૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૬. પઞ્ચમે પણ્ડિચ્ચેનાતિ સભાવઞાણેન. ગતિમન્તાતિ સભાવઞાણગતિયુત્તા. વેય્યત્તિયેનાતિ ઇત્થિકત્તબ્બેસુ સિક્ખિતઞાણેન. મેધાયાતિ અસિક્ખિતેસુપિ તંઇત્થિકત્તબ્બેસુ ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાય. છેકાતિ કાયેન પચનાદિકુસલા.

આવહનં આવાહો, દારિકાય ગહણં. વિધિના પરકુલે વહનં પેસનં વિવાહો, દારિકાય દાનં.

૨૯૭. રન્ધાપનં ભત્તપચાપનં. બ્યઞ્જનાદિસમ્પાદનં પચાપનં. ન ઉપાહટન્તિ ન દિન્નં. કયો નામ ગહણં. વિક્કયો નામ દાનં. તદુભયં સઙ્ગહેત્વા ‘‘વોહારો’’તિ વુત્તં.

૩૦૦. ‘‘અબ્ભુતં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના દુક્કટં હોતીતિ દીપેતિ. ‘‘પરાજિતેન દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા અદેન્તો ધુરનિક્ખેપેન કારેતબ્બો. અચિરકાલે અધિકારો એતસ્સ અત્થીતિ અચિરકાલાધિકારિકં, સઞ્ચરિત્તં. ‘‘અચિરકાલાચારિક’’ન્તિ વા પાઠો. અચિરકાલે આચારો અજ્ઝાચારો એતસ્સાતિ યોજના.

૩૦૧. કિઞ્ચાપિ એહિભિક્ખુઆદિકાપિ સઞ્ચરિત્તાદિપણ્ણત્તિવજ્જં આપત્તિં આપજ્જન્તિ, તેસં પન અસબ્બકાલિકત્તા, અપ્પકત્તા ચ ઇધાપિ ઞત્તિચતુત્થેનેવ કમ્મેન ઉપસમ્પન્નં સન્ધાય ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિપદભાજનમાહ. સઞ્ચરણં સઞ્ચરો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચરી, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરિત્તં. તેનાહ ‘‘સઞ્ચરણભાવ’’ન્તિ. સઞ્ચરતીતિ સઞ્ચરણો, પુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરણભાવો, તં ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સઞ્ચરણભાવન્તિ અત્થો.

જાયાભાવેતિ ભરિયભાવાય. જારભાવેતિ સામિભાવાય, તંનિમિત્તન્તિ અત્થો. નિમિત્તત્થે હિ એતં ભુમ્મવચનં. કિઞ્ચાપિ ‘‘જારત્તને’’તિ પદસ્સ પદભાજને ‘‘જારી ભવિસ્સસી’’તિ (પારા. ૩૦૨) ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પદભાજનં વુત્તં, ‘‘સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જેય્યા’’તિ પદસ્સ પન નિદ્દેસે ‘‘ઇત્થિયા વા પહિતો પુરિસસ્સ સન્તિકે ગચ્છતિ, પુરિસેન વા પહિતો ઇત્થિયા સન્તિકે ગચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા પુરિસસ્સાપિ સન્તિકે વત્તબ્બાકારં દસ્સેતું ‘‘જારત્તને’’તિ નિદ્દેસસ્સ ઇત્થિપુરિસસાધારણત્તા ‘‘ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતી’’તિ વુત્તં. પાળિયં પન પુરિસસ્સ મતિં ઇત્થિયા આરોચનવસેનેવ પદદ્વયેપિ યોજના કતા, તદનુસારેન ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચનાકારોપિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ.

ઇદાનિ પાળિયં વુત્તનયેનાપિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘પતિ ભવિસ્સસી’’તિ ઇદં જાયાસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગનિયમતો પુરિસપરિયાયેન વુત્તં, નિબદ્ધસામિકો ભવિસ્સસીતિ અત્થો. જારો ભવિસ્સસીતિ મિચ્છાચારભાવેન ઉપગચ્છનકો ભવિસ્સસીતિ અધિપ્પાયો.

૩૦૩. સેરિવિહારન્તિ સચ્છન્દચારં. અત્તનો વસન્તિ અત્તનો આણં. ગોત્તવન્તેસુ ગોત્ત-સદ્દો, ધમ્મચારીસુ ચ ધમ્મ-સદ્દો વત્તતીતિ આહ ‘‘સગોત્તેહી’’તિઆદિ. તત્થ સગોત્તેહીતિ સમાનગોત્તેહિ. સહધમ્મિકેહીતિ એકસ્સ સત્થુ સાસને સહચરિતબ્બધમ્મેહિ, સમાનકુલધમ્મેહિ વા. તેનેવાહ ‘‘એકં સત્થાર’’ન્તિઆદિ. એકગણપરિયાપન્નેહીતિ માલાકારાદિએકગણપરિયાપન્નેહિ.

સસ્સામિકા સારક્ખા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. પચ્છિમાનં દ્વિન્નન્તિ સારક્ખસપરિદણ્ડાનં. મિચ્છાચારો હોતીતિ તાસુ ગતપુરિસાનં વિય તાસમ્પિ મિચ્છાચારો હોતિ સસ્સામિકભાવતો. ન ઇતરાસન્તિ માતુરક્ખિતાદીનં અટ્ઠન્નં મિચ્છાચારો નત્થિ અસ્સામિકત્તા, તાસુ ગતાનં પુરિસાનમેવ મિચ્છાચારો હોતિ માતાદીહિ રક્ખિતત્તા. પુરિસા હિ પરેહિ યેહિ કેહિચિ ગોપિતં ઇત્થિં ગન્તું ન લભન્તિ, ઇત્થિયો પન કેનચિ પુરિસેન ભરિયાભાવેન ગહિતાવ પુરિસન્તરં ગન્તું ન લભન્તિ, ન ઇતરા અત્તનો ફસ્સસ્સ સયં સામિકત્તા. ન હિ માતાદયો સયં તાસં ફસ્સાનુભવનત્થં તા રક્ખન્તિ, કેવલં પુરિસગમનમેવ તાસં વારેન્તિ. તસ્મા કેનચિ અપરિગ્ગહિતફસ્સત્તા, અત્તનો ફસ્સત્તા ચ ઇત્થીનં ન મિચ્છાચારો, પુરિસાનં પન પરેહિ વારિતે અત્તનો અસન્તકટ્ઠાને પવિટ્ઠત્તા મિચ્છાચારોતિ વેદિતબ્બો.

ભોગેનાતિ ભોગહેતુ. ઉદપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. ધજ-સદ્દેન સેના એવ ઉપલક્ખિતાતિ આહ ‘‘ઉસ્સિતદ્ધજાયા’’તિઆદિ.

૩૦૫. બહિદ્ધા વિમટ્ઠન્તિ અઞ્ઞત્થ આરોચિતં. તં કિરિયં સમ્પાદેસ્સતીતિ તસ્સા આરોચેત્વા તં કિચ્ચં સમ્પાદેતુ વા મા વા, તં કિરિયં સમ્પાદને સામત્થિયં સન્ધાય વુત્તં. દારકં, દારિકઞ્ચ અજાનાપેત્વા માતાપિતુઆદીહિ માતાપિતુઆદીનઞ્ઞેવ સન્તિકં સાસને પેસિતેપિ પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણસઙ્ખાતાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ એવાતિ દટ્ઠબ્બં.

યં ઉદ્દિસ્સ સાસનં પેસિતં, તં એવ સન્ધાય તસ્સા માતુઆદીનં આરોચિતેપિ ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણભાવં દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિ ઉદાહટં, ઇદઞ્ચ વચનબ્યત્તયહેતુબ્યત્તયાનં ભેદેપિ બ્યત્તયસામઞ્ઞતો ઉદાહટન્તિ દટ્ઠબ્બં. તમ્પિ ઉદાહરણદોસં પરિહરિત્વા સુત્તાનુલોમતં દસ્સેતું ‘‘તં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના સમેતીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – યથા સયં અનારોચેત્વા અઞ્ઞેસં અન્તેવાસિકાદીનં વત્વા વીમંસાપેત્વા પચ્ચાહરન્તસ્સ નત્થિ વિસઙ્કેતો, એવં તસ્સા સયં અનારોચેત્વા આરોચનત્થં માતુઆદીનં વદન્તસ્સાપિ માતુઆદયો તં કિરિયં સમ્પાદેન્તુ વા મા વા. યદિ હિ તેસં માતુઆદીનં તુણ્હીભૂતભાવમ્પિ પચ્ચાહરતિ, વિસઙ્કેતો નત્થીતિ.

ઘરકિચ્ચં નેતીતિ ઘરણી. અઞ્ઞતરં વદન્તસ્સ વિસઙ્કેતં અદિન્નાદાનાદીસુ આણત્તિયં વત્થુસઙ્કેતો વિયાતિ અધિપ્પાયો. મૂલટ્ઠાનઞ્ચ વસેનાતિ એત્થ પુરિસસ્સ માતુઆદયો સાસનપેસને મૂલભૂતત્તા ‘‘મૂલટ્ઠા’’તિ વુત્તા.

૩૨૨. પાળિયં માતુરક્ખિતાય માતા ભિક્ખું પહિણતીતિ એત્થ અત્તનો વા ધીતુ સન્તિકં ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ ભિક્ખું પહિણતિ, પુરિસસ્સ વા તસ્સ ઞાતકાનં વા સન્તિકં ‘‘મમ ધીતા ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ પહિણતીતિ ગહેતબ્બં. એસેવ નયો સેસેસુપિ. પુબ્બે વુત્તનયત્તાતિ પઠમસઙ્ઘાદિસેસે વુત્તનયત્તા.

૩૩૮. અન્તે એકેનાતિ એકેન પદેન. એત્તોવ પક્કમતીતિ અપચ્ચાહરિત્વા તતોવ પક્કમતિ. ‘‘અનભિનન્દિત્વા’’તિ ઇદં તથા પટિપજ્જમાનં સન્ધાય વુત્તં. સતિપિ અભિનન્દને સાસનં અનારોચેન્તો પન ન વીમંસતિ નામ. તતિયપદે વુત્તનયેનાતિ ‘‘સો તસ્સા વચનં અનભિનન્દિત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. પાળિયં અન્તેવાસિં વીમંસાપેત્વાતિ ‘‘અયં તેસં વત્તું સમત્થો’’તિ અન્તેવાસિના વીમંસાપેત્વા. સચે પન સો અન્તેવાસિકો તં વચનં આદિયિત્વા તુણ્હી હોતિ, તસ્સાપિ તં પવત્તિં પચ્ચાહરન્તસ્સ આચરિયસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોવ માતુઆદીસુ તુણ્હીભૂતેસુ તેસં તુણ્હિભાવં પચ્ચાહરન્તસ્સ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

પાળિયં ચતુત્થવારે અસતિપિ ગચ્છન્તો સમ્પાદેતિ, આગચ્છન્તો વિસંવાદેતિ અનાપત્તીતિ અત્થતો આપન્નમેવાતિકત્વા વુત્તં ‘‘ચતુત્થે અનાપત્તી’’તિ.

૩૪૦. કારુકાનન્તિ વડ્ઢકીઆદીનં તચ્છકઅયોકારતન્તવાયરજકન્હાપિતકા પઞ્ચ કારવો ‘‘કારુકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવરૂપેન…પે… અનાપત્તીતિ તાદિસં ગિહિવેય્યાવચ્ચમ્પિ ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

કાયતો સમુટ્ઠાતીતિ પણ્ણત્તિં વા અલંવચનીયભાવં વા તદુભયં વા અજાનન્તસ્સ કાયતો સમુટ્ઠાતિ. એસ નયો ઇતરદ્વયેપિ. અલંવચનીયા હોન્તીતિ ઇત્થી વા પુરિસો વા ઉભોપિ વા જાયાભાવે, સામિકભાવે ચ નિક્ખિત્તછન્દતાય અચ્ચન્તવિયુત્તત્તા પુન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગમત્થં ‘‘મા એવં અકરિત્થા’’તિઆદિના વચનીયતાય વત્તબ્બતાય અલં અરહાતિ અલંવચનીયા, અલં વા કત્તું અરહં સન્ધાનવચનમેતેસુ ઇત્થિપુરિસેસૂતિ અલંવચનીયા, સન્ધાનકારસ્સ વચનં વિના અસઙ્ગચ્છનકા પરિચ્ચત્તાયેવાતિ અધિપ્પાયો.

પણ્ણત્તિં પન જાનિત્વાતિ એત્થ અલંવચનીયભાવં વાતિ વત્તબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તદુભયં પન જાનિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ભિક્ખું અજાનાપેત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં પણ્ણે લિખિત્વા ‘‘ઇમં પણ્ણં અસુકસ્સ દેહી’’તિ દિન્નં હરન્તસ્સ સઞ્ચરિત્તં ન હોતિ. પણ્ણત્તિઅલંવચનીયભાવઅજાનનવસેનેવ હિ ઇમં સિક્ખાપદં અચિત્તકં, ન સબ્બેન સબ્બં સઞ્ચરણભાવમ્પિ અજાનનવસેન, પાળિયઞ્ચ અટ્ઠકથાયઞ્ચ આરોચનમેવ દસ્સિતં. તસ્મા સન્દસ્સનત્થં ઞત્વા પણ્ણસન્દસ્સનવસેનાપિ કાયેન વા વાચાય વા આરોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતીતિ ગહેતબ્બં.

૩૪૧. યથા યથા યેસુ યેસુ જનપદેસૂતિ પરિચ્ચત્તભાવપ્પકાસનત્થં કત્તબ્બં પણ્ણદાનઞાતિજનિસ્સરાદિજાનાપનાદિતંતંદેસનિયતં પકારં દસ્સેતિ, ઇદઞ્ચ નિબદ્ધભરિયાભાવેન ગહિતં સન્ધાય વુત્તં. અત્તનો રુચિયા સઙ્ગતાનં પન ઇત્થીનં, મુહુત્તિકાય ચ પુરિસે ચિત્તસ્સ વિરજ્જનમેવ અલંવચનીયભાવે કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુટ્ઠુલ્લાદીસુપીતિ આદિ-સદ્દેન અત્તકામસઞ્ચરિત્તાનિ સઙ્ગણ્હાતિ, એત્થ પન પાળિયં કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી ન યક્ખી’’તિઆદિના મનુસ્સિત્થિપુરિસા ન દસ્સિતા, તથાપિ ‘‘દસ ઇત્થિયો માતુરક્ખિતા’’તિઆદિના મનુસ્સિત્થીનઞ્ઞેવ દસ્સિતત્તા પુરિસાનમ્પિ તદનુગુણાનમેવ ગહેતબ્બતો મનુસ્સજાતિકાવ ઇત્થિપુરિસા ઇધાધિપ્પેતા. તસ્મા યેસુ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, તેસં મનુસ્સજાતિકતા, ન નાલંવચનીયતા, પટિગ્ગણ્હન, વીમંસન, પચ્ચાહરણાનીતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.