૧૨. સત્તસતિકક્ખન્ધકો

દસવત્થુકથાવણ્ણના

૪૪૬. સત્તસતિકક્ખન્ધકે ભિક્ખગ્ગેનાતિ ભિક્ખુગણનાય. મહીતિ હિમં.

૪૪૭. અવિજ્જાનિવુતાતિ અવિજ્જાનીવરણેન નિવુતા પટિચ્છન્ના. અવિદ્દસૂતિ અઞ્ઞાણિનો. ઉપક્કિલેસા વુત્તાતિ તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં એતે સુરાપાનાદયો ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા. નેત્તિયા તણ્હાય સહિતા સનેત્તિકા.

૪૫૦-૧. અહોગઙ્ગોતિ તસ્સ પબ્બતસ્સ નામં. પટિકચ્ચેવ ગચ્છેય્યન્તિ યત્થ નં અધિકરણં વૂપસમિતું ભિક્ખૂ સન્નિપતિસ્સન્તિ, તત્થાહં પઠમમેવ ગચ્છેય્યં. સમ્ભાવેસુન્તિ સમ્પાપુણિંસુ.

૪૫૨. અલોણિકન્તિ લોણરહિતં ભત્તં, બ્યઞ્જનં વા. આસુતાતિ સબ્બસમ્ભારસજ્જિતા, ‘‘અસુત્તા’’તિ વા પાઠો.

૪૫૩. ઉજ્જવિંસૂતિ નાવાય પટિસોતં ગચ્છિંસુ. પાચીનકાતિ પુરત્થિમદિસાય જાતત્તા વજ્જિપુત્તકે સન્ધાય વુત્તં. પાવેય્યકાતિ પાવેય્યદેસવાસિનો.

૪૫૪. નનુ ત્વં, આવુસો, વુડ્ઢોતિ નનુ ત્વં થેરો નિસ્સયમુત્તો, કસ્મા તં થેરો પણામેસીતિ ભેદવચનં વદન્તિ. ગરુનિસ્સયં ગણ્હામાતિ નિસ્સયમુત્તાપિ મયં એકં સમ્ભાવનીયગરું નિસ્સયભૂતં ગહેત્વાવ વસિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો.

૪૫૫. મૂલાદાયકાતિ પઠમં દસવત્થૂનં દાયકા, આવાસિકાતિ અત્થો. પથબ્યા સઙ્ઘત્થેરોતિ લોકે સબ્બભિક્ખૂનં તદા ઉપસમ્પદાય વુડ્ઢો. સુઞ્ઞતાવિહારેનાતિ સુઞ્ઞતામુખેન અધિગતફલસમાપત્તિં સન્ધાય વદતિ.

૪૫૭. સુત્તવિભઙ્ગેતિ પદભાજનીયે. ઇદઞ્ચ ‘‘યો પન ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા’’તિ (પાચિ. ૨૫૩) સુત્તે યાવકાલિકસ્સેવ પરામટ્ઠત્તા સિઙ્ગીલોણસ્સ યાવજીવિકસ્સ સન્નિધિકતસ્સ આમિસેન સદ્ધિં પરિભોગે પાચિત્તિયં વિભઙ્ગનયેનેવ સિજ્ઝતીતિ વુત્તં, તં પન પાચિત્તિયં વિભઙ્ગે આગતભાવં સાધેતું ‘‘કથં સુત્તવિભઙ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હિ લોણમેત્થ સન્નિધિકતં, ન ખાદનીયં ભોજનીયન્તિ લોણમિસ્સભોજને વજ્જિપુત્તકા અનવજ્જસઞ્ઞિનો અહેસું. તથાસઞ્ઞીનમ્પિ નેસં આપત્તિદસ્સનત્થં ‘‘સન્નિધિકારે અસન્નિધિકારસઞ્ઞી’’તિ ઇદં સુત્તવિભઙ્ગં ઉદ્ધટન્તિ વેદિતબ્બં.

તેન સદ્ધિન્તિ પુરેપટિગ્ગહિતલોણેન સદ્ધિં. દુક્કટેનેત્થ ભવિતબ્બન્તિ ‘‘યાવકાલિકેન, ભિક્ખવે, યાવજીવિકં પટિગ્ગહિત’’ન્તિ અવત્વા ‘‘તદહુપટિગ્ગહિત’’ન્તિ વચનસામત્થિયતો પુરેપટિગ્ગહિતં યાવજીવિકં યાવકાલિકેન સદ્ધિં સમ્ભિન્નરસં કાલેપિ ન કપ્પતીતિ સિજ્ઝતિ, તત્થ દુક્કટેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. દુક્કટેનપિ ન ભવિતબ્બન્તિ યદિ હિ સન્નિધિકારપચ્ચયા દુક્કટં મઞ્ઞથ, યાવજીવિકસ્સ લોણસ્સ સન્નિધિદોસાભાવા દુક્કટેન ન ભવિતબ્બં, અથ આમિસેન સમ્ભિન્નરસસ્સ તસ્સ આમિસગતિકત્તા દુક્કટં મા મઞ્ઞથ. તદા ચ હિ પાચિત્તિયેનેવ ભવિતબ્બં આમિસત્તુપગમનતોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ એત્થ યાવજીવિકન્તિઆદિનાપિ દુક્કટાભાવં સમત્થેતિ.

પાળિયં રાજગહે સુત્તવિભઙ્ગેતિઆદીસુ સબ્બત્થ સુત્તે ચ વિભઙ્ગે ચાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. તસ્સ તસ્સ વિકાલભોજનાદિનો સુત્તેપિ પટિક્ખિત્તત્તા વિનયસ્સ અતિસરણં અતિક્કમો વિનયાતિસારો. ‘‘નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતીતિ આગત’’ન્તિ ઇદં વિભઙ્ગે ચ આગતદસ્સનત્થં વુત્તં. તં પમાણં કરોન્તસ્સાતિ સુગતવિદત્થિયા વિદત્થિત્તયપ્પમાણં કરોન્તસ્સ, દસાય પન વિદત્થિદ્વયપ્પમાણં કતં. અદસકમ્પિ નિસીદનં વટ્ટતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. સેસમિધ હેટ્ઠા સબ્બત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દસવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તસતિકક્ખન્ધકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં

ચૂળવગ્ગવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

પરિવારવણ્ણના

મહાવગ્ગો

પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના

૧. વિસુદ્ધપરિવારસ્સ સીલક્ખન્ધાદિધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સ ભગવતો વિનયપરિયત્તિસાસને ખન્ધકાનં અનન્તરં પરિવારોતિ યો વિનયો સઙ્ગહં સમારુળ્હો, તસ્સ દાનિ અનુત્તાનત્થવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ યોજના.

સમન્તચક્ખુનાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન. અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુનાતિ રત્તિન્દિવં સમન્તા યોજનપ્પમાણે અતિસુખુમાનિપિ રૂપાનિ પસ્સનતો અતિવિય પરિસુદ્ધેન પસાદચક્ખુના. ‘‘અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તી’’તિઆદીસુ અત્થિ નુ ખો તત્થ પઞ્ઞત્તીતિઆદિના અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘તત્થ પઞ્ઞત્તિ…પે… કેનાભતન્તિ પુચ્છા’’તિ.

૨. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેતિ પુચ્છાય વિસ્સજ્જને. વિનીતકથાતિ વિનીતવત્થુકથા, અયમેવ વા પાઠો.

દ્વઙ્ગિકેન એકેન સમુટ્ઠાનેનાતિ અઙ્ગદ્વયસમુદાયભૂતેન એકેન. અઙ્ગદ્વયવિમુત્તસ્સ સમુટ્ઠાનસ્સ અભાવેપિ તેસુ એકેનઙ્ગેન વિના અયં આપત્તિ ન હોતીતિ દસ્સનત્થમેવ ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેના’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તેસુ દ્વીસુ અઙ્ગેસુ પધાનઙ્ગં દસ્સેતુમાહ ‘‘એત્થ હિ ચિત્તં અઙ્ગં હોતી’’તિઆદિ. યસ્મા પન મગ્ગેનમગ્ગપ્પટિપત્તિસઙ્ખાતાય કાયવિઞ્ઞત્તિયા સેવનચિત્તેનેવ સમ્ભવે સતિ અયં તં અઙ્ગદ્વયં ઉપાદાય ભગવતા પઞ્ઞત્તા આપત્તિસમ્મુતિ હોતિ, નાસતિ. તસ્મા તં ચિત્તં કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતસ્સ કાયસ્સ અઙ્ગં કારણં હોતિ, ન આપત્તિયા. તસ્સ પન તંસમુટ્ઠિતકાયો એવ અઙ્ગં અબ્યવહિતકારણં, ચિત્તં પન કારણકારણન્તિ અધિપ્પાયો. એવં ઉપરિપિ સબ્બત્થ ચિત્તઙ્ગયુત્તસમુટ્ઠાનેસુ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતી’’તિઆદિપરિવારવચનેનેવ આપત્તિયા અકુસલાદિપરમત્થસભાવતા પાળિઅટ્ઠકથાસુ પરિયાયતોવ વુત્તા, સમ્મુતિસભાવા એવ આપત્તીતિ સિજ્ઝતિ સમુટ્ઠાનસમુટ્ઠિતાનં ભેદસિદ્ધિતોતિ ગહેતબ્બં. ઇમમત્થં સન્ધાયાતિ આપન્નાય પારાજિકાપત્તિયા કેહિચિપિ સમથેહિ અનાપત્તિભાવાપાદનસ્સ અસક્કુણેય્યત્તસઙ્ખાતમત્થં સન્ધાય.

૩. પોરાણકેહિ મહાથેરેહીતિ સઙ્ગીતિત્તયતો પચ્છા પોત્થકસઙ્ગીતિકારકેહિ છળભિઞ્ઞાપઅસમ્ભિદાદિગુણસમુજ્જલેહિ મહાથેરેહિ. ચતુત્થસઙ્ગીતિસદિસા હિ પોત્થકારોહસઙ્ગીતિ.

૧૮૮. મહાવિભઙ્ગેતિ ભિક્ખુવિભઙ્ગે. સોળસ વારા દસ્સિતાતિ યેહિ વારેહિ આદિભૂતેહિ ઉપલક્ખિતત્તા અયં સકલોપિ પરિવારો સોળસપરિવારોતિ વોહરીયતિ, તે સન્ધાય વદતિ.

પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના

૨૫૭. પાળિયં નિબ્બાનઞ્ચેવ પઞ્ઞત્તીતિ એત્થ યસ્મા સઙ્ખતધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તા સમ્મુતિસચ્ચભૂતા પુગ્ગલાદિપઞ્ઞત્તિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા ઉપ્પત્તિવિનાસયુત્તવત્થુધમ્મનિયતેન અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણદ્વયેન યુત્તાતિ વત્તું અયુત્તા, કારકવેદકાદિરૂપેન પન પરિકપ્પિતેન અત્તસભાવેન વિરહિતત્તા ‘‘અનત્તા’’તિ વત્તું યુત્તા. તસ્મા અયં પઞ્ઞત્તિપિ અસઙ્ખતત્તસામઞ્ઞતો વત્થુભૂતેન નિબ્બાનેન સહ ‘‘અનત્તા ઇતિ નિચ્છયા’’તિ વુત્તા. અવિજ્જમાનાપિ હિ સમ્મુતિ કેનચિ પચ્ચયેન અકતત્તા અસઙ્ખતા એવાતિ.

કરુણાસીતલત્તં, પઞ્ઞાપભાસિતત્તઞ્ચ ભગવતો દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધચન્દે, બુદ્ધાદિચ્ચે’’તિ એતં ઉભયં વુત્તં. હાયતિ એતેનાતિ હાનિ, દુક્ખસ્સ હાનિ દુક્ખહાનિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનકારણન્તિ અત્થો. પિટકે તીણિ દેસયીતિ યસ્મા અઞ્ઞેપિ મહાવીરા સમ્માસમ્બુદ્ધા સદ્ધમ્મં દેસયન્તિ, તસ્મા અઙ્ગીરસો પિટકાનિ તીણિ દેસયીતિ યોજના. મહાગુણન્તિ મહાનિસંસં. એવં નીયતિ સદ્ધમ્મોતિ યદિ વિનયપરિયત્તિ અપરિહીના તિટ્ઠતિ, એવં સતિ પટિપત્તિપટિવેધસદ્ધમ્મોપિ નીયતિ પવત્તીયતિ, ન પરિહાયતીતિ અત્થો.

વિનયપરિયત્તિ પન કથં તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘ઉભતો ચા’’તિઆદિ. પરિવારેન ગન્થિતા તિટ્ઠતીતિ યોજેતબ્બં. તસ્સેવ પરિવારસ્સાતિ તસ્મિં એવ પરિવારે. સમુટ્ઠાનં નિયતો કતન્તિ એકચ્ચં સમુટ્ઠાનેન નિયતં કતં. તસ્મિં પરિવારે કિઞ્ચિ સિક્ખાપદં નિયતસમુટ્ઠાનં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, તં પકાસિતન્તિ અત્થો.

સમ્ભેદં નિદાનઞ્ચઞ્ઞન્તિ સમ્ભેદો સિક્ખાપદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમુટ્ઠાનેન સંકિણ્ણતા, નિદાનઞ્ચ પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનં, અઞ્ઞં પુગ્ગલાદિવત્થાદિ ચ. સુત્તે દિસ્સન્તિ ઉપરીતિ હેટ્ઠા વુત્તે, ઉપરિ વક્ખમાને ચ પરિવારસુત્તે એવ દિસ્સન્તિ. યસ્મા ચ એવં, તસ્મા સકલસાસનાધારસ્સ વિનયસ્સ ઠિતિહેતુભૂતં પરિવારં સિક્ખેતિ, એવમેત્થ યોજના દટ્ઠબ્બા.

સમ્ભિન્નસમુટ્ઠાનાનીતિ અઞ્ઞેહિ સાધારણસમુટ્ઠાનાનિ. આદિમ્હિ તાવ પુરિમનયેતિ સબ્બપઠમે પઞ્ઞત્તિવારે આગતનયં સન્ધાય વદતિ, તત્થ પન પઞ્ઞત્તિવારે ‘‘પઠમં પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિ, વેસાલિયં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિના (પરિ. ૧) નિદાનમ્પિ દિસ્સતિ એવ. પરતોતિ આગતભાવં પન સન્ધાય પરતો આગતે સુત્તે દિસ્સતીતિ વેદિતબ્બન્તિ વુત્તં. તસ્સાતિ ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નસ્સ સિક્ખાપદસ્સ.

૨૫૮. અનિયતા પઠમિકાતિ આપત્તિં અપેક્ખિત્વાવ ઇત્થિલિઙ્ગં કતં, પઠમાનિયતં સિક્ખાપદન્તિ અત્થો. પાળિયં નાનુબન્ધે પવત્તિનિન્તિ વુટ્ઠાપિતં પવત્તિનિં અનનુબન્ધનસિક્ખાપદં.

૨૬૦. એળકલોમસિક્ખાપદવત્થુસ્મિં ‘‘ભિક્ખુનિયો એળકલોમાનિ ધોવન્તિયો રજન્તિયો વિજટેન્તિયો રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસં પરિપુચ્છ’’ન્તિ (પારા. ૫૭૬) આગતત્તા ઇમં રિઞ્ચન્તિ-પદં ગહેત્વા સિક્ખાપદં ઉપલક્ખિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘વિભઙ્ગે ‘રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસ’ન્તિ આગતં એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદ’’ન્તિ આહ.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદન્તિ અસમયે વસ્સિકસાટિકપરિયેસનસિક્ખાપદં (પારા. ૬૨૬ આદયો). રતનસિક્ખાપદન્તિ રતનં વા રતનસમ્મતં વા પટિસામનસિક્ખાપદં (પાચિ. ૫૦૨ આદયો).

૨૬૫. પાળિયં બુદ્ધઞાણેનાતિ પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન.

૨૬૭. ‘‘ન દેસેન્તિ તથાગતા’’તિ એતેન છત્તપાણિસ્સ ધમ્મદેસનાપટિક્ખેપં દસ્સેતિ.

૨૬૯. અકતન્તિ અઞ્ઞેહિ અમિસ્સીકતં, નિયતસમુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. અકતન્તિ વા પુબ્બે અનાગતં, અભિનવન્તિ અત્થો.

૨૭૦. સમુટ્ઠાનઞ્હિ સઙ્ખેપન્તિ એત્થ સઙ્ખિપન્તિ સઙ્ગય્હન્તિ સદિસસમુટ્ઠાનાનિ એત્થાતિ સઙ્ખેપો, સમુટ્ઠાનસીસં. નેતિ વિનેતિ કાયવચીદુચ્ચરિતન્તિ નેત્તિ, વિનયપાળિ, સા એવ ધમ્મોતિ નેત્તિધમ્મોતિ આહ ‘‘વિનયપાળિધમ્મસ્સા’’તિ.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અન્તરપેય્યાલં

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. કતિ આપત્તિયોતિ પારાજિકાદીસુ પઞ્ચસુ આપત્તીસુ મેથુનાદિન્નાદાનાદિઅન્તોગધભેદં અપેક્ખિત્વા જાતિવસેન એકત્તં આરોપેત્વા પુચ્છા કતા. કતિ આપત્તિક્ખન્ધાતિ અન્તોગધભેદં અપેક્ખિત્વા પચ્ચેકં રાસટ્ઠેનાતિ એત્તકમેવેત્થ ભેદો. વિનીતાનિયેવ વિનીતવત્થૂનીતિ આપત્તિતો વિરમણાનિ એવ અવિપ્પટિસારપામોજ્જાદિધમ્માનં કારણત્તા વત્થૂનીતિ વિનીતવત્થૂનિ, તાનિ એત્થ અત્થતો વિરતિઆદિઅનવજ્જધમ્મા એવ. વેરં મણતીતિ વેરહેતુત્તા ‘‘વેર’’ન્તિ લદ્ધનામં રાગાદિઅકુસલપક્ખં વિનાસેતિ.

ધમ્મસ્સવનગ્ગં ભિન્દિત્વા ગચ્છતીતિ બહૂસુ એકતો નિસીદિત્વા ધમ્મં સુણન્તેસુ તં ધમ્મસ્સવનસમાગમં કોપેત્વા ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ. અનાદરોવાતિ તુસ્સિતબ્બટ્ઠાને તુટ્ઠિં, સંવિજિતબ્બટ્ઠાને સંવેગઞ્ચ અપવેદેન્તો એવ. કાયપાગબ્ભિયન્તિ ઉન્નતિવસેન પવત્તનકાયાનાચારં.

૨૭૪. મેત્તાય સમ્ભૂતં મેત્તં, કાયકમ્મં. ઉભયેહિપીતિ નવકેહિ, થેરેહિ ચ. પિયં કરોતીતિ તં પુગ્ગલં પેમટ્ઠાનં કરોતિ, કેસન્તિ આહ ‘‘સબ્રહ્મચારીન’’ન્તિ.

પુગ્ગલં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતીતિ પકતેન સમ્બન્ધો. તમેવ પુગ્ગલપટિવિભાગં દસ્સેતું ‘‘અસુકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભુજિસ્સભાવકરણતોતિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા સમથવિપસ્સનાસુ સેરિવિહારિતાકરણતોતિ અત્થો. નિય્યાતીતિ પવત્તતિ. સમ્માદુક્ખક્ખયાય સંવત્તતીતિ અત્થો.

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છઆપત્તિસમુટ્ઠાનવારવણ્ણના

૨૭૬. પઠમેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેનાતિ કેવલં કાયેન. પારાજિકાપત્તિયા એકન્તસચિત્તકસમુટ્ઠાનત્તા ‘‘ન હીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સઙ્ઘાદિસેસાદીનં દુક્કટપરિયોસાનાનં પઞ્ચન્નં અચિત્તકાનમ્પિ સમ્ભવતો ‘‘સિયા’’તિ વુત્તં, આપજ્જનં સિયા ભવેય્યાતિ અત્થો. હીનુક્કટ્ઠેહિ જાતિઆદીહિ ઓમસને એવ દુબ્ભાસિતસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા સા એકન્તવાચાચિત્તસમુટ્ઠાના એવાતિ.

દુતિયસમુટ્ઠાનનયે વાચાય એવ સમાપજ્જિતબ્બપાટિદેસનીયસ્સ અભાવા ‘‘ન હી’’તિ વુત્તં.

તતિયે પન વોસાસમાનરૂપં ભિક્ખુનિં કાયવાચાહિ અનપસાદનપચ્ચયા પાટિદેસનીયસમ્ભવતો ‘‘સિયા’’તિ વુત્તં.

ઓમસને પાચિત્તિયસ્સ અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાનત્તેપિ તપ્પચ્ચયા પઞ્ઞત્તસ્સ દુબ્ભાસિતસ્સ પઞ્ચમેનેવ સમુપ્પત્તીતિ દસ્સેતું ચતુત્થવારે ‘‘દુબ્ભાસિતં આપજ્જેય્યાતિ ન હીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા પઞ્ચમવારે ‘‘સિયાતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. કાયવિકારેનેવ ઓમસન્તસ્સ પનેત્થ દુબ્ભાસિતભાવેપિ કાયકીળાભાવાભાવતો દુક્કટમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

છટ્ઠવારે પન વિજ્જમાનોપિ કાયો દુબ્ભાસિતસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ, પઞ્ચમસમુટ્ઠાને એવ છટ્ઠમ્પિ પવિસતીતિ દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિ પટિક્ખિત્તં, ન પન તત્થ સબ્બથા દુબ્ભાસિતેન અનાપત્તીતિ દસ્સેતું. ન હિ દવકમ્યતાય કાયવાચાહિ ઓમસન્તસ્સ દુબ્ભાસિતાપત્તિ ન સમ્ભવતિ. યઞ્હિ પઞ્ચમેનેવ સમાપજ્જતિ, તં છટ્ઠેનપિ સમાપજ્જતિ એવ ધમ્મદેસનાપત્તિ વિયાતિ ગહેતબ્બં. સેસં સમુટ્ઠાનવારે સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છઆપત્તિસમુટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કતાપત્તિવારવણ્ણના

૨૭૭. દુતિયે પન કતિવારે પઠમસમુટ્ઠાનેન આપજ્જિતબ્બાનં આપત્તીનં લહુદસ્સનસુખત્થં કુટિકારાદીનિ એવ સમુદ્ધટાનિ, ન અઞ્ઞેસં અભાવા, સઞ્ચરિત્તાદીનમ્પિ વિજ્જમાનત્તા. એવં દુતિયસમુટ્ઠાનાદીસુપિ. ‘‘કપ્પિયસઞ્ઞી’’તિ ઇમિના અચિત્તકત્તં દસ્સેતિ. ‘‘કુટિં કરોતી’’તિ ઇમિના વચીપયોગાભાવં. ઉભયેનાપિ કેવલં કાયેનેવ દુક્કટાદીનં સમ્ભવં દસ્સેતિ. એવં ઉપરિપિ યથાનુરૂપં કાતબ્બં.

‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠહન્તી’’તિ ઇદં ઇધ વિસેસેત્વા દસ્સિતાનં કાયતોવ સમુટ્ઠિતાનં વસેન વુત્તં, અવિસેસતો પન તા આપત્તિયો ઇતરસમુટ્ઠાનેહિપિ યથારહં સમુટ્ઠહન્તિ એવ. એવં ઉપરિપિ.

‘‘તિણવત્થારકેન ચા’’તિ ઇદં સઙ્ઘાદિસેસવજ્જિતાનં ચતુન્નં આપત્તીનં વસેન વુત્તં.

૨૭૯. સંવિદહિત્વા કુટિં કરોતીતિ વાચાય સંવિદહતિ, સયઞ્ચ કાયેન કરોતીતિ અત્થો.

કતાપત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આપત્તિસમુટ્ઠાનગાથાવણ્ણના

૨૮૩. તતિયો પન ગાથાવારો દુતિયવારેન વુત્તમેવત્થં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું વુત્તો. તત્થ કાયોવ કાયિકોતિ વત્તબ્બે વચનવિપલ્લાસેન ‘‘કાયિકા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તેન સમુટ્ઠિતા’’તિ, કાયો સમુટ્ઠાનં અક્ખાતોતિ અત્થો.

વિવેકદસ્સિનાતિ સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તત્તા, તતો વિવિત્તહેતુત્તા ચ નીવરણવિવેકઞ્ચ નિબ્બાનઞ્ચ દસ્સનસીલેન. વિભઙ્ગકોવિદાતિ ઉભતોવિભઙ્ગકુસલાતિ આલપનં. ઇધ પનેવં અઞ્ઞો પુચ્છન્તો નામ નત્થિ, ઉપાલિત્થેરો સયમેવ અત્થં પાકટં કાતું પુચ્છાવિસજ્જનઞ્ચ અકાસીતિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

આપત્તિસમુટ્ઠાનગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિપત્તિપચ્ચયવારવણ્ણના

૨૮૪. ચતુત્થે પન વિપત્તિપચ્ચયવારે સીલવિપત્તિપચ્ચયાતિ સીલવિપત્તિપઅચ્છાદનપચ્ચયા.

૨૮૬. દિટ્ઠિવિપત્તિપચ્ચયાતિ દિટ્ઠિવિપત્તિયા અપ્પટિનિસ્સજ્જનપચ્ચયા.

૨૮૭. આજીવવિપત્તિપચ્ચયાતિ એત્થ આગમ્મ જીવન્તિ એતેનાતિ આજીવો, ચતુપચ્ચયો, સોવ મિચ્છાપત્તિયા વિપન્નત્તા વિપત્તીતિ આજીવવિપત્તિ, તસ્સા આજીવવિપત્તિયા હેતુ, તદુપ્પાદનતપરિભોગનિમિત્તન્તિ અત્થો.

વિપત્તિપચ્ચયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિકરણપચ્ચયવારવણ્ણના

૨૯૧. પઞ્ચમે અધિકરણપચ્ચયવારે કિચ્ચાધિકરણપચ્ચયાતિ અપલોકનવચનઞત્તિકમ્મવાચાસઙ્ખતકમ્મવાચાપચ્ચયા. પઞ્ચાતિ એત્થ અધમ્મિકકતિકાદિં અપલોકેત્વા કરોન્તાનં અનિમિત્તન્તિ અત્થો. પઞ્ચમે અધિકરણપચ્ચયવારે કિચ્ચાધિકરણપચ્ચયા અપલોકનાવસાને દુક્કટં, અધિપ્પાયાદિના ઞત્તિકમ્માદિં કરોન્તાનં થુલ્લચ્ચયાદિ ચ સઙ્ગય્હતીતિ દટ્ઠબ્બં. અવસેસા આપત્તિયોતિ સોતાપત્તિફલસમાપત્તિઆદયો. ‘‘નત્થઞ્ઞા આપત્તિયો’’તિ ઇદં વિપત્તિઆદિભાગિનિયો સાવજ્જાપત્તિયો સન્ધાય વુત્તં.

અધિકરણપચ્ચયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમથભેદં

અધિકરણપરિયાયવારવણ્ણના

૨૯૩. છટ્ઠે પરિયાયવારે અલોભો પુબ્બઙ્ગમોતિઆદિ સાસનટ્ઠિતિયા અવિપરીતતો ધમ્મવાદિસ્સ વિવાદં સન્ધાય વુત્તં. અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ ઠાનાનીતિ ધમ્માદીસુ અધમ્મોતિઆદિના ગહેત્વા દીપનાનિ ઇધેવ ભેદકરવત્થૂનિ, તાનિ એવ કાયકલહાદિવિવાદસ્સ કારણત્તા ઠાનાનિ, ઓકાસત્તા વત્થૂનિ, આધારત્તા ભૂમિયોતિ ચ વુત્તાનિ. અબ્યાકતહેતૂતિ અસેક્ખાનં વિવાદં સન્ધાય વુત્તં. દ્વાદસ મૂલાનીતિ કોધો ઉપનાહો, મક્ખો પલાસો, ઇસ્સા મચ્છરિયં, માયા સાઠેય્યં, પાપિચ્છતા મહિચ્છતા, સન્દિટ્ઠિપરામાસિતા આધાનગ્ગાહીદુપ્પટિનિસ્સજ્જિતાનીતિ ઇમેસં છન્નં યુગળાનં વસેન છ ધમ્મા ચેવ લોભાદયો છ હેતૂ ચાતિ દ્વાદસ ધમ્મા વિવાદાધિકરણસ્સ મૂલાનિ.

૨૯૪. ચુદ્દસ મૂલાનીતિ તાનેવ દ્વાદસ કાયવાચાહિ સદ્ધિં ચુદ્દસ અનુવાદાધિકરણસ્સ મૂલાનિ.

૨૯૫. પથવીખણનાદીસુ પણ્ણત્તિવજ્જેસુ કુસલાબ્યાકતચિત્તમૂલિકા આપત્તિ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અલોભો પુબ્બઙ્ગમો’’તિઆદિ વુત્તં. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા ઠાનાનીતિઆદિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં પટિચ્છાદનપચ્ચયા આપત્તિસમ્ભવતો વુત્તં. ‘‘આપત્તાધિકરણપચ્ચયા ચતસ્સો આપત્તિયો આપજ્જતી’’તિ (પરિ. ૨૯૦) હિ વુત્તં. ‘‘છ હેતૂ’’તિ ઇદં કુસલાનં આપત્તિહેતુવોહારસ્સ અયુત્તતાય વુત્તં, ન પન કુસલહેતૂનં અભાવતો. ‘‘અલોભો પુબ્બઙ્ગમો’’તિ હિ આદિ વુત્તં. આપત્તિહેતવો એવ હિ પુબ્બઙ્ગમનામેન વુત્તા.

૨૯૬. ચત્તારિ કમ્માનિ ઠાનાનીતિઆદીસુ અપલોકનવાચા, ઞત્તિઆદિવાચાયો ચ કમ્માનીતિ વુત્તં. તા એવ હિ એકસીમાયં સામગ્ગિમુપગતાનં કમ્મપ્પત્તાનં અનુમતિયા સાવનકિરિયાનિપ્ફત્તિસઙ્ખાતસ્સ સઙ્ઘગણકિચ્ચસભાવસ્સ કિચ્ચાધિકરણસ્સ અધિટ્ઠાનાભાવેન ‘‘ઠાનવત્થુભૂમિયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. એકં મૂલં સઙ્ઘોતિ યેભુય્યવસેન વુત્તં. ગણઞત્તિઅપલોકનાનઞ્હિ ગણોપિ મૂલન્તિ. ઞત્તિતો વાતિ ઞત્તિઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થકમ્મવાચાનં ઞત્તિરૂપત્તા, ઞત્તિપુબ્બકત્તા ચ વુત્તં. કમ્મઞત્તિકમ્મવાચાઞત્તિવસેન હિ દુવિધાસુ ઞત્તીસુ અનુસ્સાવનાપિ કમ્મમૂલકન્ત્વેવ સઙ્ગય્હન્તિ. ઞત્તિવિભાગો ચાયં ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ.

‘‘ઇમે સત્ત સમથા…પે… પરિયાયેના’’તિ ઇદં પુચ્છાવચનં. ‘‘સિયા’’તિ ઇદં વિસજ્જનં. ‘‘કથઞ્ચ સિયા’’તિ ઇદં પુન પુચ્છા. વિવાદાધિકરણસ્સ દ્વે સમથાતિઆદિ પુન વિસજ્જનં. તત્થ ‘‘વત્થુવસેના’’તિ ઇદં ‘‘સત્ત સમથા દસ સમથા હોન્તી’’તિ ઇમસ્સ કારણવચનં. ‘‘પરિયાયેના’’તિ ઇદં ‘‘દસ સમથા સત્ત સમથા હોન્તી’’તિ ઇમસ્સ કારણવચનં. ચતુબ્બિધાધિકરણસઙ્ખાતવત્થુવસેન ચ દેસનાક્કમસઙ્ખાતપરિયાયવસેન ચાતિ અત્થો.

અધિકરણપરિયાયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સાધારણવારાદિવણ્ણના

૨૯૭. સત્તમે સાધારણવારે સાધારણાતિ વિવાદાધિકરણસ્સ વૂપસમનકિચ્ચસાધારણા. એવં સબ્બત્થ.

૨૯૮. અટ્ઠમે તબ્ભાગિયવારે તબ્ભાગિયાતિ વિવાદાધિકરણસ્સ વૂપસમનતો તપ્પક્ખિકા.

સાધારણવારાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમથાસમથસ્સસાધારણવારવણ્ણના

૨૯૯. નવમે સમથાસમથસાધારણવારે ‘‘સબ્બે સમથા એકતોવ અધિકરણં સમેન્તિ ઉદાહુ નાના’’તિ પુચ્છન્તેન ‘‘સમથા સમથસ્સ સાધારણા, સમથા સમથસ્સ અસાધારણા’’તિ વુત્તં. વિવાદાદિઅધિકરણક્કમેન તબ્બૂપસમહેતુભૂતે સમથે ઉદ્ધરન્તો ‘‘યેભુય્યસિકા’’તિઆદિમાહ. સમ્મુખાવિનયં વિના કસ્સચિ સમથસ્સ અસમ્ભવા સેસા છપિ સમથા સમ્મુખાવિનયસ્સ સાધારણા વુત્તા, તેસં પન છન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાભાવતો તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અસાધારણા વુત્તા. તબ્ભાગિયવારેપિ એસેવ નયો.

સમથાસમથસ્સસાધારણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમથસમ્મુખાવિનયવારાદિવણ્ણના

૩૦૧-૩. એકાદસમવારેપિ સમ્મુખાવિનયોતિઆદિ પુચ્છા. યેભુય્યસિકા સતિવિનયોતિઆદિ વિસજ્જનં. એવં વિનયવારે કુસલ-વારે તતો પરેસુપિ પુચ્છાવિસજ્જનપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

તત્થ સમ્મુખાવિનયો સિયા કુસલોતિઆદીસુ તસ્મિં તસ્મિં વિનયકમ્મે, વિવાદાદિમ્હિ ચ નિયુત્તપુગ્ગલાનં સમુપ્પજ્જનકકુસલાદીનં વસેન સમ્મુખાવિનયાદીનં, વિવાદાદીનઞ્ચ કુસલાદિભાવો તેન તેન ઉપચારેન વુત્તો. યસ્મા પનેતસ્સ સમ્મુખાવિનયો નામ સઙ્ઘસમ્મુખતાદયો હોન્તિ, તેસઞ્ચ અનવજ્જસભાવત્તા અકુસલે વિજ્જમાનેપિ અકુસલત્તૂપચારો ન યુત્તો આપત્તાધિકરણસ્સ અકુસલત્તૂપચારો વિય, તસ્મા નત્થિ સમ્મુખાવિનયો અકુસલોતિ અત્થો.

૩૦૪. તતો પરેસુ યત્થ યેભુય્યસિકા લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિઆદિ સમ્મુખાવિનયસ્સ ઇતરેહિ સમથેહિ નિયમેન સંસટ્ઠતં, ઇતરેસં પન છન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસગ્ગાભાવઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં.

સમથસમ્મુખાવિનયવારાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સંસટ્ઠવારાદિવણ્ણના

૩૦૬. અધિકરણન્તિ વા સમથાતિ વા ઇમે ધમ્મા સંસટ્ઠાતિઆદિ સમથાનં અધિકરણેસુ એવ યથારહં પવત્તિં, અધિકરણાનિ વિના તેસં વિસું અટ્ઠાનઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં. વિનિબ્ભુજિત્વા નાનાકરણં પઞ્ઞાપેતુન્તિ અધિકરણતો સમથેહિ વિયોજેત્વા અસંસટ્ઠે કત્વા નાનાકરણં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંસટ્ઠતાય ઠિતભાવસઙ્ખાતં નાનત્તં પઞ્ઞાપેતું અધિકરણવૂપસમક્ખણે એવ તેસં અસંસગ્ગં પઞ્ઞાપેતું કિં સક્કાતિ પુચ્છતિ.

અધિકરણન્તિઆદિ ગારય્હવાદદસ્સનં. સો મા હેવન્તિ યો એવં વદતિ, સો ‘‘મા એવં વદા’’તિ વચનીયો અસ્સ, ન ચ લબ્ભતિ સમથાનં અઞ્ઞત્ર અધિકરણા વૂપસમલક્ખણન્તિ પહાનાવત્થાનસઙ્ખાતં નાનાકરણં પટિક્ખિપતિ. લક્ખણતો પન અધિકરણેહિ સમથાનં નાનાકરણં અત્થેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સમથા અધિકરણેહિ સમ્મન્તીતિ અપલોકનાદીહિ ચતૂહિ કિચ્ચાધિકરણેહિ સબ્બેપિ સમથા નિટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ, નાઞ્ઞેહીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સમ્મુખાવિનયો વિવાદાધિકરણેન ન સમ્મતિ. અનુવાદ…પે… આપત્તાધિકરણેન ન સમ્મતિ, કિચ્ચાધિકરણેન સમ્મતી’’તિઆદિ (પરિ. ૩૧૧).

૩૦૭-૩૧૩. વિવાદાધિકરણં કતિહિ સમથેહિ સમ્મતીતિઆદિકો સમ્મતિવારો. તદનન્તરો સમ્મતિનસમ્મતિવારો ચ અધિકરણેહિ સમથાનં સંસટ્ઠતં, વિસંસટ્ઠતઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તો. સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિઆદિકો સમથાધિકરણવારો સમથાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં, અધિકરણેહિ ચ અધિકરણાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં, સમથેહિ ચ વૂપસમાવૂપસમં દસ્સેતું વુત્તો.

૩૧૪. સમુટ્ઠાપેતિવારો પન અધિકરણેહિ અધિકરણાનં ઉપ્પત્તિપ્પકારદસ્સનત્થં વુત્તો. ન કતમં અધિકરણન્તિ અત્તનો સમ્ભવમત્તેન એકમ્પિ અધિકરણં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. કથઞ્ચરહિ સમુટ્ઠાપેતીતિ આહ ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ જાયન્તીતિ અનન્તરમેવ અનુપ્પજ્જિત્વા પરમ્પરપચ્ચયા જાયન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ધમ્મો અધમ્મો’’તિઆદિના ઉભિન્નં પુગ્ગલાનં વિવાદપચ્ચયા અઞ્ઞમઞ્ઞખેમભઙ્ગા હોન્તિ, તપ્પચ્ચયા તેસં પક્ખં પરિયેસનેન કલહં વડ્ઢન્તાનં વિવાદો કઞ્ચિ મહાપરિસં સઙ્ઘપરિણાયકં લજ્જિં આગમ્મ વૂપસમં ગચ્છતિ. તથા અવૂપસમન્તે પન વિવાદો કમેન વડ્ઢિત્વા સકલેપિ સઙ્ઘે વિવાદં સમુટ્ઠાપેતિ, તતો અનુવાદાદીનીતિ એવં પરમ્પરક્કમેન વૂપસમકારણાભાવે ચત્તારિ અધિકરણાનિ જાયન્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘સઙ્ઘો વિવદતિ વિવાદાધિકરણ’’ન્તિ. સઙ્ઘસ્સ વિવદતો યો વિવાદો, તં વિવાદાધિકરણં હોતીતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ.

સંસટ્ઠવારાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભજતિવારવણ્ણના

૩૧૮. તદનન્તરવારે પન વિવાદાધિકરણં ચતુન્નં અધિકરણાનન્તિઆદિ અધિકરણાનં વુત્તનયેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયત્તેપિ સંસગ્ગભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. વિવાદાધિકરણં ચતુન્નં અધિકરણાનં વિવાદાધિકરણં ભજતીતિઆદીસુ વિવાદાધિકરણં ચતૂસુ અધિકરણેસુ વિવાદાધિકરણભાવમેવ ભજતિ, નાઞ્ઞાધિકરણભાવં, ચતૂસુ અધિકરણેસુ વિવાદાધિકરણત્તમેવ નિસ્સિતં વિવાદાધિકરણમેવ પરિયાપન્નં વિવાદાધિકરણભાવેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો.

૩૧૯. વિવાદાધિકરણં સત્તન્નં સમથાનં કતિ સમથે ભજતીતિઆદિ પન ચતુન્નં અધિકરણાનં વૂપસમને સતિ નિયતસમથે દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ કતિ સમથે ભજતીતિ અત્તનો ઉપસમત્થાય કિત્તકે સમથે ઉપગચ્છતિ, કિત્તકે સમથે આગમ્મ વૂપસમં ગચ્છતીતિ અત્થો. કતિ સમથપરિયાપન્નન્તિ અત્તાનં વૂપસમેતું કતિસુ સમથેસુ તેહિ સમાનવસેન પવિટ્ઠં. કતિહિ સમથેહિ સઙ્ગહિતન્તિ વૂપસમં કરોન્તેહિ કતિહિ સમથેહિ વૂપસમકરણત્થં સઙ્ગહિતં.

ભજતિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધકપુચ્છાવારો

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના

૩૨૦. ઉપસમ્પદક્ખન્ધકન્તિ પબ્બજ્જાખન્ધકં (મહાવ. ૮૪). સહ નિદ્દેસેનાતિ સનિદ્દેસં. ‘‘સન્નિદ્દેસ’’ન્તિ વા પાઠો, સો એવત્થો. નિદાનેન ચ નિદ્દેસેન ચ સદ્ધિન્તિ એત્થ પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનપુગ્ગલાદિપ્પકાસકં નિદાનવચનં નિદાનં નામ, તન્નિદાનં પટિચ્ચ નિદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદાનિ નિદ્દેસો નામ, તેહિ અવયવભૂતેહિ સહિતં તંસમુદાયભૂતં ખન્ધકં પુચ્છામીતિ અત્થો. ઉત્તમાનિ પદાનીતિ આપત્તિપઞ્ઞાપકાનિ વચનાનિ અધિપ્પેતાનિ. તેસં…પે… કતિ આપત્તિયો હોન્તીતિ તેહિ વચનેહિ પઞ્ઞત્તા કતિ આપત્તિક્ખન્ધા હોન્તીતિ અત્થો. નનુ આપત્તિયો નામ પુગ્ગલાનઞ્ઞેવ હોન્તિ, ન પદાનં, કસ્મા પન ‘‘સમુક્કટ્ઠપદાનં કતિ આપત્તિયો’’તિ સામિવસેન નિદ્દેસો કતોતિ આહ ‘‘યેન યેન હિ પદેના’’તિઆદિ. પાળિયં ઉપોસથન્તિઆદિ ઉપોસથક્ખન્ધકાદીનઞ્ઞેવ (મહાવ. ૧૩૨ આદયો) ગહણં.

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકુત્તરિકનયં

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. એકુત્તરિકનયે પન અજાનન્તેન વીતિક્કન્તાતિ પણ્ણત્તિં વા વત્થું વા અજાનન્તેન વીતિક્કન્તા પથવીખણનસહસેય્યાદિકા, સાપિ પચ્છા આપન્નભાવં ઞત્વા પટિકમ્મં અકરોન્તસ્સ અન્તરાયિકાવ હોતિ.

પારિવાસિકાદીહિ પચ્છા આપન્નાતિ વત્તભેદેસુ દુક્કટાનિ સન્ધાય વુત્તં. તસ્મિં ખણે આપજ્જિતબ્બઅન્તરાપત્તિયો સન્ધાયાતિ કેચિ વદન્તિ, તસ્સ પુબ્બાપત્તીનંઅન્તરાપત્તિ-પદેનેવ વક્ખમાનત્તા પુરિમમેવ યુત્તતરં. મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ મૂલાયપટિકસ્સનાદીનિ અકત્વા સબ્બપઠમં દિન્નપરિવાસમાનત્તવિસુદ્ધિયા ચરણકાલે આપન્નઅન્તરાપત્તિસઙ્ખાતસઙ્ઘાદિસેસો. અગ્ઘવિસુદ્ધિયાતિ અન્તરાપત્તિં આપન્નસ્સ મૂલાય પટિકસ્સિત્વા ઓધાનસમોધાનવસેન ઓધુનિત્વા પુરિમાપત્તિયા સમોધાય તદગ્ઘવસેન પુન દિન્નપરિવાસાદિસુદ્ધિયા ચરણકાલે પુન આપન્ના અન્તરાપત્તિ.

સઉસ્સાહેનેવાતિ પુનપિ તં આપત્તિં આપજ્જિતુકામતાચિત્તેન, એવં દેસિતાપિ આપત્તિ ન વુટ્ઠાતીતિ અધિપ્પાયો. ધુરનિક્ખેપં અકત્વા આપજ્જને સિખાપ્પત્તદોસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવા’’તિ. ન કેવલઞ્ચ ભિક્ખુનિયા એવ, ભિક્ખૂનમ્પિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા થોકં થોકં સપ્પિઆદિકં થેય્યાય ગણ્હન્તાનં પાદગ્ઘનકે પુણ્ણે પારાજિકમેવ. કેચિ પન ‘‘અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવ હોતીતિ વુત્તત્તા અટ્ઠવત્થુકમેવેતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સાતિ ‘‘ઇધ વસ્સં વસિસ્સામી’’તિઆદિના ગિહીનં સમ્મુખા કતસ્સ ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ, અધમ્મિકસ્સ પન ‘‘અસુકં પહરિસ્સામી’’તિઆદિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપનેન આપત્તિ નત્થિ.

તથા ચોદિતોતિ અધમ્મેન ચોદિતો, સયં સચ્ચે, અકુપ્પે ચ અટ્ઠત્વા પટિચ્છાદેન્તોપિ અધમ્મચુદિતકો એવ. પઞ્ચાનન્તરિયનિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયેવ મિચ્છત્તનિયતા નામ. ચત્તારો મગ્ગા સમ્મત્તનિયતા નામ.

એકકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ સયમેવ સપુગ્ગલોતિ આહ ‘‘મુદુપિટ્ઠિકસ્સા’’તિઆદિ. આદિ-સદ્દેન અઙ્ગજાતચ્છેદઅત્તઘાતાદિઆપત્તિયો સઙ્ગહિતા.

ભણ્ડાગારિકચિત્તકમ્માનિ વાતિ ગહટ્ઠાનં ભણ્ડપટિસામનં, ઇત્થિપુરિસાદિપટિભાનચિત્તકમ્માનિ વા. ‘‘ચીવરાદીનિ અદેન્તો આપજ્જતી’’તિ ઇદં ‘‘ઉપજ્ઝાયેન, ભિક્ખવે, સદ્ધિવિહારિકો સઙ્ગહેતબ્બો અનુગ્ગહેતબ્બો…પે… પત્તો દાતબ્બો’’તિઆદિ (મહાવ. ૬૭) વચનતો અનાદરિયેન આમિસસઙ્ગહં અકરોન્તસ્સ દુક્કટં, ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. નિસ્સટ્ઠચીવરાદીનં અદાનઆપત્તિપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતા.

પાળિયં દેસેન્તોતિ સભાગાપત્તિં, અદેસનાગામિનિઆદિઞ્ચ દેસેન્તો. નિદાનુદ્દેસે આપત્તિં અનાવિકરોન્તો, ન દેસેન્તો ચ આપજ્જતિ નામ. ઓવાદં અગણ્હન્તોતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનિઓવાદત્થાય વુત્તં વચનં અગણ્હન્તો બાલગિલાનગમિયવિવજ્જિતો. અત્તનો પરિભોગત્થં દિન્નં અઞ્ઞસ્સ દાને, સઙ્ઘાટિં અપારુપિત્વા સન્તરુત્તરેન ગામપ્પવેસનાદીસુ ચ આપત્તિયોપિ અપરિભોગેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયોવ. પમાણન્તિ સઙ્ઘભેદાનન્તરિયનિપ્ફત્તિયા લક્ખણં. બાલસ્સાતિ નિસ્સયગ્ગહણવિધિં અજાનન્તસ્સ લજ્જિબાલસ્સેવ. લજ્જિસ્સાતિ બ્યત્તસ્સ નિસ્સયદાયકસભાગતં પરિવીમંસન્તસ્સ. વિનયે આગતા અત્થા વેનયિકાતિ આહ ‘‘દ્વે અત્થા વિનયસિદ્ધા’’તિ.

પાળિયં અપ્પત્તો નિસ્સારણન્તિ એત્થ પબ્બાજનીયકમ્મં વિહારતો નિસ્સારણત્તા નિસ્સારણન્તિ અધિપ્પેતં, તઞ્ચ યસ્મા કુલદૂસકં અકરોન્તો પુગ્ગલો આપત્તિબહુલોપિ આવેણિકલક્ખણેન અપ્પત્તો નામ હોતિ, તસ્મા અપ્પત્તો નિસ્સારણં. યસ્મા પન આપત્તાદિબહુલસ્સાપિ ‘‘આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો પબ્બાજનીયકમ્મં કરેય્યા’’તિ (ચૂળવ. ૨૭) વુત્તં, તસ્મા સુનિસ્સારિતો, સબ્બથા પન સુદ્ધો નિરાપત્તિકો દુન્નિસ્સારિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

અપ્પત્તો ઓસારણન્તિઆદીસુ ઉપસમ્પદાકમ્મં એત્થ ઓસારણં અધિપ્પેતં, તઞ્ચ હત્થચ્છિન્નાદિકો એકચ્ચો પટિક્ખિત્તત્તા અપ્પત્તોપિ સોસારિતો, પણ્ડકાદિકો દોસારિતોતિ અત્થો.

દુકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ લોહિતુપ્પાદાપત્તિન્તિ પારાજિકાપત્તિં. આવુસોવાદેનાતિ ‘‘આવુસો’’તિ આલપનેન. આપત્તિન્તિ દુક્કટાપત્તિં. સેસા રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચાતિ એત્થ અરુણુગ્ગમને આપજ્જિતબ્બા પઠમકથિનાદી (પારા. ૪૫૯) સબ્બા આપત્તિયોપિ રત્તિન્દિવાનં વેમજ્ઝેયેવ આપજ્જિતબ્બત્તા તતિયકોટ્ઠાસઞ્ઞેવ પવિટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બા. અથ વા ઉદ્ધસ્તે અરુણે આપજ્જિતબ્બત્તા દિવા આપજ્જિતબ્બેસુ એવ પવિટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બા, અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ભિક્ખુનિયો ઓવાદનાપત્તિયો, પન રત્તન્ધકારે પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠનાપત્તિ ચ રત્તિયઞ્ઞેવ આપજ્જિતબ્બા.

પુરેભત્તં કુલાનિ ઉપસઙ્કમનઅનતિરિત્તભોજનાદીનિ દિવા એવ આપજ્જિતબ્બાનિ. કેચિ પન ‘‘ભોજનપટિસંયુત્તાનિ સેખિયાનિ, ગણભોજનાદીનિ ચ દિવા એવ આપજ્જિતબ્બાની’’તિ વદન્તિ. તસ્મા ઈદિસા આપત્તિયો મુઞ્ચિત્વા સેસાવ તતિયકોટ્ઠાસં ભજન્તીતિ વેદિતબ્બં.

ન ઊનદસવસ્સોતિ દસવસ્સસ્સ બાલસ્સેવ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદત્તા વુત્તં. સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકેસુ અસમ્માવત્તનાપત્તિં, અલજ્જીનં નિસ્સયદાનાદિમ્પિ દસવસ્સોવ આપજ્જતિ, વુટ્ઠાપિનિં દ્વે વસ્સાનિ અનનુબન્ધાદિમ્પિ ઊનદસવસ્સા આપજ્જન્તિ. અબ્યાકતચિત્તોતિ સુપન્તસ્સ ભવઙ્ગચિત્તં સન્ધાય વુત્તં.

અપ્પવારેન્તોતિ અનાદરિયેન અપ્પવારેન્તો કેનચિ પચ્ચયેન અપ્પવારેત્વા કાળપક્ખચાતુદ્દસે સઙ્ઘે પવારેન્તે તત્થ અનાદરિયેન અપ્પવારેન્તો તમેવ આપત્તિં કાળેપિ આપજ્જતીતિ જુણ્હે એવાતિ નિયમો ન દિસ્સતિ, પચ્છિમવસ્સંવુત્થો પન પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમિયમેવ પવારેતું લબ્ભતીતિ તત્થ અપ્પવારણાપચ્ચયા આપત્તિં આપજ્જમાનો એવ જુણ્હે આપજ્જતીતિ નિયમેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. જુણ્હે કપ્પતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

‘‘અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ ઇમિના ‘‘વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ નિયમવચનેનેવ અપચ્ચુદ્ધરન્તસ્સ દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ. વસ્સાનુપગમનઅકરણીયેન પક્કમાદયોપિ વસ્સે એવ આપજ્જતિ. વત્થિકમ્માદિમ્પિ ગિલાનો એવ. અધોતપાદેહિ અક્કમનાદીનિપિ અન્તો એવ આપજ્જતિ. ભિક્ખુનિયા અનાપુચ્છા આરામપ્પવેસનાદિ ચ અન્તોસીમાયમેવ. નિસ્સયપટિપન્નસ્સ અનાપુચ્છાદિસાપક્કમનાદિ ચ બહિસીમાયમેવ. પાતિમોક્ખુદ્દેસે સન્તિયા આપત્તિયા અનાવિકરણાપત્તિસમનુભાસનઊનવીસતિવસ્સૂપસમ્પાદનાદિસબ્બઅધમ્મકમ્માપત્તિયોપિ સઙ્ઘે એવ. અધમ્મેન ગણુપોસથાદીસુપિ ગણાદિમજ્ઝે એવ. અલજ્જિસ્સ સન્તિકે નિસ્સયગ્ગહણાદિપિ પુગ્ગલસ્સ સન્તિકે એવ આપજ્જતિ.

તીણિ અધમ્મિકાનિ અમૂળ્હવિનયસ્સ દાનાનીતિ યો ઉમ્મત્તકોપિ વીતિક્કમકાલે, અનુમ્મત્તો સઞ્ચિચ્ચેવ આપત્તિં આપજ્જિત્વા ભિક્ખૂહિ પચ્છા ચોદિતો સરમાનો એવ ‘‘ન સરામી’’તિ વદતિ, યો ચ ‘‘સુપિનં વિય સરામી’’તિ વા મુસા વદતિ, યો ચ ઉમ્મત્તકકાલે કતં સબ્બમ્પિ સબ્બેસં વટ્ટતીતિ વદતિ, ઇમેસં તિણ્ણં દિન્નાનિ તીણિ અમૂળ્હવિનયસ્સ દાનાનિ અધમ્મિકાનિ.

અપકતત્તોતિ વિનયે અપકતઞ્ઞૂ. તેનાહ ‘‘આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતી’’તિ (પરિ. ૩૨૫). ‘‘દિટ્ઠિઞ્ચ અનિસ્સજ્જન્તાનંયેવ કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ ઇદં ભિક્ખૂહિ ઓવદિયમાનસ્સ દિટ્ઠિયા અનિસ્સજ્જનપચ્ચયા દુક્કટં, પાચિત્તિયમ્પિ વા અવસ્સમેવ સમ્ભવતીતિ વુત્તં.

મુખાલમ્બરકરણાદિભેદોતિ મુખભેરીવાદનાદિપ્પભેદો. ઉપઘાતેતીતિ વિનાસેતિ. બીજનિગ્ગાહાદિકેતિ ચિત્તં બીજનિં ગાહેત્વા અનુમોદનાદિકરણેતિ અત્થો.

તિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ સોતિ ગિહિપરિક્ખારો. અવાપુરણં દાતુન્તિ ગબ્ભં વિવરિત્વા અન્તો પરિક્ખારટ્ઠપનત્થાય વિવરણકુઞ્ચિકં દાતું. સઙ્ઘત્થાય ઉપનીતં સયમેવ અન્તો પટિસામિતુમ્પિ વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘અન્તો ઠપાપેતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ.

આદિકમ્મિકેસુ પઠમં પુરિસલિઙ્ગં ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નવસેના’’તિ. પાળિયં અનાપત્તિ વસ્સચ્છેદસ્સાતિ વસ્સચ્છેદસમ્બન્ધિનિયા અનાપત્તિયા એવમત્થો. મન્તભાસાતિ મન્તાય પઞ્ઞાય કથનં. ‘‘નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાયા’’તિ ઇદં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં યથાવુડ્ઢં અવસેસાનં યથાકતિક’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૨૬) વચનતો આદિતો અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં પચ્ચુટ્ઠાતબ્બત્તા વુત્તં.

‘‘ઇધ ન કપ્પન્તીતિ વદન્તોપિ પચ્ચન્તિમેસુ આપજ્જતી’’તિઆદિના સઞ્ચિચ્ચ કપ્પિયં અકપ્પિયન્તિ વા અકપ્પિયં કપ્પિયન્તિ વા કથેન્તસ્સ સબ્બત્થ દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ.

પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તાનિ ઇધ પરિવારે ઉદ્ધટાનીતિ અધિપ્પાયો. ઇધાધિપ્પેતાનિ પન દસ્સેન્તો ‘‘છન્દપારિસુદ્ધી’’તિઆદિમાહ.

ચતુક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. પઞ્ચકેસુ આપુચ્છિત્વા ચારસ્સ અભાવોતિ પિણ્ડપાતિકસ્સ ‘‘નિમન્તિતો સભત્તો’’તિ ઇમસ્સ અઙ્ગસ્સ અભાવા તેન સિક્ખાપદેન તસ્સ સબ્બથા અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. સુસાનં નેત્વા પુન આનીતકન્તિ સુસાને પેતકિચ્ચં કત્વા નિક્ખન્તેહિ ન્હત્વા છડ્ડિતાનિ નિવત્થપારુતવત્થાનિ એવં વુચ્ચન્તિ.

પાળિયં પઞ્ચહાકારેહીતિ પઞ્ચહિ અવહારઙ્ગેહિ. વત્થુતો પન ગરુકલહુકભેદેન પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટાનિ વુત્તાનિ. ઇત્થિપુરિસસંયોગાદિકં કિલેસસમુદાચારહેતુકં પટિભાનચિત્તકમ્મં નામ. પઞ્હાસહસ્સં પુચ્છીતિ સમથવિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનેસુ પઞ્હાસહસ્સં સમ્મજ્જિત્વા ઠિતં દહરં પુચ્છિ. ઇતરોપિ દહરો અત્તનો ગતમગ્ગત્તા સબ્બં વિસ્સજ્જેસિ, તેન થેરો પસીદિ. વત્તં પરિચ્છિન્દીતિ વત્તં નિટ્ઠાપેસિ. કિં ત્વં આવુસોતિઆદિકં થેરો ખીણાસવો સમ્મજ્જનાનિસંસં સબ્બેસં પાકટં કાતું અવોચાતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘જણ્ણુકેહિ પતિટ્ઠાય પદચેતિય’’ન્તિ પાઠસેસો. ચોદનં કારેસ્સામીતિ ભગવતા અત્તાનં ચોદાપેસ્સામિ, અત્તાનં નિગ્ગણ્હાપેસ્સામીતિ અત્થો.

એત્તકં ગય્હૂપગન્તિ એત્તકં અધિકરણવૂપસમત્થાય ગહેતબ્બવચનન્તિ યથા સુત્વા વિઞ્ઞાતું સક્કોતિ, એવં અનુગ્ગણ્હન્તોતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘અત્તનો ભાસપરિયન્તં અનુગ્ગહેત્વા પરસ્સ ભાસપરિયન્તં અનુગ્ગહેત્વા’’તિ એકં, ‘‘અધમ્મેન કરોતી’’તિ એકં, ‘‘અપ્પટિઞ્ઞાયા’’તિ એકઞ્ચ કત્વા પુરિમેહિ દ્વીહિ પઞ્ચઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ. વત્થુન્તિ મેથુનાદિવીતિક્કમં. કથાનુસન્ધિવિનિચ્છયાનુલોમસન્ધિવસેન વત્થું ન જાનાતીતિ ચોદકેન વા ચુદિતકેન વા વુત્તકથાનુસન્ધિના તેસં વચનપટિવચનાનુરૂપેન વદન્તો કથાનુસન્ધિના વત્થું ન જાનાતિ નામ, તઞ્ચ સુત્તવિભઙ્ગે વિનીતવત્થુસઙ્ખાતેન વિનિચ્છયાનુલોમેનેવ વદન્તો વિનિચ્છયાનુલોમસન્ધિવસેન વત્થું ન જાનાતિ નામ. ઞત્તિકમ્મં નામ હોતીતિ ઞત્તિકમ્મં નિટ્ઠિતં નામ હોતીતિ ન જાનાતીતિ સમ્બન્ધો. ઞત્તિયા કમ્મપ્પત્તોતિ ઞત્તિયા નિટ્ઠિતાયપિ કમ્મપ્પત્તો એવ હોતિ. અનુસ્સાવનટ્ઠાને એવ કમ્મં નિટ્ઠિતં હોતીતિ ઞત્તિકમ્મં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ, તં ઞત્તિયા કારણં ન જાનાતીતિ અત્થો.

પાળિયં પઞ્ચ વિસુદ્ધિયોતિ આપત્તિતો વિસુદ્ધિહેતુત્તા, વિસુદ્ધેહિ કત્તબ્બતો ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસા વુત્તા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છક્કવારાદિવણ્ણના

૩૨૬. છક્કાદીસુ પાળિયં છ અગારવાતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસિક્ખાસુ, અપ્પમાદે, પટિસન્થારે ચ છ અગારવા, તેસુ એવ ચ છ ગારવા વેદિતબ્બા. ‘‘છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં વિભઙ્ગે આગતસ્સ પરમસ્સ દસ્સનં.

૩૨૮. પાળિયં આગતેહિ સત્તહીતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિઆદિના મુસાવાદસિક્ખાપદે (પાચિ. ૪) આગતેહિ સત્તહિ.

૩૨૯. તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ તં અનત્થસ્સ અચરણં એત્થ એતસ્મિં પુગ્ગલે, લોકસન્નિવાસે વા કુતો કેન કારણેન સક્કા લદ્ધુન્તિ આઘાતં પટિવિનેતિ.