૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૪૨. છટ્ઠે એત્તકેનાતિ એત્તકેન દારુઆદિના. અપરિચ્છિન્નપ્પમાણાયોતિ અપરિચ્છિન્નદારુઆદિપમાણાયો. મૂલચ્છેજ્જાયાતિ પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનો એવ સન્તકકરણવસેનાતિ અત્થો. એવં યાચતો અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિદુક્કટઞ્ચેવ દાસપટિગ્ગહણદુક્કટઞ્ચ હોતિ ‘‘દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વચનં નિસ્સાય અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તત્તા. સકકમ્મન્તિ પાણવધકમ્મં. ઇદઞ્ચ પાણાતિપાતદોસપરિહારાય દુક્કટં વુત્તં, ન વિઞ્ઞત્તિપરિહારાય. અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બાતિ સામીચિદસ્સનત્થં વુત્તં, સુદ્ધચિત્તેન પન હત્થકમ્મં યાચન્તસ્સ આપત્તિ નામ નત્થિ. યદિચ્છકં કારાપેતું વટ્ટતીતિ ‘‘હત્થકમ્મં યાચામિ, દેથા’’તિઆદિના અયાચિત્વાપિ વટ્ટતિ. સકિચ્ચપસુતમ્પિ એવં કારાપેન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિ નત્થિ એવ, સામીચિદસ્સનત્થં પન વિભજિત્વા વુત્તં.

સબ્બકપ્પિયભાવદીપનત્થન્તિ સબ્બસો કપ્પિયભાવદીપનત્થં. મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતીતિ ‘‘મૂલં દસ્સામા’’તિ પઠમં વુત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિ વા મૂલન્તિ વચનસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયવત્થુસામઞ્ઞવચનત્તેપિ નિટ્ઠિતભતિકિચ્ચાનં દાપનતો અકપ્પિયવત્થુસાદિયનં વા ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અપરિગ્ગહિતં.

મઞ્ચ…પે… ચીવરાદીનિ કારાપેતુકામેનાપીતિઆદીસુ ચીવરં કારાપેતુકામસ્સ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતન્તવાયેહિ હત્થકમ્મયાચનવસેન વાયાપને વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા દુક્કટાભાવેપિ ચીવરવાયાપનસિક્ખાપદેન યથારહં પાચિત્તિયદુક્કટાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. અકપ્પિયકહાપણાદિ ન દાતબ્બન્તિ કપ્પિયમુખેન લદ્ધમ્પિ હત્થકમ્મકરણત્થાય ઇમસ્સ કહાપણં દેહીતિ વત્વા દાનં ન વટ્ટતીતિ વુત્તં. પુબ્બે કતકમ્મસ્સ દાપને કિઞ્ચાપિ દોસો ન દિસ્સતિ, તથાપિ અસારુપ્પમેવાતિ વદન્તિ. કતકમ્મત્થાયપિ કાતબ્બકમ્મત્થાયપિ કપ્પિયવોહારેન પરિયાયતો ભતિં દાપેન્તસ્સ નત્થિ દોસો. વત્તન્તિ ચારિત્તં, આપત્તિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો.

કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ સાખાય મક્ખિકબીજનેન પણ્ણાદિચ્છેદે બીજગામકોપનસ્સ ચેવ તત્થ લગ્ગરજાદિઅપ્પટિગ્ગહિતસ્સ ચ પરિહારત્થાય વુત્તં. તદુભયાસઙ્કાય અસતિ તથા અકરણે દોસો નત્થિ. નદીયાદીસુ ઉદકસ્સ અપરિગ્ગહિતતાય ‘‘આહરાતિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘ન આહટં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞત્તિયા આપન્નં દુક્કટં દેસેત્વાપિ તં વત્થું પરિભુઞ્જન્તસ્સ પુન પરિભોગે દુક્કટમેવ, પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન વટ્ટતિ. ‘‘અલજ્જીહિ પન ભિક્ખૂહિ વા સામણેરેહિ વા હત્થકમ્મં ન કારેતબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા અત્તનો અત્થાય યંકિઞ્ચિ હત્થકમ્મં કારેતું ન વટ્ટતિ. યં પન અલજ્જી નિવારિયમાનોપિ બીજનાદિં કરોતિ, તત્થ દોસો નત્થિ. ચેતિયકમ્માદીનિ પન તેહિ કારાપેતું વટ્ટતિ. એત્થ ચ ‘‘અલજ્જીહિ સામણેરેહી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિઆદિ (પરિ. ૩૫૯) અલજ્જીલક્ખણં ઉક્કટ્ઠવસેન ઉપસમ્પન્ને પટિચ્ચ ઉપલક્ખણતો વુત્તન્તિ તંલક્ખણવિરહિતાનં સામણેરાદીનં લિઙ્ગત્થેનકગોત્રભુપરિયોસાનાનં ભિક્ખુપટિઞ્ઞાનં દુસ્સીલાનમ્પિ સાધારણવસેન અલજ્જિતાલક્ખણં યથાવિહિતપટિપત્તિયં સઞ્ચિચ્ચ અતિટ્ઠનમેવાતિ ગહેતબ્બં.

આહરાપેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વિઞ્ઞત્તિક્ખણે વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા, પટિલાભક્ખણે ગોણાનં સાદિયનપચ્ચયા ચ દુક્કટં. ગોણઞ્હિ અત્તનો અત્થાય અવિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધમ્પિ સાદિતું ન વટ્ટતિ ‘‘હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વુત્તત્તા. તેનેવાહ ‘‘ઞાતિપવારિતટ્ઠાનતોપિ મૂલચ્છેજ્જાય યાચિતું ન વટ્ટતી’’તિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞત્તિદુક્કટાભાવેપિ અકપ્પિયવત્થુયાચનેપિ પટિગ્ગહણેપિ દુક્કટમેવ. રક્ખિત્વાતિ ચોરાદિઉપદ્દવતો રક્ખિત્વા. જગ્ગિત્વાતિ તિણદાનાદીહિ પોસેત્વા.

ઞાતિપવારિતટ્ઠાને પન વટ્ટતીતિ સકટસ્સ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા મૂલચ્છેજ્જવસેન યાચિતું વટ્ટતિ. તાવકાલિકં વટ્ટતીતિ ઉભયત્થાપિ વટ્ટતીતિ અત્થો. વાસિઆદીનિ પુગ્ગલિકાનિપિ વટ્ટન્તીતિ આહ ‘‘એસ નયો વાસી’’તિઆદિ. વલ્લિઆદીસુ ચ પરપરિગ્ગહિતેસુ ચ એસેવ નયોતિ યોજેતબ્બં. ‘‘ગરુભણ્ડપ્પહોનકેસુયેવા’’તિ ઇદં વિઞ્ઞત્તિં સન્ધાય વુત્તં. અદિન્નાદાને પન તિણસલાકં ઉપાદાય પરપરિગ્ગહિતં થેય્યચિત્તેન ગણ્હતો અવહારો એવ, ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. વલ્લિઆદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પાળિઆગતાનં (પારા. ૩૪૯) વેળુઆદીનં સઙ્ગહો. તત્થ યસ્મિં પદેસે હરિતાલજાતિહિઙ્ગુલાદિ અપ્પકમ્પિ મહગ્ઘં હોતિ, તત્થ તં તાલપક્કપમાણતો ઊનમ્પિ ગરુભણ્ડમેવ, વિઞ્ઞાપેતુઞ્ચ ન વટ્ટતિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિ. પરિકથાદીસુ ‘‘સેનાસનં સમ્બાધ’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯) પરિયાયેન કથનં પરિકથા નામ. ઉજુકમેવ અકથેત્વા ‘‘ભિક્ખૂનં કિં પાસાદો ન વટ્ટતી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯) અધિપ્પાયો યથાવિભૂતો હોતિ, એવં ભાસનં ઓભાસો નામ. સેનાસનાદિઅત્થં ભૂમિપરિકમ્માદિકરણવસેન પચ્ચયુપ્પાદાય નિમિત્તકરણં નિમિત્તકમ્મં નામ. ઉક્કમન્તીતિ અપગચ્છન્તિ.

૩૪૪. મણિ કણ્ઠે અસ્સાતિ મણિકણ્ઠો. દેવવણ્ણન્તિ દેવત્તભાવં.

૩૪૫. પાળિયં પત્તેન મે અત્થોતિ (પારા. ૩૪૫) અનત્થિકમ્પિ પત્તેન ભિક્ખું એવં વદાપેન્તો ભગવા સોત્થિયા મન્તપદવસેન વદાપેસિ. સોપિ ભિક્ખુ ભગવતા આણત્તવચનં વદેમીતિ અવોચ, તેનસ્સ મુસા ન હોતિ. અથ વા ‘‘પત્તેન મે અત્થો’’તિ ઇદં ‘‘પત્તં દદન્તૂ’’તિ ઇમિના સમાનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો મણિના મે અત્થોતિ એત્થાપિ. તસ્મા અઞ્ઞેસમ્પિ એવરૂપં કથેન્તસ્સ, કથાપેન્તસ્સ ચ વચનદોસો નત્થીતિ ગહેતબ્બં.

૩૪૯. ઉદ્ધંમુખં લિત્તા ઉલ્લિત્તા, છદનસ્સ અન્તો લિમ્પન્તા હિ યેભુય્યેન ઉદ્ધંમુખા લિમ્પન્તિ. તેનાહ ‘‘અન્તોલિત્તા’’તિ. અધોમુખં લિત્તા અવલિત્તા. બહિ લિમ્પન્તા હિ યેભુય્યેન અધોમુખા લિમ્પન્તિ. તેનાહ ‘‘બહિલિત્તા’’તિ.

બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્યાતિ યસ્મા ‘‘કારયમાનેના’’તિ ઇમસ્સ હેતુકત્તુવચનસ્સ ‘‘કરોન્તેના’’તિ ઇદં સુદ્ધકત્તુવચનં પરિયાયવચનં ન હોતિ, તસ્મા ‘‘કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વા’’તિ કારયમાનેનાતિ બહુઉદ્દેસપદાનુગુણં કરણવચનેનેવ પદત્થં કત્વા નિદ્દેસે કતે બ્યઞ્જનં વિરુદ્ધં ભવેય્ય, તથા પન પદત્થવસેન અદસ્સેત્વા સામત્થિયતો સિદ્ધમેવત્થં દસ્સેતું પચ્ચત્તવસેન ‘‘કરોન્તો વા કારાપેન્તો વા’’તિ પદભાજનં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અત્થમત્તમેવા’’તિઆદિ. પદત્થતો, સામત્થિયતો ચ લબ્ભમાનં અત્થમત્તમેવાતિ અત્થો. યઞ્હિ કારયમાનેન પટિપજ્જિતબ્બં, તં કરોન્તેનાપિ પટિપજ્જિતબ્બમેવાતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં દટ્ઠબ્બં.

ઉદ્દેસોતિ સામિભાવેન ઉદ્દિસિતબ્બો. સેતકમ્મન્તિ સેતવણ્ણકરણત્થં સેતવણ્ણમત્તિકાય વા સુધાય વા કતતનુકલેપો, તેન પન સહ મિનિયમાને પમાણાતિક્કન્તં હોતીતિ સઙ્કાનિવારણત્થં આહ ‘‘અબ્બોહારિક’’ન્તિ. તેન પમાણાતિક્કન્તવોહારં ન ગચ્છતિ કુટિયા અનઙ્ગત્તાતિ અધિપ્પાયો.

યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ વુત્તનયં દસ્સેન્તેન ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘આયામતો ચ વિત્થારતો ચા’’તિ અવત્વા ‘‘આયામતો વા વિત્થારતો વા’’તિ વિકપ્પત્થસ્સ વા-સદ્દસ્સ વુત્તત્તા એકતોભાગે વડ્ઢિતેપિ આપત્તીતિ પકાસિતન્તિ અધિપ્પાયો. તિહત્થાતિ પકતિહત્થેન તિહત્થા, ‘‘વડ્ઢકીહત્થેના’’તિપિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૪૮-૩૪૯) વદન્તિ, તં ‘‘યત્થ…પે… અયં કુટીતિ સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતિ વડ્ઢકીહત્થેન તિહત્થાયપિ કુટિયા પમાણયુત્તસ્સ મઞ્ચસ્સ સુખેન પરિવત્તનતો. ‘‘ઊનકચતુહત્થા વા’’તિ ઇદઞ્ચ પચ્છિમપ્પમાણયુત્તસ્સ મઞ્ચસ્સ અપરિવત્તનારહં સન્ધાય વુત્તં. યદિ હિ પકતિહત્થેન ચતુહત્થાયપિ કુટિયા પમાણયુત્તો મઞ્ચો ન પરિવત્તતિ, સા અકુટીયેવ, તસ્મા મઞ્ચપરિવત્તનમત્તેનેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. પમાણયુત્તો મઞ્ચોતિ સબ્બપચ્છિમપ્પમાણયુત્તો મઞ્ચો. સો હિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિકો, અટ્ઠવિદત્થિકો વા હોતિ, તતો ખુદ્દકો મઞ્ચો સીસૂપધાનં ઠપેત્વા પાદં પસારેત્વા નિપજ્જિતું ન પહોતિ. પમાણતો ઊનતરમ્પીતિ ઉક્કટ્ઠપ્પમાણતો ઊનતરમ્પિ, ઇદઞ્ચ હેટ્ઠિમપ્પમાણયુત્તાયપિ વત્થુદેસના કાતબ્બા, ન વાતિ સન્દેહનિવત્તનત્થં વુત્તં.

કલલલેપોતિ કેનચિ સિલેસેન કતલેપો, સેતરત્તાદિવણ્ણકરણત્થં કતતમ્બમત્તિકાદિકલલલેપો વા. તેનાહ ‘‘અલેપો એવા’’તિ. તેન તળાકાદીસુ ઘનેન કલલેન કતબહલલેપો મત્તિકાલેપને એવ પવિસતિ લેપવોહારગમનતોતિ દસ્સેતિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટો નામ દ્વારબાહસઙ્ખાતો ચતુરસ્સદારુસઙ્ઘાટો, યત્થ સઉત્તરપાસં કવાટં અપસ્સાય દ્વારં પિદહન્તિ.

ઓલોકેત્વાપીતિ અપલોકેત્વાપિ, અપલોકનકમ્મવસેનાપીતિ અત્થો, અપસદ્દસ્સાપિ ઓઆદેસો કતોતિ દટ્ઠબ્બો.

૩૫૩. નિબદ્ધગોચરટ્ઠાનમ્પીતિ એત્થ ગોચરાય પક્કમન્તાનં હત્થીનં નિબદ્ધગમનમગ્ગોપિ સઙ્ગય્હતિ. એતેસન્તિ સીહાદીનં. ગોચરભૂમીતિ આમિસગ્ગહણટ્ઠાનં. ન ગહિતાતિ પટિક્ખિપિતબ્બભાવેન ન ગહિતા, ન વારિતાતિ અત્થો. સીહાદીનઞ્હિ ગોચરગ્ગહણટ્ઠાનં હત્થીનં વિય નિબદ્ધં ન હોતિ, યત્થ પન ગોમહિંસાદિપાણકા સન્તિ, દૂરમ્પિ તં ઠાનં સીઘં ગન્ત્વા ગોચરં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તેસં તં ન વારિતં, નિબદ્ધગમનમગ્ગોવ વારિતો આસયતો ગમનમગ્ગસ્સ નિબદ્ધત્તા. અઞ્ઞેસમ્પિ વાળાનન્તિ અરઞ્ઞમહિંસાદીનં. આરોગ્યત્થાયાતિ નિરુપદ્દવાય. સેસાનીતિ પુબ્બણ્ણનિસ્સિતાદીનિ સોળસ. તાનિ ચ જનસમ્મદ્દમહાસમ્મદ્દકુટિવિલોપસરીરપીળાદિઉપદ્દવેહિ સઉપદ્દવાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અભિહનન્તિ એત્થાતિ અબ્ભાઘાતં. ‘‘વેરિઘર’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘ચોરાનં મારણત્થાય કત’’ન્તિ વુત્તં.

ધમ્મગન્ધિકાતિ ધમ્મેન દણ્ડનીતિયા હત્થપાદાદિચ્છિન્દનગન્ધિકા. ગન્ધિકાતિ ચ યસ્સ ઉપરિ હત્થાદિં ઠપેત્વા છિન્દન્તિ, તાદિસં દારુખણ્ડફલકાતિ વુચ્ચતિ, તેન ચ ઉપલક્ખિતં ઠાનં. પાળિયં રચ્છાનિસ્સિતન્તિ રથિકાનિસ્સિતં. ચચ્ચરનિસ્સિતન્તિ ચતુન્નં રથિકાનં સન્ધિનિસ્સિતં. સકટેનાતિ ઇટ્ઠકસુધાદિભણ્ડાહરણસકટેન.

પાચિનન્તિ સેનાસનસ્સ ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ તલાવસાનં ચિનિતબ્બવત્થુકં અધિટ્ઠાનં, યસ્સ ઉપરિ ભિત્તિથમ્ભાદીનિ ચ પતિટ્ઠપેન્તિ. તેનાહ ‘‘તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ ઇધ પુબ્બપયોગસહપયોગાનં અદિન્નાદાને વિય વિસેસો નત્થિ, તથાપિ તેસં વિભાગેન દસ્સનં ભિન્દિત્વા વા પુન કાતબ્બાતિ એત્થ કુટિયા ભેદેન પરિચ્છેદદસ્સનત્થં કતં. તદત્થાયાતિ તચ્છનત્થાય. એવં કતન્તિ અદેસિતવત્થુકં પમાણાતિક્કન્તં વા કતં. પણ્ણસાલન્તિ પણ્ણકુટિયા તિણપણ્ણચુણ્ણસ્સ અપરિપતનત્થાય અન્તો ચ બહિ ચ લિમ્પન્તિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘પણ્ણસાલં લિમ્પતી’’તિ.

અન્તોલેપેનેવ નિટ્ઠાપેતુકામં સન્ધાય ‘‘અન્તોલેપે વા’’તિઆદિ વુત્તં. બહિલેપે વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્મિન્તિ દ્વારબન્ધે વા વાતપાને વા ઠપિતેતિ યોજેતબ્બં. તસ્સોકાસન્તિ તસ્સ દ્વારબન્ધાદિસ્સ ઓકાસભૂતં છિદ્દં. પુન વડ્ઢેત્વાતિ પુબ્બે ઠપિતોકાસં ખુદ્દકં ચે, તં દ્વારવાતપાનચ્છિદ્દભેદનેન પુન વડ્ઢેત્વા. ઠપિતેતિ દ્વારબન્ધે વા ગવક્ખસઙ્ઘાટે વા આનેત્વા તસ્મિં વડ્ઢિતે વા અવડ્ઢિતે વા છિદ્દે પતિટ્ઠાપિતે. લેપો ન ઘટીયતીતિ સમન્તતો દિન્નો લેપો તથા ઠપિતેન દ્વારબન્ધનેન વા વાતપાનેન વા સદ્ધિં ન ઘટીયતિ, એકાબદ્ધં ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ દ્વારબન્ધં વા વાતપાનં વા. પઠમમેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ તેસં સમન્તતો પુબ્બેવ લેપસ્સ ઘટેત્વા નિટ્ઠાપિતત્તા દ્વારબન્ધવાતપાનાનં ઠપનતો પુબ્બે એવ સઙ્ઘાદિસેસો.

લેપઘટનેનેવાતિ ઇટ્ઠકાહિ કતવાતપાનાદીનિ વિના સમન્તા લેપઘટનેનેવ આપત્તિ વાતપાનાદીનં અલેપોકાસત્તા, ઇટ્ઠકાહિ કતત્તા વા, વાતપાનાદીસુપિ લેપસ્સ ભિત્તિલેપેન સદ્ધિં ઘટનેનેવાતિપિ અત્થં વદન્તિ. તત્થાતિ પણ્ણસાલાયં. આલોકત્થાય અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં ઠપેત્વા લિમ્પતીતિ દારુકુટ્ટસ્સ દારૂનમન્તરા અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં વિવરં યાવ લિમ્પતિ, તાવ આલોકત્થાય ઠપેત્વા અવસેસં સકુટ્ટચ્છદનં લિમ્પતિ, પચ્છા એતં વિવરં લિમ્પિસ્સામીતિ એવં ઠપને અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. સચે પન એવં અકત્વા સબ્બદાપિ આલોકત્થાય વાતપાનવસેન ઠપેતિ, વાતપાનદ્વારસઙ્ઘાટે ઘટિતે લેપો ચ ઘટીયતિ, પઠમમેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. મત્તિકાકુટ્ટમેવ મત્તિકાલેપસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘સચે મત્તિકાય કુટ્ટં કરોતિ, છદનલેપેન સદ્ધિં ઘટને આપત્તી’’તિ. ઉભિન્નં અનાપત્તીતિ પુરિમસ્સ લેપસ્સ અઘટિતત્તા દુતિયસ્સ અત્તુદ્દેસિકતાય અસમ્ભવતો.

૩૫૪. આપત્તિભેદદસ્સનત્થન્તિ તત્થ ‘‘સારમ્ભે ચ અપરિક્કમને ચ દુક્કટં અદેસિતવત્થુકતાય, પમાણાતિક્કન્તતાય ચ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ એવં આપત્તિયેવ વિભાગદસ્સનત્થં.

૩૬૧. અનિટ્ઠિતે કુટિકમ્મેતિ લેપપરિયોસાને કુટિકમ્મે એકપિણ્ડમત્તેનપિ અનિટ્ઠિતે. ‘‘અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા’’તિ ઇદં મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. યેન પન લદ્ધં, તસ્સાપિ તં નિટ્ઠાપેન્તસ્સ ‘‘પરેહિ વિપ્પકતં અત્તના પરિયોસાપેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિઆદિવચનતો (પારા. ૩૬૩) આપત્તિયેવ. પુબ્બે કતકમ્મમ્પિ લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય અત્તનો અત્થાયેવ કતં નામ હોતિ, તસ્મા તેનાપિ સઙ્ઘસ્સ વા સામણેરાદીનં વા દત્વા નિટ્ઠાપેતબ્બં. ‘‘અઞ્ઞસ્સ વા’’તિ ઇદં અનુપસમ્પન્નંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, કેચિ પન ‘‘પરતો લદ્ધાય કુટિયા નિટ્ઠાપને અનાપત્તિઆદિતો પટ્ઠાય અત્તનો અત્થાય અકતત્તા’’તિ વદન્તિ. અપચિનિતબ્બાતિ યાવ પાચિના વિદ્ધંસેતબ્બા. ભૂમિસમં કત્વાતિ પાચિનતલાવસાનં કત્વા.

૩૬૪. લેણન્તિ પબ્બતલેણં. ન હેત્થ લેપો ઘટીયતીતિ છદનલેપસ્સ અભાવતો વુત્તં, વિસું એવ વા અનુઞ્ઞાતત્તા. સચે લેણસ્સ અન્તો ઉપરિભાગે ચિત્તકમ્માદિકરણત્થં લેપં દેન્તિ, ઉલ્લિત્તકુટિસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, વટ્ટતિ એવ. ઇટ્ઠકાદીહિ કતં ચતુરસ્સકૂટાગારસણ્ઠાનં એકકણ્ણિકાબદ્ધં નાતિઉચ્ચં પટિસ્સયવિસેસં ‘‘ગુહા’’તિ વદન્તિ, તાદિસં મહન્તમ્પિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કરોન્તસ્સ અનાપત્તિ. ભૂમિગુહન્તિ ઉમઙ્ગગુહં.

અટ્ઠકથાસૂતિ કુક્કુટચ્છિકગેહન્તિઆદીસુ અટ્ઠકથાસુ તિણકુટિકા કુક્કુટચ્છિકગેહન્તિ વત્વા પુન તં વિવરન્તેહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ છદનં દણ્ડકેહિ…પે… વુત્તાતિ યોજના દટ્ઠબ્બા. તત્થ દણ્ડકેહિ જાલબદ્ધં કત્વાતિ દીઘતો, તિરિયતો ચ ઠપેત્વા વલ્લિયાદીહિ બદ્ધદણ્ડકેહિ જાલં વિય કત્વા. સો ચાતિ ઉલ્લિત્તાદિભાવો. છદનમેવ સન્ધાય વુત્તોતિ છદનસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ લિમ્પનમેવ સન્ધાય વુત્તો. મત્તિકાકુટ્ટે ભિત્તિલેપં વિનાપિ ભિત્તિયા સદ્ધિં છદનલેપસ્સ ઘટનમત્તેનાપિ આપત્તિસમ્ભવતો છદનલેપોવ પધાનન્તિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ એવં, અથ ખો ‘‘ઉપચિકામોચનત્થમેવ હેટ્ઠા પાસાણકુટ્ટં કત્વા તં અલિમ્પિત્વા ઉપરિ લિમ્પતિ, લેપો ન ઘટીયતિ નામ, અનાપત્તિયેવા’’તિઆદિવચનતો પન છદનલેપઘટનત્થં સકલાયપિ ભિત્તિયા લેપો અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બોવ તસ્સા એકદેસસ્સ અલેપેપિ છદનલેપસ્સ અઘટનતો. તેનાહ ‘‘લેપો ન ઘટીયતી’’તિ. એત્થાતિ તિણકુટિકાયં. ન કેવલઞ્ચ તિણકુટિકાયં એવ, લેણગુહાદીસુપિ સારમ્ભાપરિક્કમનપચ્ચયાપિ અનાપત્તિ એવ, ઇમિના પન નયેન અઞ્ઞસ્સત્થાય કુટિં કરોન્તસ્સાપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો અત્થતો દસ્સિતો એવ હોતીતિ.

તત્થ પાળિવિરોધં પરિહરિતું ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અઞ્ઞસ્સ ઉપજ્ઝાયાદિનો અત્થાય કરોન્તસ્સ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિ એવ, યં પન પાળિયં ‘‘આપત્તિકારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિઆદિવચનં, તં અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સ, ન સારમ્ભાદિપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં, કિઞ્ચરહિ યથાસમાદિટ્ઠાય કુટિયા અકરણપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થન્તિ. તત્થ યથાસમાદિટ્ઠાયાતિ ‘‘ભિક્ખુ સમાદિસિત્વા પક્કમતિ, ‘કુટિં મે કરોથા’તિ સમાદિસતિ ચ, દેસિતવત્થુકા ચ હોતુ અનારમ્ભા ચ સપરિક્કમના ચા’’તિ એવં કારાપકેન આણત્તિક્કમં મુઞ્ચિત્વા કરણપચ્ચયાતિ અધિપ્પાયો. કત્થચિ પન પોત્થકે ‘‘કુટિલક્ખણપ્પત્તમ્પિ કુટિં અઞ્ઞસ્સ…પે… કરોન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમસ્સ પાઠસ્સ અનન્તરં ‘‘યં પન આપત્તિ કારુકાન’’ન્તિઆદિપાઠો દિસ્સતિ, સોવ યુત્તતરો. એવઞ્હિ સતિ તત્થ અધિપ્પાયો પાકટો હોતિ.

અનાપત્તીતિ વત્વાતિ વાસાગારત્થાય એવ અનિયમિતત્તા અનાપત્તીતિ વત્વા. અદેસાપેત્વા કરોતોતિ પમાણયુત્તમ્પિ કરોતો. અચિત્તકન્તિ પણ્ણત્તિઅજાનનચિત્તેન અચિત્તકં. ઉલ્લિત્તાદીનં અઞ્ઞતરતા, હેટ્ઠિમપ્પમાણસમ્ભવો, અદેસિતવત્થુકતા, પમાણાતિક્કન્તતા, અત્તુદ્દેસિકતા, વાસાગારતા, લેપઘટનાતિ સત્ત વા પમાણયુત્તઙ્ગાદીસુ છ વા અઙ્ગાનિ.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.