૩. પત્તવગ્ગો
૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૦૨. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે અડ્ઢતેરસપલાતિ માગધિકાય માનતુલાય અડ્ઢતેરસપલપરિમિતં ઉદકં ગણ્હન્તં સન્ધાય વુત્તં, તથા પરિમિતં યવમાસાદિં ગણ્હન્તિં સન્ધાયાતિ કેચિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન ‘‘પકતિચતુમુટ્ઠિકં કુડુવં, ચતુકુડુવં નાળિ, તાય નાળિયા સોળસ નાળિયો દોણં, તં પન મગધનાળિયા દ્વાદસ નાળિયો હોન્તીતિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. દમિળનાળીતિ પુરાણનાળિં સન્ધાય વુત્તં. સા ચ ચતુમુટ્ઠિકેહિ કુડુવેહિ અટ્ઠ કુડુવા, તાય નાળિયા દ્વે નાળિયો મગધનાળિં ગણ્હાતિ. પુરાણા પન ‘‘સીહળનાળિ તિસ્સો નાળિયો ગણ્હાતી’’તિ વદન્તિ, તેસં મતેન મગધનાળિ ઇદાનિ પવત્તમાનાય ચતુકુડુવાય દમિળનાળિયા ચતુનાળિકા હોતિ, તતો મગધનાળિતો ઉપડ્ઢઞ્ચ પુરાણદમિળનાળિસઙ્ખાતં પત્થં નામ હોતિ, એતેન ચ ‘‘ઓમકો નામ પત્તો પત્થોદનં ગણ્હાતી’’તિ પાળિવચનઞ્ચ સમેતિ, લોકિયેહિપિ –
‘‘લોકિયં મગધઞ્ચેતિ, પત્થદ્વયમુદાહટં;
લોકિયં સોળસપલં, માગધં દિગુણં મત’’ન્તિ. –
એવં લોકે નાળિયા મગધનાળિ દિગુણાતિ દસ્સિતા, એવઞ્ચ ગય્હમાને ઓમકપત્તસ્સ ચ યાપનમત્તોદનગાહિકા ચ સિદ્ધા હોતિ. ન હિ સક્કા અટ્ઠકુડુવતો ઊનોદનગાહિના પત્તેન અથૂપીકતં પિણ્ડપાતં પરિયેસિત્વા યાપેતું. તેનેવ વેરઞ્જકણ્ડટ્ઠકથાયં ‘‘પત્થો નામ નાળિમત્તં હોતિ એકસ્સ પુરિસસ્સ અલં યાપનાય. વુત્તમ્પિ હેતં ‘પત્થોદનો નાલમયં દુવિન્ન’’’ન્તિ (જા. ૨.૨૧.૧૯૨) વુત્તં, ‘‘એકેકસ્સ દ્વિન્નં તિણ્ણં પહોતી’’તિ ચ આગહં, તસ્મા ઇધ વુત્તનયાનુસારેનેવ ગહેતબ્બં.
આલોપસ્સ અનુરૂપન્તિ એત્થ ‘‘બ્યઞ્જનસ્સ મત્તા નામ ઓદનતો ચતુત્થભાગો’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૭) બ્રહ્માયુસુત્તટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા આલોપસ્સ ચતુત્થભાગમેવ બ્યઞ્જનં અનુરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઓદનગતિકાનેવાતિ ઓદનસ્સ અન્તો એવ પવિસનસીલાનિ સિયું, અત્તનો ઓકાસં ન ગવેસન્તીતિ અત્થો. નામમત્તેતિ ‘‘મજ્ઝિમો પત્તો મજ્ઝિમોમકો’’તિઆદિનામમત્તે.
૬૦૭-૮. એવં પયોગે પયોગેતિ પરિયોસાનાલોપજ્ઝોહરણપયોગે પયોગે, આલોપે આલોપેતિ અત્થો. કત્વાતિ પાકપરિયોસાનં કત્વા. પચિત્વા ઠપેસ્સામીતિ કાળવણ્ણપાકં સન્ધાય વુત્તં. છિદ્દન્તિ મુખવટ્ટિતો દ્વઙ્ગુલસ્સ હેટ્ઠાછિદ્દં વુત્તં. સેસં પઠમકથિને વુત્તનયમેવ.
પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૦૯-૬૧૩. દુતિયે પાળિયં અહં પત્તેન તે ભિક્ખૂ સન્તપેસ્સામીતિ સેસો. ‘‘અપત્તો’’તિ ઇમિના અધિટ્ઠાનવિજહનમ્પિ દસ્સેતિ. પઞ્ચબન્ધનેપિ પત્તે અપરિપુણ્ણપાકે પત્તે વિય અધિટ્ઠાનં ન રુહતિ. ‘‘તિપુપટ્ટકેન વા’’તિ વુત્તત્તા તમ્બલોહાદીહિ કપ્પિયલોહેહિ અયોપત્તસ્સ છિદ્દં છાદેતું વટ્ટતિ. તેનેવ ‘‘લોહમણ્ડલકેના’’તિ વુત્તં. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અકાળવણ્ણમ્પિ કપ્પિયપત્તં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ આપત્તિ એવાતિ દટ્ઠબ્બં. અધિટ્ઠાનુપગપત્તસ્સ ઊનપઞ્ચબન્ધનતા, અત્તુદ્દેસિકતા, અકતવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.
ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૧૮-૬૨૧. તતિયે પાળિયં પિલિન્દવચ્છત્થેરેન ‘‘ન ખો, મહારાજ, ભગવતા આરામિકો અનુઞ્ઞાતો’’તિ પઠમં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરામિક’’ન્તિ પુગ્ગલાનમ્પિ આરામિકનામેન દાસગ્ગહણે અનુઞ્ઞાતે એવ આરામિકાનં ગહિતત્તા ખેત્તવત્થાદીનિ કપ્પિયવોહારેનપિ પુગ્ગલાનં ગહેતું ન વટ્ટતિ, તથા અનનુઞ્ઞાતત્તાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) હિ પટિક્ખિત્તેસુ એકસ્સેવ પુગ્ગલિકવસેન ગહણે અનુઞ્ઞાતે ઇતરીતરાનં તથા ન ગહેતબ્બતા સિદ્ધાવ હોતિ. યઞ્ચ પિલિન્દવચ્છત્થેરેન દાયકકુલસ્સ દારિકાય સુવણ્ણમાલાવસેન તિણણ્ડુપકસ્સ નિમ્માનં, તં ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયે’’તિ (પારા. ૧૫૯) વચનતો કુલસઙ્ગહાદિ ન હોતીતિ કતન્તિ દટ્ઠબ્બં, કેચિ પન ‘‘ખીણાસવાનં લાભિચ્છાય અભાવતો કુલસઙ્ગહેપિ આજીવકોપો નત્થી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં ખીણાસવાનમ્પિ આજીવવિપત્તિહેતૂનં પિણ્ડપાતાદીનં પરિવજ્જેતબ્બતો. વુત્તઞ્હિ ધમ્મસેનાપતિના ‘‘નેવ ભિન્દેય્યમાજીવં, ચજમાનોપિ જીવિત’’ન્તિ (મિ. પ. ૬.૧.૫). ભગવતા ચ ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનીય’’ન્તિઆદિ વુત્તં (સુ. નિ. ૮૧, ૪૮૪; મિ. પ. ૪.૫.૯; સં. નિ. ૧.૧૯૭).
૬૨૨. ઉગ્ગહિતકન્તિ પરિભોગત્થાય સયં ગહિતં. સયં કરોતીતિ પચિત્વા કરોતિ. પુરેભત્તન્તિ તદહુપુરેભત્તમેવ વટ્ટતિ સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તા. સયંકતન્તિ ખીરનવનીતં પચિત્વા કતં. નિરામિસમેવાતિ તદહુપુરેભત્તં સન્ધાય વુત્તં. અજ્જ સયંકતં નિરામિસમેવ ભુઞ્જન્તસ્સ કસ્મા સામપાકો ન હોતીતિ આહ ‘‘નવનીતં તાપેન્તસ્સા’’તિઆદિ. પટિગ્ગહિતેહીતિ ખીરદધીનિ સન્ધાય વુત્તં. ઉગ્ગહિતકેહિ કતં અબ્ભઞ્જનાદીસુ ઉપનેતબ્બન્તિ યોજના. એસેવ નયોતિ નિસ્સગ્ગિયાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં. અકપ્પિયમંસસપ્પિમ્હીતિ હત્થિઆદીનં સપ્પિમ્હિ.
એત્થ પનાતિ નવનીતે વિસેસો અત્થીતિ અત્થો. ધોતં વટ્ટતીતિ ધોતમેવ પટિગ્ગહિતુમ્પિ ન વટ્ટતિ, ઇતરથા સવત્થુકપટિગ્ગહિતં હોતીતિ થેરાનં અધિપ્પાયો.
મહાસિવત્થેરસ્સ પન વત્થુનો વિયોજિતત્તા દધિગુળિકાદીહિ યુત્તતામત્તેન સવત્થુકપટિગ્ગહિતં નામ ન હોતિ, તસ્મા તક્કતો ઉદ્ધટમત્તમેવ પટિગ્ગહેત્વા ધોવિત્વા, પચિત્વા વા નિરામિસમેવ કત્વા પરિભુઞ્જિંસૂતિ અધિપ્પાયો, ન પન દધિગુળિકાદીહિ સહ વિકાલે ભુઞ્જિંસુ. તેનાહ ‘‘તસ્મા નવનીતં પરિભુઞ્જન્તેન…પે… સવત્થુકપટિગ્ગહિતં નામ ન હોતી’’તિ. તત્થ અધોતં પટિગ્ગહેત્વાપિ તં નવનીતં પરિભુઞ્જન્તેન દધિઆદીનિ અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. ખયં ગમિસ્સતીતિ નિરામિસં હોતિ, તસ્મા વિકાલેપિ વટ્ટતીતિ અત્થો. એત્તાવતાતિ નવનીતે લગ્ગમત્તેન વિસું દધિઆદિવોહારં અલદ્ધેન અપ્પમત્તેન દધિઆદિનાતિ અત્થો, એતેન વિસું પટિગ્ગહિતદધિઆદીહિ સહ પક્કં સવત્થુકપટિગ્ગહિતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. તસ્મિમ્પીતિ નિરામિસભૂતેપિ. કુક્કુચ્ચકાનં પન અયં અધિપ્પાયો – પટિગ્ગહણે તાવ દધિઆદીહિ અસમ્ભિન્નરસત્તા ભત્તેન સહિતેન ગુળપિણ્ડાદિ વિય સવત્થુકપટિગ્ગહિતં નામ ન હોતિ, તં પન પચન્તેન ધોવિત્વાવ પચિતબ્બં, ઇતરથા પચનક્ખણે પચ્ચમાનદધિગુળિકાદીહિ સમ્ભિન્નરસતાય સામંપક્કં જાતં, તેસુ ખીણેસુ સામંપક્કમેવ હોતિ, તસ્મા નિરામિસમેવ પચિતબ્બન્તિ. તેનેવ ‘‘આમિસેન સહ પક્કત્તા’’તિ કારણં વુત્તં.
એત્થ ચાયં વિચારણા – સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તાભાવે આમિસેન સહ ભિક્ખુના પક્કસ્સ સયંપાકદોસો વા પરિસઙ્કીયતિ યાવકાલિકતા વા, તત્થ ન તાવ સયંપાકદોસો એત્થ સમ્ભવતિ સત્તાહકાલિકત્તા. યઞ્હિ તત્થ દધિઆદિ આમિસગતં, તં પરિક્ખીણન્તિ. અથ પટિગ્ગહિતદધિગુળિકાદિના સહ અત્તના પક્કત્તા સવત્થુકપક્કં વિય ભવેય્યાતિ પરિસઙ્કીયતિ, તદા આમિસેન સહ પટિગ્ગહિતત્તાતિ કારણં વત્તબ્બં, ન પન પક્કત્તાતિ. તથા ચ ઉપડ્ઢત્થેરાનં મતમેવ અઙ્ગી કતં સિયા. તત્થ ચ સામણેરાદીહિ પક્કમ્પિ યાવકાલિકમેવ સિયા પટિગ્ગહિતખીરાદિં પચિત્વા અનુપસમ્પન્નેહિ કતસપ્પિઆદિ વિય ચ, ન ચ તં યુત્તં, ભિક્ખાચારેન લદ્ધનવનીતાદીનં તક્કાદિઆમિસસંસગ્ગસમ્ભવેન અપરિભુઞ્જિતબ્બતાપસઙ્ગતો. ન હિ ગહટ્ઠા ધોવિત્વા, સોધેત્વા વા પત્તે આકિરન્તીતિ નિયમો અત્થિ, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘યથા તત્થ પતિતતણ્ડુલકણાદયો ન પચ્ચન્તિ, એવં…પે… પુન પચિત્વા દેતિ, પુરિમનયેનેવ સત્તાહં વટ્ટતી’’તિ ઇમિના વચનેનપેતં વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા ઇધ કુક્કુચ્ચકાનં કુક્કુચ્ચુપ્પત્તિયા નિમિત્તમેવ ન દિસ્સતિ. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘લજ્જી સામણેરો યથા તત્થ પતિતતણ્ડુલકણાદયો ન પચ્ચન્તિ, એવં સામિસપાકં મોચેન્તો અગ્ગિમ્હિ વિલીયાપેત્વા…પે… વટ્ટતી’’તિ વચનસ્સાપિ નિમિત્તં ન દિસ્સતિ. યદિ હિ એતં યાવકાલિકસંસગ્ગપરિહારાય વુત્તં સિયા, અત્તનાપિ તથા કાતબ્બં ભવેય્ય. ગહટ્ઠેહિ દિન્નસપ્પિઆદીસુ ચ આમિસસંસગ્ગસઙ્કા ન વિગચ્છેય્ય. ન હિ ગહટ્ઠા એવં વિલીયાપેત્વા પન તણ્ડુલાદિં અપનેત્વા પુન પચન્તિ, અપિચ ભેસજ્જેહિ સદ્ધિં ખીરાદિં પક્ખિપિત્વા યથા ખીરાદિ ખયં ગચ્છતિ, એવં પરેહિ પક્કભેસજ્જતેલાદિપિ યાવકાલિકમેવ સિયા, ન ચ તમ્પિ યુત્તં દધિઆદિખયકરણત્થં ‘‘પુન પચિત્વા દેતી’’તિ વુત્તત્તા. તસ્મા મહાસિવત્થેરવાદે કુક્કુચ્ચં અકત્વા અધોતમ્પિ નવનીતં તદહુપિ પુનદિવસાદીસુપિ પચિતું, તણ્ડુલાદિમિસ્સં સપ્પિઆદિં અત્તનાપિ અગ્ગિમ્હિ વિલીયાપેત્વા પરિસ્સાવેત્વા પુન તક્કાદિખયત્થં પચિતુઞ્ચ વટ્ટતિ.
તત્થ વિજ્જમાનસ્સપિ પચ્ચમાનક્ખણે સમ્ભિન્નરસસ્સ યાવકાલિકસ્સ અબ્બોહારિકત્તેન સવત્થુકપટિગ્ગહિતપુરેપટિગ્ગહિતાનમ્પિ અબ્બોહારિકતોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બન્તિ. તેનેવ ‘‘એત્તાવતા સવત્થુકપટિગ્ગહિતં નામ ન હોતી’’તિ વુત્તં. વિસું પટિગ્ગહિતેન પન ખીરાદિઆમિસેન નવનીતાદિં મિસ્સેત્વા ભિક્ખુના વા અઞ્ઞેહિ વા પક્કતેલાદિભેસજ્જં સવત્થુકપટિગ્ગહિતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, તત્થ પવિટ્ઠયાવકાલિકસ્સ અબ્બોહારિકત્તાભાવા. યં પન પુરેપરિગ્ગહિતભેસજ્જેહિ અપ્પટિગ્ગહિતં ખીરાદિં પક્ખિપિત્વા પક્કતેલાદિકં અનુપસમ્પન્નેહેવ પક્કમ્પિ સવત્થુકપટિગ્ગહિતમ્પિ સન્નિધિપિ ન હોતિ, તત્થ પક્ખિત્તખીરાદિકસ્સપિ તસ્મિં ખણે સમ્ભિન્નરસતાય પુરેપટિગ્ગહિતત્તાપત્તિતો. સચે પન અપ્પટિગ્ગહિતેહેવ, અઞ્ઞેહિ વા પક્કતેલાદીસુપિ સચે આમિસરસો પઞ્ઞાયતિ, તં યાવકાલિકમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ઉગ્ગહેત્વાતિ સયમેવ ગહેત્વા.
પરિસ્સાવેત્વા ગહિતન્તિ તણ્ડુલાદિવિગમત્થં પરિસ્સાવેત્વા, તક્કાદિવિગમત્થં પુન પચિત્વા ગહિતન્તિ અત્થો. પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતભેસજ્જેહીતિ અતિરેકસત્તાહપટિગ્ગહિતેહિ, એતેન તેહિ યુત્તમ્પિ સપ્પિઆદિ અતિરેકસત્તાહપટિગ્ગહિતં ન હોતીતિ દસ્સેતિ. વદ્દલિસમયેતિ વસ્સકાલસમયે, અનાતપકાલેતિ અત્થો.
નિબ્બટ્ટિતત્તાતિ યાવકાલિકવત્થુતો વિવેચિતત્તા, એતેન તેલે સભાવતો યાવકાલિકત્તાભાવં, ભિક્ખુનો સવત્થુકપટિગ્ગહણેન યાવકાલિકત્તુપગમનઞ્ચ દસ્સેતિ. ઉભયમ્પીતિ અત્તના, અઞ્ઞેહિ ચ કતં.
૬૨૩. અચ્છવસન્તિ દુક્કટવત્થૂનઞ્ઞેવ ઉપલક્ખણન્તિ આહ ‘‘ઠપેત્વા મનુસ્સવસ’’ન્તિ. સંસટ્ઠન્તિ પરિસ્સાવિતં. તિણ્ણં દુક્કટાનન્તિ અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે તીણિ દુક્કટાનિ સન્ધાય વુત્તં. કિઞ્ચાપિ પરિભોગત્થાય વિકાલે પટિગ્ગહણપચનપરિસ્સાવનાદીસુ પુબ્બપયોગેસુ પાળિયં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ આપત્તિ ન વુત્તા, તથાપિ એત્થ આપત્તિયા એવ ભવિતબ્બં પટિક્ખિત્તસ્સ કરણતો આહારત્થાય વિકાલે યામકાલિકાદીનં પટિગ્ગહણે વિય. યસ્મા ખીરાદિં પક્ખિપિત્વા પક્કભેસજ્જતેલે કસટં આમિસગતિકં, તેન સહ તેલં પટિગ્ગહેતું, પચિતું વા ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘પક્કતેલકસટે વિય કુક્કુચ્ચાયતી’’તિ. સચે વસાય સહ પક્કત્તા ન વટ્ટતિ, ઇદં કસ્મા ન વટ્ટતીતિ પુચ્છન્તા ‘‘ભન્તે …પે… વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. થેરો અતિકુક્કુચ્ચતાય ચ ‘‘એતમ્પિ, આવુસો, ન વટ્ટતી’’તિ આહ. રોગનિગ્ગહત્થાય એવ વસાય અનુઞ્ઞાતત્તં સલ્લક્ખેત્વા પચ્છા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.
‘‘મધુકરીહિ નામ મધુમક્ખિકાહી’’તિ ઇદં ખુદ્દકભમરાનં દ્વિન્નં એવ વિસેસનન્તિ કેચિ વદન્તિ, અઞ્ઞે પન ‘‘દણ્ડકેસુ મધુકારિકા મધુકરીમક્ખિકા નામ, તાહિ સહ તિસ્સો મધુમક્ખિકાજાતિયો’’તિ વદન્તિ. ભમરમક્ખિકાતિ મહાપટલકારિકા. સિલેસસદિસન્તિ સુક્ખતાય વા પક્કતાય વા ઘનીભૂતં. ઇતરન્તિ તનુકમધુ.
ઉચ્છુરસં ઉપાદાયાતિ નિક્કસટરસસ્સપિ સત્તાહકાલિકતં દસ્સેતિ ‘‘ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્ત’’ન્તિ પાળિયં સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા. યં પન સુત્તન્તટ્ઠકથાયં ‘‘ઉચ્છુ ચે, યાવકાલિકો. ઉચ્છુરસો ચે, યામકાલિકો. ફાણિતં ચે, સત્તાહકાલિકં. તચો ચે, યાવજીવકો’’તિ વુત્તં, તં અમ્બફલરસાદિમિસ્સતાય યામકાલિકત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, અવિનયવચનત્તા તં અપ્પમાણન્તિ. તેનેવ ‘‘પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતેન અપરિસ્સાવિતઉચ્છુરસેના’’તિઆદિ વુત્તં. નિરામિસમેવ વટ્ટતિ તત્થ પવિટ્ઠયાવકાલિકસ્સ અબ્બોહારિકત્તાતિ ઇદં ગુળે કતે તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ કસટં પાકેન સુક્ખતાય યાવજીવિકત્તં ભજતીતિ વુત્તં. તસ્સ યાવકાલિકત્તે હિ સામંપાકેન પુરેભત્તેપિ અનજ્ઝોહરણીયં સિયાતિ. ‘‘સવત્થુકપટિગ્ગહિતત્તા’’તિ ઇદં ઉચ્છુરસે ચુણ્ણવિચુણ્ણં હુત્વા ઠિતકસટં સન્ધાય વુત્તં, તેન ચ અપરિસ્સાવિતેન અપ્પટિગ્ગહિતેન અનુપસમ્પન્નેહિ કતં સત્તાહં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ઝામઉચ્છુફાણિતન્તિ અગ્ગિમ્હિ ઉચ્છું તાપેત્વા કતં. કોટ્ટિતઉચ્છુફાણિતન્તિ ખુદ્દાનુખુદ્દકં છિન્દિત્વા કોટ્ટેત્વા નિપ્પીળેત્વા પક્કં.
તં તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ કસટં પક્કકાલે યાવકાલિકત્તં વિજહતીતિ આહ ‘‘તં યુત્ત’’ન્તિ. સીતોદકેન કતન્તિ મધુકપુપ્ફાનિ સીતોદકેન મદ્દિત્વા પરિસ્સાવેત્વા પચિત્વા કતં, અમદ્દિત્વા કતન્તિ કેચિ, તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ. ખીરજલ્લિકન્તિ ખીરફેણં. મધુકપુપ્ફં પનાતિઆદિ યાવકાલિકરૂપેન ઠિતસ્સપિ અવટ્ટનકમેરયબીજવત્થું દસ્સેતું આરદ્ધં.
સબ્બાનિપીતિ સપ્પિઆદીનિ પઞ્ચપિ. આહારકિચ્ચં કરોન્તાનિ એતાનિ કસ્મા એવં પરિભુઞ્જિતબ્બાનીતિ ચોદનાપરિહારાય ભેસજ્જોદિસ્સં દસ્સેન્તેન તપ્પસઙ્ગેન સબ્બાનિપિ ઓદિસ્સકાનિ એકતો દસ્સેતું ‘‘સત્તવિધં હી’’તિઆદિ વુત્તં. અપકતિભેસજ્જત્તા વિકટાનિ વિરૂપાનિ વિસહરણતો મહાવિસયત્તા મહન્તાનિ ચાતિ મહાવિકટાનિ. ઉપસમ્પદાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ગણઙ્ગણૂપાહનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.
અધિટ્ઠેતીતિ બાહિરપરિભોગત્થમેતન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ, એવં પરિભોગે અનપેક્ખતાય પટિગ્ગહણં વિજહતીતિ અધિપ્પાયો. એવં અઞ્ઞેસુપિ કાલિકેસુ અનજ્ઝોહરિતુકામતાય સુદ્ધચિત્તેન બાહિરપરિભોગત્થાય નિયમેપિ પટિગ્ગહણં વિજહતીતિ ઇદમ્પિ વિસું એકં પટિગ્ગહણવિજહનકારણન્તિ દટ્ઠબ્બં.
૬૨૫. સચે દ્વિન્નં…પે… ન વટ્ટતીતિ એત્થ પાઠો ગળિતો, એવં પનેત્થ પાઠો વેદિતબ્બો ‘‘સચે દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં અવિભત્તં હોતિ, સત્તાહાતિક્કમે દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ, પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતી’’તિ. અઞ્ઞથા હિ સદ્દપ્પયોગોપિ ન સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ‘‘ગણ્ઠિપદેપિ ચ અયમેવ પાઠો દસ્સિતો’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૬૨૫) સારત્થદીપનિયં વુત્તં. દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તીતિ અવિભત્તત્તા વુત્તં. ‘‘પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતી’’તિ ઇદં ‘‘સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વચનતો વુત્તં. ‘‘યેન પટિગ્ગહિતં, તેન વિસ્સજ્જિતત્તા’’તિ ઇમિના ઉપસમ્પન્નસ્સ દાનમ્પિ સન્ધાય ‘‘વિસ્સજ્જેતી’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ઉપસમ્પન્નસ્સ નિરપેક્ખદિન્નવત્થુમ્હિ પટિગ્ગહણસ્સ અવિગતત્તેપિ સકસન્તકતા વિગતાવ હોતિ, તેન નિસ્સગ્ગિયં ન હોતિ. અત્તનાવ પટિગ્ગહિતત્તં, સકસન્તકત્તઞ્ચાતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, ન એકેન. અનુપસમ્પન્નસ્સ નિરપેક્ખદાને પન તદુભયમ્પિ વિજહતિ, પરિભોગોપેત્થ વટ્ટતિ, ન સાપેક્ખદાને દાનલક્ખણાભાવતો. ‘‘વિસ્સજ્જેતી’’તિ એતસ્મિઞ્ચ પાળિપદે કસ્સચિ અદત્વા અનપેક્ખતાય છડ્ડનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘અનપેક્ખો દત્વા’’તિ ઇદઞ્ચ પટિગ્ગહણવિજહનવિધિદસ્સનત્થમેવ વુત્તં. પટિગ્ગહણે હિ વિજહિતે પુન પટિગ્ગહેત્વા પરિભોગો સયમેવ વટ્ટિસ્સતિ, તબ્બિજહનઞ્ચ વત્થુનો સકસન્તકતાપરિચ્ચાગેન હોતીતિ, એતેન ચ વત્થુમ્હિ અજ્ઝોહરણાપેક્ખાય સતિ પટિગ્ગહણવિસ્સજ્જનં નામ વિસું ન લબ્ભતીતિ સિજ્ઝતિ. ઇતરથા હિ ‘‘પટિગ્ગહણે અનપેક્ખોવ પટિગ્ગહણં વિસ્સજ્જેત્વા પુન પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જતી’’તિ વત્તબ્બં સિયા. ‘‘અપ્પટિગ્ગહિતત્તા’’તિ ઇમિના એકસ્સ સન્તકં અઞ્ઞેન પટિગ્ગહિતમ્પિ નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ દસ્સેતિ.
એવન્તિ ‘‘પુન ગહેસ્સામી’’તિ અપેક્ખં અકત્વા સુદ્ધચિત્તેન પરિચ્ચત્તતં પરામસતિ. પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિદસ્સનત્થન્તિ નિસ્સગ્ગિયમૂલિકાહિ પાચિત્તિયાદિઆપત્તીહિ અનાપત્તિદસ્સનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. પરિભોગે અનાપત્તિદસ્સનત્થન્તિ એત્થ પન નિસ્સટ્ઠપટિલદ્ધસ્સ કાયિકપરિભોગાદીસુ યા દુક્કટાપત્તિ વુત્તા, તાય અનાપત્તિદસ્સનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. સપ્પિઆદીનં પટિગ્ગહિતભાવો, અત્તનો સન્તકતા, સત્તાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.
ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૨૮. ચતુત્થે જેટ્ઠમૂલપુણ્ણમાસિયા…પે… કરણક્ખેત્તઞ્ચાતિ પઠમદ્ધમાસમ્પિ કરણક્ખેત્તં વુત્તં. તં ‘‘કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ ઇમસ્સ પુરિમદ્ધમાસે વા પચ્છિમદ્ધમાસે વા કત્વા પચ્છિમમાસેવ નિવાસેતબ્બન્તિ એવમત્થં ગહેત્વા વુત્તં નિવાસનેયેવ આપત્તિયા વુત્તત્તાતિ. યં પન માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ગિમ્હાનં પચ્છિમો માસો પરિયેસનક્ખેત્તં, પચ્છિમો અદ્ધમાસો કરણનિવાસનક્ખેત્તમ્પી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તં તસ્મિંયેવ અદ્ધમાસે કત્વા નિવાસેતબ્બન્તિ એવમત્થં ગહેત્વા વુત્તં. ઇધ વુત્તનયેનેવ અત્થે ગહિતે વિરોધો નત્થિ.
‘‘વત્તભેદે દુક્કટ’’ન્તિ ઇદં વસ્સિકસાટિકઅદિન્નપુબ્બે સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘યે મનુસ્સા’’તિઆદિ. પકતિયા વસ્સિકસાટિકદાયકા નામ સઙ્ઘં વા અત્તાનં વા અપ્પવારેત્વાવ અનુસંવચ્છરં દાયકા.
૬૩૦. ‘‘છ માસે પરિહારં લભતી’’તિ એતેન અન્તોવસ્સેપિ યાવ વસ્સાનસ્સ પચ્છિમદિવસા અકતા પરિહારં લભતીતિ દીપિતં હોતિ. એકમાસન્તિ હેમન્તસ્સ પચ્છિમુપોસથેન સહ ગણેત્વા વુત્તં. તસ્મિં ઉપોસથદિવસે એવ હિ તં મૂલચીવરં કાતબ્બં, ઇતરથા હિ નિસ્સગ્ગિયતો. એકાહદ્વીહાદિવસેન…પે… લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચાતિ એત્થ એકાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ દ્વીહાનાગતાય…પે… દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ, અન્તોવસ્સે વા લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ આસળ્હીમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપુણ્ણમિયં લદ્ધા, તદહેવ રજનકપ્પપરિયોસાનેહિ નિટ્ઠિતા ચ વસ્સિકસાટિકા ‘‘એકાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચા’’તિ વુચ્ચતિ. એતેનેવ નયેન જુણ્હપક્ખસ્સ છટ્ઠિયં લદ્ધા, નિટ્ઠિતા ચ ‘‘દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચા’’તિ વુચ્ચતિ. યાવ પઠમકત્તિકતેમાસિપુણ્ણમા, તાવ લદ્ધા, નિટ્ઠિતા ચ ‘‘અન્તોવસ્સે લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચા’’તિ વુચ્ચતિ. પઠમકત્તિકતેમાસિપુણ્ણમિતો પરં લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ યાવ ચીવરકાલો નાતિક્કમતિ, તાવ અનધિટ્ઠહિત્વાપિ ઠપેતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.
એત્થ ચ ‘‘તસ્મિંયેવ અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ અવિસેસેન વુત્તેપિ વસ્સાનતો પુબ્બે એકાહદ્વીહાદિવસેન અનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા તેહિ દિવસેહિ દસાહં અનતિક્કમન્તેન વસ્સૂપનાયિકદિવસતો પટ્ઠાય અધિટ્ઠાનક્ખેત્તં સમ્પત્તા એવ અધિટ્ઠાતબ્બા, તતો પન પુબ્બે દસાહાતિક્કમેન નિટ્ઠિતાપિ ન અધિટ્ઠાતબ્બા અધિટ્ઠાનસ્સ અખેત્તત્તા. તાદિસા પન વસ્સૂપનાયિકદિવસે એવ અધિટ્ઠાતબ્બા, અનધિટ્ઠહતો અરુણુગ્ગમનેન નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. યદિ એવં ‘‘દસાહાનાગતાયા’’તિ ઇમિના કિં પયોજનન્તિ ચે? વસ્સાનતો પુબ્બે એવ દસાહે અતિક્કન્તે નિટ્ઠિતા વસ્સૂપનાયિકદિવસે એવ અધિટ્ઠાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘દસાહાતિક્કમે નિટ્ઠિતા તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ.
દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કમેતબ્બાતિ તેમાસબ્ભન્તરે દસાહે અપ્પહોન્તે નવાહાનાગતાય કત્તિકતેમાસિપુણ્ણમાય સત્તમિતો પટ્ઠાય લદ્ધા, નિટ્ઠિતા ચ ચીવરકાલં નાતિક્કમેતબ્બાતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ ભિક્ખુના વસ્સિકસાટિકચીવરં પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ પરિયેસનક્ખેત્તં વત્વા ‘‘વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વુત્તત્તા કતાયપિ અકતાયપિ માસમત્તં અનધિટ્ઠાતબ્બતા સિદ્ધા. યસ્મા ચ અકતા વસ્સિકસાટિકસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, અકરણઞ્ચ કેનચિ વેકલ્લેન, ન અનાદરેન, તસ્મા ચાતુમાસં અકતત્તા એવ પરિહારં લભતિ, કતા પન અધિટ્ઠાનક્ખેત્તે, અકતા ચ ચીવરકાલે દસાહપરમસિક્ખાપદેનેવ પરિહારં લભતીતિ અયમત્થો લબ્ભતિ. કસ્માતિ અત્તનો મતિયા કારણપુચ્છા. તસ્માતિ વસ્સાનેયેવ વસ્સિકસાટિકાય અધિટ્ઠાતબ્બતાવચનતો. ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ સુત્તં પનેત્થ સેસચીવરાનં એવં કાલનિયમાભાવં સાધેતું ઉદ્ધટં. ન હિ તેનેત્થ અઞ્ઞં પયોજનં અત્થિ.
કદા અધિટ્ઠાતબ્બાતિઆદિકુરુન્દિવચનેનાપિ ‘‘યદા વા તદા વા અધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં પટિક્ખિપિત્વા દસાહબ્ભન્તરે એવ કતાય અધિટ્ઠાતબ્બતં દસ્સેતિ.
પાળિયં અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિઆદીસુ અચ્છિન્નસેસચીવરસ્સ નટ્ઠસેસચીવરસ્સ. એતેસઞ્હિ અસમયે પરિયેસનનિવાસનાપત્તિયા એવ અનાપત્તિ વુત્તા. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સ વા નટ્ઠચીવરસ્સ વા અનિવત્થં ચોરા હરન્તીતિ એવં આપદાસુ વા નિવાસયતો ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, ઇધ પન સમન્તપાસાદિકાયં અયં નિસ્સગ્ગિયા અનાપત્તિ પાળિતો સયમેવ સિજ્ઝતીતિ ઇમં અદસ્સેત્વા અસિજ્ઝમાનં નગ્ગસ્સ ન્હાયતો દુક્કટાપત્તિયા એવ અનાપત્તિં દસ્સેતું ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ન હિ એસા અનાપત્તિ અવુત્તે સિજ્ઝતીતિ. વસ્સિકસાટિકાય અત્તુદ્દેસિકતા, અસમયે પરિયેસનતા, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનિ તાવ પરિયેસનાપત્તિયા તીણિ અઙ્ગાનિ. નિવાસનાપત્તિયા પન સચીવરતા, આપદાભાવો, વસ્સિકસાટિકાય સકભાવો, અસમયે નિવાસનન્તિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.
વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૩૧. પઞ્ચમે યમ્પિ…પે… અચ્છિન્દીતિ એત્થ યં તે અહં ચીવરં અદાસિં, તં ‘‘મયા સદ્ધિં પક્કમિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય અદાસિં, ન અઞ્ઞથાતિ કુપિતો અચ્છિન્દીતિ એવં અજ્ઝાહરિત્વા યોજેતબ્બં.
૬૩૩. એકં દુક્કટન્તિ યદિ આણત્તો અવસ્સં અચ્છિન્દતિ, આણત્તિક્ખણે પાચિત્તિયમેવ. યદિ ન અચ્છિન્દતિ, તદા એવ દુક્કટન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયોતિ યદિ આણત્તો અનન્તરાયેન અચ્છિન્દતિ, આણત્તિક્ખણેયેવ વત્થુગણનાય પાચિત્તિયઆપત્તિયો પયોગકરણક્ખણેયેવ આપત્તિયા આપજ્જિતબ્બતો, ચીવરં પન અચ્છિન્નેયેવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. યદિ સો ન અચ્છિન્દતિ, આણત્તિક્ખણે એકમેવ દુક્કટન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં અઞ્ઞત્થાપિ ઈદિસેસુ નયો ઞાતબ્બો.
૬૩૫. ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતીતિ સામણેરસ્સ દાનં દીપેતિ, તેન ચ સામણેરકાલે દત્વા ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દતોપિ પાચિત્તિયં દીપેતિ. ‘‘ભિક્ખુસ્સ સામં ચીવરં દત્વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. આહરાપેતું પન વટ્ટતીતિ કમ્મે અકતે ભતિસદિસત્તા વુત્તં. વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરતા, સામં દિન્નતા, સકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પન્નતા, કોધવસેન અચ્છિન્દનં વા અચ્છિન્દાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.
ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૩૬. છટ્ઠે વીતવીતટ્ઠાનં યસ્મિં ચતુરસ્સદારુમ્હિ પલિવેઠેન્તિ, તસ્સ તુરીતિ નામં. વાયન્તા તિરિયં સુત્તં પવેસેત્વા યેન આકોટેન્તા વત્થે ઘનભાવં આપાદેન્તિ, તં ‘‘વેમ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.
‘‘ઇતરસ્મિં તથેવ દુક્કટ’’ન્તિ ઇમિના વાયિતું આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય યથાવુત્તપરિચ્છેદનિટ્ઠિતેયેવ દુક્કટમ્પિ હોતિ, ન તતો પુબ્બે વાયનપયોગેસૂતિ દસ્સેતિ.
તન્તે ઠિતંયેવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ એત્થ એકવારં અધિટ્ઠિતે પચ્છા વીતં અધિટ્ઠિતગતિકમેવ હોતિ, પુન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. સચે પન અન્તરન્તરા દસા ઠપેત્વા વિસું વિસું સપરિચ્છેદં વીતં હોતિ, પચ્ચેકં અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ કપ્પિયસુત્તં ગહેત્વા અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેનાપિ અકપ્પિયતન્તવાયેન ‘‘સુત્તમત્થિ, વાયન્તો નત્થી’’તિઆદિપરિયાયમુખેન વાયાપેન્તસ્સ અનાપત્તિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘વાયાપેય્યા’’તિ પદસ્સ ‘‘ચીવરં મે, આવુસો, વાયથાતિ અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા વાયાપેય્યા’’તિ અત્થો વુત્તો, એવં વદન્તો અકપ્પિયતન્તવાયેન વાયાપેતિ નામ, નાઞ્ઞથા.
૬૪૦. અનાપત્તિ ચીવરં સિબ્બેતુન્તિઆદીસુ ઇમિના સિક્ખાપદેનેવ અનાપત્તિ, અકતવિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા પન દુક્કટમેવાતિ વદન્તિ. અકપ્પિયસુત્તતા, અત્તુદ્દેસિકતા, અકપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા વાયાપનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.
સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૪૨. સત્તમે ‘‘કિઞ્ચિમત્તં અનુપદજ્જેય્યા’’તિ ઇદં પયોગભેદદસ્સનં, દાનં પનેત્થ અઙ્ગં ન હોતિ. તેનેવ તસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘અન્તમસો ધમ્મમ્પિ ભણતી’’તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતાનં તન્તવાયે ઉપસઙ્કમિત્વા વિકપ્પમાપજ્જનતા, ચીવરસ્સ અત્તુદ્દેસિકતા, તસ્સ વચનેન સુત્તવડ્ઢનં, ચીવરપટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.
મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૪૬. અટ્ઠમે છટ્ઠિયં ઉપ્પન્નચીવરસ્સ એકાદસમારુણો ચીવરકાલે ઉટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ, તેન ચ ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ વુત્તત્તા પઞ્ચમિતો પટ્ઠાય પુણ્ણમિતો પુબ્બે દસસુ અરુણેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં ન હોતિ. પુણ્ણમિયા સહ એકાદસ દિવસા લબ્ભન્તીતિ એત્તકમેવ ઇમિના સિક્ખાપદેન લદ્ધં, છટ્ઠિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નં સબ્બચીવરં પઠમકથિનસિક્ખાપદવસેનેવ યાવ ચીવરકાલં નિસ્સગ્ગિયં ન હોતીતિ દસ્સેતિ.
૬૫૦. ઇદાનિ પઠમકથિનાદિસિક્ખાપદેહિ તસ્સ તસ્સ ચીવરસ્સ લબ્ભમાનં પરિહારં ઇધેવ એકતો સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અતિરેકચીવરસ્સા’’તિઆદિમાહ. ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા’’તિ અયમેવ પાઠો પાળિયા સમેતિ. કેચિ પન ‘‘દસદિવસાધિકો માસો, દસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસાતિ પાઠેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘નવાહાનાગત’’ન્તિ વત્તબ્બતો. યં પનેત્થ માતિકાટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘કામઞ્ચેસ ‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’ન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિત’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના) લિખન્તિ, તં પમાદલિખિતં ‘‘પવારણમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તત્તા. ઇમમેવ ચ પમાદલિખિતં ગહેત્વા ભદન્તબુદ્ધદત્તાચરિયેન ચ ‘‘પરિહારેકમાસોવ, દસાહપરમો મતો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.
અચ્ચેકચીવરસદિસે અઞ્ઞસ્મિન્તિ પુબ્બે અધિટ્ઠિતે ઉપ્પન્નકાલાકારાદિ સાદિસેન અચ્ચેકચીવરસદિસે અઞ્ઞસ્મિં ચીવરે અચ્ચેકચીવરસઞ્ઞાય ચીવરકાલં અતિક્કમેતીતિ અત્થો. તેનેવેત્થ દુક્કટં, અનાપત્તિ ચ વુત્તા, ઇતરથા તીસુપિ પદેસુ પાચિત્તિયસ્સેવ વત્તબ્બતો. અનચ્ચેકચીવરમ્પિ હિ ચીવરકાલં અતિક્કમયતો પાચિત્તિયમેવ અચ્ચેકચીવરત્તિકે વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણસ્સ અચ્ચેકચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, દસાહાનાગતાય કત્તિકતેમાસિપુણ્ણમાય ઉપ્પન્નભાવો, અનધિટ્ઠિતઅવિકપ્પિતતા, ચીવરકાલાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.
અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૫૨-૩. નવમે અન્તરન્તરા ઘરમેત્થાતિ અન્તરઘરન્તિ ગામો વુત્તોતિ આહ ‘‘અન્તોગામે’’તિ. ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૬૨૪) ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ઉપસમ્પજ્જ’’ન્તિ સાનુસારં ઉદ્ધટં. તં સન્ધાયાહ ‘‘ઉપસમ્પજ્જન્તિઆદીસુ વિયા’’તિ. તસ્સાપીતિ ‘‘વુત્થવસ્સાન’’ન્તિ વિભઙ્ગપદસ્સપિ. વુત્થવસ્સાનન્તિ ચ નિદ્ધારણે સામિવચનં, એતેન ચ પુરિમસિક્ખાપદે અનત્થતકથિનાનં કથિનમાસેપિ અસમાદાનચારો ન લબ્ભતીતિ સિદ્ધં હોતિ, ઇતરથા સિક્ખાપદસ્સેવ નિરત્થકત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.
પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતોતિ એત્થ ગામપરિયન્તે ઠિતઘરૂપચારતો પટ્ઠાય એકો લેડ્ડુપાતો પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં નામ. વિસુદ્ધિમગ્ગેપિ ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ પઠમલેડ્ડુપાતતો પટ્ઠાયા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧) વુત્તં. તન્તિ તં પઠમસેનાસનાદિં. મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાયં પન વિહારસ્સપિ ગામસ્સેવ ઉપચારં નીહરિત્વા ઉભિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તરા મિનિતબ્બન્તિ વુત્તં.
‘‘કોસમ્બિયં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ગિલાનો હોતી’’તિ આગતત્તા ‘‘કોસમ્બકસમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા’’તિ વુત્તં. ‘‘અયઞ્ચ પચ્છિમદિસં ગતો હોતી’’તિ ઇમિના અન્તરઘરે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા તસ્મિં વિહારે વસન્તસ્સ સકલમ્પિ ચીવરમાસં વિપ્પવસિતું વટ્ટતિ, તતો અઞ્ઞત્થ ગમનકિચ્ચે સતિ વિહારતો બહિ છારત્તં વિપ્પવાસો અનુઞ્ઞાતોતિ દીપેતિ. તેનાહ ‘‘સેનાસનં આગન્ત્વા સત્તમં અરુણં ઉટ્ઠાપેતુ’’ન્તિઆદિ. વસિત્વાતિ અરુણં ઉટ્ઠાપેત્વા. તત્થેવાતિ તસ્મિઞ્ઞેવ ગતટ્ઠાને. અઙ્ગાનિ પનેત્થ અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તાનિ.
સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૬૦. દસમે રોપિતમાલવચ્છતોતિ કેનચિ નિયમેત્વા રોપિતં સન્ધાય વુત્તં. અનોચિતં મિલાયમાનં ઓચિનિત્વા યત્થ કત્થચિ પૂજેતું વટ્ટતિ. ઠિતં દિસ્વાતિ સેસકં ગહેત્વા ઠિતં દિસ્વા. યત્થ ઇચ્છથ, તત્થ દેથાતિ એત્થ નિયમેત્વા ‘‘અસુકસ્સ દેહી’’તિ વુત્તેપિ દોસો નત્થિ ‘‘તુમ્હાકં રુચિયા’’તિ વુત્તત્તા. સઙ્ઘે પરિણતભાવો, તં ઞત્વા અત્તનો પરિણામનં, પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.
પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિટ્ઠિતો પત્તવગ્ગો તતિયો.
ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં
તિંસકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.
પઠમો ભાગો નિટ્ઠિતો.
નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ