એકુત્તરિકનયં

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. એકુત્તરિકનયે પન અજાનન્તેન વીતિક્કન્તાતિ પણ્ણત્તિં વા વત્થું વા અજાનન્તેન વીતિક્કન્તા પથવીખણનસહસેય્યાદિકા, સાપિ પચ્છા આપન્નભાવં ઞત્વા પટિકમ્મં અકરોન્તસ્સ અન્તરાયિકાવ હોતિ.

પારિવાસિકાદીહિ પચ્છા આપન્નાતિ વત્તભેદેસુ દુક્કટાનિ સન્ધાય વુત્તં. તસ્મિં ખણે આપજ્જિતબ્બઅન્તરાપત્તિયો સન્ધાયાતિ કેચિ વદન્તિ, તસ્સ પુબ્બાપત્તીનંઅન્તરાપત્તિ-પદેનેવ વક્ખમાનત્તા પુરિમમેવ યુત્તતરં. મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ મૂલાયપટિકસ્સનાદીનિ અકત્વા સબ્બપઠમં દિન્નપરિવાસમાનત્તવિસુદ્ધિયા ચરણકાલે આપન્નઅન્તરાપત્તિસઙ્ખાતસઙ્ઘાદિસેસો. અગ્ઘવિસુદ્ધિયાતિ અન્તરાપત્તિં આપન્નસ્સ મૂલાય પટિકસ્સિત્વા ઓધાનસમોધાનવસેન ઓધુનિત્વા પુરિમાપત્તિયા સમોધાય તદગ્ઘવસેન પુન દિન્નપરિવાસાદિસુદ્ધિયા ચરણકાલે પુન આપન્ના અન્તરાપત્તિ.

સઉસ્સાહેનેવાતિ પુનપિ તં આપત્તિં આપજ્જિતુકામતાચિત્તેન, એવં દેસિતાપિ આપત્તિ ન વુટ્ઠાતીતિ અધિપ્પાયો. ધુરનિક્ખેપં અકત્વા આપજ્જને સિખાપ્પત્તદોસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવા’’તિ. ન કેવલઞ્ચ ભિક્ખુનિયા એવ, ભિક્ખૂનમ્પિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા થોકં થોકં સપ્પિઆદિકં થેય્યાય ગણ્હન્તાનં પાદગ્ઘનકે પુણ્ણે પારાજિકમેવ. કેચિ પન ‘‘અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવ હોતીતિ વુત્તત્તા અટ્ઠવત્થુકમેવેતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સાતિ ‘‘ઇધ વસ્સં વસિસ્સામી’’તિઆદિના ગિહીનં સમ્મુખા કતસ્સ ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ, અધમ્મિકસ્સ પન ‘‘અસુકં પહરિસ્સામી’’તિઆદિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપનેન આપત્તિ નત્થિ.

તથા ચોદિતોતિ અધમ્મેન ચોદિતો, સયં સચ્ચે, અકુપ્પે ચ અટ્ઠત્વા પટિચ્છાદેન્તોપિ અધમ્મચુદિતકો એવ. પઞ્ચાનન્તરિયનિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયેવ મિચ્છત્તનિયતા નામ. ચત્તારો મગ્ગા સમ્મત્તનિયતા નામ.

એકકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ સયમેવ સપુગ્ગલોતિ આહ ‘‘મુદુપિટ્ઠિકસ્સા’’તિઆદિ. આદિ-સદ્દેન અઙ્ગજાતચ્છેદઅત્તઘાતાદિઆપત્તિયો સઙ્ગહિતા.

ભણ્ડાગારિકચિત્તકમ્માનિ વાતિ ગહટ્ઠાનં ભણ્ડપટિસામનં, ઇત્થિપુરિસાદિપટિભાનચિત્તકમ્માનિ વા. ‘‘ચીવરાદીનિ અદેન્તો આપજ્જતી’’તિ ઇદં ‘‘ઉપજ્ઝાયેન, ભિક્ખવે, સદ્ધિવિહારિકો સઙ્ગહેતબ્બો અનુગ્ગહેતબ્બો…પે… પત્તો દાતબ્બો’’તિઆદિ (મહાવ. ૬૭) વચનતો અનાદરિયેન આમિસસઙ્ગહં અકરોન્તસ્સ દુક્કટં, ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. નિસ્સટ્ઠચીવરાદીનં અદાનઆપત્તિપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતા.

પાળિયં દેસેન્તોતિ સભાગાપત્તિં, અદેસનાગામિનિઆદિઞ્ચ દેસેન્તો. નિદાનુદ્દેસે આપત્તિં અનાવિકરોન્તો, ન દેસેન્તો ચ આપજ્જતિ નામ. ઓવાદં અગણ્હન્તોતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનિઓવાદત્થાય વુત્તં વચનં અગણ્હન્તો બાલગિલાનગમિયવિવજ્જિતો. અત્તનો પરિભોગત્થં દિન્નં અઞ્ઞસ્સ દાને, સઙ્ઘાટિં અપારુપિત્વા સન્તરુત્તરેન ગામપ્પવેસનાદીસુ ચ આપત્તિયોપિ અપરિભોગેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયોવ. પમાણન્તિ સઙ્ઘભેદાનન્તરિયનિપ્ફત્તિયા લક્ખણં. બાલસ્સાતિ નિસ્સયગ્ગહણવિધિં અજાનન્તસ્સ લજ્જિબાલસ્સેવ. લજ્જિસ્સાતિ બ્યત્તસ્સ નિસ્સયદાયકસભાગતં પરિવીમંસન્તસ્સ. વિનયે આગતા અત્થા વેનયિકાતિ આહ ‘‘દ્વે અત્થા વિનયસિદ્ધા’’તિ.

પાળિયં અપ્પત્તો નિસ્સારણન્તિ એત્થ પબ્બાજનીયકમ્મં વિહારતો નિસ્સારણત્તા નિસ્સારણન્તિ અધિપ્પેતં, તઞ્ચ યસ્મા કુલદૂસકં અકરોન્તો પુગ્ગલો આપત્તિબહુલોપિ આવેણિકલક્ખણેન અપ્પત્તો નામ હોતિ, તસ્મા અપ્પત્તો નિસ્સારણં. યસ્મા પન આપત્તાદિબહુલસ્સાપિ ‘‘આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો પબ્બાજનીયકમ્મં કરેય્યા’’તિ (ચૂળવ. ૨૭) વુત્તં, તસ્મા સુનિસ્સારિતો, સબ્બથા પન સુદ્ધો નિરાપત્તિકો દુન્નિસ્સારિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

અપ્પત્તો ઓસારણન્તિઆદીસુ ઉપસમ્પદાકમ્મં એત્થ ઓસારણં અધિપ્પેતં, તઞ્ચ હત્થચ્છિન્નાદિકો એકચ્ચો પટિક્ખિત્તત્તા અપ્પત્તોપિ સોસારિતો, પણ્ડકાદિકો દોસારિતોતિ અત્થો.

દુકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ લોહિતુપ્પાદાપત્તિન્તિ પારાજિકાપત્તિં. આવુસોવાદેનાતિ ‘‘આવુસો’’તિ આલપનેન. આપત્તિન્તિ દુક્કટાપત્તિં. સેસા રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચાતિ એત્થ અરુણુગ્ગમને આપજ્જિતબ્બા પઠમકથિનાદી (પારા. ૪૫૯) સબ્બા આપત્તિયોપિ રત્તિન્દિવાનં વેમજ્ઝેયેવ આપજ્જિતબ્બત્તા તતિયકોટ્ઠાસઞ્ઞેવ પવિટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બા. અથ વા ઉદ્ધસ્તે અરુણે આપજ્જિતબ્બત્તા દિવા આપજ્જિતબ્બેસુ એવ પવિટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બા, અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ભિક્ખુનિયો ઓવાદનાપત્તિયો, પન રત્તન્ધકારે પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠનાપત્તિ ચ રત્તિયઞ્ઞેવ આપજ્જિતબ્બા.

પુરેભત્તં કુલાનિ ઉપસઙ્કમનઅનતિરિત્તભોજનાદીનિ દિવા એવ આપજ્જિતબ્બાનિ. કેચિ પન ‘‘ભોજનપટિસંયુત્તાનિ સેખિયાનિ, ગણભોજનાદીનિ ચ દિવા એવ આપજ્જિતબ્બાની’’તિ વદન્તિ. તસ્મા ઈદિસા આપત્તિયો મુઞ્ચિત્વા સેસાવ તતિયકોટ્ઠાસં ભજન્તીતિ વેદિતબ્બં.

ન ઊનદસવસ્સોતિ દસવસ્સસ્સ બાલસ્સેવ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદત્તા વુત્તં. સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકેસુ અસમ્માવત્તનાપત્તિં, અલજ્જીનં નિસ્સયદાનાદિમ્પિ દસવસ્સોવ આપજ્જતિ, વુટ્ઠાપિનિં દ્વે વસ્સાનિ અનનુબન્ધાદિમ્પિ ઊનદસવસ્સા આપજ્જન્તિ. અબ્યાકતચિત્તોતિ સુપન્તસ્સ ભવઙ્ગચિત્તં સન્ધાય વુત્તં.

અપ્પવારેન્તોતિ અનાદરિયેન અપ્પવારેન્તો કેનચિ પચ્ચયેન અપ્પવારેત્વા કાળપક્ખચાતુદ્દસે સઙ્ઘે પવારેન્તે તત્થ અનાદરિયેન અપ્પવારેન્તો તમેવ આપત્તિં કાળેપિ આપજ્જતીતિ જુણ્હે એવાતિ નિયમો ન દિસ્સતિ, પચ્છિમવસ્સંવુત્થો પન પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમિયમેવ પવારેતું લબ્ભતીતિ તત્થ અપ્પવારણાપચ્ચયા આપત્તિં આપજ્જમાનો એવ જુણ્હે આપજ્જતીતિ નિયમેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. જુણ્હે કપ્પતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

‘‘અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ ઇમિના ‘‘વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ નિયમવચનેનેવ અપચ્ચુદ્ધરન્તસ્સ દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ. વસ્સાનુપગમનઅકરણીયેન પક્કમાદયોપિ વસ્સે એવ આપજ્જતિ. વત્થિકમ્માદિમ્પિ ગિલાનો એવ. અધોતપાદેહિ અક્કમનાદીનિપિ અન્તો એવ આપજ્જતિ. ભિક્ખુનિયા અનાપુચ્છા આરામપ્પવેસનાદિ ચ અન્તોસીમાયમેવ. નિસ્સયપટિપન્નસ્સ અનાપુચ્છાદિસાપક્કમનાદિ ચ બહિસીમાયમેવ. પાતિમોક્ખુદ્દેસે સન્તિયા આપત્તિયા અનાવિકરણાપત્તિસમનુભાસનઊનવીસતિવસ્સૂપસમ્પાદનાદિસબ્બઅધમ્મકમ્માપત્તિયોપિ સઙ્ઘે એવ. અધમ્મેન ગણુપોસથાદીસુપિ ગણાદિમજ્ઝે એવ. અલજ્જિસ્સ સન્તિકે નિસ્સયગ્ગહણાદિપિ પુગ્ગલસ્સ સન્તિકે એવ આપજ્જતિ.

તીણિ અધમ્મિકાનિ અમૂળ્હવિનયસ્સ દાનાનીતિ યો ઉમ્મત્તકોપિ વીતિક્કમકાલે, અનુમ્મત્તો સઞ્ચિચ્ચેવ આપત્તિં આપજ્જિત્વા ભિક્ખૂહિ પચ્છા ચોદિતો સરમાનો એવ ‘‘ન સરામી’’તિ વદતિ, યો ચ ‘‘સુપિનં વિય સરામી’’તિ વા મુસા વદતિ, યો ચ ઉમ્મત્તકકાલે કતં સબ્બમ્પિ સબ્બેસં વટ્ટતીતિ વદતિ, ઇમેસં તિણ્ણં દિન્નાનિ તીણિ અમૂળ્હવિનયસ્સ દાનાનિ અધમ્મિકાનિ.

અપકતત્તોતિ વિનયે અપકતઞ્ઞૂ. તેનાહ ‘‘આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતી’’તિ (પરિ. ૩૨૫). ‘‘દિટ્ઠિઞ્ચ અનિસ્સજ્જન્તાનંયેવ કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ ઇદં ભિક્ખૂહિ ઓવદિયમાનસ્સ દિટ્ઠિયા અનિસ્સજ્જનપચ્ચયા દુક્કટં, પાચિત્તિયમ્પિ વા અવસ્સમેવ સમ્ભવતીતિ વુત્તં.

મુખાલમ્બરકરણાદિભેદોતિ મુખભેરીવાદનાદિપ્પભેદો. ઉપઘાતેતીતિ વિનાસેતિ. બીજનિગ્ગાહાદિકેતિ ચિત્તં બીજનિં ગાહેત્વા અનુમોદનાદિકરણેતિ અત્થો.

તિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ સોતિ ગિહિપરિક્ખારો. અવાપુરણં દાતુન્તિ ગબ્ભં વિવરિત્વા અન્તો પરિક્ખારટ્ઠપનત્થાય વિવરણકુઞ્ચિકં દાતું. સઙ્ઘત્થાય ઉપનીતં સયમેવ અન્તો પટિસામિતુમ્પિ વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘અન્તો ઠપાપેતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ.

આદિકમ્મિકેસુ પઠમં પુરિસલિઙ્ગં ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નવસેના’’તિ. પાળિયં અનાપત્તિ વસ્સચ્છેદસ્સાતિ વસ્સચ્છેદસમ્બન્ધિનિયા અનાપત્તિયા એવમત્થો. મન્તભાસાતિ મન્તાય પઞ્ઞાય કથનં. ‘‘નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાયા’’તિ ઇદં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં યથાવુડ્ઢં અવસેસાનં યથાકતિક’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૨૬) વચનતો આદિતો અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં પચ્ચુટ્ઠાતબ્બત્તા વુત્તં.

‘‘ઇધ ન કપ્પન્તીતિ વદન્તોપિ પચ્ચન્તિમેસુ આપજ્જતી’’તિઆદિના સઞ્ચિચ્ચ કપ્પિયં અકપ્પિયન્તિ વા અકપ્પિયં કપ્પિયન્તિ વા કથેન્તસ્સ સબ્બત્થ દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ.

પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તાનિ ઇધ પરિવારે ઉદ્ધટાનીતિ અધિપ્પાયો. ઇધાધિપ્પેતાનિ પન દસ્સેન્તો ‘‘છન્દપારિસુદ્ધી’’તિઆદિમાહ.

ચતુક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. પઞ્ચકેસુ આપુચ્છિત્વા ચારસ્સ અભાવોતિ પિણ્ડપાતિકસ્સ ‘‘નિમન્તિતો સભત્તો’’તિ ઇમસ્સ અઙ્ગસ્સ અભાવા તેન સિક્ખાપદેન તસ્સ સબ્બથા અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. સુસાનં નેત્વા પુન આનીતકન્તિ સુસાને પેતકિચ્ચં કત્વા નિક્ખન્તેહિ ન્હત્વા છડ્ડિતાનિ નિવત્થપારુતવત્થાનિ એવં વુચ્ચન્તિ.

પાળિયં પઞ્ચહાકારેહીતિ પઞ્ચહિ અવહારઙ્ગેહિ. વત્થુતો પન ગરુકલહુકભેદેન પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટાનિ વુત્તાનિ. ઇત્થિપુરિસસંયોગાદિકં કિલેસસમુદાચારહેતુકં પટિભાનચિત્તકમ્મં નામ. પઞ્હાસહસ્સં પુચ્છીતિ સમથવિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનેસુ પઞ્હાસહસ્સં સમ્મજ્જિત્વા ઠિતં દહરં પુચ્છિ. ઇતરોપિ દહરો અત્તનો ગતમગ્ગત્તા સબ્બં વિસ્સજ્જેસિ, તેન થેરો પસીદિ. વત્તં પરિચ્છિન્દીતિ વત્તં નિટ્ઠાપેસિ. કિં ત્વં આવુસોતિઆદિકં થેરો ખીણાસવો સમ્મજ્જનાનિસંસં સબ્બેસં પાકટં કાતું અવોચાતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘જણ્ણુકેહિ પતિટ્ઠાય પદચેતિય’’ન્તિ પાઠસેસો. ચોદનં કારેસ્સામીતિ ભગવતા અત્તાનં ચોદાપેસ્સામિ, અત્તાનં નિગ્ગણ્હાપેસ્સામીતિ અત્થો.

એત્તકં ગય્હૂપગન્તિ એત્તકં અધિકરણવૂપસમત્થાય ગહેતબ્બવચનન્તિ યથા સુત્વા વિઞ્ઞાતું સક્કોતિ, એવં અનુગ્ગણ્હન્તોતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘અત્તનો ભાસપરિયન્તં અનુગ્ગહેત્વા પરસ્સ ભાસપરિયન્તં અનુગ્ગહેત્વા’’તિ એકં, ‘‘અધમ્મેન કરોતી’’તિ એકં, ‘‘અપ્પટિઞ્ઞાયા’’તિ એકઞ્ચ કત્વા પુરિમેહિ દ્વીહિ પઞ્ચઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ. વત્થુન્તિ મેથુનાદિવીતિક્કમં. કથાનુસન્ધિવિનિચ્છયાનુલોમસન્ધિવસેન વત્થું ન જાનાતીતિ ચોદકેન વા ચુદિતકેન વા વુત્તકથાનુસન્ધિના તેસં વચનપટિવચનાનુરૂપેન વદન્તો કથાનુસન્ધિના વત્થું ન જાનાતિ નામ, તઞ્ચ સુત્તવિભઙ્ગે વિનીતવત્થુસઙ્ખાતેન વિનિચ્છયાનુલોમેનેવ વદન્તો વિનિચ્છયાનુલોમસન્ધિવસેન વત્થું ન જાનાતિ નામ. ઞત્તિકમ્મં નામ હોતીતિ ઞત્તિકમ્મં નિટ્ઠિતં નામ હોતીતિ ન જાનાતીતિ સમ્બન્ધો. ઞત્તિયા કમ્મપ્પત્તોતિ ઞત્તિયા નિટ્ઠિતાયપિ કમ્મપ્પત્તો એવ હોતિ. અનુસ્સાવનટ્ઠાને એવ કમ્મં નિટ્ઠિતં હોતીતિ ઞત્તિકમ્મં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ, તં ઞત્તિયા કારણં ન જાનાતીતિ અત્થો.

પાળિયં પઞ્ચ વિસુદ્ધિયોતિ આપત્તિતો વિસુદ્ધિહેતુત્તા, વિસુદ્ધેહિ કત્તબ્બતો ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસા વુત્તા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છક્કવારાદિવણ્ણના

૩૨૬. છક્કાદીસુ પાળિયં છ અગારવાતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસિક્ખાસુ, અપ્પમાદે, પટિસન્થારે ચ છ અગારવા, તેસુ એવ ચ છ ગારવા વેદિતબ્બા. ‘‘છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં વિભઙ્ગે આગતસ્સ પરમસ્સ દસ્સનં.

૩૨૮. પાળિયં આગતેહિ સત્તહીતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિઆદિના મુસાવાદસિક્ખાપદે (પાચિ. ૪) આગતેહિ સત્તહિ.

૩૨૯. તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ તં અનત્થસ્સ અચરણં એત્થ એતસ્મિં પુગ્ગલે, લોકસન્નિવાસે વા કુતો કેન કારણેન સક્કા લદ્ધુન્તિ આઘાતં પટિવિનેતિ.

૩૩૦. સસ્સતો લોકોતિઆદિના વસેનાતિ ‘‘સસ્સતો લોકો, અસસ્સતો લોકો. અન્તવા લોકો, અનન્તવા લોકો. તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા. હોતિ તથાગતો પરમ્મરણા, ન હોતિ તથાગતો પરમ્મરણા. હોતિ ચ ન હોતિ ચ તથાગતો પરમ્મરણા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરમ્મરણા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬૯) એવં આગતા દસ અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિયો સન્ધાય વુત્તં. મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિમિચ્છાસઙ્કપ્પાદયો અટ્ઠમિચ્છાઞાણમિચ્છાવિમુત્તીહિ સદ્ધિં દસ મિચ્છત્તા. તત્થ મિચ્છાઞાણન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્પયુત્તો મોહો. અવિમુત્તસ્સેવ વિમુત્તસઞ્ઞિતા મિચ્છાવિમુત્તિ નામ.

વિપરીતાતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો સમ્માઞાણસમ્માવિમુત્તિપરિયોસાના દસ. તત્થ સમ્માવિમુત્તિ અરહત્તફલં, તંસમ્પયુત્તં પન ઞાણં વા પચ્ચવેક્ખણઞાણં વા સમ્માઞાણન્તિ વેદિતબ્બં.

એકુત્તરિકનયો નિટ્ઠિતો.