૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૬. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે ઇમેસંયેવાતિ ઇમેસં પાસણ્ડાનંયેવ. એત્તકાનન્તિ ઇમસ્મિં પાસણ્ડે એત્તકાનં.

૨૦૮. ‘‘ગચ્છન્તો વા આગચ્છન્તો વા’’તિ ઇદં અદ્ધયોજનવસેન ગહેતબ્બં. અઞ્ઞે ઉદ્દિસ્સ પઞ્ઞત્તઞ્ચ ભિક્ખૂસુ અપ્પસન્નેહિ તિત્થિયેહિ સામઞ્ઞતોપિ પઞ્ઞત્તમ્પિ ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિ એવ. આવસથપિણ્ડતા, અગિલાનતા, અનુવસિત્વા ભોજનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૯. દુતિયે અભિમારેતિ અભિભવિત્વા ભગવન્તં મારણત્થાય પયોજિતે ધનુધરે. નનુ ‘‘રાજાનમ્પિ મારાપેસી’’તિ વચનતો ઇદં સિક્ખાપદં અજાતસત્તુનો કાલે પઞ્ઞત્તન્તિ સિદ્ધં, એવઞ્ચ સતિ પાળિયં ‘‘તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો માગધસ્સ…પે… ઞાતિસાલોહિતો આજીવકેસુ પબ્બજિતો હોતિ…પે… બિમ્બિસારં એતદવોચા’’તિઆદિ વિરુજ્ઝતીતિ? ન વિરુજ્ઝતિ. સો કિર આજીવકો બિમ્બિસારકાલતો પભુતિ અન્તરન્તરા ભિક્ખૂ નિમન્તેત્વા દાનં દેન્તો અજાતસત્તુકાલેપિ સિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તેપિ ભિક્ખૂનં સન્તિકે દૂતં પાહેસિ, ભિક્ખૂ ચ કુક્કુચ્ચાયન્તા નિવારેસું. તસ્મા આદિતો પટ્ઠાય તં વત્થુ દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૧૫. અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસં રજ્જં વિરજ્જં, વિરજ્જતો આગતા વેરજ્જકા. તે ચ યસ્મા જાતિગોત્તાદિતો નાનાવિધા, તસ્મા નાનાવેરજ્જકેતિપિ અત્થો.

૨૧૭-૮. ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુવસેનેવ વિઞ્ઞત્તિતો ગણભોજનત્થતા સિદ્ધાતિ તં અવત્વા પદભાજને અસિદ્ધમેવ નિમન્તનતો ગણભોજનં દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘દ્વીહાકારેહી’’તિઆદિ. ‘‘યેન કેનચિ વેવચનેના’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ભોજનં ગણ્હથા’’તિઆદિસામઞ્ઞનામેનાપિ ગણભોજનં હોતિ. યં પન પાળિયં અદ્ધાનગમનાદિવત્થૂસુ ‘‘ઇધેવ ભુઞ્જથા’’તિ વુત્તવચનસ્સ કુક્કુચ્ચાયનં, તમ્પિ ઓદનાદિનામં ગહેત્વા વુત્તત્તા એવ કતન્તિ વેદિતબ્બં. એકતો ગણ્હન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ દ્વાદસહત્થં અમુઞ્ચિત્વા એકતો ઠત્વા ગણ્હન્તિ.

‘‘અમ્હાકં ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેહી’’તિ વુત્તત્તા પાળિ (વણ્ણના) યં ‘‘ત્વં એકસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તં દેહી’’તિઆદિનો વુત્તત્તા ચ ભોજનનામેન વિઞ્ઞત્તમેવ ગણભોજનં હોતિ, તઞ્ચ અઞ્ઞેન વિઞ્ઞત્તમ્પિ એકતો ગણ્હન્તાનં સબ્બેસમ્પિ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. વિસું ગહિતં પન વિઞ્ઞત્તં ભુઞ્જતો પણીતભોજનાદિસિક્ખાપદેહિ આપત્તિ એવ.

આગન્તુકપટ્ટન્તિ અચ્છિન્દિત્વા અન્વાધિં આરોપેત્વા કરણચીવરં સન્ધાય વુત્તં. ઠપેતીતિ એકં અન્તં ચીવરે બન્ધનવસેન ઠપેતિ. પચ્ચાગતં સિબ્બતીતિ તસ્સેવ દુતિયઅન્તં પરિવત્તિત્વા આહતં સિબ્બતિ. આગન્તુકપટ્ટં બન્ધતીતિ ચીવરેન લગ્ગં કરોન્તો પુનપ્પુનં તત્થ તત્થ સુત્તેન બન્ધતિ. ઘટ્ટેતીતિ પમાણેન ગહેત્વા દણ્ડાદીહિ ઘટ્ટેતિ. સુત્તં કરોતીતિ ગુણાદિભાવેન વટ્ટેતિ. વલેતીતિ અનેકગુણસુત્તં હત્થેન વા ચક્કદણ્ડેન વા વટ્ટેતિ એકત્તં કરોતિ. પરિવત્તનં કરોતીતિ પરિવત્તનદણ્ડયન્તકં કરોતિ, યસ્મિં સુત્તગુળં પવેસેત્વા વેળુનાળિકાદીસુ ઠપેત્વા પરિબ્ભમાપેત્વા સુત્તકોટિતો પટ્ઠાય આકડ્ઢન્તિ.

૨૨૦. અનિમન્તિતચતુત્થન્તિ અનિમન્તિતો ચતુત્થો યસ્સ ભિક્ખુચતુક્કસ્સ, તં અનિમન્તિતચતુત્થં. એવં સેસેસુપિ. તેનાહ ‘‘પઞ્ચન્નં ચતુક્કાન’’ન્તિ. સમ્પવેસેત્વાતિ તેહિ યોજેત્વા. ગણો ભિજ્જતીતિ નિમન્તિતસઙ્ઘો ન હોતીતિ અત્થો.

અધિવાસેત્વા ગતેસૂતિ એત્થ અકપ્પિયનિમન્તનાધિવાસનક્ખણે પુબ્બપયોગે દુક્કટમ્પિ નત્થિ, વિઞ્ઞત્તિતો પસવને પન વિઞ્ઞત્તિક્ખણે ઇતરસિક્ખાપદેહિ દુક્કટં હોતીતિ ગહેતબ્બં. નિમન્તનં સાદિયથાતિ નિમન્તનભત્તં પટિગ્ગણ્હથ. તાનિ ચાતિ કુમ્માસાદીનિ ચ તેહિ ભિક્ખૂહિ એકેન પચ્છા ગહિતત્તા એકતો ન ગહિતાનિ.

‘‘ભત્તુદ્દેસકેન પણ્ડિતેન ભવિતબ્બં…પે… મોચેતબ્બા’’તિ એતેન ભત્તુદ્દેસકેન અકપ્પિયનિમન્તને સાદિતે સબ્બેસમ્પિ સાદિતં હોતિ. એકતો ગણ્હન્તાનં ગણભોજનાપત્તિ ચ હોતીતિ દસ્સેતિ. દૂતસ્સ દ્વારે આગન્ત્વા પુન ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વચનભયેન ‘‘ગામદ્વારે અટ્ઠત્વા’’તિ વુત્તં. ગણભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૨૧. તતિયે પાળિયં ભત્તપટિપાટિ અટ્ઠિતાતિ કુલપટિપાટિયા દાતબ્બા ભત્તપટિપાટિ અટ્ઠિતા ન ઠિતા, અબ્બોચ્છિન્ના નિરન્તરપ્પવત્તાતિ અત્થો. બદરફલાનિ પક્ખિપિત્વા પક્કયાગુઆદિકં ‘‘બદરસાળવ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

પાળિયં પરમ્પરભોજનેતિ યેન પઠમં નિમન્તિતો, તસ્સ ભોજનતો પરસ્સ ભોજનસ્સ ભુઞ્જને. વિકપ્પનાવ ઇધ અનુપઞ્ઞત્તિવસેન માતિકાયં અનારોપિતાપિ પરિવારે ‘‘ચતસ્સો અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ (પરિ. ૮૬) અનુપઞ્ઞત્તિયં ગણિતા. તત્થ કિઞ્ચાપિ અટ્ઠકથાયં મહાપચ્ચરિવાદસ્સ પચ્છા કથનેન પરમ્મુખાવિકપ્પના પતિટ્ઠપિતા, તથાપિ સમ્મુખાવિકપ્પનાપિ ગહેતબ્બાવ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં સમ્મુખા’’તિઆદિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં.

૨૨૯. ખીરં વા રસં વાતિ પઞ્ચભોજનામિસં ભત્તતો ઉપરિ ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ અભોજનત્તા ઉપ્પટિપાટિયા પિવતોપિ અનાપત્તિ. તેનાહ ‘‘ભુઞ્જન્તેના’’તિઆદિ.

વિકપ્પનાય અકરણતો અકિરિયાવસેન ઇદં વાચાયપિ સમુટ્ઠિતન્તિ આહ ‘‘વચીકમ્મ’’ન્તિ. પરમ્પરભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૧. ચતુત્થે પાળિયં પટિયાલોકન્તિ પચ્છિમદિસં, પચ્છાદિસન્તિ અત્થો. અપાથેય્યાદિઅત્થાય પટિયાદિતન્તિસઞ્ઞાય ગણ્હન્તસ્સાપિ આપત્તિ એવ અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ. અત્તનો અત્થાય ‘‘ઇમસ્સ હત્થે દેહી’’તિ વચનેનાપિ આપજ્જનતો ‘‘વચીકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. વુત્તલક્ખણપૂવમન્થતા, અસેસકતા, અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધગમનતા, અઞ્ઞાતકાદિતા, અતિરેકપટિગ્ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૭. પઞ્ચમે ‘‘તિ-કારં અવત્વા’’તિ ઇમિના કાતબ્બસદ્દસામત્થિયા લદ્ધં ઇતિ-પદં કતકાલે ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ઇધ પન અજાનન્તેહિ ઇતિ-સદ્દે પયુત્તેપિ અતિરિત્તં કતમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૩૮-૯. ‘‘પવારિતો’’તિ ઇદઞ્ચ કત્તુઅત્થે નિપ્ફન્નન્તિ દસ્સેતું ‘‘કતપવારણો’’તિઆદિ વુત્તં. ભુત્તાવી-પદસ્સ નિરત્થકભાવમેવ સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તાહીતિ પુથુકાહિ. સત્તુમોદકોતિ સત્તું તેમેત્વા કતો અપક્કો. સત્તું પન પિસિત્વા પિટ્ઠં કત્વા તેમેત્વા પૂવં કત્વા પચન્તિ, તં ન પવારેતિ. ‘‘પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતમેવ પટિક્ખિપતિ નામા’’તિ વુત્તત્તા યં યં અલજ્જિસન્તકં વા અત્તનો અપાપુણકસઙ્ઘિકાદિં વા પટિક્ખેપતો પવારણા ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

આસન્નતરં અઙ્ગન્તિ હત્થપાસતો બહિ ઠત્વા ઓનમિત્વા દેન્તસ્સ સીસં આસન્નતરં હોતિ, તસ્સ ઓરિમન્તેન પરિચ્છિન્દિતબ્બં.

અપનામેત્વાતિ અભિમુખં હરિત્વા. ‘‘ઇમં ભત્તં ગણ્હા’’તિ વદતીતિ કિઞ્ચિ અનામેત્વા વદતિ. કેવલં વાચાભિહારસ્સ અનધિપ્પેતત્તા ગણ્હથાતિ ગહેતું આરદ્ધં કટચ્છુના અનુક્ખિત્તમ્પિ પુબ્બેપિ એવં અભિહટત્તા પવારણા હોતીતિ ‘‘અભિહટાવ હોતી’’તિ વુત્તં. ઉદ્ધટમત્તેતિ ભાજનતો વિયોજિતમત્તે. દ્વિન્નં સમભારેપીતિ પરિવેસકસ્સ ચ અઞ્ઞસ્સ ચ ભત્તપચ્છિભાજનવહને સમકેપીતિ અત્થો.

રસં ગણ્હથાતિ એત્થ કેવલં મંસરસસ્સ અપવારણાજનકસ્સ નામેન વુત્તત્તા પટિક્ખિપતો પવારણા ન હોતિ. મચ્છરસન્તિઆદીસુ મચ્છો ચ રસઞ્ચાતિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો વત્થુનોપિ તાદિસત્તા પવારણા હોતિ, ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિપિ અવત્વા તુણ્હીભાવેન અભિહટં પટિક્ખિપતોપિ હોતિ એવ. કરમ્બકોતિ મિસ્સકાધિવચનમેતં. યઞ્હિ બહૂહિ મિસ્સેત્વા કરોન્તિ, સો ‘‘કરમ્બકો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઉદ્દિસ્સ કત’’ન્તિ મઞ્ઞમાનોતિ એત્થ વત્થુનો કપ્પિયત્તા ‘‘પવારિતોવ હોતી’’તિ વુત્તં. તઞ્ચે ઉદ્દિસ્સ કતમેવ હોતિ, પટિક્ખેપો નત્થિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ ‘‘યેનાપુચ્છિતો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં સન્ધાય વદતિ. કારણં પનેત્થ દુદ્દસન્તિ ભત્તસ્સ બહુતરભાવેન પવારણાસમ્ભવકારણં દુદ્દસં, અઞ્ઞથા કરમ્બકેપિ મચ્છાદિબહુભાવે પવારણા ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યથા ચેત્થ કારણં દુદ્દસં, એવં પરતો ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ એત્થાપિ કારણં દુદ્દસમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યઞ્ચ ‘‘ઇદં પન ભત્તમિસ્સકમેવા’’તિઆદિ કારણં વુત્તં, તમ્પિ ‘‘અપ્પતરં ન પવારેતી’’તિ વચનેન ન સમેતિ. વિસું કત્વા દેતીતિ ‘‘રસં ગણ્હથા’’તિઆદિના વાચાય વિસું કત્વા દેતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. ન પન કાયેન રસાદિં વિયોજેત્વાતિ. તથા અવિયોજિતેપિ પટિક્ખિપતો પવારણાય અસમ્ભવતો અપ્પવારણાપહોણકસ્સ નામેન વુત્તત્તા ભત્તમિસ્સકયાગું આહરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વુત્તટ્ઠાનાદીસુ વિય, અઞ્ઞથા વા એત્થ યથા પુબ્બાપરં ન વિરુજ્ઝતિ, તથા અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

નાવા વા સેતુ વાતિઆદિમ્હિ નાવાદિઅભિરુહનાદિક્ખણે કિઞ્ચિ ઠત્વાપિ અભિરુહનાદિકાતબ્બત્તેપિ ગમનતપ્પરતાય ઠાનં નામ ન હોતિ, જનસમ્મદ્દેન પન અનોકાસાદિભાવેન કાતું ન વટ્ટતિ. અચાલેત્વાતિ વુત્તટ્ઠાનતો અઞ્ઞસ્મિમ્પિ પદેસે વા ઉદ્ધં વા અપેસેત્વા તસ્મિં એવ પન ઠાને પરિવત્તેતું લભતિ. તેનાહ ‘‘યેન પસ્સેના’’તિઆદિ.

અકપ્પિયભોજનં વાતિ કુલદૂસનાદિના ઉપ્પન્નં, તં ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ ઇમિના તેન મિસ્સં ઓદનાદિ અતિરિત્તં હોતિ એવાતિ દસ્સેતિ. તસ્મા યં તત્થ અકપ્પકતં કન્દફલાદિ, તં અપનેત્વા સેસં ભુઞ્જિતબ્બમેવ.

સો પુન કાતું ન લભતીતિ તસ્મિઞ્ઞેવ ભાજને કરિયમાનં પઠમકતેન સદ્ધિં કતં હોતીતિ પુન સો એવ કાતું ન લભતિ, અઞ્ઞો લભતિ. અઞ્ઞેન હિ કતતો અઞ્ઞો પુન કાતું લભતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન ભાજને તેન વા અઞ્ઞેન વા કાતું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘યેન અકતં, તેન કાતબ્બં, યઞ્ચ અકતં, તં કાતબ્બ’’ન્તિ. એવં કતન્તિ અઞ્ઞસ્મિં ભાજને કતં. સચે પન આમિસસંસટ્ઠાનીતિ એત્થ મુખાદીસુ લગ્ગમ્પિ આમિસં સોધેત્વાવ અતિરિત્તં ભુઞ્જિતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૪૧. વાચાય આણાપેત્વા અતિરિત્તં અકારાપનતો અકિરિયસમુટ્ઠાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પવારિતભાવો, આમિસસ્સ અનતિરિત્તતા, કાલે અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૪૩. છટ્ઠે ‘‘ભુત્તસ્મિ’’ન્તિ માતિકાયં વુત્તત્તા ભોજનપરિયોસાને પાચિત્તિયં. પવારિતતા, તથાસઞ્ઞિતા, આસાદનાપેક્ખતા, અનતિરિત્તેન અભિહટપવારણા, ભોજનપઅયોસાનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૪૭. સત્તમે નટાનં નાટકાતિ નટનાટકા, સીતાહરણાદીનિ.

૨૪૮-૯. ખાદનીયે ખાદનીયત્થન્તિ પૂવાદિખાદનીયે વિજ્જમાનખાદનીયકિચ્ચં ખાદનીયેહિ કાતબ્બં જિઘચ્છાહરણસઙ્ખાતં અત્થં પયોજનં નેવ ફરન્તિ ન નિપ્ફાદેન્તિ. એકસ્મિં દેસે આહારકિચ્ચં સાધેન્તં વા અઞ્ઞસ્મિં દેસે ઉટ્ઠિતભૂમિરસાદિભેદેન આહારકિચ્ચં અસાધેન્તમ્પિ વા સમ્ભવેય્યાતિ આહ ‘‘તેસુ તેસુ જનપદેસૂ’’તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘એકસ્મિં જનપદે આહારકિચ્ચં સાધેન્તં સેસજનપદેસુપિ વિકાલે ન કપ્પતિ એવાતિ દસ્સનત્થં ઇદં વુત્ત’’ન્તિપિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિયકણ્ડ ૩.૨૪૮-૨૪૯) વદન્તિ. પકતિઆહારવસેનાતિ અઞ્ઞેહિ યાવકાલિકેહિ અયોજિતં અત્તનો પકતિયાવ આહારકિચ્ચકરણવસેન. સમ્મોહોયેવ હોતીતિ અનેકત્થાનં નામાનં, અપ્પસિદ્ધાનઞ્ચ સમ્ભવતો સમ્મોહો એવ સિયા. તેનેવેત્થ મયમ્પિ મૂલકમૂલાદીનં પરિયાયન્તરદસ્સનેન અદસ્સનં કરિમ્હ ઉપદેસતોવ ગહેતબ્બતો.

યન્તિ વટ્ટકન્દં. મુળાલન્તિ થૂલતરુણમૂલમેવ, રુક્ખવલ્લિઆદીનં મત્થકોતિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ સમ્પિણ્ડેત્વા વુત્તં. અચ્છિવાદીનં અપરિપક્કાનેવ ફલાનિ યાવજીવિકાનીતિ દસ્સેતું ‘‘અપરિપક્કાની’’તિ વુત્તં. હરીતકાદીનં અટ્ઠીનીતિ એત્થ મિઞ્જં યાવકાલિકન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં અટ્ઠકથાયં અવુત્તત્તા.

હિઙ્ગુરુક્ખતો પગ્ઘરિતનિય્યાસો હિઙ્ગુ નામ. હિઙ્ગુજતુઆદયો ચ હિઙ્ગુવિકતિયોવ. તત્થ હિઙ્ગુજતુ નામ હિઙ્ગુરુક્ખસ્સ દણ્ડપત્તાનિ પચિત્વા કતનિય્યાસો. હિઙ્ગુસિપાટિકા નામ હિઙ્ગુપત્તાનિ પચિત્વા કતનિય્યાસો. અઞ્ઞેન મિસ્સેત્વા કતોતિપિ વદન્તિ. તકન્તિ અગ્ગકોટિયા નિક્ખન્તસિલેસો. તકપત્તિન્તિ પત્તતો નિક્ખન્તસિલેસો. તકપણ્ણિન્તિ પલાસે ભજ્જિત્વા કતસિલેસો. દણ્ડતો નિક્ખન્તસિલેસોતિપિ વદન્તિ. વિકાલતા, યાવકાલિકતા, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૫૨-૩. અટ્ઠમે તાદિસન્તિ અસૂપબ્યઞ્જનં. યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વા…પે… પાચિત્તિયન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ પાળિયં ખાદનીયભોજનીયપદેહિ યાવકાલિકમેવ સઙ્ગહિતં, ન યામકાલિકં. તથાપિ ‘‘અનાપત્તિ યામકાલિકં યામે નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિ ઇધ ચેવ –

‘‘યામકાલિકેન, ભિક્ખવે, સત્તાહકાલિકં…પે… યાવજીવિકં તદહુપટિગ્ગહિતં યામે કપ્પતિ, યામાતિક્કન્તે ન કપ્પતી’’તિ (મહાવ. ૩૦૫) –

અઞ્ઞત્થ ચ વુત્તત્તા, ‘‘યામકાલિક’’ન્તિ વચનસામત્થિયતો ચ ભગવતો અધિપ્પાયઞ્ઞૂહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ યામકાલિકં સન્નિધિકારકકતં પાચિત્તિયવત્થુમેવ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યન્તિ પત્તં, ઘંસનકિરિયાપેક્ખાય ચેતં ઉપયોગવચનં. અઙ્ગુલિલેખા પઞ્ઞાયતીતિ સિનેહાભાવેપિ પત્તસ્સ સુચ્છવિતાય પઞ્ઞાયતિ. યન્તિ યાવકાલિકં, યામકાલિકઞ્ચ. અપરિચ્ચત્તમેવાતિ નિરપેક્ખતાય અનુપસમ્પન્નસ્સ અદિન્નં, અપરિચ્ચત્તઞ્ચ યાવકાલિકાદિવત્થુમેવ સન્ધાય વદતિ, ન પન તગ્ગતપટિગ્ગહણં. ન હિ વત્થું અપરિચ્ચજિત્વા તત્થગતપટિગ્ગહણં પરિચ્ચજિતું સક્કા, ન ચ તાદિસં વચનમત્થિ. યદિ ભવેય્ય, ‘‘સચે પત્તો દુદ્ધોતો હોતિ…પે… ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિય’’ન્તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્ય. ન હિ ધોવનેન આમિસં અપનેતું વાયમન્તસ્સ પટિગ્ગહણે અપેક્ખા વત્તતિ. યેન પુનદિવસે ભુઞ્જતો પાચિત્તિયં જનેય્ય, પત્તે પન વત્તમાના અપેક્ખા તગ્ગતિકે આમિસેપિ વત્તતિ એવનામાતિ આમિસે અનપેક્ખતા એત્થ ન લબ્ભતિ, તતો આમિસે અવિજહિતપટિગ્ગહણં પુનદિવસે પાચિત્તિયં જનેતીતિ ઇદં વુત્તં. અથ મતં ‘‘યદગ્ગેનેત્થ આમિસાનપેક્ખતા ન લબ્ભતિ. તદગ્ગેન પટિગ્ગહણાનપેક્ખાપિ ન લબ્ભતી’’તિ. તથા સતિ યત્થ આમિસાપેક્ખા અત્થિ, તત્થ પટિગ્ગહણાપેક્ખાપિ ન વિગચ્છતીતિ આપન્નં, એવઞ્ચ પટિગ્ગહણે અનપેક્ખવિસ્સજ્જનં વિસું ન વત્તબ્બં સિયા. અટ્ઠકથાયઞ્ચેતમ્પિ પટિગ્ગહણવિજહનકારણત્તેન અભિમતં સિયા, ઇદં સુટ્ઠુતરં કત્વા વિસું વત્તબ્બં ચીવરાપેક્ખાય વત્તમાનાયપિ પચ્ચુદ્ધારેન અધિટ્ઠાનવિજહનં વિય. એતસ્મિઞ્ચ ઉપાયે સતિ ગણ્ઠિકાહતપત્તેસુ અવટ્ટનતા નામ ન સિયાતિ વુત્તોવાયમત્થો. તસ્મા યં વુત્તં સારત્થદીપનિયં ‘‘યં પરસ્સ પરિચ્ચજિત્વા અદિન્નમ્પિ સચે પટિગ્ગહણે નિરપેક્ખનિસ્સજ્જનેન વિજહિતપટિગ્ગહણં હોતિ, તમ્પિ દુતિયદિવસે વટ્ટતી’’તિઆદિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિયકણ્ડ ૩.૨૫૨-૨૫૩), તં ન સારતો પચ્ચેતબ્બં.

પકતિઆમિસેતિ ઓદનાદિકપ્પિયયાવકાલિકે. દ્વેતિ પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં યામકાલિકં પુરેભત્તં સામિસેન મુખેન ભુઞ્જતો સન્નિધિપચ્ચયા એકં, યામકાલિકસંસટ્ઠતાય યાવકાલિકત્તભજનેન અનતિરિત્તપચ્ચયા એકન્તિ દ્વે પાચિત્તિયાનિ. વિકપ્પદ્વયેતિ સામિસનિરામિસપક્ખદ્વયે. થુલ્લચ્ચયઞ્ચ દુક્કટઞ્ચાતિ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયં, સેસેસુ દુક્કટં. યાવકાલિકયામકાલિકતા, સન્નિધિભાવો, તસ્સ અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૫૯. નવમે પણીતસંસટ્ઠાનિ ભોજનાનિ પણીતભોજનાનીતિ પાળિયં પન ભોજનાનિ પુબ્બે વુત્તત્તા પાકટાનીતિ અદસ્સિતાનિ, તાદિસેહિ પણીતેહિ મિસ્સત્તા પણીતભોજનાનિ નામ હોન્તિ. તેસં પભેદદસ્સનત્થં ‘‘સેય્યથિદં સપ્પિ નવનીત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સપ્પિભત્તન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સપ્પિના સંસટ્ઠં ભત્તં, સપ્પિ ચ ભત્તઞ્ચાતિપિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ, અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સાલિભત્તં વિય સપ્પિભત્તં નામ નત્થી’’તિઆદિના વુત્તત્તા ન સક્કા અઞ્ઞં વત્થું. અટ્ઠકથાચરિયા એવ હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ પમાણં.

મૂલન્તિ કપ્પિયભણ્ડં વુત્તં. તસ્મા અનાપત્તીતિ એત્થ વિસઙ્કેતેન પાચિત્તિયાભાવેપિ સૂપોદનદુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ વદન્તિ. ‘‘કપ્પિયસપ્પિના, અકપ્પિયસપ્પિના’’તિ ચ ઇદં કપ્પિયાકપ્પિયમંસસત્તાનં વસેન વુત્તં.

૨૬૧. મહાનામસિક્ખાપદં નામ ઉપરિ ચાતુમાસપચ્ચયપવારણાસિક્ખાપદં (પાચિ. ૩૦૩ આદયો). અગિલાનો હિ અપ્પવારિતટ્ઠાને વિઞ્ઞાપેન્તોપિ કાલપરિચ્છેદં, ભેસજ્જપરિચ્છેદં વા કત્વા સઙ્ઘવસેન પવારિતટ્ઠાનતો તદુત્તરિ વિઞ્ઞાપેન્તેન, પરિચ્છેદબ્ભન્તરેપિ ન ભેસજ્જકરણીયેન રોગેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તેન ચ સમો હોતીતિ ‘‘મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં. પણીતભોજનતા, અગિલાનતા, અકતવિઞ્ઞત્તિયા પટિલાભો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૩. દસમે ઘનબદ્ધોતિ ઘનમંસેન સમ્બદ્ધો, કથિનસંહતસરીરોતિ અત્થો.

૨૬૪. મુખદ્વારન્તિ મુખતો હેટ્ઠા દ્વારં મુખદ્વારં, ગલનાળિકન્તિ અત્થો. એવઞ્ચ નાસિકાય પવિટ્ઠમ્પિ મુખદ્વારં પવિટ્ઠમેવ હોતિ, મુખે પક્ખિત્તમત્તઞ્ચ અપ્પવિટ્ઠં. આહારન્તિ અજ્ઝોહરિતબ્બં કાલિકં અધિપ્પેતં, ન ઉદકં. તઞ્હિ ભેસજ્જસઙ્ગહિતમ્પિ અકાલિકમેવ પટિગ્ગહિતસ્સેવ કાલિકત્તા. ઉદકે હિ પટિગ્ગહણં ન રુહતિ. તેનેવ ભિક્ખુના તાપિતેન ઉદકેન ચિરપટિગ્ગહિતેન ચ અકપ્પિયકુટિયં વુત્થેન ચ સહ આમિસં ભુઞ્જન્તસ્સાપિ સામપાકાદિદોસો ન હોતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘ભિક્ખુ યાગુઅત્થાય…પે… ઉદકં તાપેતિ, વટ્ટતી’’તિઆદિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬૫). ભિક્ખૂ પન એતં અધિપ્પાયં તદા ન જાનિંસુ. તેનાહ ‘‘સમ્મા અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા’’તિઆદિ.

૨૬૫. રથરેણુમ્પીતિ રથે ગચ્છન્તે ઉટ્ઠહનરેણુસદિસરેણું. તેન તતો સુખુમં આકાસે પરિબ્ભમનકં દિસ્સમાનમ્પિ અબ્બોહારિકન્તિ દસ્સેતિ. અકલ્લકોતિ ગિલાનો.

‘‘ગહેતું વા…પે… તસ્સ ઓરિમન્તેના’’તિ ઇમિના આકાસે ઉજું ઠત્વા પરેન ઉક્ખિત્તં ગણ્હન્તસ્સાપિ આસન્નઙ્ગભૂતપાદતલતો પટ્ઠાય હત્થપાસો પરિચ્છિન્દિતબ્બો, ન પન સીસન્તતો પટ્ઠાયાતિ દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘ઓરિમન્તેના’’તિ ઇમસ્સ હેટ્ઠિમન્તેનાતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

એત્થ ચ પવારણાસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ‘‘સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આસનસ્સ પચ્છિમન્તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) પટિગ્ગાહકાનં આસન્નઙ્ગસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય પરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા ઇધાપિ આકાસે ઠિતસ્સ પટિગ્ગાહકસ્સ આસન્નઙ્ગભૂતપાદઙ્ગુલસ્સ પારિમન્તભૂતતો પણ્હિપરિયન્તસ્સ હેટ્ઠિમતલતો પટ્ઠાય, દાયકસ્સ પન ઓરિમન્તભૂતતો પાદઙ્ગુલસ્સ હેટ્ઠિમતલતો પટ્ઠાય હત્થપાસો પરિચ્છિન્દિતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિનાવ નયેન ભૂમિયં નિપજ્જિત્વા ઉસ્સીસે નિસિન્નસ્સ હત્થતો પટિગ્ગણ્હન્તસ્સપિ આસન્નસીસઙ્ગસ્સ પારિમન્તભૂતતો ગીવન્તતો પટ્ઠાયેવ હત્થપાસો મિનિતબ્બો, ન પાદતલતો પટ્ઠાય. એવં નિપજ્જિત્વા દાનેપિ યથાનુરૂપં વેદિતબ્બં. ‘‘યં આસન્નતરં અઙ્ગ’’ન્તિ હિ વુત્તં.

પટિગ્ગહણસઞ્ઞાયાતિ ‘‘મઞ્ચાદિના પટિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ઉપ્પાદિતસઞ્ઞાય. ઇમિના ‘‘પટિગ્ગણ્હામી’’તિ વાચાય વત્તબ્બકિચ્ચં નત્થીતિ દસ્સેતિ. કત્થચિ અટ્ઠકથાસુ, પદેસેસુ વા. અસંહારિમે ફલકેતિ થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન અસંહારિયે. પુઞ્છિત્વા પટિગ્ગહેત્વાતિ પુઞ્છિતેપિ રજનચુણ્ણસઙ્કાય સતિ પટિગ્ગહણત્થાય વુત્તં, નાસતિ. તં પનાતિ પતિતરજં અપ્પટિગ્ગહેત્વા ઉપરિ ગહિતપિણ્ડપાતં. અનાપત્તીતિ દુરુપચિણ્ણાદિદોસો નત્થિ. ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દસ્સામી’’તિઆદિપિ વિનયદુક્કટપરિહારાય વુત્તં. તથા અકત્વા ગહિતેપિ પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જતો અનાપત્તિ એવ. ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા’’તિ ઇદમ્પિ પુરિમાભોગાનુગુણતાય વુત્તં.

ચરુકેનાતિ ખુદ્દકભાજનેન. અભિહટત્તાતિ દિય્યમાનક્ખણં સન્ધાય વુત્તં. દત્વા અપનયનકાલે પન છારિકા વા બિન્દૂનિ વા પતન્તિ, પુન પટિગ્ગહેતબ્બં અભિહારસ્સ વિગતત્તાતિ વદન્તિ. તં યથા ન પતતિ, તથા અપનેસ્સામીતિ પરિહરન્તે યુજ્જતિ. પકતિસઞ્ઞાય અપનેન્તે અભિહારો ન છિજ્જતિ, તં પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. મુખવટ્ટિયાપિ ગહેતું વટ્ટતીતિ અભિહરિયમાનસ્સ પત્તસ્સ મુખવટ્ટિયા ઉપરિભાગે હત્થં પસારેત્વા ફુસિતું વટ્ટતિ.

પાદેન પેલ્લેત્વાતિ ‘‘પાદેન પટિગ્ગહેસ્સામી’’તિસઞ્ઞાય અક્કમિત્વા. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. વચનમત્તમેવાતિ પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધન્તિ સદ્દમત્તમેવ નાનં, કાયપટિબદ્ધમેવ હોતિ. તસ્મા તેસં વચનં ન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

તેન આહરાપેતુન્તિ યસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગતં, તં ઇધ આનેહીતિ આણાપેત્વા તેન આહરાપેતું ઇતરસ્સ વટ્ટતીતિ અત્થો. ન તતો પરન્તિ તદહેવ સામં અપ્પટિગ્ગહિતં સન્ધાય વુત્તં. તદહેવ પટિગ્ગહિતં પન પુનદિવસાદીસુ અપ્પટિગ્ગહેત્વાપિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

ખિય્યન્તીતિ ખયં ગચ્છન્તિ, તેસં ચુણ્ણેહિ થુલ્લચ્ચયઅપ્પટિગ્ગહણાપત્તિયો ન હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘નવસમુટ્ઠિત’’ન્તિ એતેનેવ ઉચ્છુઆદીસુ અભિનવલગ્ગત્તા અબ્બોહારિકં ન હોતીતિ દસ્સેતિ. એસેવ નયોતિ સન્નિધિદોસાદિં સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તેન ચ પટિગ્ગહણઙ્ગેસુ પઞ્ચસુપિ સમિદ્ધેસુ અજ્ઝોહરિતુકામતાય ગહિતમેવ પટિગ્ગહિતં નામ હોતિ અજ્ઝોહરિતબ્બેસુ એવ પટિગ્ગહણસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તાતિ દસ્સેતિ. તથા બાહિરપરિભોગત્થાય ગહેત્વા ઠપિતતેલાદિં અજ્ઝોહરિતુકામતાય સતિ પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

કેસઞ્ચીતિઆદીસુ અનુપસમ્પન્નાનં અત્થાય કત્થચિ ઠપિયમાનમ્પિ હત્થતો મુત્તમત્તે એવ પટિગ્ગહણં ન વિજહતિ, અથ ખો ભાજને પતિતમેવ પટિગ્ગહણં વિજહતિ. ભાજનઞ્ચ ભિક્ખુના પુનદિવસત્થાય અપેક્ખિતમેવાતિ તગ્ગતમ્પિ આમિસં દુદ્ધોતપત્તગતં વિય પટિગ્ગહણં ન વિજહતીતિ આસઙ્કાય ‘‘સામણેરસ્સ હત્થે પક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઈદિસેસુ હિ યુત્તિ ન ગવેસિતબ્બા, વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. ‘‘પત્તગતા યાગૂ’’તિ ઇમિના પત્તમુખવટ્ટિયા ફુટ્ઠેપિ કૂટે યાગુ પટિગ્ગહિતા, ઉગ્ગહિતા વા ન હોતિ ભિક્ખુનો અનિચ્છાય ફુટ્ઠત્તાતિ દસ્સેતિ. આરોપેતીતિ હત્થં ફુસાપેતિ. પટિગ્ગહણૂપગં ભારં નામ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉક્ખેપારહં. ન પિદહિતબ્બન્તિ હત્થતો મુત્તં સન્ધાય વુત્તં, હત્થગતં પન ઇતરેન હત્થેન પિદહતો, હત્થતો મુત્તમ્પિ વા અફુસિત્વા ઉપરિપિધાનં પાતેન્તસ્સ ન દોસો.

પટિગ્ગણ્હાતીતિ છાયત્થાય ઉપરિ ધારયમાના મહાસાખા યેન કેનચિ છિજ્જેય્ય, તત્થ લગ્ગરજં મુખે પાતેય્ય ચાતિ કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગણ્હાતિ. કુણ્ડકેતિ મહાઘટે. તસ્મિમ્પીતિ ચાટિઘટેપિ. ગાહાપેત્વાતિ અપ્પટિગ્ગહિતં કાલિકં ગાહાપેત્વા.

દુતિયત્થેરસ્સાતિ ‘‘થેરસ્સ પત્તં મય્હં દેથા’’તિ તેન અત્તનો પરિચ્ચજાપેત્વા દુતિયત્થેરસ્સ દેતિ. એત્થ પનાતિ પત્તપરિવત્તને. કારણન્તિ એત્થ યથા ‘‘સામણેરા ઇતો અમ્હાકમ્પિ દેન્તી’’તિ વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ, ન તથાતિ કારણં વદન્તિ, તઞ્ચ યુત્તં. યસ્સ પન તાદિસો વિતક્કો નત્થિ, તેન અપરિવત્તેત્વાપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

નિચ્ચાલેતુન્તિ ચાલેત્વા પાસાણસક્ખરાદિઅપનયં કાતું. ઉદ્ધનં આરોપેતબ્બન્તિ અનગ્ગિકં ઉદ્ધનં સન્ધાય વુત્તં. ઉદ્ધને પચ્ચમાનસ્સ આલુળને ઉપરિ અપક્કતણ્ડુલા હેટ્ઠા પવિસિત્વા પચ્ચતીતિ આહ ‘‘સામંપાકઞ્ચેવ હોતી’’તિ.

આધારકે પત્તો ઠપિતોતિ અપ્પટિગ્ગહિતામિસો પત્તો પુન પટિગ્ગહણત્થાય ઠપિતો. એકગ્ગહણેનેવાતિ સામણેરાનં ગહિતસ્સ પુન અચ્છડ્ડનવસેન ગહણેન. ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ ધૂમવટ્ટિયા તદહુપટિગ્ગહિતત્તા વુત્તં. ભત્તુગ્ગારોતિઆદિ અબ્બોહારિકપ્પસઙ્ગેન વિકાલભોજનવિનિચ્છયદસ્સનં. સમુદ્દોદકેનાતિ અપ્પટિગ્ગહિતેન. હિમકરકા નામ કદાચિ વસ્સોદકેન સહ પતનકા પાસાણલેખા વિય ઘનીભૂતઉદકવિસેસા, તેસુ પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ. તેનાહ ‘‘ઉદકગતિકા એવા’’તિ. પુરેભત્તમેવ વટ્ટતીતિ અપ્પટિગ્ગહિતાપત્તીહિ અબ્બોહારિકમ્પિ વિકાલભોજનાપત્તીહિ સબ્બોહારિકન્તિ દસ્સેતિ.

લગ્ગતીતિ મુખે ચ હત્થે ચ મત્તિકાવણ્ણં દસ્સેતિ. બહલન્તિ હત્થમુખેસુ અલગ્ગનકમ્પિ પટિગ્ગહેતબ્બં. વાસમત્તન્તિ રેણુખીરાભાવં દસ્સેતિ. આકિરતિ પટિગ્ગહેતબ્બન્તિ પુપ્ફરસસ્સ પઞ્ઞાયનતો વુત્તં.

મહાભૂતેસૂતિ પાણસરીરસન્નિસ્સિતેસુ પથવીઆદિમહાભૂતેસુ. સબ્બં વટ્ટતીતિ અત્તનો, પરેસઞ્ચ સરીરનિસ્સિતં સબ્બં વટ્ટતિ. અકપ્પિયમંસાનુલોમતાય થુલ્લચ્ચયાદિં ન જનેતીતિ અધિપ્પાયો. પતતીતિ અત્તનો સરીરતો વિચ્છિન્દિત્વા પતતિ. ‘‘રુક્ખતો છિન્દિત્વા’’તિ વુત્તત્તા મત્તિકત્થાય પથવિં ખણિતું, અઞ્ઞમ્પિ યંકિઞ્ચિ મૂલપણ્ણાદિવિસભેસજ્જં છિન્દિત્વા છારિકં અકત્વાપિ અપ્પટિગ્ગહિતમ્પિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બં. અપ્પટિગ્ગહિતતા, અનનુઞ્ઞાતતા, ધૂમાદિઅબ્બોહારિકતાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.