા લેણઞ્ચ એકસ્મિં પદેસેતિ આહ ‘‘અન્તો’’તિ, પબ્બતસ્સ અન્તો, પબ્બતમૂલેતિ અત્થો. તમેવ અન્તો-સદ્દં સીમાપરિચ્છેદેન વિસેસેતું ‘‘ઉપરિમસ્સ સીમાપરિચ્છેદસ્સ પારતો’’તિ વુત્તં. પબ્બતપાદં પન અપેક્ખિત્વા ‘‘ઓરતો’’તિ વત્તબ્બેપિ સીમાનિસ્સયં પબ્બતગ્ગં સન્ધાય ‘‘પારતો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ‘‘બહિલેણ’’ન્તિ એત્થ બહિ-સદ્દં વિસેસેન્તો ‘‘ઉપરિમસ્સ સીમાપરિચ્છેદસ્સ ઓરતો’’તિ આહ. બહિ સીમા ન ઓતરતીતિ એત્થ બહીતિ પબ્બતપાદે લેણં સન્ધાય વુત્તં, લેણસ્સ બહિભૂતે ઉપરિસીમાપરિચ્છેદસ્સ હેટ્ઠાભાગે સીમા ન ઓતરતીતિ અત્થો. અન્તો સીમાતિ લેણસ્સ ચ પબ્બતપાદસ્સ ચ અન્તો અત્તનો ઓતરણારહટ્ઠાને ન ઓતરતીતિ અત્થો. ‘‘બહિ સીમા ન ઓતરતિ, અન્તો સીમા ન ઓતરતી’’તિ ચેત્થ અત્તનો ઓતરણારહટ્ઠાને લેણાભાવેન સીમાય સબ્બથા અનોતરણમેવ દસ્સિતન્તિ ગહેતબ્બં. તત્થાપિ અનોતરન્તી ઉપરિ એવ હોતીતિ. ‘‘બહિ પતિતં અસીમા’’તિઆદિના ઉપરિપાસાદાદીસુ અથિરનિસ્સયેસુ ઠિતા સીમાપિ તેસં વિનાસેન વિનસ્સતીતિ દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પોક્ખરણિં ખણન્તિ, સીમાયેવાતિ એત્થ સચે હેટ્ઠા ઉમઙ્ગનદિસીમપ્પમાણતો અનૂના પઠમમેવ ચ પવત્તા હોતિ. સીમા ચ પચ્છા બદ્ધા નદિતો ઉપરિ એવ હોતિ, નદિં આહચ્ચ પોક્ખરણિયા ચ ખતાય સીમા વિનસ્સતીતિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠાપથવિતલેતિ અન્તરા ભૂમિવિવરે.

સીમામાળકેતિ ખણ્ડસીમઙ્ગણે. ‘‘વટરુક્ખો’’તિ ઇદં પારોહોપત્થમ્ભેન અતિદૂરમ્પિ ગન્તું સમત્થસાખાસમઙ્ગિતાય વુત્તં. સબ્બરુક્ખલતાદીનમ્પિ સમ્બન્ધો ન વટ્ટતિ એવ. તેનેવ નાવારજ્જુસેતુસમ્બન્ધોપિ પટિક્ખિત્તો. તતોતિ સાખતો. મહાસીમાય પથવિતલન્તિ એત્થ આસન્નતરમ્પિ ગામસીમં અગ્ગહેત્વા બદ્ધસીમાય એવ ગહિતત્તા ગામસીમાબદ્ધસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેપિ સમ્ભેદદોસો નત્થિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સયનિસ્સિતભાવેન પવત્તિતોતિ ગહેતબ્બં. યદિ હિ તાસમ્પિ સમ્બન્ધદોસો ભવેય્ય, કથં ગામસીમાય બદ્ધસીમા સમ્મન્નિતબ્બા સિયા? યસ્સા હિ સીમાય સદ્ધિં સમ્બન્ધે દોસો ભવેય્ય, સા તત્થ બન્ધિતુમેવ ન વટ્ટતિ, બદ્ધસીમાઉદકુક્ખેપસીમાસુ બદ્ધસીમા વિય, અત્તનો નિસ્સયભૂતગામસીમાદીસુ ઉદકુક્ખેપસીમા વિય ચ. તેનેવ ‘‘સચે પન રુક્ખસ્સ સાખા વા તતો નિક્ખન્તપારોહો વા બહિનદિતીરે વિહારસીમાય વા ગામસીમાય વા પતિટ્ઠિતો’’તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) ઉદકુક્ખેપસીમાય અત્તનો અનિસ્સયભૂતગામસીમાદીહિ એવ સમ્બન્ધદોસો દસ્સિતો, ન નદિસીમાયં. એવમિધાપીતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્ચત્થો ઉપરિ પાકટો ભવિસ્સતિ. આહચ્ચાતિ ફુસિત્વા.

મહાસીમં વા સોધેત્વાતિ મહાસીમાગતાનં સબ્બેસં ભિક્ખૂનં હત્થપાસાનયનબહિકરણાદિવસેન સકલં મહાસીમં સોધેત્વા. એતેન સબ્બવિપત્તિયો મોચેત્વા પુબ્બે સુટ્ઠુ બદ્ધાનમ્પિ દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં પચ્છા રુક્ખાદિસમ્બન્ધેન ઉપ્પજ્જનકો ઈદિસો પાળિમુત્તકો સમ્ભેદદોસો અત્થીતિ દસ્સેતિ. સો ચ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સીમાય સીમા સમ્ભિન્દિતબ્બા’’તિઆદિના બદ્ધસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીમં સમ્મન્નન્તેન સીમન્તરિકં ઠપેત્વા સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ ઉભિન્નં (મહાવ. ૧૪૮) બદ્ધસીમાનમન્તરા સીમન્તરિકં ઠપેત્વાવ બન્ધિતું અનુજાનન્તેન સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં વિય તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ફુસિત્વા તિટ્ઠનવસેન બન્ધનમ્પિ ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધત્તા બદ્ધાનમ્પિ તાસં પચ્છા અઞ્ઞમઞ્ઞં એકરુક્ખાદીહિ ફુસિત્વા ઠાનમ્પિ ન વટ્ટતીતિ ભગવતો અધિપ્પાયઞ્ઞૂહિ સઙ્ગીતિકારકેહિ નિદ્ધારિતો. બન્ધનકાલે પટિક્ખિત્તસ્સ સમ્બન્ધદોસસ્સ અનુલોમેન અકપ્પિયાનુલોમત્તા.

અયં પન સમ્બન્ધદોસો – પુબ્બે સુટ્ઠુ બદ્ધાનં પચ્છા સઞ્જાતત્તા બજ્ઝમાનક્ખણે વિય અસીમત્તં કાતું ન સક્કોતિ. તસ્મા રુક્ખાદિસમ્બન્ધે અપનીતમત્તે તા સીમા પાકતિકા હોન્તિ. યથા ચાયં પચ્છા ન વટ્ટતિ, એવં બજ્ઝમાનક્ખણેપિ તાસં રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ તા બન્ધિતું ન વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બં.

કેચિ પન ‘‘મહાસીમં વા સોધેત્વાતિ એત્થ મહાસીમાગતા ભિક્ખૂ યથા તં સાખં વા પારોહં વા કાયપટિબદ્ધેહિ ન ફુસન્તિ, એવં સોધનમેવ ઇધાધિપ્પેતં, ન સકલસીમાસોધન’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝનતો. તથા હિ ‘‘મહાસીમાય પથવિતલં વા તત્થજાતરુક્ખાદીનિ વા આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ એવં સાખાપારોહાનં મહાસીમં ફુસિત્વા ઠાનમેવ સમ્બન્ધદોસે કારણત્તેન વુત્તં, ન પન તત્થ ઠિતભિક્ખૂહિ સાખાદીનં ફુસનં. યદિ હિ ભિક્ખૂનં સાખાદિ ફુસિત્વા ઠાનમેવ કારણં સિયા, તસ્સ સાખં વા તતો નિગ્ગતપારોહં વા મહાસીમાય પવિટ્ઠં તત્રટ્ઠો કોચિ ભિક્ખુ ફુસિત્વા તિટ્ઠતીતિ ભિક્ખુફુસનમેવ વત્તબ્બં સિયા. યઞ્હિ તત્થ મહાસીમાસોધને કારણં, તદેવ તસ્મિં વાક્યે પધાનતો દસ્સેતબ્બં. ન હિ આહચ્ચ ઠિતમેવ સાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતો ભિક્ખુ સોધેતબ્બો આકાસટ્ઠસાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતસ્સાપિ સોધેતબ્બતો, કિં નિરત્થકેન આહચ્ચટ્ઠાનવચનેન. આકાસટ્ઠસાખાસુ ચ ભિક્ખુનો ફુસનમેવ કારણત્તેન વુત્તં, સોધનઞ્ચ તસ્સેવ ભિક્ખુસ્સ હત્થપાસાનયનાદિવસેન સોધનં વુત્તં. ઇધ પન ‘‘મહાસીમં સોધેત્વા’’તિ સકલસીમાસાધારણવચનેન સોધનં વુત્તં.

અપિચ સાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતભિક્ખુમત્તસોધને અભિમતે ‘‘મહાસીમાય પથવિતલ’’ન્તિ વિસેસસીમોપાદાનં નિરત્થકં સિયા યત્થ કત્થચિ અન્તમસો આકાસેપિ ઠત્વા સાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતસ્સ વિસોધેતબ્બતો. છિન્દિત્વા બહિટ્ઠકા કાતબ્બાતિ તત્થ પતિટ્ઠિતભાવવિયોજનવચનતો ચ વિસભાગસીમાનં ફુસનેનેવ સકલસીમાસોધનહેતુકો અટ્ઠકથાસિદ્ધોયં એકો સમ્બન્ધદોસો અત્થેવાતિ ગહેતબ્બો. તેનેવ ઉદકુક્ખેપસીમાકથાયમ્પિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) ‘‘વિહારસીમાય વા ગામસીમાય વા પતિટ્ઠિતો’’તિ ચ ‘‘નદિતીરે પન ખાણુકં કોટ્ટેત્વા તત્થ બદ્ધનાવાય ન વટ્ટતી’’તિ ચ ‘‘સચે પન સેતુ વા સેતુપાદા વા બહિતીરે પતિટ્ઠિતા, કમ્મં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ચ એવં વિસભાગાસુ ગામસીમાસુ સાખાદીનં ફુસનમેવ સઙ્કરદોસકારણત્તેન વુત્તં, ન ભિક્ખુફુસનં. તથા હિ ‘‘અન્તોનદિયં જાતરુક્ખે બન્ધિત્વા કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ નદિયં નાવાબન્ધનં અનુઞ્ઞાતં ઉદકુક્ખેપનિસ્સયત્તેન નદિસીમાય સભાગત્તા. યદિ હિ ભિક્ખૂનં ફુસનમેવ પટિચ્ચ સબ્બત્થ સમ્બન્ધદોસો વુત્તો સિયા, નદિયમ્પિ બન્ધનં પટિક્ખિપિતબ્બં ભવેય્ય. તત્થાપિ હિ ભિક્ખુફુસનં કમ્મકોપકારણં હોતિ, તસ્મા સભાગસીમાસુ પવિસિત્વા ભૂમિઆદિં ફુસિત્વા વા અફુસિત્વા વા સાખાદિમ્હિ ઠિતે તં સાખાદિં ફુસન્તોવ ભિક્ખુ સોધેતબ્બો. વિસભાગસીમાસુ પન સાખાદિમ્હિ ફુસિત્વા ઠિતે તં સાખાદિં અફુસન્તાપિ સબ્બે ભિક્ખૂ સોધેતબ્બા. અફુસિત્વા ઠિતે પન તં સાખાદિં ફુસન્તોવ ભિક્ખુ સોધેતબ્બોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

યં પનેત્થ કેચિ ‘‘બદ્ધસીમાનં દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિય બદ્ધસીમાગામસીમાનમ્પિ તદઞ્ઞાસમ્પિ સબ્બાસં સમાનસંવાસકસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ તદુભયમ્પિ એકસીમં વિય સોધેત્વા એકત્થેવ કમ્મં કાતબ્બં, અઞ્ઞત્થ કતં કમ્મં વિપજ્જતિ, નત્થેત્થ સભાગવિસભાગભેદો’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, સભાગસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદદોસાભાવસ્સ વિસભાગસીમાનમેવ તબ્ભાવસ્સ સુત્તસુત્તાનુલોમાદિવિનયનયેહિ સિદ્ધત્તા. તથા હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ ગામસીમાયમેવ બદ્ધસીમં સમ્મન્નિતું અનુઞ્ઞાતં. તાસં નિસ્સયનિસ્સિતભાવેન સભાગતા, સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણાદિદોસાભાવો ચ સુત્તતોવ સિદ્ધો. બન્ધનકાલે પન અનુઞ્ઞાતસ્સ સમ્બન્ધસ્સ અનુલોમતો પચ્છા સઞ્જાતરુક્ખાદિસમ્બન્ધોપિ તાસં વટ્ટતિ એવ. ‘‘યં, ભિક્ખવે…પે… કપ્પિયં અનુલોમેતિ અકપ્પિયં પટિબાહતિ. તં વો કપ્પતી’’તિ (મહાવ. ૩૦૫) વુત્તત્તા. એવં તાવ બદ્ધસીમાગામસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા, સમ્ભેદાદિદોસાભાવો ચ સુત્તસુત્તાનુલોમતો સિદ્ધો. ઇમિના એવ નયેન અરઞ્ઞસીમાસત્તબ્ભન્તરસીમાનં, નદિઆદિઉદકુક્ખેપસીમાનઞ્ચ સુત્તસુત્તાનુલોમતો અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા, સમ્ભેદાદિદોસાભાવો ચ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો.

બદ્ધસીમાય પન અઞ્ઞાય બદ્ધસીમાય, નદિઆદિસીમાસુ ચ બન્ધિતું પટિક્ખેપસિદ્ધિતો ચેવ ઉદકુક્ખેપસત્તબ્ભન્તરસીમાનં નદિઆદીસુ એવ કાતું નિયમનસુત્તસામત્થિયેન બદ્ધસીમાગામસીમાદીસુ કરણપટિક્ખેપસિદ્ધિતો ચ તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગતા, ઉપ્પત્તિક્ખણે, પચ્છા ચ રુક્ખાદીહિ સમ્ભેદાદિદોસસમ્ભવો ચ વુત્તનયેન સુત્તસુત્તાનુલોમતો ચ સિજ્ઝન્તિ. તેનેવ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૮) વિસભાગસીમાનમેવ વટરુક્ખાદિવચનેહિ સમ્બન્ધદોસં દસ્સેત્વા સભાગાનં બદ્ધસીમાગામસીમાદીનં સમ્બન્ધદોસો ન દસ્સિતો, ન કેવલઞ્ચ ન દસ્સિતો, અથ ખો તાસં સભાગસીમાનં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેપિ દોસાભાવો પાળિઅટ્ઠકથાસુ ઞાપિતો એવ. તથા હિ પાળિયં ‘‘પબ્બતનિમિત્તં પાસાણનિમિત્તં વનનિમિત્તં રુક્ખનિમિત્ત’’ન્તિઆદિના વડ્ઢનકનિમિત્તાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ. તેન નેસં રુક્ખાદીનં નિમિત્તાનં વડ્ઢનેપિ બદ્ધસીમાગામસીમાનં સઙ્કરદોસાભાવો ઞાપિતોવ હોતિ. દ્વિન્નં પન બદ્ધસીમાનં ઈદિસો સમ્બન્ધો ન વટ્ટતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘એકરુક્ખોપિ ચ દ્વિન્નં સીમાનં નિમિત્તં હોતિ, સો પન વડ્ઢન્તો સીમાસઙ્કરં કરોતિ, તસ્મા ન કાતબ્બો’’તિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિયોજનપરમં સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ વચનતોપિ ચાયં ઞાપિતો. તિયોજનપરમાય હિ સીમાય સમન્તા પરિયન્તેસુ રુક્ખલતાગુમ્બાદીહિ બદ્ધસીમાગામસીમાનં નિયમેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધસ્સ સમ્ભવતો ‘‘ઈદિસં સમ્બન્ધનં વિનાસેત્વાવ સીમા સમ્મન્નિતબ્બા’’તિ અટ્ઠકથાયમ્પિ ન વુત્તં.

યદિ ચેત્થ રુક્ખાદિસમ્બન્ધેન કમ્મવિપત્તિ ભવેય્ય, અવસ્સમેવ વત્તબ્બં સિયા. વિપત્તિપરિહારત્થઞ્હિ આચરિયા નિરાસઙ્કટ્ઠાનેસુપિ ‘‘ભિત્તિં અકિત્તેત્વા’’તિઆદિના સિદ્ધમેવત્થં પુનપ્પુનં અવોચું. ઇધ પન ‘‘વનમજ્ઝે વિહારં કરોન્તિ, વનં ન કિત્તેતબ્બ’’ન્તિઆદિરુક્ખલતાદીહિ નિરન્તરે વનમજ્ઝેપિ સીમાબન્ધનમેવ અવોચું. તથા થમ્ભાનં ઉપરિ કતપાસાદાદીસુ હેટ્ઠા થમ્ભાદીહિ એકાબદ્ધેસુ ઉપરિમતલાદીસુ સીમાબન્ધનં બહુધા વુત્તં. તસ્મા બદ્ધસીમાગામસીમાનં રુક્ખાદિસમ્બન્ધો તેહિ મુખતોવ વિહિતો. અપિચ ગામસીમાનમ્પિ પાટેક્કં બદ્ધસીમાસદિસતાય એકિસ્સા ગામસીમાય કમ્મં કરોન્તેહિ દબ્બતિણમત્તેનાપિ સમ્બન્ધા ગામન્તરપરમ્પરા અરઞ્ઞનદિસમુદ્દા ચ સોધેતબ્બાતિ સકલદીપં સોધેત્વાવ કાતબ્બં સિયા. એવં પન અસોધેત્વા પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલતો પભુતિ કતાનં ઉપસમ્પદાદિકમ્માનં, સીમાસમ્મુતીનઞ્ચ વિપજ્જનતો સબ્બેસમ્પિ ભિક્ખૂનં અનુપસમ્પન્નસઙ્કાપસઙ્ગો ચ દુન્નિવારો હોતિ. ન ચેતં યુત્તં. તસ્મા વુત્તનયેનેવ વિસભાગસીમાનમેવ રુક્ખાદીહિ સમ્બન્ધદોસો, ન બદ્ધસીમાગામસીમાદીનં સભાગસીમાનન્તિ ગહેતબ્બં.

મહાસીમાસોધનસ્સ દુક્કરતાય ખણ્ડસીમાયમેવ યેભુય્યેન સઙ્ઘકમ્મકરણન્તિ આહ ‘‘સીમામાળકે’’તિઆદિ. મહાસઙ્ઘસન્નિપાતે પન ખણ્ડસીમાય અપ્પહોનકતાય મહાસીમાય કમ્મે કરિયમાનેપિ અયં નયો ગહેતબ્બોવ.

‘‘ઉક્ખિપાપેત્વા’’તિ ઇમિના કાયપટિબદ્ધેનપિ સીમં ફુસન્તો સીમટ્ઠોવ હોતીતિ દસ્સેતિ. પુરિમનયેપીતિ ખણ્ડસીમતો મહાસીમં પવિટ્ઠસાખાનયેપિ. સીમટ્ઠરુક્ખસાખાય નિસિન્નો સીમટ્ઠોવ હોતીતિ આહ ‘‘હત્થપાસમેવ આનેતબ્બો’’તિ. એત્થ ચ રુક્ખસાખાદીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધાસુ એતાસુ ખન્ધસીમાયં તયો ભિક્ખૂ, મહાસીમાયં દ્વેતિ એવં દ્વીસુ સીમાસુ સીમન્તરિકં અફુસિત્વા, હત્થપાસઞ્ચ અવિજહિત્વા ઠિતેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખૂહિ ઉપસમ્પદાદિકમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ કેચિ વદન્તિ. તં ન યુત્તં ‘‘નાનાસીમાય ઠિતચતુત્થો કમ્મં કરેય્ય, અકમ્મં, ન ચ કરણીય’’ન્તિઆદિ (મહાવ. ૩૮૯) વચનતો. તેનેવેત્થાપિ મહાસીમં સોધેત્વા માળકસીમાયમેવ કમ્મકરણં વિહિતં. અઞ્ઞથા ભિન્નસીમટ્ઠતાય તત્રટ્ઠસ્સ ગણપૂરકત્તાભાવા કમ્મકોપોવ હોતીતિ.

યદિ એવં કથં છન્દપારિસુદ્ધિઆહરણવસેન મહાસીમાસોધનન્તિ? તમ્પિ વિનયઞ્ઞૂ ન ઇચ્છન્તિ, હત્થપાસાનયનબહિસીમાકરણવસેનેવ પનેત્થ સોધનં ઇચ્છન્તિ, દિન્નસ્સાપિ છન્દસ્સ અનાગમનેન મહાસીમટ્ઠો કમ્મં કોપેતીતિ. યદિ ચસ્સ છન્દાદિ નાગચ્છતિ, કથં સો કમ્મં કોપેસ્સતીતિ? દ્વિન્નં વિસભાગસીમાનં સમ્બન્ધદોસતો. સો ચ સમ્બન્ધદોસો અટ્ઠકથાવચનપ્પમાણતો. ન હિ વિનયે સબ્બત્થ યુત્તિ સક્કા ઞાતું બુદ્ધગોચરત્તાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘સચે દ્વેપિ સીમાયો પૂરેત્વા નિરન્તરં ઠિતેસુ ભિક્ખૂસુ કમ્મં કરોન્તેસુ એકિસ્સા એવ સીમાય ગણો ચ ઉપસમ્પદાપેક્ખો ચ અનુસ્સાવકો ચ એકતો તિટ્ઠતિ, કમ્મં સુકતમેવ હોતિ. સચે પન કમ્મારહો વા અનુસ્સાવકો વા સીમન્તરટ્ઠો હોતિ, કમ્મં વિપજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તઞ્ચ બદ્ધસીમાગામસીમાદિસભાગસીમાસુ એવ યુજ્જતિ, યાસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેસુપિ દોસો નત્થિ. યાસુ પન અત્થિ, ન તાસુ વિસભાગસીમાસુ રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ એકત્થ ઠિતો ઇતરટ્ઠાનં કમ્મં કોપેતિ એવ અટ્ઠકથાયં સામઞ્ઞતો સોધનસ્સ વુત્તત્તાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

ન ઓતરતીતિ પણવસણ્ઠાનપબ્બતાદીસુ હેટ્ઠા પમાણરહિતટ્ઠાનં ન ઓતરતિ. કિઞ્ચાપિ પનેત્થ બજ્ઝમાનક્ખણે ઉદ્ધમ્પિ પમાણરહિતં પબ્બતાદીનિ નારોહતિ, તથાપિ તં પચ્છા સીમટ્ઠતાય સીમા હોતિ. હેટ્ઠા પણવસણ્ઠાનાદિ પન ઉપરિ બદ્ધાયપિ સીમાય સીમાસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, તસ્સ વસેન ન ઓતરતીતિ વુત્તં, ઇતરથા ઓરોહણારોહણાનં સાધારણવસેન ‘‘ન ઓતરતી’’તિઆદિના વત્તબ્બતો. યં કિઞ્ચીતિ નિટ્ઠિતસીમાય ઉપરિ જાતં વિજ્જમાનં પુબ્બે ઠિતં, પચ્છા સઞ્જાતં, પવિટ્ઠઞ્ચ યંકિઞ્ચિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકં સબ્બમ્પીતિ અત્થો. અન્તોસીમાય હિ હત્થિક્ખન્ધાદિસવિઞ્ઞાણકેસુ નિસિન્નોપિ ભિક્ખુ સીમટ્ઠોવ હોતિ. ‘‘બદ્ધસીમાયા’’તિ ઇદઞ્ચ પકરણવસેન ઉપલક્ખણતો વુત્તં. અબદ્ધસીમાસુપિ સબ્બાસુ ઠિતં તં સીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ.

એકસમ્બદ્ધેન ગતન્તિ રુક્ખલતાદિતત્રજાતમેવ સન્ધાય વુત્તં. તાદિસમ્પિ ‘‘ઇતો ગત’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. યં પન ‘‘ઇતો ગત’’ન્તિ વા ‘‘તતો આગત’’ન્તિ વા વત્તું અસક્કુણેય્યં ઉભોસુ બદ્ધસીમાગામસીમાસુ, ઉદકુક્ખેપનદિઆદીસુ ચ તિરિયં પતિતરજ્જુદણ્ડાદિ, તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ? એત્થ પન બદ્ધસીમાય પતિટ્ઠિતભાગો બદ્ધસીમા, અબદ્ધગામસીમાય પતિટ્ઠિતભાગો ગામસીમા તદુભયસીમટ્ઠપબ્બતાદિ વિય. બદ્ધસીમતો ઉટ્ઠિતવટરુક્ખસ્સ પારોહે, ગામસીમાય ગામસીમતો ઉટ્ઠિતવટરુક્ખસ્સ પારોહે ચ બદ્ધસીમાય પતિટ્ઠિતેપિ એસેવ નયો. મૂલપતિટ્ઠિતકાલતો હિ પટ્ઠાય ‘‘ઇતો ગતં, તતો આગત’’ન્તિ વત્તું અસક્કુણેય્યતો સો ભાગો યથાપવિટ્ઠસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, તેસં રુક્ખપારોહાનં અન્તરા પન આકાસટ્ઠસાખા ભૂમિયં સીમાપરિચ્છેદપ્પમાણેન તદુભયસીમા હોતીતિ કેચિ વદન્તિ. યસ્મા પનસ્સ સાખાય પારોહો પવિટ્ઠસીમાય પથવિયં મૂલેહિ પતિટ્ઠહિત્વાપિ યાવ સાખં વિના ઠાતું ન સક્કોતિ, તાવ મૂલસીમટ્ઠતં ન વિજહતિ. યદા પન વિના ઠાતું સક્કોતિ, તદાપિ પારોહમત્તમેવ પવિટ્ઠસીમટ્ઠતં સમુપેતિ. તસ્મા સબ્બોપિ આકાસટ્ઠસાખાભાગો પુરિમસીમટ્ઠતં ન વિજહતિ, તતો આગતભાગસ્સ અવિજહિતત્તાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. ઉદકુક્ખેપનદિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ચ વિસભાગસીમાય એવં પવિટ્ઠે સકલસીમાસોધનં, સભાગાય પવિટ્ઠે ફુસિત્વા ઠિતમત્તભિક્ખુસોધનઞ્ચ સબ્બં પુબ્બે વુત્તનયમેવ.

૧૪૦. પારયતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ, નદિયા ઉભોસુ તીરેસુ પતિટ્ઠમાના સીમા નદિઅજ્ઝોત્થરા નામ હોતીતિ આહ ‘‘નદિંઅજ્ઝોત્થરમાન’’ન્તિ. અન્તોનદિયઞ્હિ સીમા ન ઓતરતિ. નદિલક્ખણે પન અસતિ ઓતરતિ, સા ચ તદા નદિપારસીમા ન હોતીતિ આહ ‘‘નદિયા લક્ખણં નદિનિમિત્તે વુત્તનયમેવા’’તિ. અસ્સાતિ ભવેય્ય. અવસ્સં લબ્ભનેય્યા પન ધુવનાવાવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન નાવાયા’’તિ ઇમિના નાવં વિનાપિ સીમા બદ્ધા સુબદ્ધા એવ હોતિ, આપત્તિપરિહારત્થા નાવાતિ દસ્સેતિ.

રુક્ખસઙ્ઘાટમયોતિ અનેકરુક્ખે એકતો ઘટેત્વા કતસેતુ. રુક્ખં છિન્દિત્વા કતોતિ પાઠસેસો. ‘‘સબ્બનિમિત્તાનં અન્તો ઠિતે ભિક્ખૂ હત્થપાસગતે કત્વા’’તિ ઇદં ઉભિન્નં તીરાનં એકગામખેત્તભાવં સન્ધાય વુત્તં. પબ્બતસણ્ઠાનાતિ એકતો ઉગ્ગતદીપસિખરત્તા વુત્તં.

સીમાનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપોસથાગારાદિકથાવણ્ણના

૧૪૧. સમૂહનિત્વાતિ વિનાસેત્વા, ઉદ્ધરિત્વાતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ આપત્તિપરિહારત્થં વુત્તં.

૧૪૨. યાનિ કાનિચીતિ ઇધ નિમિત્તાનં સીમાય પાળિયં સરૂપતો અવુત્તત્તા વુત્તં.

ઉપોસથાગારાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિપ્પવાસસીમાનુજાનનકથાવણ્ણના

૧૪૩. અટ્ઠારસાતિ અન્ધકવિન્દવિહારમ્પિ ઉપાદાય વુચ્ચતિ. નેસં સીમાતિ તેસુ મહાવિહારેસુ. ‘‘મન’’ન્તિ ઇમસ્સ વિવરણં ઈસકન્તિ, ઈસકં વુળ્હોતિ અત્થો. ઇમમેવત્થં દસ્સેતું ‘‘અપ્પત્તવુળ્હભાવો અહોસી’’તિ વુત્તં. અમનસિકરોન્તોતિ ઇદ્ધિયા અનતિક્કમસ્સ કારણં વુત્તં.

૧૪૪. સોતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘો. દ્વેપીતિ દ્વે સમાનસંવાસઅવિપ્પવાસાયો. અવિપ્પવાસસીમાતિ મહાસીમં સન્ધાય વદતિ. તત્થેવ યેભુય્યેન અવિપ્પવાસાતિ.

‘‘અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપી’’તિ ઇદં મહાસીમાય વિજ્જમાનાવિજ્જમાનત્તં, તસ્સા બાહિરપરિચ્છેદઞ્ચ અજાનન્તાનં વસેન વુત્તં. એવં અજાનન્તેહિપિ અન્તોસીમાય ઠત્વા કમ્મવાચાય કતાય સા સીમા સમૂહતાવ હોતીતિ આહ ‘‘સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. નિરાસઙ્કટ્ઠાનેતિ ખણ્ડસીમારહિતટ્ઠાને. ઇદઞ્ચ મહાસીમાય વિજ્જમાનાયપિ કમ્મકરણસુખત્થં ખણ્ડસીમા ઇચ્છિતાતિ તં ચેતિયઙ્ગણાદિબહુસન્નિપાતટ્ઠાને ન બન્ધતીતિ વુત્તં. તત્થાપિ સા બદ્ધા સુબદ્ધા એવ મહાસીમા વિય. ‘‘પટિબન્ધિતું પન ન સક્ખિસ્સન્તેવા’’તિ ઇદં ખણ્ડસીમાય અસમૂહતત્તા, તસ્સા અવિજ્જમાનત્તસ્સ અજાનનતો ચ મહાસીમાબન્ધનં સન્ધાય વુત્તં. ખણ્ડસીમં પન નિરાસઙ્કટ્ઠાને બન્ધિતું સક્ખિસ્સન્તેવ. સીમાસમ્ભેદં કત્વાતિ ખણ્ડસીમાય વિજ્જમાનપક્ખે સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરણસમ્ભેદં કત્વા અવિજ્જમાનપક્ખેપિ સમ્ભેદસઙ્કાય અનિવત્તનેન સમ્ભેદસઙ્કં કત્વા. અવિહારં કરેય્યુન્તિ સઙ્ઘકમ્માનારહં કરેય્યું. પુબ્બે હિ ચેતિયઙ્ગણાદિનિરાસઙ્કટ્ઠાને કમ્મં કાતું સક્કા, ઇદાનિ તમ્પિ વિનાસિતન્તિ અધિપ્પાયો. ન સમૂહનિતબ્બાતિ ખણ્ડસીમં અજાનન્તેહિ ન સમૂહનિતબ્બા. ઉભોપિ ન જાનન્તીતિ ઉભિન્નં પદેસનિયમં વા તાસં દ્વિન્નમ્પિ વા અઞ્ઞતરાય વા વિજ્જમાનતં વા અવિજ્જમાનતં વા ન જાનન્તિ, સબ્બત્થ સઙ્કા એવ હોતિ. ‘‘નેવ સમૂહનિતું, ન બન્ધિતું સક્ખિસ્સન્તી’’તિ ઇદં નિરાસઙ્કટ્ઠાને ઠત્વા સમૂહનિતું સક્કોન્તોપિ મહાસીમં પટિબન્ધિતું ન સક્કોન્તીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ન ચ સક્કા…પે… કમ્મવાચં કાતુ’’ન્તિ ઇદં સીમાબન્ધનકમ્મવાચં સન્ધાય વુત્તં. તસ્માતિ યસ્મા બન્ધિતું ન સક્કા, તસ્મા ન સમૂહનિતબ્બાતિ અત્થો.

કેચિ પન ‘‘ઈદિસેસુ વિહારેસુ છપઞ્ચમત્તે ભિક્ખૂ ગહેત્વા વિહારકોટિતો પટ્ઠાય વિહારપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતે સબ્બત્થ મઞ્ચપ્પમાણે ઓકાસે નિરન્તરં ઠત્વા પઠમં અવિપ્પવાસસીમં, તતો સમાનસંવાસકસીમઞ્ચ સમૂહનનવસેન સીમાય સમુગ્ઘાતે કતે તસ્મિં વિહારે ખણ્ડસીમાય, મહાસીમાયપિ વા વિજ્જમાનત્તે સતિ અવસ્સં એકસ્મિં મઞ્ચટ્ઠાને તાસં મજ્ઝગતા તે ભિક્ખૂ તા સમૂહનેય્યું, તતો ગામસીમા એવ અવસિસ્સેય્ય. ન હેત્થ સીમાય, તપ્પરિચ્છેદસ્સ વા જાનનં અઙ્ગં. સીમાય પન અન્તોઠાનં, ‘‘સમૂહનિસ્સામા’’તિ કમ્મવાચાય કરણઞ્ચેત્થ અઙ્ગં. અટ્ઠકથાયં ‘ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’તિ એવં મહાસીમાય પરિચ્છેદસ્સ અજાનનેપિ સમૂહનસ્સ વુત્તત્તા. ગામસીમાય એવ ચ અવસિટ્ઠાય તત્થ યથારુચિ દુવિધમ્પિ સીમં બન્ધિતુઞ્ચેવ ઉપસમ્પદાદિકમ્મં કાતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

અવિપ્પવાસસીમાનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગામસીમાદિકથાવણ્ણના

૧૪૭. પાળિયં ‘‘અસમ્મતાય, ભિક્ખવે, સીમાયા’’તિઆદિના ગામસીમા એવ બદ્ધસીમાય ખેત્તં, અરઞ્ઞનદિઆદયો વિય સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપાદીનં. સા ચ ગામસીમા બદ્ધસીમાવિરહિતટ્ઠાને સયમેવ સમાનસંવાસા હોતીતિ દસ્સેતિ. યા તસ્સ વા ગામસ્સ ગામસીમાતિ એત્થ ગામસીમાપરિચ્છેદસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ ખેત્તવત્થુઅરઞ્ઞપબ્બતાદિકં સબ્બં ગામખેત્તં સન્ધાય ‘‘ગામસ્સા’’તિ વુત્તં, ન અન્તરઘરમેવ. તસ્મા તસ્સ સકલસ્સ ગામખેત્તસ્સ સમ્બન્ધનીયા ગામસીમાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. યો હિ સો અન્તરઘરખેત્તાદીસુ અનેકેસુ ભૂમિભાગેસુ ‘‘ગામો’’તિ એકત્તેન લોકજનેહિ પઞ્ઞત્તો ગામવોહારો, સોવ ઇધ ‘‘ગામસીમા’’તિપિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો, ગામો એવ હિ ગામસીમા. ઇમિનાવ નયેન ઉપરિ અરઞ્ઞં નદી સમુદ્દો જાતસ્સરોતિ એવં તેસુ ભૂમિપ્પદેસેસુ એકત્તેન લોકજનપઞ્ઞત્તાનમેવ અરઞ્ઞાદીનં અરઞ્ઞસીમાદિભાવો વેદિતબ્બો. લોકે પન ગામસીમાદિવોહારો ગામાદીનં મરિયાદાયમેવ વત્તું વટ્ટતિ, ન ગામખેત્તાદીસુ સબ્બત્થ. સાસને પન તે ગામાદયો ઇતરનિવત્તિઅત્થેન સયમેવ અત્તનો મરિયાદાતિ કત્વા ગામો એવ ગામસીમા, અરઞ્ઞમેવ અરઞ્ઞસીમા…પે… સમુદ્દો એવ સમુદ્દસીમાતિ સીમાવોહારેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

‘‘નિગમસ્સ વા’’તિ ઇદં ગામસીમપ્પભેદં સબ્બં ઉપલક્ખણવસેન દસ્સેતું વુત્તં. તેનાહ ‘‘નગરમ્પિ ગહિતમેવા’’તિ. ‘‘બલિં લભન્તી’’તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં, ‘‘અયં ગામો એત્તકો કરીસભાગો’’તિઆદિના પન રાજપણ્ણેસુ આરોપિતેસુ ભૂમિભાગેસુ યસ્મિં યસ્મિં તળાકમાતિકાસુસાનપબ્બતાદિકે પદેસે બલિં ન ગણ્હન્તિ, સોપિ ગામસીમા એવ. રાજાદીહિ પરિચ્છિન્નભૂમિભાગો હિ સબ્બોવ ઠપેત્વા નદિલોણિજાતસ્સરે ગામસીમાતિ વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતી’’તિ. સચે પન તત્થ રાજા કઞ્ચિ પદેસં ગામન્તરેન યોજેતિ, સો પવિટ્ઠગામસીમતં એવ ભજતિ, નદિજાતસ્સરેસુ વિનાસેત્વા તળાકાદિભાવં વા પૂરેત્વા ખેત્તાદિભાવં વા પાપિતેસુપિ એસેવ નયો.

યે પન ગામા રાજચોરાદિભયપીળિતેહિ મનુસ્સેહિ છડ્ડિતા ચિરમ્પિ નિમ્મનુસ્સા તિટ્ઠન્તિ, સમન્તા પન ગામા સન્તિ, તેપિ પાટેક્કં ગામસીમાવ. તેસુ હિ રાજાનો સમન્તગામવાસીહિ કસાપેત્વા વા યેહિ કેહિચિ કસિતટ્ઠાનં લિખિત્વા વા બલિં ગણ્હન્તિ, અઞ્ઞેન વા ગામેન એકીભાવં વા ઉપનેન્તિ. યે પન ગામા રાજૂહિપિ પરિચ્ચત્તા ગામખેત્તાનન્તરિકા મહારઞ્ઞેન એકીભૂતા, તે અગામકારઞ્ઞસીમતં પાપુણન્તિ, પુરિમા ગામસીમા વિનસ્સતિ. રાજાનો પન એકસ્મિં અરઞ્ઞાદિપ્પદેસે મહન્તં ગામં કત્વા અનેકસહસ્સાનિ કુલાનિ વાસાપેત્વા તત્થ વાસીનં ભોગગામાતિ સમન્તા ભૂતગામે પરિચ્છિન્દિત્વા દેન્તિ. પુરાણનામં, પન પરિચ્છેદઞ્ચ ન વિનાસેન્તિ, તેપિ પચ્ચેકં ગામસીમા એવ. એત્તાવતા પુરિમગામસીમત્તં ન વિજહન્તિ. સા ચ ઇતરા ચાતિઆદિ ‘‘સમાનસંવાસા એકૂપોસથા’’તિ પાળિપદસ્સ અધિપ્પાયવિવરણં. તત્થ હિ સા ચ રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તિત્વા સમુપ્પન્ના અભિનવા, ઇતરા ચ અપરિવત્તા પકતિગામસીમા, યથા બદ્ધસીમાય સબ્બં સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ, એવમેતાપિ સબ્બકમ્મારહતાસદિસેન બદ્ધસીમાસદિસા, સા સમાનસંવાસા એકૂપોસથાતિ અધિપ્પાયો. સામઞ્ઞતો ‘‘બદ્ધસીમાસદિસા’’તિ વુત્તે તિચીવરાવિપ્પવાસસીમં બદ્ધસીમં એવ મઞ્ઞન્તીતિ તંસદિસતાનિવત્તનમુખેન ઉપરિ સત્તબ્ભન્તરસીમાય તંસદિસતાપિ અત્થીતિ દસ્સનનયસ્સ ઇધેવ પસઙ્ગં દસ્સેતું ‘‘કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

વિઞ્ઝાટવિસદિસે અરઞ્ઞેતિ યત્થ ‘‘અસુકગામસ્સ ઇદં ખેત્ત’’ન્તિ ગામવોહારો નત્થિ, યત્થ ચ ન કસન્તિ ન વપન્તિ, તાદિસે અરઞ્ઞે. મચ્છબન્ધાનં અગમનપથા નિમ્મનુસ્સાવાસા સમુદ્દન્તરદીપકાપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હન્તિ. યં યઞ્હિ અગામખેત્તભૂતં નદિસમુદ્દજાતસ્સરવિરહિતં પદેસં, તં સબ્બં અરઞ્ઞસીમાતિ વેદિતબ્બં. સા ચ સત્તબ્ભન્તરસીમં વિનાવ સયમેવ સમાનસંવાસા બદ્ધસીમાસદિસા. નદિઆદિસીમાસુ વિય સબ્બમેત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. નદિસમુદ્દજાતસ્સરાનં તાવ અટ્ઠકથાયં ‘‘અત્તનો સભાવેનેવ બદ્ધસીમાસદિસા’’તિઆદિના વુત્તત્તા સીમતા સિદ્ધા. અરઞ્ઞસ્સ પન સીમતા કથન્તિ? સત્તબ્ભન્તરસીમાનુજાનનસુત્તાદિસામત્થિયતો. યથા હિ ગામસીમાય વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં બહૂ બદ્ધસીમાયો અનુઞ્ઞાતા, તાસઞ્ચ દ્વિન્નમન્તરા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્ભેદત્થં સીમન્તરિકા અનુઞ્ઞાતા, એવમિધારઞ્ઞેપિ સત્તબ્ભન્તરસીમા. તાસઞ્ચ દ્વિન્નં અન્તરા સીમન્તરિકાય પાળિઅટ્ઠકથાસુપિ વિધાનસામત્થિયતો અરઞ્ઞસ્સપિ સભાવેનેવ નદિઆદીનં વિય સીમાભાવો તત્થ વગ્ગકમ્મપરિહારત્થમેવ સત્તબ્ભન્તરસીમાય અનુઞ્ઞાતત્તાવ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ સીમાયમેવ હિ ઠિતા સીમટ્ઠાનં વગ્ગકમ્મં કરોન્તિ, ન અસીમાયં આકાસે ઠિતા વિય આકાસટ્ઠાનં. એવમેવ હિ સામત્થિયં ગહેત્વા ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા’’તિઆદિના પટિક્ખિત્તબદ્ધસીમાનમ્પિ નદિસમુદ્દજાતસ્સરાનં અત્તનો સભાવેનેવ સીમાભાવો અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ ગહેતબ્બો.

અથસ્સ ઠિતોકાસતોતિ અસ્સ ભિક્ખુસ્સ ઠિતોકાસતો. સચેપિ હિ ભિક્ખુસહસ્સં તિટ્ઠતિ, તસ્સ ઠિતોકાસસ્સ બાહિરન્તતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં સીમાપેક્ખાય ઉપ્પન્નાય તાય સહ સયમેવ સઞ્જાતા સત્તબ્ભન્તરસીમા સમાનસંવાસાતિ અધિપ્પાયો. યત્થ પન ખુદ્દકે અરઞ્ઞે મહન્તેહિ ભિક્ખૂહિ પરિપુણ્ણતાય વગ્ગકમ્મસઙ્કાભાવેન સત્તબ્ભન્તરસીમાપેક્ખા નત્થિ, તત્થ સત્તબ્ભન્તરસીમા ન ઉપ્પજ્જતિ, કેવલારઞ્ઞસીમાયમેવ, તત્થ સઙ્ઘેન કમ્મં કાતબ્બં. નદિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વક્ખતિ હિ ‘‘સચે નદી નાતિદીઘા હોતિ, પભવતો પટ્ઠાય યાવ મુખદ્વારા સબ્બત્થ સઙ્ઘો નિસીદતિ, ઉદકુક્ખેપસીમાકમ્મં નત્થી’’તિઆદિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭). ઇમિના એવ ચ વચનેન વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં સીમાપેક્ખાય સતિ એવ ઉદકુક્ખેપસત્તબ્ભન્તરસીમા ઉપ્પજ્જન્તિ, નાસતીતિ દટ્ઠબ્બં.

કેચિ પન ‘‘સમન્તા અબ્ભન્તરં મિનિત્વા પરિચ્છેદકરણેનેવ સીમા સઞ્જાયતિ, ન સયમેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. યદિ હિ અબ્ભન્તરપરિચ્છેદકરણપ્પકારેન સીમા ઉપ્પજ્જેય્ય, અબદ્ધસીમા ચ ન સિયા ભિક્ખૂનં કિરિયાપકારસિદ્ધિતો. અપિચ વડ્ઢકીહત્થાનં, પકતિહત્થાનઞ્ચ લોકે અનેકવિધત્તા, વિનયે ઈદિસં હત્થપ્પમાણન્તિ અવુત્તત્તા ચ યેન કેનચિ મિનિતે ચ ભગવતા અનુઞ્ઞાતેન નુ ખો હત્થેન મિનિતં, ન નુ ખોતિ સીમાય વિપત્તિસઙ્કા ભવેય્ય. મિનન્તેહિ ચ અણુમત્તમ્પિ ઊનમધિકં અકત્વા મિનિતું અસક્કુણેય્યતાય વિપત્તિ એવ સિયા. પરિસવસેન ચાયં વડ્ઢમાના તેસં મિનનેન વડ્ઢતિ વા હાયતિ વા. સઙ્ઘે ચ કમ્મં કત્વા ગતે અયં ભિક્ખૂનં પયોગેન સમુપ્પન્નસીમા તેસં પયોગેન વિગચ્છતિ ન વિગચ્છતિ ચ. કથં બદ્ધસીમા વિય યાવ સાસનન્તરધાના ન તિટ્ઠેય્ય, ઠિતિયા ચ પુરાણવિહારેસુ વિય સકલેપિ અરઞ્ઞે કથં સીમાસમ્ભેદસઙ્કા ન ભવેય્ય. તસ્મા સીમાપેક્ખાય એવ સમુપ્પજ્જતિ, તબ્બિગમેન વિગચ્છતીતિ ગહેતબ્બં. યથા ચેત્થ, એવં ઉદકુક્ખેપસીમાયમ્પિ નદિઆદીસુપિ.

તત્થાપિ હિ મજ્ઝિમપુરિસો ન ઞાયતિ. તથા સબ્બથામેન ખિપનં ઉભયત્થાપિ ચ યસ્સં દિસાયં સત્તબ્ભન્તરસ્સ, ઉદકુક્ખેપસ્સ વા ઓકાસો ન પહોતિ, તત્થ કથં મિનનં, ખિપનં વા ભવેય્ય? ગામખેત્તાદીસુ પવિસનતો અખેત્તે સીમા પવિટ્ઠા નામાતિ સીમા વિપજ્જેય્ય. અપેક્ખાય સીમુપ્પત્તિયં પન યતો પહોતિ, તત્થ સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમા સયમેવ પરિપુણ્ણા જાયન્તિ. યતો પન ન પહોતિ, તત્થ અત્તનો ખેત્તપ્પમાણેનેવ જાયન્તિ, ન બહિ. યં પનેત્થ અબ્ભન્તરમિનનપમાણસ્સ, વાલુકાદિખિપનકમ્મસ્સ ચ દસ્સનં, તં સઞ્જાતસીમાનં ઠિતટ્ઠાનસ્સ પરિચ્છેદનત્થં કતં ગામૂપચારઘરૂપચારજાનનત્થં લેડ્ડુસુપ્પાદિખિપનવિધાનદસ્સનં વિય. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘સીમં વા સમ્મન્નતિ ઉદકુક્ખેપં વા પરિચ્છિન્દતી’’તિ વુત્તં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના). એવં કતેપિ તસ્સ પરિચ્છેદસ્સ યાથાવતો ઞાતું અસક્કુણેય્યત્તેન પુથુલતો ઞત્વા અન્તો તિટ્ઠન્તેહિ નિરાસઙ્કટ્ઠાને ઠાતબ્બં, અઞ્ઞં બહિ કરોન્તેહિ અતિદૂરે નિરાસઙ્કટ્ઠાને પેસેતબ્બં.

અપરે પન ‘‘સીમાપેક્ખાય કિચ્ચં નત્થિ, મગ્ગગમનનહાનાદિઅત્થેહિ એકભિક્ખુસ્મિમ્પિ અરઞ્ઞે વા નદિઆદીસુ વા પવિટ્ઠે તં પરિક્ખિપિત્વા સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમા સયમેવ પભા વિય પદીપસ્સ સમુપ્પજ્જતિ, ગામખેત્તાદીસુ તસ્મિં ઓતિણ્ણમત્તે વિગચ્છતિ. તેનેવ ચેત્થ દ્વિન્નં સઙ્ઘાનં વિસું કમ્મં કરોન્તાનં સીમાદ્વયસ્સ અન્તરા સીમન્તરિકા અઞ્ઞં સત્તબ્ભન્તરં, ઉદકુક્ખેપઞ્ચ ઠપેતું અનુઞ્ઞાતં, સીમાપરિયન્તે હિ કેનચિ કમ્મેન પેસિતસ્સ ભિક્ખુનો સમન્તા સઞ્જાતસીમા ઇતરેસં સીમાય ફુસિત્વા સીમાસમ્ભેદં કરેય્ય, સો મા હોતૂતિ, ઇતરથા હત્થચતુરઙ્ગુલમત્તાયપેત્થ સીમન્તરિકાય અનુજાનિતબ્બતો. અપિચ સીમન્તરિકાય ઠિતસ્સાપિ ઉભયત્થ કમ્મકોપવચનતોપિ ચેતં સિજ્ઝતિ. તમ્પિ પરિક્ખિપિત્વા સયમેવ સઞ્જાતાય સીમાય ઉભિન્નમ્પિ સીમાનં, એકાય એવ વા સઙ્કરતો. ઇતરથા તસ્સ કમ્મકોપવચનં ન યુજ્જેય્ય. વુત્તઞ્હિ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘પરિચ્છેદબ્ભન્તરે હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતોપિ પરિચ્છેદતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતી’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના). કિઞ્ચ અગામકારઞ્ઞે ઠિતસ્સ કમ્મકરણિચ્છાવિરહિતસ્સાપિ ભિક્ખુનો સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છિન્ને અજ્ઝોકાસે ચીવરવિપ્પવાસો ભગવતા અનુઞ્ઞાતો, સો ચ પરિચ્છેદો સીમા. એવં અપેક્ખં વિના સમુપ્પન્ના. તેનેવેત્થ ‘અયં સીમા તિચીવરવિપ્પવાસપરિહારમ્પિ લભતી’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) વુત્તં. તસ્મા કમ્મકરણિચ્છં વિનાપિ વુત્તનયેન સમુપ્પત્તિ ગહેતબ્બા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં પદીપસ્સ પભા વિય સબ્બપુગ્ગલાનમ્પિ પચ્ચેકં સીમાસમ્ભવેન સઙ્ઘે, ગણે વા કમ્મં કરોન્તે તત્રટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં સમન્તા પચ્ચેકં સમુપ્પન્નાનં અનેકસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્કરદોસપ્પસઙ્ગતો. પરિસવસેન ચસ્સા વડ્ઢિ, હાનિ ચ સમ્ભવતિ. પચ્છા આગતાનં અભિનવસીમન્તરુપ્પત્તિ એવ, ગતાનં સમન્તા ઠિતસીમાપિ વિનાસો ચ ભવેય્ય.

પાળિયં પન ‘‘સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૪૭) એકા એવ સત્તબ્ભન્તરા, ઉદકુક્ખેપા ચ અનુઞ્ઞાતા, ન ચેસા સીમા સભાવેન, કારણસામત્થિયેન વા પભા વિય પદીપસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. કિન્તુ ભગવતો અનુજાનનેનેવ, ભગવા ચ ઇમાયો અનુજાનન્તો ભિક્ખૂનં વગ્ગકમ્મપરિહારેન કમ્મકરણસુખત્થમેવ અનુઞ્ઞાસીતિ કથં નહાનાદિકિચ્ચેન પવિટ્ઠાનમ્પિ સમન્તા તાસં સીમાનં સમુપ્પત્તિ પયોજનાભાવા? પયોજને ચ એકં એવ પયોજનન્તિ કથં પચ્ચેકં ભિક્ખુગણનાય અનેકસીમાસમુપ્પત્તિ? ‘‘એકસીમાયં હત્થપાસં અવિજહિત્વા ઠિતા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વુત્તં. યં પન દ્વિન્નં સીમાનં અન્તરા તત્તકપરિચ્છેદેનેવ સીમન્તરિકટ્ઠપનવચનં, તત્થ ઠિતાનં કમ્મકોપવચનઞ્ચ, તમ્પિ ઇમાસં સીમાનં પરિચ્છેદસ્સ દુબ્બોધતાય સીમાય સમ્ભેદસઙ્કં, કમ્મકોપસઙ્કઞ્ચ દૂરતો પરિહરિતું વુત્તં.

યો ચ ચીવરાવિપ્પવાસત્થં ભગવતા અબ્ભોકાસે દસ્સિતો સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદો, સો સીમા એવ ન હોતિ, ખેત્તતળાકાદિપરિચ્છેદો વિય અયમેત્થ એકો પરિચ્છેદોવ. તત્થ ચ બહૂસુ ભિક્ખૂસુ એકતો ઠિતેસુ તેસં વિસું વિસું અત્તનો ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય સમન્તા સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદબ્ભન્તરે એવ ચીવરં ઠપેતબ્બં. ન પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય. પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય હિ અબ્ભન્તરે ગય્હમાને અબ્ભન્તરપરિયોસાને ઠપિતચીવરં મજ્ઝે ઠિતસ્સ અબ્ભન્તરતો બહિ હોતીતિ તં અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં સિયા. સીમા પન પરિસપરિયન્તતોવ ગહેતબ્બા. ચીવરવિપ્પવાસપરિહારોપેત્થ અબ્ભોકાસપરિચ્છેદસ્સ વિજ્જમાનત્તા વુત્તો, ન પન યાવ સીમાપરિચ્છેદં લબ્ભમાનત્તા મહાસીમાય અવિપ્પવાસસીમાવોહારો વિય. મહાસીમાયમ્પિ હિ ગામગામૂપચારેસુ ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. ઇધાપિ મજ્ઝે ઠિતસ્સ સીમાપરિયન્તે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. તસ્મા યથાવુત્તસીમાપેક્ખવસેનેવેતાસં સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમાનં ઉપ્પત્તિ, તબ્બિગમેન વિનાસો ચ ગહેતબ્બાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. અઞ્ઞો વા પકારો ઇતો યુત્તતરો ગવેસિતબ્બો.

ઇધ પન ‘‘અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા’’તિ એવં પાળિયં વિઞ્ઝાટવિસદિસે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરાતિ અટ્ઠકથાયઞ્ચ રુક્ખાદિનિરન્તરેપિ અરઞ્ઞે સત્તબ્ભન્તરસીમાય વિહિતત્તા અત્તનો નિસ્સયભૂતાય અરઞ્ઞસીમાય સહ એતસ્સા રુક્ખાદિસમ્બન્ધે દોસાભાવો પગેવ અગામકે રુક્ખેતિ નિસ્સિતેપિ પદેસે ચીવરવિપ્પવાસસ્સ રુક્ખપરિહારં વિનાવ અબ્ભોકાસપરિહારોવ અનુમતોતિ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો.

ઉપચારત્થાયાતિ સીમન્તરિકત્થાય સત્તબ્ભન્તરતો અધિકં વટ્ટતિ. ઊનકં પન ન વટ્ટતિ એવ સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદસ્સ દુબ્બિજાનત્તા. તસ્મા સઙ્ઘં વિના એકેનાપિ ભિક્ખુના બહિ તિટ્ઠન્તેન અઞ્ઞં સત્તબ્ભન્તરં અતિક્કમિત્વા અતિદૂરે એવ ઠાતબ્બં, ઇતરથા કમ્મકોપસઙ્કતો. ઉદકુક્ખેપેપિ એસેવ નયો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭). ઇદઞ્ચેત્થ સીમન્તરિકવિધાનં દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં સીમન્તરિકાનુજાનનસુત્તાનુલોમતો સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચાપિ હિ ભગવતા નિદાનવસેન એકગામસીમાનિસ્સિતાનં, એકસભાગાનઞ્ચ દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણદોસપરિહારાય સીમન્તરિકા અનુઞ્ઞાતા, તથાપિ તદનુલોમતો એકઅરઞ્ઞસીમાનદિઆદિસીમઞ્ચ નિસ્સિતાનં એકસભાગાનં દ્વિન્નં સત્તબ્ભન્તરસીમાનમ્પિ ઉદકુક્ખેપસીમાનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં, સીમન્તરિકં વિના અબ્યવધાનેન ઠાનઞ્ચ ભગવતા અનભિમતમેવાતિ ઞત્વા અટ્ઠકથાચરિયા ઇધાપિ સીમન્તરિકવિધાનમકંસુ. વિસભાગસીમાનમ્પિ હિ એકસીમાનિસ્સિતત્તં, એકસભાગત્તઞ્ચાતિ દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતે સતિ એકં સીમન્તરિકં વિના ઠાનં સમ્ભેદાય હોતિ, નાસતીતિ દટ્ઠબ્બં. સીમન્તરિકવિધાનસામત્થિયેનેવ ચેતાસં રુક્ખાદિસમ્બન્ધોપિ બદ્ધસીમાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વટ્ટતીતિ અયમ્પિ નયતો દસ્સિતો એવાતિ ગહેતબ્બં.

‘‘સભાવેનેવા’’તિ ઇમિના ગામસીમા વિય અબદ્ધસીમાતિ દસ્સેતિ. સબ્બમેત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ સમાનસંવાસા એકૂપોસથાતિ દસ્સેતિ. યેન કેનચીતિ અન્તમસો સૂકરાદિના સત્તેન. મહોઘેન પન ઉન્નતટ્ઠાનતો નિન્નટ્ઠાને પતન્તેન ખતો ખુદ્દકો વા મહન્તો વા લક્ખણયુત્તો જાતસ્સરોવ. એત્થાપિ ખુદ્દકે ઉદકુક્ખેપકિચ્ચં નત્થિ, સમુદ્દે પન સબ્બથા ઉદકુક્ખેપસીમાયમેવ કમ્મં કાતબ્બં સોધેતું દુક્કરત્તા.

પુન તત્થાતિ લોકવોહારસિદ્ધાસુ એતાસુ નદિઆદીસુ તીસુ અબદ્ધસીમાસુ પુન વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં સાસનવોહારસિદ્ધાય અબદ્ધસીમાય પરિચ્છેદં દસ્સેન્તોતિ અધિપ્પાયો. પાળિયં યં મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સાતિઆદીસુ ઉદકં ઉક્ખિપિત્વા ખિપીયતિ એત્થાતિ ઉદકુક્ખેપો, ઉદકસ્સ પતનોકાસો, તસ્મા ઉદકુક્ખેપા. અયઞ્હેત્થ પદસમ્બન્ધવસેન અત્થો – પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય સમન્તા યાવ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉદકુક્ખેપો ઉદકપતનટ્ઠાનં, તાવ યં તં પરિચ્છિન્નટ્ઠાનં, અયં તત્થ નદિઆદીસુ અપરા સમાનસંવાસા ઉદકુક્ખેપસીમાતિ.

તસ્સ અન્તોતિ તસ્સ ઉદકુક્ખેપપરિચ્છિન્નસ્સ ઠાનસ્સ અન્તો. ન કેવલઞ્ચ તસ્સેવ અન્તો, તતો બહિપિ, એકસ્સ ઉદકુક્ખેપસ્સ અન્તો ઠાતું ન વટ્ટતીતિ વચનં ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ દુબ્બિજાનતો કમ્મકોપસઙ્કા હોતીતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘પરિચ્છેદબ્ભન્તરે હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતોપિ પરિચ્છેદતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતિ ઇદં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વુત્તં. યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં ‘‘તસ્સ અન્તો હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતો કમ્મં કોપેતીતિ ઇમિના બહિપરિચ્છેદતો યત્થ કત્થચિ ઠિતો કમ્મં ન કોપેતી’’તિ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૭) વત્વા માતિકાટ્ઠકથાવચનમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાયં ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિ બહુ પપઞ્ચિતં, તં ન સુન્દરં ઇધ અટ્ઠકથાવચનેન માતિકાટ્ઠકથાવચનસ્સ નયતો સંસન્દનતો સઙ્ઘટનતો. તથા હિ દ્વિન્નં ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદાનમન્તરા વિદત્થિચતુરઙ્ગુલમત્તમ્પિ સીમન્તરિકં અટ્ઠપેત્વા ‘‘અઞ્ઞો ઉદકુક્ખેપો સીમન્તરિકાય ઠપેતબ્બો, તતો અધિકં વટ્ટતિ એવ, ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ એવં ઇધેવ વુત્તેન ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન સીમન્તરિકોપચારેન ઉદકુક્ખેપતો ઊનકે ઠપિતે સીમાય સીમાસમ્ભેદતો કમ્મકોપોપિ વુત્તો એવ. યદગ્ગેન ચ એવં વુત્તો, તદગ્ગેન તત્થ એકભિક્ખુનો પવેસેપિ સતિ તસ્સ સીમટ્ઠભાવતો કમ્મકોપો વુત્તો એવ હોતિ. અટ્ઠકથાયં ‘‘ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ કથનઞ્ચેતં ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ દુબ્બિજાનન્તેનપિ સીમાસમ્ભેદસઙ્કઆપરિહારત્થં વુત્તં. સત્તબ્ભન્તરસીમાનમન્તરા તત્તકપરિચ્છેદેનેવ સીમન્તરિકવિધાનવચનતોપિ એતાસં દુબ્બિજાનપરિચ્છેદતા, તત્થ ચ ઠિતાનં કમ્મકોપસઙ્કા સિજ્ઝતિ. કમ્મકોપસઙ્કટ્ઠાનમ્પિ આચરિયા દૂરતો પરિહારત્થં કમ્મકોપટ્ઠાનન્તિ વત્વાવ ઠપેસુન્તિ ગહેતબ્બં.

તન્તિ સીમં. ‘‘સીઘમેવ અતિક્કામેતી’’તિ ઇમિના તં અનતિક્કમિત્વા અન્તો એવ પરિવત્તમાનાય કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. એતદત્થમેવ હિ વાલુકાદીહિ સીમાપરિચ્છિન્દનં, ઇતરથા બહિ પરિવત્તા નુ ખો, નો વાતિ કમ્મકોપસઙ્કા ભવેય્યાતિ. અઞ્ઞિસ્સા અનુસ્સાવનાતિ કેવલાય નદિસીમાય અનુસ્સાવના. અન્તોનદિયં જાતરુક્ખે વાતિ ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ બહિ ઠિતે રુક્ખેપિ વા. બહિનદિતીરમેવ હિ વિસભાગસીમત્તા અબન્ધિતબ્બટ્ઠાનં, ન અન્તોનદી નિસ્સયત્તેન સભાગત્તા. તેનેવ ‘‘બહિનદિતીરે વિહારસીમાય વા’’તિઆદિના તીરમેવ અબન્ધિતબ્બટ્ઠાનત્તેન દસ્સિતં, ન પન નદી. ‘‘રુક્ખેપિ ઠિતેહી’’તિ ઇદં અન્તોઉદકુક્ખેપટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ બહિઉદકુક્ખેપે ભિક્ખૂનં ઠાતું વટ્ટતિ.

રુક્ખસ્સાતિ તસ્સેવ અન્તોઉદકુક્ખેપટ્ઠસ્સ રુક્ખસ્સ. સીમં વા સોધેત્વાતિ યથાવુત્તં વિહારે બદ્ધસીમં, ગામસીમઞ્ચ તત્થ ઠિતભિક્ખૂનં હત્થપાસાનયનબહિસીમાકરણવસેનેવ સોધેત્વા. યથા ચ ઉદકુક્ખેપસીમાયં કમ્મં કરોન્તેહિ, એવં બદ્ધસીમાયં, ગામસીમાયં વા કમ્મં કરોન્તેહિપિ ઉદકુક્ખેપસીમટ્ઠે સોધેત્વાવ કાતબ્બં. એતેનેવ સત્તબ્ભન્તરઅરઞ્ઞસીમાહિપિ ઉદકુક્ખેપસીમાય, ઇમાય ચ સદ્ધિં તાસં રુક્ખાદિસમ્બન્ધદોસોપિ નયતો દસ્સિતોવ હોતિ. ઇમિનાવ નયેન સત્તબ્ભન્તરસીમાય બદ્ધસીમાગામસીમાહિપિ સદ્ધિં, એતાસઞ્ચ સત્તબ્ભન્તરસીમાય સદ્ધિં સમ્બન્ધદોસો ઞાતબ્બો. અટ્ઠકથાયં પનેતં સબ્બં વુત્તનયતો સક્કા ઞાતુન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમાસન્નાનમેવેત્થ દસ્સિતં.

તત્રિદં સુત્તાનુલોમતો નયગ્ગહણમુખં – યથા હિ બદ્ધસીમાયં સમ્મતા વિપત્તિસીમા હોતીતિ તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધો ન વટ્ટતિ, એવં નદિઆદીસુ સમ્મતાપિ બદ્ધસીમા વિપત્તિસીમાવ હોતીતિ તાહિપિ સદ્ધિં તસ્સા રુક્ખાદિસમ્બન્ધો ન વટ્ટતીતિ સિજ્ઝતિ. ઇમિના નયેન સત્તબ્ભન્તરસીમાય ગામનદિઆદીહિ સદ્ધિં, ઉદકુક્ખેપસીમાય ચ અરઞ્ઞાદીહિ સદ્ધિં રુક્ખાદિસમ્બન્ધસ્સ ન વટ્ટનકભાવો ઞાતબ્બો, એવમેતા ભગવતા અનુઞ્ઞાતા બદ્ધસીમા સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમા અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચેવ અત્તનો નિસ્સયવિરહિતાહિ ઇતરીતરાસં નિસ્સયસીમાહિ ચ રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ સમ્ભેદદોસમાપજ્જતીતિ સુત્તાનુલોમનયો ઞાતબ્બોવ.

અત્તનો અત્તનો પન નિસ્સયભૂતગામાદીહિ સદ્ધિં બદ્ધસીમાદીનં તિસ્સન્નં ઉપ્પત્તિકાલે ભગવતા અનુઞ્ઞાતસ્સ સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણસ્સ અનુલોમતો રુક્ખાદિસમ્બન્ધોપિ અનુઞ્ઞાતોવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં ઉદકુક્ખેપબદ્ધસીમાદીનં અન્તરા કસ્મા સીમન્તરિકા ન વિહિતાતિ? નિસ્સયભેદસભાવભેદેહિ સયમેવ ભિન્નત્તા. એકનિસ્સયએકસભાવાનમેવ હિ સીમન્તરિકાય વિનાસં કરોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. એતેનેવ નદિનિમિત્તં કત્વા બદ્ધાય સીમાય સઙ્ઘે કમ્મં કરોન્તે નદિયમ્પિ યાવ ગામખેત્તં આહચ્ચ ઠિતાય ઉદકુક્ખેપસીમાય અઞ્ઞેસં કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં હોતિ. યા પનેતા લોકવોહારસિદ્ધા ગામારઞ્ઞનદિસમુદ્દજાતસ્સરસીમા પઞ્ચ, તા અઞ્ઞમઞ્ઞરુક્ખાદિસમ્બન્ધેપિ સમ્ભેદદોસં નાપજ્જતિ, તથા લોકવોહારાભાવતો. ન હિ ગામાદયો ગામન્તરાદીહિ, નદિઆદીહિ ચ રુક્ખાદિસમ્બન્ધમત્તેન સમ્ભિન્નાતિ લોકે વોહરન્તિ. લોકવોહારસિદ્ધાનઞ્ચ લોકવોહારતોવ સમ્ભેદો વા અસમ્ભેદો વા ગહેતબ્બો, નાઞ્ઞતો. તેનેવ અટ્ઠકથાયં તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં કત્થચિપિ સમ્ભેદનયો ન દસ્સિતો, સાસનવોહારસિદ્ધોયેવ દસ્સિતોતિ.

એત્થ પન બદ્ધસીમાય તાવ ‘‘હેટ્ઠા પથવીસન્ધારકં ઉદકપરિયન્તં કત્વા સીમાગતા હોતી’’તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) અધોભાગપરિચ્છેદો અટ્ઠકથાયં સબ્બથા દસ્સિતો. ગામસીમાદીનં પન ન દસ્સિતો. કથમયં જાનિતબ્બોતિ? કેચિ તાવેત્થ ‘‘ગામસીમાદયોપિ બદ્ધસીમા વિય પથવીસન્ધારકં ઉદકં આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ વદન્તિ.

કેચિ પન તં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નદિસમુદ્દજાતસ્સરસીમા, તાવ તન્નિસ્સિતઉદકુક્ખેપસીમા ચ પથવિયા ઉપરિતલે, હેટ્ઠા ચ ઉદકજ્ઝોત્થરણપ્પદેસે એવ તિટ્ઠન્તિ, ન તતો હેટ્ઠા ઉદકસ્સ અજ્ઝોત્થરણાભાવા. સચે પન ઉદકોઘાદિના યોજનપ્પમાણમ્પિ નિન્નટ્ઠાનં હોતિ, નદિસીમાદયોવ હોન્તિ, ન તતો હેટ્ઠા. તસ્મા નદિઆદીનં હેટ્ઠા બહિતીરમુખેન ઉમઙ્ગેન, ઇદ્ધિયા વા પવિટ્ઠો ભિક્ખુ નદિયં ઠિતાનં કમ્મં ન કોપેતિ. સો પન આસન્નગામે ભિક્ખૂનં કમ્મં કોપેતિ. સચે પન સો ઉભિન્નં તીરગામાનં મજ્ઝે નિસિન્નો હોતિ, ઉભયગામટ્ઠાનં કમ્મં કોપેતિ. સચે પન તીરં ગામખેત્તં ન હોતિ, અગામકારઞ્ઞમેવ. તત્થ પન તીરદ્વયેપિ સત્તબ્ભન્તરસીમં વિના કેવલાય ખુદ્દકારઞ્ઞસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં કમ્મં કોપેતિ. સચે સત્તબ્ભન્તરસીમાયં કરોન્તિ, તદા યદિ તેસં સત્તબ્ભન્તરસીમાય પરિચ્છેદો એતસ્સ નિસિન્નોકાસસ્સ પરતો એકં સત્તબ્ભન્તરં અતિક્કમિત્વા ઠિતો ન કમ્મકોપો. નો ચે, કમ્મકોપો. ગામસીમાયં પન અન્તોઉમઙ્ગે વા બિલે વા યત્થ પવિસિતું સક્કા, યત્થ વા સુવણ્ણમણિઆદિં ખણિત્વા ગણ્હન્તિ, ગહેતું સક્કાતિ વા સમ્ભાવના હોતિ, તત્તકં હેટ્ઠાપિ ગામસીમા, તત્થ ઇદ્ધિયા અન્તો નિસિન્નોપિ કમ્મં કોપેતિ. યત્થ પન પકતિમનુસ્સાનં પવેસસમ્ભાવનાપિ નત્થિ, તં સબ્બં યાવ પથવિસન્ધારકઉદકા અરઞ્ઞસીમાવ, ન ગામસીમા. અરઞ્ઞસીમાયમ્પિ એસેવ નયો. તત્થપિ હિ યત્તકે પદેસે પવેસસમ્ભાવના, તત્તકમેવ ઉપરિતલે અરઞ્ઞસીમા પવત્તતિ. તતો પન હેટ્ઠા ન અરઞ્ઞસીમા, તત્થ ઉપરિતલેન સહ એકારઞ્ઞવોહારાભાવતો. ન હિ તત્થ પવિટ્ઠં અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો તિ વોહરન્તિ. તસ્મા તત્રટ્ઠો ઉપરિ અરઞ્ઞટ્ઠાનં કમ્મં ન કોપેતિ ઉમઙ્ગનદિયં ઠિતો વિય ઉપરિનદિયં ઠિતાનં. એકસ્મિઞ્હિ ચક્કવાળે ગામનદિસમુદ્દજાતસ્સરે મુઞ્ચિત્વા તદવસેસં અમનુસ્સાવાસં દેવબ્રહ્મલોકં ઉપાદાય સબ્બં અરઞ્ઞમેવ. ‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’તિ વુત્તત્તા હિ નદિસમુદ્દજાતસ્સરાદિપિ અરઞ્ઞમેવ. ઇધ પન નદિઆદીનં વિસું સીમાભાવેન ગહિતત્તા તદવસેસમેવ અરઞ્ઞં ગહેતબ્બં. તત્થ ચ યત્તકે પદેસે એકં ‘અરઞ્ઞ’ન્તિ વોહરન્તિ, અયમેકારઞ્ઞસીમા. ઇન્દપુરઞ્હિ સબ્બં એકારઞ્ઞસીમા. તથા અસુરયક્ખપુરાદિ. આકાસટ્ઠદેવબ્રહ્મવિમાનાનિ પન સમન્તા આકાસપરિચ્છિન્નાનિ પચ્ચેકં અરઞ્ઞસીમા સમુદ્દમજ્ઝે પબ્બતદીપકા વિય. તત્થ સબ્બત્થ સત્તબ્ભન્તરસીમાયં, અરઞ્ઞસીમાયમેવ વાતિ કમ્મં કાતબ્બં. તસ્મા ઇધાપિ ઉપરિઅરઞ્ઞતલેન સદ્ધિં હેટ્ઠાપથવિયા અરઞ્ઞવોહારાભાવા વિસું અરઞ્ઞસીમાતિ ગહેતબ્બં. તેનેવેત્થ ગામનદિઆદિસીમાકથાય અટ્ઠકથાયં ‘ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ હેટ્ઠાપથવિતલે ઠિતો કમ્મં કોપેતી’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) બદ્ધસીમાયં દસ્સિતનયો ન દસ્સિતો’’તિ વદન્તિ.

ઇદઞ્ચેતાસં ગામસીમાદીનં હેટ્ઠાપમાણદસ્સનં સુત્તાદિવિરોધાભાવા યુત્તં વિય દિસ્સતિ. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. એવં ગહણે ચ ગામસીમાયં સમ્મતા બદ્ધસીમા ઉપરિ ગામસીમં, હેટ્ઠા ઉદકપરિયન્તં અરઞ્ઞસીમઞ્ચ અવત્થરતીતિ તસ્સા અરઞ્ઞસીમાપિ ખેત્તન્તિ સિજ્ઝતિ. ભગવતા ચ ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા’’તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) નદિસમુદ્દજાતસ્સરા બદ્ધસીમાય અખેત્તભાવેન વુત્તા, ન પન અરઞ્ઞં. તસ્મા અરઞ્ઞમ્પિ બદ્ધસીમાય ખેત્તમેવાતિ ગહેતબ્બં. યદિ એવં કસ્મા તત્થ સા ન બજ્ઝતીતિ? પયોજનાભાવા. સીમાપેક્ખાનન્તરમેવ સત્તબ્ભન્તરસીમાય સમ્ભવતો. તસ્સા ચ ઉપરિ સમ્મતાય બદ્ધસીમાય સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણાનુલોમતો વિપત્તિસીમા એવ સિયા. ગામખેત્તે પન ઠત્વા અગામકારઞ્ઞેકદેસમ્પિ અન્તોકરિત્વા સમ્મતા કિઞ્ચાપિ સુસમ્મતા, અગામકારઞ્ઞે ભગવતા વિહિતાય સત્તબ્ભન્તરસીમાયપિ અનિવત્તિતો. તત્થ પન કમ્મં કાતું પવિટ્ઠાનમ્પિ તતો બહિ કેવલારઞ્ઞે કરોન્તાનમ્પિ અન્તરા તીણિ સત્તબ્ભન્તરાનિ ઠપેતબ્બાનિ, અઞ્ઞથા વિપત્તિ એવ સિયાતિ સબ્બથા નિરત્થકમેવ અગામકારઞ્ઞે બદ્ધસીમાકરણન્તિ વેદિતબ્બં.

અન્તોનદિયં પવિટ્ઠસાખાયાતિ નદિયા પથવિતલં આહચ્ચ ઠિતાય સાખાયપિ, પગેવ અનાહચ્ચ ઠિતાય. પારોહેપિ એસેવ નયો. એતેન સભાગં નદિસીમં ફુસિત્વા ઠિતેનપિ વિસભાગસીમાસમ્બન્ધસાખાદિના ઉદકુક્ખેપસીમાય સમ્બન્ધો ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. એતેનેવ મહાસીમં, ગામસીમઞ્ચ ફુસિત્વા ઠિતેન સાખાદિના માળકસીમાય સમ્બન્ધો ન વટ્ટતીતિ ઞાપિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

અન્તોનદિયંયેવાતિ સેતુપાદાનં તીરટ્ઠતં નિવત્તેતિ. તેન ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદતો બહિ નદિયં પતિટ્ઠિતત્તેપિ સમ્ભેદાભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘બહિતીરે પતિટ્ઠિતા’’તિઆદિ. યદિ હિ ઉદકુક્ખેપતો બહિ અન્તોનદિયમ્પિ પતિટ્ઠિતત્તે સમ્ભેદો ભવેય્ય, તમ્પિ પટિક્ખિપિતબ્બં ભવેય્ય કમ્મકોપસ્સ સમાનત્તા, ન ચ પટિક્ખિત્તં. તસ્મા સબ્બત્થ અત્તનો નિસ્સયસીમાય સમ્ભેદદોસો નત્થેવાતિ ગહેતબ્બં.

આવરણેન વાતિ દારુઆદિં નિખણિત્વા ઉદકનિવારણેન. કોટ્ટકબન્ધનેન વાતિ મત્તિકાદીહિ પૂરેત્વા કતસેતુબન્ધેન. ઉભયેનાપિ આવરણમેવ દસ્સેતિ. ‘‘નદિં વિનાસેત્વા’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘હેટ્ઠા પાળિ બદ્ધા’’તિ, હેટ્ઠા નદિં આવરિત્વા પાળિ બદ્ધાતિ અત્થો. છડ્ડિતમોદકન્તિ અતિરિત્તોદકં. ‘‘નદિં ઓત્થરિત્વા સન્દનટ્ઠાનતો’’તિ ઇમિના તળાકનદીનં અન્તરા પવત્તનટ્ઠાને ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ઉપ્પતિત્વાતિ તીરાદિભિન્દનવસેન વિપુલા હુત્વા. વિહારસીમન્તિ બદ્ધસીમં.

અગમનપથેતિ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તિતું અસક્કુણેય્યે. અરઞ્ઞસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ લોકવોહારસિદ્ધં અગામકારઞ્ઞસીમં સન્ધાય વદતિ. તત્થાતિ પકતિયા મચ્છબન્ધાનં ગમનપથેસુ દીપકેસુ.

તં ઠાનન્તિ આવાટાદીનં કતટ્ઠાનમેવ, ન અકતન્તિ અત્થો. લોણીતિ સમુદ્દોદકસ્સ ઉપ્પત્તિવેગનિન્નો માતિકાકારેન પવત્તનકો.

૧૪૮. સમ્ભિન્દન્તીતિ યત્થ ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ નિસીદિતું ન સક્કા, તત્તકતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગમત્તમ્પિ અન્તોસીમાય કરોન્તો સમ્ભિન્દતિ. ચતુન્નં ભિક્ખૂનં પહોનકતો પટ્ઠાય યાવ સકલમ્પિ અન્તો કરોન્તો અજ્ઝોત્થરન્તીતિ વેદિતબ્બં. સંસટ્ઠવિટપાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સિબ્બિત્વા ઠિતમહાસાખમૂલા, એતેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અચ્ચાસન્નતં દીપેતિ. સાખાય સાખં ફુસન્તા હિ દૂરટ્ઠાપિ સિય્યું, તતો એકંસતો સમ્ભેદલક્ખણં દસ્સિતં ન સિયાતિ તં દસ્સેતું વિટપગ્ગહણં કતં. એવઞ્હિ ભિક્ખૂનં નિસીદિતું અપ્પહોનકટ્ઠાનં અત્તનો સીમાય અન્તોસીમટ્ઠં કરિત્વા પુરાણવિહારં કરોન્તો સીમાય સીમં સમ્ભિન્દતિ નામ, ન તતો પરન્તિ દસ્સિતમેવ હોતિ. બદ્ધા હોતીતિ પોરાણકવિહારસીમં સન્ધાય વુત્તં. અમ્બન્તિ અપરેન સમયેન પુરાણવિહારપરિક્ખેપાદીનં વિનટ્ઠત્તા અજાનન્તાનં તં પુરાણસીમાય નિમિત્તભૂતં અમ્બં. અત્તનો સીમાય અન્તોસીમટ્ઠં કરિત્વા પુરાણવિહારસીમટ્ઠં જમ્બું કિત્તેત્વા અમ્બજમ્બૂનં અન્તરે યં ઠાનં, તં અત્તનો સીમાય પવેસેત્વા બન્ધન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ પુરાણસીમાય નિમિત્તભૂતસ્સ ગામટ્ઠસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ અન્તોસીમટ્ઠાય જમ્બુયા સહ સંસટ્ઠવિટપત્તેપિ સીમાય બન્ધનકાલે વિપત્તિ વા પચ્છા ગામસીમાય સહ સમ્ભેદો વા કમ્મવિપત્તિ વા ન હોતીતિ મુખતોવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પદેસન્તિ સઙ્ઘસ્સ નિસીદનપ્પહોનકપ્પદેસં. ‘‘સીમન્તરિકં ઠપેત્વા’’તિઆદિના સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં અકત્વા બદ્ધસીમાહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ફુસાપેત્વા અબ્યવધાનેન બદ્ધાપિ સીમા અસીમા એવાતિ દસ્સેતિ. તસ્મા એકદ્વઙ્ગુલમત્તાપિ સીમન્તરિકા વટ્ટતિ એવ. સા પન દુબ્બોધાતિ અટ્ઠકથાસુ ચતુરઙ્ગુલાદિકા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. દ્વિન્નં સીમાનન્તિ દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં. નિમિત્તં હોતીતિ નિમિત્તસ્સ સીમતો બાહિરત્તા બન્ધનકાલે તાવ સમ્ભેદદોસો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ન કેવલઞ્ચ નિમિત્તકત્તા એવ સઙ્કરં કરોતિ, અથ ખો સીમન્તરિકાય ઠિતો અઞ્ઞોપિ રુક્ખો કરોતિ એવ. તસ્મા અપ્પમત્તિકાય સીમન્તરિકાય વડ્ઢનકા રુક્ખાદયો ન વટ્ટન્તિ એવ. એત્થ ચ ઉપરિ દિસ્સમાનખન્ધસાખાદિપવેસે એવ સઙ્કરદોસસ્સ સબ્બત્થ દસ્સિતત્તા અદિસ્સમાનાનં મૂલાનં પવેસેપિ ભૂમિગતિકત્તા દોસો નત્થીતિ સિજ્ઝતિ. સચે પન મૂલાનિપિ દિસ્સમાનાનેવ પવિસન્તિ, સઙ્કરોવ. પબ્બતપાસાણા પન દિસ્સમાનાપિ ભૂમિગતિકા એવ. યદિ પન બન્ધનકાલે એવ એકો થૂલરુક્ખો ઉભયમ્પિ સીમં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, પચ્છા બદ્ધા અસીમા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સીમાસઙ્કરન્તિ સીમાસમ્ભેદં. યં પન સારત્થદીપનિયં વુત્તં ‘‘સીમાસઙ્કરં કરોતીતિ વડ્ઢિત્વા સીમપ્પદેસં પવિટ્ઠે દ્વિન્નં સીમાનં ગતટ્ઠાનસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્ત’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૮), તં ન યુત્તં ગામસીમાયપિ સહ સઙ્કરં કરોતીતિ વત્તબ્બતો. તત્થાપિ હિ નિમિત્તે વડ્ઢિતે ગામસીમાબદ્ધસીમાનં ગતટ્ઠાનં દુબ્બિઞ્ઞેય્યમેવ હોતિ, તત્થ પન અવત્વા દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનમેવ સઙ્કરસ્સ વુત્તત્તા યથાવુત્તસમ્બદ્ધદોસોવ સઙ્કર-સદ્દેન વુત્તોતિ ગહેતબ્બં. પાળિયં પન નિદાનવસેન ‘‘યેસં, ભિક્ખવે, સીમા પચ્છા સમ્મતા, તેસં તં કમ્મં અધમ્મિક’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૧૪૮) પચ્છા સમ્મતાય અસીમત્તે વુત્તેપિ દ્વીસુ ગામસીમાસુ ઠત્વા દ્વીહિ સઙ્ઘેહિ સમ્ભેદં વા અજ્ઝોત્થરણં વા કત્વા સીમન્તરિકં અટ્ઠપેત્વા વા રુક્ખપારોહાદિસમ્બન્ધં અવિયોજેત્વા વા એકસ્મિં ખણે કમ્મવાચાનિટ્ઠાપનવસેન એકતો સમ્મતાનં દ્વિન્નં સીમાનમ્પિ અસીમતા પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

ગામસીમાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપોસથભેદાદિકથાવણ્ણના

૧૪૯. અધમ્મેન વગ્ગન્તિ એત્થ એકસીમાય ચતૂસુ ભિક્ખૂસુ વિજ્જમાનેસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસોવ અનુઞ્ઞાતો, તીસુ, દ્વીસુ ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથોવ. ઇધ પન તથા અકતત્તા ‘‘અધમ્મેના’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન છન્દપારિસુદ્ધિ સઙ્ઘે એવ આગચ્છતિ, ન ગણે, ન પુગ્ગલે, તસ્મા ‘‘વગ્ગ’’ન્તિ વુત્તન્તિ.

સચે પન દ્વે સઙ્ઘા એકસીમાય અઞ્ઞમઞ્ઞં છન્દં આહરિત્વા એકસ્મિં ખણે વિસું સઙ્ઘકમ્મં કરોન્તિ, એત્થ કથન્તિ? કેચિ પનેતં વટ્ટતીતિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં વગ્ગકમ્મત્તા. કમ્મં કરોન્તાનઞ્હિ છન્દપારિસુદ્ધિ અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતિ તથા વચનાભાવા, વિસું વિસું કમ્મકરણત્થમેવ સીમાય અનુઞ્ઞાતત્તા ચાતિ ગહેતબ્બં. વિહારસીમાયં પન સઙ્ઘે વિજ્જમાનેપિ કેનચિ પચ્ચયેન ખન્ધસીમાયં તીસુ, દ્વીસુ વા પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તેસુ કમ્મં ધમ્મેન સમગ્ગમેવ ભિન્નસીમટ્ઠત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઉપોસથભેદાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકથાવણ્ણના

૧૫૦. એવમેતં ધારયામીતિ. સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહીતિ એત્થ ‘‘એવમેતં ધારયામી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં, સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહિ ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદિના વત્તબ્બં. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) એવમેવ વુત્તં. સુતેનાતિ સુતપદેન.

સવરભયન્તિ વનચરકભયં. તેનાહ ‘‘અટવિમનુસ્સભય’’ન્તિ. નિદાનુદ્દેસે અનિટ્ઠિતે પાતિમોક્ખં નિદ્દિટ્ઠં નામ ન હોતીતિ આહ ‘‘દુતિયાદીસુ ઉદ્દેસેસૂ’’તિઆદિ. તીહિપિ વિધીહીતિ ઓસારણકથનસરભઞ્ઞેહિ. એત્થ ચ અત્થં ભણિતુકામતાય વા ભણાપેતુકામતાય વા સુત્તસ્સ ઓસારણં ઓસારણં નામ. તસ્સેવ અત્થપ્પકાસના કથનં નામ. કેવલં પાઠસ્સેવ સરેન ભણનં સરભઞ્ઞં નામ. સજ્ઝાયં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘સજ્ઝાયં કરોમી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા. ઓસારેત્વા પન કથેન્તેનાતિ સયમેવ પાઠં વત્વા પચ્છા અત્થં કથેન્તેન.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધમ્મકમ્મપટિક્કોસનાદિકથાવણ્ણના

૧૫૫. નવવિધન્તિ સઙ્ઘગણપુગ્ગલેસુ તયો, સુત્તુદ્દેસપારિસુદ્ધિઅધિટ્ઠાનવસેન તયો, ચાતુદ્દસીપન્નરસીસામગ્ગીવસેન તયોતિ નવવિધં. ચતુબ્બિધન્તિ અધમ્મેનવગ્ગાદિ ચતુબ્બિધં. દુવિધન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનિપાતિમોક્ખવસેન દુવિધં પાતિમોક્ખં. નવવિધન્તિ ભિક્ખૂનં પઞ્ચ, ભિક્ખુનીનં ચત્તારોતિ નવવિધં પાતિમોક્ખુદ્દેસં.

અધમ્મકમ્મપટિક્કોસનાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પક્ખગણનાદિઉગ્ગહણાનુજાનનકથાદિવણ્ણના

૧૫૬. કતિમીતિ તિથિ-સદ્દાપેક્ખં ઇત્થિલિઙ્ગં દટ્ઠબ્બં.

૧૬૩. ઉતુવસ્સેયેવાતિ હેમન્તગિમ્હેસુયેવ.

૧૬૪. વિઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ મનસા ચિન્તેત્વા કાયવિકારકરણમેવ વિઞ્ઞાપનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયં અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બા પારિસુદ્ધીતિ પારિસુદ્ધિદાયકેન પુન અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે દાતબ્બા. ‘‘ભૂતંયેવ વા સામણેરભાવં આરોચેતી’’તિ વુત્તત્તા ઊનવીસતિવસ્સકાલે ઉપસમ્પન્નસ્સ, અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસિક્ખાપચ્ચક્ખાતાદીનં વા યાવ ભિક્ખુપટિઞ્ઞા વત્તતિ, તાવ તેહિ આહટાપિ છન્દપારિસુદ્ધિ આગચ્છતિ. યદા પન તે અત્તનો સામણેરાદિભાવં પટિજાનન્તિ, તતો પટ્ઠાયેવ નાગચ્છતીતિ દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયમ્પિ હિ ‘‘દિન્નાય પારિસુદ્ધિયા સઙ્ઘપ્પત્તો વિબ્ભમતિ…પે… પણ્ડકો પટિજાનાતિ. તિરચ્છાનગતો પટિજાનાતિ. ઉભતોબ્યઞ્જનકો પટિજાનાતિ, આહટા હોતિ પારિસુદ્ધી’’તિ વુત્તત્તા પણ્ડકાદીનમ્પિ ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય વત્તમાનકાલેસુ છન્દપારિસુદ્ધિયા આગમનં સિદ્ધમેવ. તેનાહ ‘‘એસ નયો સબ્બત્થા’’તિ. ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનં પન પકતત્તા અન્તરામગ્ગે ઉમ્મત્તકાદિભાવે પટિઞ્ઞાતેપિ તેસં સઙ્ઘપ્પત્તમત્તેનેવ છન્દાદિ આગચ્છતીતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘ભિક્ખૂનં હત્થપાસ’’ન્તિ ઇમિના ગણપુગ્ગલેસુ છન્દપારિસુદ્ધિયા અનાગમનં દસ્સેતિ. ‘‘સઙ્ઘપ્પત્તો’’તિ હિ પાળિયં વુત્તં. બિળાલસઙ્ખલિકપારિસુદ્ધીતિ બિળાલગીવાય બન્ધનસઙ્ખલિકસદિસા પારિસુદ્ધિ નામ, યથા સઙ્ખલિકા બિળાલે આગચ્છન્તે એવ આગચ્છતિ, ન અનાગચ્છન્તે તપ્પટિબદ્ધત્તા, એવમયં પારિસુદ્ધિપીતિ અત્થો. અથ વા યથા સઙ્ખલિકાય પઠમવલયં દુતિયવલયં પાપુણાતિ, ન તતિયવલયં, એવમયમ્પીતિ અધિપ્પાયો. ઉપલક્ખણમત્તઞ્ચેત્થ બિળાલ-ગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં.

પક્ખગણનાદિઉગ્ગહણાનુજાનનકથાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છન્દદાનકથાદિવણ્ણના

૧૬૫. પાળિયં ‘‘સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીયાની’’તિ વત્તબ્બે વચનવિપલ્લાસેન ‘‘કરણીય’’ન્તિ વુત્તં.

૧૬૭. ‘‘તસ્સ સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થી’’તિ ઇદં પાળિયં એકદા સરન્તસ્સેવ સમ્મુતિદાનસ્સ વુત્તત્તા એકદા અસરન્તસ્સ સમ્મુતિઅભાવેપિ તસ્સ અનાગમનં વગ્ગકમ્માય ન હોતીતિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘સોપિ હત્થપાસેવ આનેતબ્બો’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં.

૧૬૮. સઙ્ઘસન્નિપાતતો પઠમં કાતબ્બં પુબ્બકરણં. સઙ્ઘસન્નિપાતે કાતબ્બં પુબ્બકિચ્ચન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયં નો ચે અધિટ્ઠહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા અનાપત્તિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપરિપિ. યત્થ પન અચિત્તકાપત્તિ અત્થિ, તત્થ વક્ખામ.

૧૬૯. ‘‘પઞ્ઞત્તં હોતી’’તિ ઇમિના ‘‘ન સાપત્તિકેન ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ વિસું પટિક્ખેપાભાવેપિ યથાવુત્તસુત્તસામત્થિયતો પઞ્ઞત્તમેવાતિ દસ્સેતિ. ઇમિના એવ નયેન –

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં તથાગતો અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથં કરેય્ય, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યા’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૬; અ. નિ. ૮.૨૦; ઉદા. ૪૫) –

આદિસુત્તનયતો ચ અલજ્જીહિપિ સદ્ધિં ઉપોસથકરણમ્પિ પટિક્ખિત્તમેવ અલજ્જિનિગ્ગહત્થત્તા સબ્બસિક્ખાપદાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘પારિસુદ્ધિદાનપઞ્ઞાપનેના’’તિ ઇમિના સાપત્તિકેન પારિસુદ્ધિપિ ન દાતબ્બાતિ દીપિતં હોતિ. ઉભોપિ દુક્કટન્તિ એત્થ સભાગાપત્તિભાવં અજાનિત્વા કેવલં આપત્તિનામેનેવ દેસેન્તસ્સ પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ અચિત્તકમેવ દુક્કટં હોતીતિ વદન્તિ. યથા સઙ્ઘો સભાગાપત્તિં આપન્નો ઞત્તિં ઠપેત્વા ઉપોસથં કાતું લભતિ, એવં તયોપિ ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા, ઇમે ભિક્ખૂ સભાગં આપત્તિં આપન્ના’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેનેવ ગણઞત્તિં ઠપેત્વા દ્વીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આરોચેત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. એકેન પન સાપત્તિકેન દૂરં ગન્ત્વાપિ પટિકાતુમેવ વટ્ટતિ, અસમ્પાપુણન્તેન ‘‘ભિક્ખું લભિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ ઉપોસથો કાતબ્બો, પટિકરિત્વા ચ પુન ઉપોસથો કત્તબ્બો.

છન્દદાનકથાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનાપત્તિપન્નરસકાદિકથાવણ્ણના

૧૭૨. કેનચિ ૬૩ કરણીયેન ગન્ત્વાતિ સીમાપરિચ્છેદતો બહિભૂતં ગામં વા અરઞ્ઞં વા ગન્ત્વાતિ અત્થો. એતેનેવ ઉપોસથઞત્તિયા ઠપનકાલે સમગ્ગા એવ તે ઞત્તિં ઠપેસુન્તિ સિદ્ધં. તેનેવ પાળિયં ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં સુઉદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ સબ્બપન્નરસકેસુપિ વુત્તં. વગ્ગા સમગ્ગસઞ્ઞિનોતિઆદિ પન ઞત્તિયા નિટ્ઠિતાય ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિઆદીનં (મહાવ. ૧૩૪) વચનક્ખણે બહિગતાનં ભિક્ખૂનં સીમાય પવિટ્ઠત્તા ભિક્ખૂ તસ્મિં ખણે વગ્ગા હોન્તીતિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તેસં સીમં ઓક્કન્તત્તા વગ્ગા’’તિઆદિ, એતેન પારાજિકુદ્દેસાદિક્ખણેપિ વગ્ગસઞ્ઞીનં ઉદ્દિસન્તાનં આપત્તિ એવ, ઞત્તિયા પન પુબ્બે નિટ્ઠિતત્તા કમ્મકોપો નત્થીતિ દસ્સિતમેવ હોતિ. એવં ઉપરિપિ સબ્બવારેસુ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ પાળિયં ‘‘સબ્બાય વુટ્ઠિતાય…પે… તેસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિ આરોચેતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૧૭૪) વુત્તત્તા બહિસીમાગતાય પરિસાય તેસુ યસ્સ કસ્સચિ સન્તિકે અનધિટ્ઠિતેહિ પારિસુદ્ધિં આરોચેતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

અનાપત્તિપન્નરસકાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લિઙ્ગાદિદસ્સનકથાદિવણ્ણના

૧૭૯. અઞ્ઞાતકં નામ અદિટ્ઠપુબ્બન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેસં સન્તક’’ન્તિ. અઞ્ઞેસન્તિ અત્તના અદિટ્ઠપુબ્બાનં. નાનાસંવાસકભાવન્તિ લદ્ધિનાનાસંવાસકભાવં.

૧૮૦. પાળિયં અભિવિતરન્તિ સમાનસંવાસકાભાવં નિચ્છિનન્તિ.

૧૮૧. ઉપોસથકારકાતિ સઙ્ઘુપોસથકારકા. તેનેવ ‘‘અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેના’’તિ વુત્તં. સઙ્ઘુપોસથટ્ઠાનતો હિ ગચ્છન્તેન અત્તચતુત્થેનેવ ગન્તબ્બં, તિણ્ણં ભિક્ખૂનં નિસિન્નટ્ઠાનતો પન ગચ્છન્તેન એકેન ભિક્ખુનાપિ સહ ગન્તુમ્પિ વટ્ટતિ. પાળિયં ‘‘અભિક્ખુકો આવાસો’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, સઙ્ઘુપોસથટ્ઠાનતો ગણપુગ્ગલેહિ સભિક્ખુકોપિ આવાસો ન ગન્તબ્બો ‘‘અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેના’’તિ વુત્તત્તાતિ વદન્તિ. ઉપોસથં કરોન્તીતિ સઙ્ઘુપોસથં વા ગણુપોસથં વા. ‘‘તસ્સ સન્તિક’’ન્તિ ઇદં ગણુપોસથટ્ઠાનતો ગચ્છન્તં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન અત્તચતુત્થેન વા’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝનતો. આરઞ્ઞકેનાતિ એકચારિના. ઉપોસથન્તરાયોતિ અત્તનો ઉપોસથન્તરાયો.

૧૮૩. પાળિયં ભિક્ખુનિયા નિસિન્નપરિસાયાતિઆદીસુ ભિક્ખુનિયાતિઆદિ કરણત્થે સામિવચનં.

લિઙ્ગાદિદસ્સનકથાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપોસથક્ખન્ધકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.