૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. નવમે જાતરૂપાદિચતુબ્બિધનિસ્સગ્ગિયવત્થુ ઇધ રૂપિયગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ. પટિગ્ગહિતપરિવત્તનેતિ કપ્પિયવોહારેન, અકપ્પિયવોહારેન વા પટિગ્ગહિતસ્સ રૂપિયસ્સ પરિવત્તને.

૫૮૯. પાળિયં ઘનકતન્તિ ઇટ્ઠકાદિ. રૂપિયં નામ સત્થુવણ્ણોતિઆદીસુ કિઞ્ચાપિ કેવલં રજતં ન ગહિતં, તથાપિ રૂપિયપદેનેવ તં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સુદ્ધો રૂપિયસંવોહારો એવ વુત્તોતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિઆદિમ્હિ વિનિચ્છયં વક્ખામાતિ પાઠસેસો.

૫૯૧. પાળિયં રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ અત્તના દિય્યમાનં સકસન્તકં સન્ધાય વુત્તં. રૂપિયં ચેતાપેતીતિ પરસન્તકં. એસ નયો સેસેસુપિ. તત્થ અરૂપિય-સદ્દેન દુક્કટવત્થુમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. પચ્છિમે પન તિકે ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ યોજના વેદિતબ્બા. ઇમસ્મિઞ્ચ તિકે અરૂપિય-સદ્દેન કપ્પિયવત્થુયેવ ગહિતં, ન મુત્તાદિદુક્કટવત્થુ અન્તે ‘‘પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ વુત્તત્તા. કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થુ ન ગહિતં, તથાપિ દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થું, કપ્પિયવત્થુના દુક્કટવત્થુઞ્ચ પરિવત્તયતો દુક્કટં, નયતો સિદ્ધમેવ હોતિ. તઞ્ચ દુક્કટવત્થુમ્હિ તથસઞ્ઞાય વા અતથસઞ્ઞાય વા વિમતિયા વા પરિવત્તેન્તસ્સપિ હોતિયેવ અચિત્તકત્તા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ. પઞ્ચન્નં સહાતિ પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સહ.

ઇદાનિ ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા’’તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પાળિયં સરૂપેન અનાગતત્તેપિ નયતો લબ્ભમાનતં દસ્સેતું ‘‘યો હિ અય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ યસ્મા રૂપિયેન પરિવત્તિતં અરૂપિયં નિસ્સટ્ઠમ્પિ સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયત્તા નિસ્સગ્ગિયમેવ ન હોતિ નિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સેવ નિસ્સજ્જિતબ્બતો, કેવલં પન ઇદં છડ્ડેત્વા પાચિત્તિયમેવ પરિવત્તકેન દેસેતબ્બં, તસ્મા ‘‘રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિ તિકો ભગવતા ન વુત્તો, તીસુપિ પદેસુ પરિવત્તિયમાનસ્સ અરૂપિયત્તેન નિસ્સગ્ગિયવચનાયોગા રૂપિયસ્સેવ નિસ્સજ્જિતબ્બતો. રૂપિયસ્સેવ હિ નિસ્સટ્ઠસ્સ આરામિકાદીહિ પટિપજ્જનવિધિ પાળિયં દસ્સિતો, ન અરૂપિયસ્સ. તસ્મા પાચિત્તિયમત્તસમ્ભવદસ્સનત્થમેવ પનેત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘અવુત્તોપિ અયં…પે… તિકો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, ન પન તસ્સ વત્થુનો નિસ્સગ્ગિયતાદસ્સનત્થં. તેનેવ પત્તચતુક્કે ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયં કાતુ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અયં અમ્હાકં ખન્તિ. અત્તનો વા હીતિઆદિ દુતિયતિકાનુલોમેનેવ તતિયત્તિકસ્સ સિજ્ઝનપ્પકારં સમત્થેતું વુત્તં. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યસ્મા હિ યથા અત્તનો અરૂપિયેન પરસ્સ રૂપિયં ચેતાપેન્તસ્સ એકસ્મિં અન્તે રૂપિયસમ્ભવતો ‘‘રૂપિયસંવોહારો કતો એવ હોતી’’તિ દુતિયત્તિકો વુત્તો, એવં અત્તનો રૂપિયેન પરસ્સ અરૂપિયં ચેતાપેન્તસ્સાપિ હોતીતિ તતિયો તિકો વત્તબ્બો ભવેય્ય, સો પન દુતિયત્તિકેનેવ એકતો રૂપિયપક્ખસામઞ્ઞેન સિજ્ઝતીતિ પાળિયં ન વુત્તોતિ. તત્થ એકન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ એકેન અન્તેન રૂપિયપક્ખે, ‘‘એકતો રૂપિયપક્ખે’’તિ વા પાઠો.

ઇદાનિ દુતિયત્તિકે અરૂપિયપદસ્સ અત્થભૂતેસુ દુક્કટવત્થુકપ્પિયવત્થૂસુ દુક્કટવત્થુના રૂપિયાદિપરિવત્તને આપત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘દુક્કટવત્થુના’’તિઆદિ આરદ્ધં. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુન્તિઆદિ પન દુક્કટવત્થુના પરિવત્તનપ્પસઙ્ગે પાળિયં અવુત્તસ્સાપિ અત્થસ્સ નયતો લબ્ભમાનતં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ ઇમિનાતિ રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદેન, તેન ચ દુક્કટસ્સ અચિત્તકતમ્પિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞત્ર સહધમ્મિકેહીતિ ‘‘પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ વચનતો વુત્તં, તેનાપિ કયવિક્કયસિક્ખાપદસ્સ કપ્પિયવત્થુનિસ્સિતતં એવ સાધેતિ. ઇમં…પે… રૂપિયચેતાપનઞ્ચ સન્ધાય વુત્તન્તિ પકતેન સમ્બન્ધો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. તત્થાતિ કયવિક્કયસિક્ખાપદે (પારા. ૫૯૩).

એવં દુક્કટવત્થુના રૂપિયાદિપરિવત્તને આપત્તિભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કપ્પિયવત્થુનાપિ દસ્સેતું ‘‘કપ્પિયવત્થુના પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તેનેવાતિ કપ્પિયવત્થુના એવ. ‘‘રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. મુત્તાદિદુક્કટવત્થુમ્પિ ઉગ્ગહેત્વા કારિતમ્પિ પઞ્ચન્નમ્પિ ન વટ્ટતિ એવ. સમુટ્ઠાપેતીતિ સયં ગન્ત્વા, ‘‘ઇમં કહાપણાદિં કમ્મકારાનં દત્વા બીજં સમુટ્ઠાપેહી’’તિ એવં અઞ્ઞં આણાપેત્વા વા સમુટ્ઠાપેતિ. મહાઅકપ્પિયોતિ અત્તનાવ બીજતો પટ્ઠાય દૂસિતત્તા અઞ્ઞસ્સ મૂલસામિકસ્સ અભાવતો વુત્તં. સો હિ ચોરેહિ અચ્છિન્નોપિ પુન લદ્ધો જાનન્તસ્સ કસ્સચિપિ ન વટ્ટતિ. યદિ હિ વટ્ટેય્ય, તળાકાદીસુ વિય અચ્છિન્નો વટ્ટતીતિ આચરિયા વદેય્યું. ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેનાતિ સઙ્ઘે નિસ્સજ્જનેન, ચોરાદિઅચ્છિન્દનાદિના ચ કપ્પિયં કાતું ન સક્કા, ઇદઞ્ચ તેન રૂપેન ઠિતં, તમ્મૂલિકેન વત્થુમુત્તાદિરૂપેન ઠિતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. દુક્કટવત્થુમ્પિ હિ તમ્મૂલિકકપ્પિયવત્થુઞ્ચ ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન તેન રૂપેન કપ્પિયં કાતું. યદિ પન સો ભિક્ખુ તેન કપ્પિયવત્થુદુક્કટવત્થુના પુન રૂપિયં ચેતાપેય્ય, તં રૂપિયં નિસ્સજ્જાપેત્વા અઞ્ઞેસં કપ્પિયં કાતુમ્પિ સક્કા ભવેય્યાતિ દટ્ઠબ્બં.

પત્તં કિણાતીતિ એત્થ ‘‘ઇમિના કહાપણાદિના કમ્મારકુલતો પત્તં કિણિત્વા એહી’’તિ આરામિકાદીહિ કિણાપનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવ રાજસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ‘‘એત્તકેહિ કહાપણેહિ સાટકે આહર, એત્તકેહિ યાગુઆદીનિ સમ્પાદેહીતિ વદતિ, યં તે આહરન્તિ, સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯) વુત્તં. ઇમિના પન વચનેન યં માતિકાટ્ઠકથાયં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદં ‘‘અનાણત્તિક’’ન્તિ વુત્તં, તં ન સમેતિ. ન કેવલઞ્ચ ઇમિના, પાળિયાપિ તં ન સમેતિ. પાળિયઞ્હિ નિસ્સટ્ઠરૂપિયેન આરામિકાદીહિ સપ્પિયાદિં પરિવત્તાપેતું ‘‘સો વત્તબ્બો ‘આવુસો, ઇમં જાનાહી’તિ. સચે સો ભણતિ ‘ઇમિના કિં આહરીયતૂ’તિ, ન વત્તબ્બો ‘ઇમં વા ઇમં વા આહરા’તિ. કપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બં ‘સપ્પિ વા’’’તિઆદિના રૂપિયસંવોહારં પરિમોચેત્વાવ વુત્તં. ‘‘ઇમિના રૂપિયેન કિં આહરીયતૂ’’તિ પુચ્છન્તો ‘‘ઇમં આહરા’’તિ વુત્તેપિ અધિકારતો ‘‘ઇમિના રૂપિયેન ઇમં આહરા’’તિ ભિક્ખૂહિ આણત્તો એવ હોતીતિ તં રૂપિયસંવોહારં પરિવજ્જેતું ‘‘ન વત્તબ્બો ‘ઇમં વા ઇમં વા આહરા’’’તિ પટિક્ખેપો કતો, અનાપત્તિવારેપિ ‘‘કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખતી’’તિ ન વુત્તં. કયવિક્કયસિક્ખાપદે (પારા. ૫૯૫) પન તથા વુત્તં, તસ્મા ઇદં સાણત્તિકં કયવિક્કયમેવ અનાણત્તિકન્તિ ગહેતબ્બં.

મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તાતિ યેન ઉગ્ગહિતમૂલેન પત્તો કીતો, તસ્સ મૂલસ્સ સઙ્ઘમજ્ઝે અનિસ્સટ્ઠત્તા, એતેન રૂપિયમેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં, ન તમ્મૂલિકં અરૂપિયન્તિ દસ્સેતિ. યદિ હિ તેન રૂપિયેન અઞ્ઞં રૂપિયં ચેતાપેય્ય, તં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે આગતનયેનેવ નિસ્સજ્જાપેત્વા સેસેહિ પરિભુઞ્જિતબ્બં ભવેય્યાતિ. ‘‘મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ ઇમિના મૂલસ્સ ગિહિસન્તકત્તં, તેનેવ પત્તસ્સ રૂપિયસંવોહારાનુપ્પન્નતઞ્ચ દસ્સેતિ. પઞ્ચસહધમ્મિકસન્તકેનેવ હિ રૂપિયસંવોહારદોસો. તત્થ ચ અત્તનો સન્તકે પાચિત્તિયં, ઇતરત્થ દુક્કટં.

નિસ્સજ્જીતિ દાનવસેન વુત્તં, ન વિનયકમ્મવસેન. તેનેવ ‘‘સપ્પિસ્સ પૂરેત્વા’’તિ વુત્તં. યં અત્તનો ધનેન પરિવત્તેતિ, તસ્સ વા ધનસ્સ રૂપિયભાવો, પરિવત્તનપરિવત્તાપનેસુ અઞ્ઞતરભાવો ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.