૪. સમથક્ખન્ધકો

સતિવિનયકથાદિવણ્ણના

૧૯૫. સમથક્ખન્ધકે ખીણાસવસ્સ વિપુલસતિં નિસ્સાય દાતબ્બો વિનયો ચોદનાદિઅસારુપ્પાનં વિનયનુપાયો સતિવિનયો.

૧૯૬. ચિત્તવિપરિયાસકતોતિ કતચિત્તવિપરિયાસો. ગગ્ગં ભિક્ખું…પે… ચોદેન્તીતિ એત્થ પન ઉમ્મત્તકસ્સ ઇદં ઉમ્મત્તકં, અજ્ઝાચિણ્ણં. તદેવ ચિત્તવિપરિયાસેન કતન્તિ ચિત્તવિપરિયાસકતં. તેન ઉમ્મત્તકેન ચિત્તવિપરિયાસકતેન અજ્ઝાચિણ્ણેન અનાચારેન આપન્નાય આપત્તિયા ગગ્ગં ભિક્ખું ચોદેન્તીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. પઠમં મૂળ્હો હુત્વા પચ્છા અમૂળ્હભાવં ઉપગતસ્સ દાતબ્બો વિનયો અમૂળ્હવિનયો.

૨૦૨. ધમ્મવાદીનં યેભુય્યભાવસમ્પાદિકા કિરિયા યેભુય્યસિકાતિ ઇમસ્મિં અત્થે સ-કારાગમસહિતો ઇક-પચ્ચયન્તોયં સદ્દોતિ દસ્સેતું આહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સા કિરિયાયાતિ ગૂળ્હકવિવટ્ટકાદિના સલાકગ્ગાહાપકકિરિયાય. યેભુય્યભાવં નિસ્સિતસમથકિરિયા યેભુય્યસિકાતિ એવં યેભુય્યસિકાસદ્દસ્સ અત્થો ગહેતબ્બો. એવઞ્હિ અયં અધિકરણસમથો નામ હોતિ. યથાવુત્તસલાકગ્ગાહેન હિ ધમ્મવાદીનં યેભુય્યભાવે સિદ્ધે પચ્છા તં યેભુય્યભાવં નિસ્સાયેવ અધિકરણવૂપસમો હોતિ, ન ધમ્મવાદીનં બહુતરભાવસાધકકિરિયામત્તેન.

૨૦૭. ‘‘સેસમેત્થ તજ્જનીયાદીસુ વુત્તનયમેવા’’તિ એતેન તજ્જનીયાદિસત્તકમ્માનિ વિય ઇદમ્પિ તસ્સપાપિયસિકાકમ્મં અસુચિભાવાદિદોસયુત્તસ્સ, સઙ્ઘસ્સ ચ વિનિચ્છયે અતિટ્ઠમાનસ્સ કત્તબ્બં વિસું એકં નિગ્ગહકમ્મન્તિ દસ્સેતિ. એતસ્મિઞ્હિ નિગ્ગહકમ્મે કતે સો પુગ્ગલો ‘‘અહં સુદ્ધો’’તિ અત્તનો સુદ્ધિયા સાધનત્થં સઙ્ઘમજ્ઝં ઓતરિતું, સઙ્ઘો ચસ્સ વિનિચ્છયં દાતું ન લભતિ, તં કમ્મકરણમત્તેનેવ ચ તં અધિકરણં વૂપસન્તં હોતિ.

કથં પનેતં કમ્મં પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ? કેચિ પનેત્થ ‘‘સો તથા નિગ્ગહિતો નિગ્ગહિતોવ હોતિ, ઓસારણં ન લભતિ. તેનેવ પાળિયં ઓસારણા ન વુત્તા’’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘પાળિયં ન ઉપસમ્પાદેતબ્બન્તિઆદિના સમ્માવત્તનસ્સ વુત્તત્તા સમ્માવત્તિત્વા લજ્જિધમ્મે ઓક્કન્તસ્સ ઓસારણા અવુત્તાપિ તજ્જનીયાદીસુ વિય નયતો કમ્મવાચં યોજેત્વા ઓસારણા કાતબ્બા એવા’’તિ વદન્તિ, ઇદં યુત્તં. તેનેવ અટ્ઠકથાયં વક્ખતિ ‘‘સચે સીલવા ભવિસ્સતિ, વત્તં પરિપૂરેત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિં લભિસ્સતિ. નો ચે, તથાનાસિતકોવ ભવિસ્સતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૩૮). તસ્સપાપિયસિકાકમ્મન્તિ ચ અલુત્તસમાસોયેવ. તેનાહ ‘‘ઇદં હી’’તિ આદિ.

સતિવિનયકથાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિકરણકથાવણ્ણના

૨૧૫. વિરૂપતો વિપરિણામટ્ઠેન ચિત્તં દુક્ખં વિપચ્ચતીતિ આહ ‘‘ચિત્તદુક્ખત્થં વોહારો’’તિઆદિ. ઉપવદનાતિ ચોદના. તત્થેવાતિ અનુવદને.

આદિતો પટ્ઠાય ચ તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ વિઞ્ઞાતત્તાતિ વિત્થારતો આગતકમ્મવગ્ગસ્સ આદિતો પટ્ઠાય વણ્ણનામુખેન વિઞ્ઞાતત્તા વિનિચ્છયો ભવિસ્સતીતિ યોજના.

૨૧૬. પાળિયં અજ્ઝત્તં વાતિ અત્તનિ વા અત્તનો પરિસાય વા. બહિદ્ધા વાતિ પરસ્મિં વા પરસ્સ પરિસાય વા. અનવસ્સવાયાતિ અનુપ્પાદાય.

૨૨૦. ‘‘વિવાદાધિકરણં કુસલં અકુસલં અબ્યાકત’’ન્તિ ઇદં પુચ્છાવચનં. વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલન્તિઆદિ વિસજ્જનં. એસ નયો સેસેસુપિ.

૨૨૨. સમ્મુતિસભાવાયપિ આપત્તિયા કારણૂપચારેન અકુસલાબ્યાકતભાવેન વુચ્ચમાને કુસલસ્સાપિ આપત્તિકારણત્તા તદુપચારેન ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા કુસલ’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, તથા અવત્વા ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ એવંવચનસ્સ કારણં દસ્સેતું ‘‘એત્થ સન્ધાયભાસિતવસેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. એત્થ ચાયમધિપ્પાયો – યદિ હિ આપત્તિ નામ પરમત્થધમ્મસભાવા ભવેય્ય, તદા ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલ’’ન્તિઆદિવચનં યુજ્જેય્ય. યસ્મા દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદટ્ઠકથાદીસુ દસ્સિતદોસપ્પસઙ્ગતો પરમત્થસભઆવતા ન યુત્તા, એકન્તસમ્મુતિસભાવા એવ સા હોતિ, તસ્મા ‘‘સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિપિ નિપ્પરિયાયતો ન વત્તબ્બા. યદિ પન અકુસલઅબ્યાકતધમ્મસમુટ્ઠિતત્તમેવ ઉપાદાય પરિયાયતો ‘‘સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તં. તદા કુસલધમ્મસમઉટ્ઠિતત્તમ્પિ ઉપાદાય પરિયાયતો ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા કુસલ’’ન્તિપિ વત્તબ્બં ભવેય્ય. યતો ચેતં વચનં આપત્તિયા અકુસલાબ્યાકતૂપચારારહત્તસ્સ કુસલૂપચારાનારહત્તસ્સ વિસું કારણસબ્ભાવં સન્ધાય ભાસિતં, તસ્મા યં તં કારણવિસેસં સન્ધાય ઇદં ભાસિતં, તસ્સ વસેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ પન યો અઙ્ગપ્પહોનકચિત્તમેવ સન્ધાય આપત્તિયા અકુસલાદિભાવો વુત્તો, નાઞ્ઞં વિસેસકારણં સન્ધાયાતિ ગણ્હેય્ય, તસ્સ ગાહે દોસં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મિં હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પથવીખણનાદિકેતિ પથવીખણનાદિનિમિત્તે પણ્ણત્તિવજ્જે. આપત્તાધિકરણે કુસલચિત્તં અઙ્ગન્તિ પણ્ણત્તિં અજાનિત્વા કુસલચિત્તેન ચેતિયઙ્ગણાદીસુ ભૂમિસોધનાદિવસેન પથવીભૂતગામવિકોપનાદિકાલે કુસલચિત્તં કારણં હોતિ. તસ્મિં સતીતિ તસ્મિં આપત્તાધિકરણે વિજ્જમાને કુસલચિત્તસમુટ્ઠિતત્તેન કુસલવોહારારહાય આપત્તિયા વિજ્જમાનાયાતિ અધિપ્પાયો. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૨૨) પન ‘‘તસ્મિં સતી’’તિ ઇમસ્સ ‘‘તસ્મિં કુસલચિત્તે આપત્તિભાવેન ગહિતે’’તિ અત્થો વુત્તો, તં ન યુજ્જતિ ‘‘યસ્મિ’’ન્તિ ય-સદ્દેન પરામટ્ઠસ્સેવ આપત્તાધિકરણસ્સ ‘‘તસ્મિ’’ન્તિ પરામસિતબ્બતો.

ન સક્કા વત્તુન્તિ યદિ સમ્મુતિસભાવાયપિ આપત્તિયા અકુસલાદિસમુટ્ઠિતત્તેન અકુસલાદિવોહારો કરીયતિ, તદા કુસલવોહારોપિ કત્તબ્બોતિ ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ ન સક્કા વત્તું, અઞ્ઞથા અકુસલાદિભાવોપિસ્સ પટિક્ખિપિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા કુસલાદીનં તિણ્ણં સમાનેપિ આપત્તિયા અઙ્ગપ્પહોનકત્તે કુસલવોહારોવ આપત્તિયા પટિક્ખિત્તો, ન અકુસલાદિવોહારો, તસ્મા નયિદં અઙ્ગપ્પહોનકં ચિત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકતં, નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ ઇદં આપત્તિયા સમુટ્ઠાપકત્તેન અઙ્ગપ્પહોનકં કારણભૂતં ચિત્તમત્તં સન્ધાય ન વુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા કુસલ’’ન્તિપિ વત્તબ્બતોતિ અધિપ્પાયો. એતેન આપત્તિયા અકુસલાદિભાવોપિ કેનચિ નિમિત્તેન પરિયાયતોવ વુત્તો, ન પરમત્થતોતિ દસ્સેતિ. યથાહ ‘‘યં કુસલચિત્તેન આપજ્જતિ, તં કુસલં, ઇતરેહિ ઇતર’’ન્તિ.

ઇદં પનાતિઆદીસુ અયં અધિપ્પાયો – ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ ઇદઞ્હિ યં કિઞ્ચિ કદાચિ કત્થચિ કારણં ભવન્તં અનિયતકારણં સન્ધાય વુત્તં ન હોતિ. યં પન સબ્બસિક્ખાપદેસુ આપત્તિયા કારણં ભવિતુમરહતિ, ઇદમેવ કારણં સન્ધાય વુત્તં. અકુસલઞ્હિ પણ્ણત્તિં ઞત્વા વીતિક્કમન્તસ્સ સબ્બાપત્તિયા કારણં હોતિ, લોકવજ્જાપત્તિયા પન પણ્ણત્તિં અજાનન્તસ્સપિ કારણં હોતિ. કેવલં પણ્ણત્તિવજ્જાપત્તીસુ કુસલાબ્યાકતચિત્તપવત્તિક્ખણે એવ અકુસલં ન વત્તતિ, તદઞ્ઞત્થ સયમેવ પવત્તતિ. અબ્યાકતં પન કાયવચીભૂતં કુસલાકુસલાદીનં પવત્તિક્ખણે નિરોધસમાપન્નસ્સ સહસેય્યાપત્તિયન્તિ સબ્બાપત્તિયા અઙ્ગમેવ હોતિ છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કાયવાચઙ્ગવિરહિતત્તાભાવા. તસ્મા ઇમેસં અકુસલાબ્યાકતાનં સબ્બાપત્તિમૂલકત્તમેવ સન્ધાય ઇદં આપત્તિયા અકુસલત્તં, અબ્યાકતત્તઞ્ચ વુત્તં. યત્થ પન પથવીખણનાદીસુ કુસલમ્પિ આપત્તિયા કારણં હોતિ, તત્થાપિ આપત્તિયા તદુપચારેન કુસલત્તવોહારો અયુત્તો સાવજ્જાનવજ્જાનં એકત્તવોહારસ્સ વિરુદ્ધત્તા. યદગ્ગેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધા, તદગ્ગેન કારણકારિયવોહારોપિ નેસં અયુત્તો. તસ્મા તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ કુસલં અબ્બોહારિકં, કાયવચીદ્વારમેવ આવેણિકં કારણન્તિ.

તત્થ એકન્તતો અકુસલમેવાતિ અકુસલચિત્તેન સમુટ્ઠહનતો કારણૂપચારતો એવં વુત્તં. તત્થાતિ લોકવજ્જે. વિકપ્પો નત્થીતિ સિયા-સદ્દસ્સ વિકપ્પનત્થતં દસ્સેતિ. અકુસલં હોતીતિ અકુસલસમુટ્ઠિતાય કારણૂપચારેન અકુસલં હોતિ. સહસેય્યાદિવસેન આપજ્જનતો અબ્યાકતં હોતીતિ ઇત્થિયાદીહિ સહ પિટ્ઠિપસારણવસપ્પવત્તકાયદ્વારસઙ્ખાતરૂપાબ્યાકતવસેનેવ આપજ્જિતબ્બતો કારણૂપચારેનેવ આપત્તિ અબ્યાકતં હોતિ. તત્થાતિ તસ્મિં પણ્ણત્તિવજ્જાપત્તાધિકરણે. સઞ્ચિચ્ચાસઞ્ચિચ્ચવસેનાતિ પણ્ણત્તિં ઞત્વા, અઞ્ઞત્વા ચ આપજ્જનવસેન ઇમં વિકપ્પભાવં સન્ધાય અકુસલત્તઅબ્યાકતત્તસઙ્ખાતં યથાવુત્તં ઇમં વિકપ્પસભાવં સન્ધાય ઇદં વચનં વુત્તં.

યદિ એવં અસઞ્ચિચ્ચાપજ્જનપક્ખે કુસલેનાપિ આપજ્જનતો તમ્પિ વિકપ્પં સન્ધાય ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા કુસલ’’ન્તિપિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. ‘‘અચિત્તકાન’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં સમુટ્ઠાનવસેન વિભાવેતું ‘‘એળકલોમપદસોધમ્માદિસમુટ્ઠાનાનમ્પી’’તિ વુત્તં. અચિત્તકસમુટ્ઠાનાનં ‘‘કુસલચિત્તં આપજ્જેય્યા’’તિ એતેન સાવજ્જભૂતાય આપત્તિયા કારણૂપચારેનાપિ અનવજ્જભૂતકુસલવોહારો અયુત્તોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ન ચ તત્થા’’તિઆદિના કુસલસ્સ આપત્તિયા કારણત્તં વિજ્જમાનમ્પિ તથા વોહરિતું અયુત્તન્તિ પટિક્ખિપિત્વા કાયવાચાસઙ્ખાતં અબ્યાકતસ્સેવ કારણત્તં દસ્સેતિ. તત્થ ચલિતપ્પવત્તાનન્તિ ચલિતાનં, પવત્તાનઞ્ચ. ચલિતો હિ કાયો, પવત્તા વાચા. એત્થ ચ કાયવાચાનમઞ્ઞતરમેવ અઙ્ગં. તઞ્ચ…પે… અબ્યાકતન્તિ એવં અબ્યાકતસ્સ આપત્તિકારણભાવેનેવ વુત્તત્તા. ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ ઇદં કારણૂપચારેન પરિયાયતો વુત્તં, ન નિપ્પરિયાયતોતિ સિજ્ઝતિ.

યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ચૂળવ. ૩.૨૨૨) આપત્તિયા નિપ્પરિયાયતોવ અકુસલાદિસભાવતં સમત્થેતું બહું પપઞ્ચિતં, તં ન સારતો પચ્ચેતબ્બં દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદટ્ઠકથાયમેવ પટિક્ખિત્તત્તા. તેનેવેત્થાપિ ‘‘યં ચિત્તં આપત્તિયા અઙ્ગં હોતી’’તિઆદિના અકુસલચિત્તસ્સાપિ આપત્તિયા કારણત્તેન ભિન્નતાવ દસ્સિતા. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા દસ્સિતમેવાતિ ઇધ ન વિત્થારયિમ્હ. એવં વીતિક્કમતો યો વીતિક્કમોતિ એત્થ અકુસલચિત્તેન ઞત્વા વીતિક્કમન્તસ્સ કાયવચીવીતિક્કમસમુટ્ઠિતા આપત્તિવીતિક્કમોતિ વુત્તો. એસ નયો અબ્યાકતવારેપિ.

અધિકરણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિકરણવૂપસમનસમથકથાદિવણ્ણના

૨૨૮. પાળિયં વિવાદાધિકરણં એકં સમથં અનાગમ્માતિઆદિ પુચ્છા. સિયાતિઆદિ વિસ્સજ્જનં. સિયાતિસ્સ વચનીયન્તિ એતેનેવ વૂપસમં સિયાતિ વત્તબ્બં ભવેય્યાતિ અત્થો. સમ્મુખાવિનયસ્મિન્તિ સમ્મુખાવિનયત્તસ્મિન્તિ ભાવપ્પધાનો નિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. એવં સબ્બવારેસુ. ‘‘કારકો ઉક્કોટેતી’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં, યસ્સ કસ્સચિ ઉક્કોટેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. ઉબ્બાહિકાય ખીયનકે પાચિત્તિયં ન વુત્તં તત્થ છન્દદાનસ્સ નત્થિતાય.

૨૩૫. વણ્ણાવણ્ણાયો કત્વાતિ ખુદ્દકમહન્તેહિ સઞ્ઞાણેહિ યુત્તાયો કત્વા. તેનાહ ‘‘નિમિત્તસઞ્ઞં આરોપેત્વા’’તિ.

૨૪૨. કિચ્ચાધિકરણં …પે… સમ્મતીતિ એત્થ સમ્મુખાવિનયેન અપલોકનાદિકમ્મં સમ્પજ્જતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અધિકરણવૂપસમનસમથકથાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમથક્ખન્ધકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.