૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડો

૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૪. તેરસકસ્સાતિ તેરસ સિક્ખાપદાનિ પરિમાણાનિ અસ્સાતિ તેરસકો, કણ્ડો, તસ્સ. સમથે વિપસ્સનાય વા અભિરતિરહિતો ઇધ અનભિરતો, ન પબ્બજ્જાયાતિ આહ ‘‘વિક્ખિત્તચિત્તો’’તિ. વિક્ખિત્તતાય કારણમાહ કામરાગાઇચ્ચાદિ.

૨૩૫. અબ્બોહારિકાતિ સીલવિપત્તિવોહારં નારહતીતિ કત્વા વુત્તં. અકુસલભાવે પનસ્સા અબ્બોહારતા નત્થિ.

૨૩૬-૭. ચેતના-સદ્દતો વિસું સં-સદ્દસ્સ અત્થાભાવં ઇક-પચ્ચયસ્સ ચ અત્થવન્તતં દસ્સેતું સઞ્ચેતના વાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પો વુત્તો. સિખાપ્પત્તો અત્થોતિ અધિપ્પેતત્થં સન્ધાય વુત્તં. આસયભેદતોતિ પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાનં ચતુન્નં આસયાનં ભેદેન. ધાતુનાનત્તતોતિ રસરુહિરાદીનં સત્તન્નં, પથવાદીનં વા ચતુન્નં ધાતૂનં નાનત્તેન. વત્થિસીસન્તિ મુત્તવત્થિતો મત્થકપસ્સં. હત્થિમદચલનં નામઞ્ચ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સમ્ભવો નિક્ખમતી’’તિ. સમ્ભવવેગન્તિ સમ્ભવસ્સ ઠાનતો ચવિત્વા દકસોતાભિમુખં ઓતરણેન સઞ્જાતસરીરક્ખોભવેગં. બાહુસીસન્તિ ખન્ધપ્પદેસં. દસ્સેસીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુત્થો, તેન યસ્મા કણ્ણચૂળિકાહિ સમ્ભવો નિક્ખમતિ…પે… સમ્ભવઞ્ચ દસ્સેસિ, તસ્મા તતિયસ્સ ભાસિતં સુભાસિતન્તિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. દકસોતન્તિ મુત્તસ્સ વત્થિતો નિક્ખમનમગ્ગં, અઙ્ગજાતપ્પદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. સુક્કઞ્ચ નામેતં રસરુહિરાદિસત્તદેહધાતૂસુ મજ્ઝિમધાતુચતુજં અટ્ઠિમિઞ્જાદિ વિય પથવીધાતુસઙ્ગહિતં આહારૂપજીવીનં સકલકાયગતં અતિદહરદારકાનમ્પિ અત્થેવ, તં પન પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસતો પટ્ઠાય સત્તાનં સમુપ્પજ્જનકકામરાગેહેવ ઠાનતો ચલતિ, ચલિતઞ્ચ આપોધાતુભાવેન ચિત્તજમેવ હુત્વા દકસોતં ઓતરતિ, દકસોતતો પન પટ્ઠાય ચિત્તપચ્ચયઉતુજં હોતિ મત્થલુઙ્ગતો ચલિતસિઙ્ઘાણિકા વિય. યેસં પન સમુચ્છેદનવિક્ખમ્ભનાદીહિ રાગપરિયુટ્ઠાનં નત્થિ, તેસં સુક્કવિસ્સટ્ઠિ ન સિયા. ઇતિ યથાઠાનતો સુક્કસ્સ વિસ્સટ્ઠિયેવ રાગચિત્તસમુટ્ઠાના, ન પકતિરૂપં, તેનેવ કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭) ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ સુક્કસ્સ વિસ્સટ્ઠિ એવ રાગસમુટ્ઠાના વુત્તા, ન પકતિરૂપં. છન્નં પન કામાવચરદેવાનં વિજ્જમાનાપિ સુક્કધાતુ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિવસેન પરિયુટ્ઠિતરાગેનાપિ ઠાનતો ન ગળતિ, યથાઠાને એવ ઠત્વા કિઞ્ચિ વિકારં આપજ્જમાના તઙ્ખણિકપરિળાહવૂપસમાવહા મેથુનકિચ્ચનિટ્ઠાપિતા હોતીતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘કાયસમ્ફસ્સસુખમેવ તેસં કામકિચ્ચ’’ન્તિ વદન્તિ. ખીણાસવાનં પન અનાગામીનઞ્ચ સબ્બસો કામરાગાભાવેન સુક્કધાતુવિકારમ્પિ નાપજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. રૂપીબ્રહ્માનં પન વિક્ખમ્ભિતકામરાગેન જનિતત્તા અનાહારૂપજીવિતત્તા ચ સબ્બથા સુક્કધાતુપિ નત્થેવ. તથેવાતિ મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતોતિઆદિં અતિદિસતિ. ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનાચાવના વુચ્ચતી’’તિ પદભાજને (પારા. ૨૩૭) વુત્તત્તા ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિ. એત્થાતિ તીસુપિ વાદેસુ. અધિવાસેત્વાતિ નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા પુન વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્ને મોચનસ્સાદં વિનોદેત્વા. અન્તરા નિવારેતુન્તિ અત્તનો નિમિત્તે કતૂપક્કમેન ઠાના ચુતં દકસોતં ઓતરિતું અદત્વા અન્તરા નિવારેતું. મોચનસ્સાદેન હત્થપરિકમ્માદિં કરોન્તસ્સ મુત્તેપિ દુક્કટમેવ, નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો પન સઙ્ઘાદિસેસો ન હોતીતિ આહ ‘‘હત્થ…પે… અનાપત્તી’’તિ. દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિના વુત્તવિનિચ્છયં સન્ધાય ‘‘અયં સબ્બાચરિયસાધારણવિનિચ્છયો’’તિ વુત્તં.

ખોભકરણપચ્ચયો નામ વિસભાગભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. નાનાવિધં સુપિનન્તિ ખુભિતવાતાદિધાતૂનં અનુગુણં. અનુભૂતપુબ્બન્તિ પુબ્બે ભૂતપુબ્બં મનસા પરિકપ્પિતપુબ્બઞ્ચ. સગ્ગનરકદેસન્તરાદીનમ્પિ હિ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં. અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વાતિ ઇદં દેવતાનં હિતાહિતાધિપ્પાયતં દસ્સેતું વુત્તં. અત્થાય વા અનત્થાય વાતિ સભાવતો ભવિતબ્બં હિતાહિતં સન્ધાય વુત્તં. નનુ દેવતાહિ ઉપસંહરિયમાનાનિ આરમ્મણાનિ પરમત્થતો નત્થિ, કથં તાનિ પુરિસો પસ્સતિ, દેવતા વા તાનિ અવિજ્જમાનાનિ ઉપસંહરન્તીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ સો તાસન્તિઆદિ. તેન ‘‘એવમેસો પરિકપ્પતૂ’’તિ દેવતાહિ ચિન્તિતમત્તેન સુપન્તસ્સ ચિત્તં ભવઙ્ગસન્તતિતો નિપતિત્વા દેવતાહિ ચિન્તિતનિયામેનેવ પરિકપ્પમાનં પવત્તતિ, એવં તેન પરિકપ્પમાનાનિ આરમ્મણાનિ દેવતાહિ ઉપસંહટાનિ નામ હોન્તિ, તાનિ ચ સો દેવતાનુભાવેન પસ્સતિ નામાતિ દસ્સેતિ. બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તન્તિઆદીસુ બોધિસત્તસ્સ ગબ્ભોક્કન્તિદિવસે મહામાયાદેવિયા અત્તનો દક્ખિણપસ્સેન એકસ્સ સેતવરવારણસ્સ અન્તોકુચ્છિપવિટ્ઠભાવદસ્સનં પુત્તપટિલાભનિમિત્તં સુપિનં નામ. અમ્હાકં પન બોધિસત્તસ્સ ‘‘સ્વે બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ચાતુદ્દસિયં પક્ખસ્સ રત્તિવિભાયનકાલે હિમવન્તં બિબ્બોહનં કત્વા પુરત્થિમપચ્છિમસમુદ્દેસુ વામદક્ખિણહત્થે દક્ખિણસમુદ્દે પાદે ચ ઓદહિત્વા મહાપથવિયા સયનં એકો, દબ્બતિણસઙ્ખાતાય તિરિયા નામ તિણજાતિયા નઙ્ગલમત્તરત્તદણ્ડાય નાભિતો ઉગ્ગતાય ખણેન અનેકયોજનસહસ્સં નભં આહચ્ચ ઠાનં એકો, સેતાનં કણ્હસીસાનં કિમીનં પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વા યાવ જાણુમણ્ડલં આહચ્ચ ઠાનં એકો, નાનાવણ્ણાનં ચતુન્નં સકુણાનં ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા પાદમૂલે સેતવણ્ણતાપજ્જનં એકો, બોધિસત્તસ્સ મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સ ઉપરિ અલિમ્પમાનસ્સ ચઙ્કમનં એકોતિ ઇમે પઞ્ચ મહાસુપિના નામ, ઇમે ચ યથાક્કમં સમ્બોધિયા, દેવમનુસ્સેસુ અરિયમગ્ગપ્પકાસનસ્સ, ગિહીનઞ્ચ સરણૂપગમનસ્સ, ખત્તિયાદિચતુવણ્ણાનં પબ્બજિત્વા અરહત્તપટિલાભસ્સ, ચતુન્નં પચ્ચયાનં લાભે અલિત્તભાવસ્સ ચ પુબ્બનિમિત્તાનીતિ વેદિતબ્બં. સોળસ સુપિના પાકટા એવ. એકન્તસચ્ચમેવાતિ ફલનિયમુપ્પત્તિતો વુત્તં. દસ્સનં પન સબ્બત્થ વિપલ્લત્થમેવ. ધાતુક્ખોભાદીસુ ચતૂસુ મૂલકારણેસુ દ્વીહિ તીહિપિ કારણેહિ કદાચિ સુપિનં પસ્સન્તીતિ આહ ‘‘સંસગ્ગભેદતો’’તિ. સુપિનભેદોતિ સચ્ચાસચ્ચત્થતાભેદો.

રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણન્તિ એત્થ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તતો અઞ્ઞરૂપમેવ વિઞ્ઞાણસ્સ નિમિત્તન્તિ રૂપનિમિત્તં, તં આદિ યેસં સત્તનિમિત્તાદીનં તાનિ રૂપનિમિત્તાદીનિ આરમ્મણાનિ યસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં. ઈદિસાનીતિ રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણાનિ રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચ. સબ્બોહારિકચિત્તેનાતિ પટિબુદ્ધસ્સ પકતિવીથિચિત્તેન. કો નામ પસ્સતીતિ સુત્તપટિબુદ્ધભાવવિયુત્તાય ચિત્તપ્પવત્તિયા અભાવતો સુપિનં પસ્સન્તો નામ ન સિયાતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ ‘‘સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતી’’તિ. કપિમિદ્ધપરેતોતિ ઇમિના નિદ્દાવસેન પવત્તમાનભવઙ્ગસન્તતિબ્યવહિતાય કુસલાકુસલાય મનોદ્વારવીથિયા ચ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ, તેનાહ યા નિદ્દાતિઆદિ. દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તોતિ કુસલાકુસલસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો. આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણેતિ સુપિને પઞ્ચદ્વારવીથિયા અભાવતો મનોદ્વારે ઉપ્પજ્જનારહં ગહેત્વા વુત્તં.

એત્થ ચ સુપિનન્તેપિ તદારમ્મણવચનતો અનુભૂતેસુ સુતપુબ્બેસુ વા રૂપાદીસુ પુરાપત્તિભાવેન પરિકપ્પેત્વા વિપલ્લાસતો પવત્તમાનાપિ કામાવચરવિપાકધમ્મા પરિત્તધમ્મે નિસ્સાય પરિકપ્પેત્વા પવત્તત્તા પરિત્તારમ્મણા વુત્તા, ન પન સરૂપતો પરિત્તધમ્મે ગહેત્વા પવત્તત્તા એવાતિ ગહેતબ્બં. એવઞ્ચ ઇત્થિપુરિસાદિઆકારં આરોપેત્વા પવત્તમાનાનં રાગાદિસવિપાકધમ્માનમ્પિ તેસં આરમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પન્નાનં પટિસન્ધાદિવિપાકાનમ્પિ પરિત્તારમ્મણતા કમ્મનિમિત્તારમ્મણતા ચ ઉપપન્ના એવ હોતિ. વત્થુધમ્મવિનિમુત્તં પન સમ્મુતિભૂતં કસિણાદિપટિભાગારમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પન્ના ઉપચારપ્પનાદિવસપ્પવત્તા ચિત્તચેતસિકધમ્મા એવ પરિત્તત્તિકે (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૨) ન વત્તબ્બારમ્મણાતિ ગહેતબ્બા.

સ્વાયન્તિ સુપિનો. વિપલ્લાસેન પરિકપ્પિતપરિત્તારમ્મણત્તા ‘‘દુબ્બલવત્થુકત્તા’’તિ વુત્તં, અવિજ્જમાનારમ્મણે અવસવત્તિતોતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ અવિસયે ઉપ્પન્નત્તાતિઆદિ.

આપત્તિનિકાયસ્સાતિ ઇદં સઙ્ઘાદિસેસોતિ પુલ્લિઙ્ગ-સદ્દસ્સ અનુરૂપવસેન વુત્તં. અસ્સાતિ અસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ, વુટ્ઠાપેતું ઇચ્છિતસ્સાતિ અત્થો, તેનાહ કિં વુત્તન્તિઆદિ. રુળ્હિસદ્દેનાતિ એત્થ સમુદાયે નિપ્ફન્નસ્સાપિ સદ્દસ્સ તદેકદેસેપિ પસિદ્ધિ ઇધ રુળ્હી નામ, તાય રુળ્હિયા યુત્તો સદ્દો રુળ્હીસદ્દો, તેન. રુળ્હિયા કારણમાહ અવયવેઇચ્ચાદિના.

કાલઞ્ચાતિ ‘‘રાગૂપત્થમ્ભે’’તિઆદિના દસ્સિતકાલઞ્ચ, ‘‘રાગૂપત્થમ્ભે’’તિ વુત્તે રાગૂપત્થમ્ભે જાતે તસ્મિં કાલે મોચેતીતિ અત્થતો કાલો ગમ્મતિ. નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સાતિ વીમંસાધિપ્પાયસ્સ. વત્થૂતિ વિસયં.

૨૩૮. લોમા એતેસં સન્તીતિ લોમસા, બહુલોમપાણકા.

૨૩૯. મોચનેનાતિ મોચનપ્પયોગેન. મોચનસ્સાદસમ્પયુત્તાયાતિ એત્થ મોચનિચ્છાવ મોચનસ્સાદો, તેન સમ્પયુત્તા ચેતના મોચનસ્સાદચેતનાતિ અત્થો, ન પન મોચને અસ્સાદં સુખં પત્થેન્તિયા ચેતનાયાતિ એવં અત્થો ગહેતબ્બો, ઇતરથા સુખત્થાય મોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ, ન આરોગ્યાદિઅત્થાયાતિ આપજ્જતિ. તસ્મા આરોગ્યાદીસુ યેન કેનચિ અધિપ્પાયેન મોચનિચ્છાય ચેતનાયાતિ અત્થોવ ગહેતબ્બો.

૨૪૦. વાયમતોતિ અઙ્ગજાતે કાયેન ઉપક્કમતો. દ્વે આપત્તિસહસ્સાનીતિ ખણ્ડચક્કાદીનિ અનામસિત્વાવ વુત્તં, ઇચ્છન્તેન પન ખણ્ડચક્કાદિભેદેનાપિ ગણના કાતબ્બા. એકેન પદેનાતિ ગેહસિતપેમપદેન. તથેવાતિ મોચનસ્સાદચેતનાય એવ ગાળ્હં પીળનાદિપ્પયોગં અવિજહિત્વા સુપનેન સઙ્ઘાદિસેસોતિ વુત્તં. સુદ્ધચિત્તોતિ મોચનસ્સાદસ્સ નિમિત્તે ઊરુઆદીહિ કતઉપક્કમસ્સ વિજહનં સન્ધાય વુત્તં. તેન અસુભમનસિકારાભાવેપિ પયોગાભાવેનેવ મોચનેપિ અનાપત્તિ દીપિતાતિ વેદિતબ્બા.

તેન ઉપક્કમેન મુત્તેતિ મુચ્ચમાનં વિના અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુક્કે ઠાનતો મુત્તે. યદિ પન ઉપક્કમે કતેપિ મુચ્ચમાનમેવ દકસોતં ઓતરતિ, થુલ્લચ્ચયમેવ પયોગેન મુત્તસ્સ અભાવા. જગ્ગનત્થાયાતિ ચીવરાદીસુ લિમ્પનપરિહારાય હત્થેન અઙ્ગજાતગ્ગહણં વટ્ટતિ, તપ્પયોગો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. અનોકાસન્તિ અઙ્ગજાતપ્પદેસં.

૨૬૨. સુપિનન્તેન કારણેનાતિ સુપિનન્તે પવત્તઉપક્કમહેતુના. આપત્તિટ્ઠાનેયેવ હિ અયં અનાપત્તિ અવિસયત્તા વુત્તા. તેનાહ ‘‘સચસ્સ વિસયો હોતિ નિચ્ચલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

૨૬૩. વિનીતવત્થુપાળિયં અણ્ડકણ્ડુવનવત્થુસ્મિં મોચનાધિપ્પાયેન અણ્ડચલનેન અઙ્ગજાતસ્સાપિ ચલનતો નિમિત્તે ઉપક્કમો હોતીતિ સઙ્ઘાદિસેસો વુત્તો. યથા પન અઙ્ગજાતં ન ચલતિ, એવં અણ્ડમેવ કણ્ડુવનેન ફુસન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ અણ્ડસ્સ અનઙ્ગજાતત્તા.

૨૬૪. વત્થિન્તિ અઙ્ગજાતસીસચ્છાદકચમ્મં. ઉદરં તાપેન્તસ્સ…પે… અનાપત્તિયેવાતિ ઉદરતાપનેન અઙ્ગજાતેપિ તત્તે તાવત્તકેન નિમિત્તે ઉપક્કમો કતો નામ ન હોતીતિ વુત્તં.

૨૬૫. એહિ મે ત્વં, આવુસો, સામણેરાતિ વત્થુસ્મિં અઞ્ઞં આણાપેતુ, તેન કરિયમાનસ્સ અઙ્ગજાતચલનસ્સ મોચનસ્સાદેન સાદિયનતો તં ચલનં ભિક્ખુસ્સ સાદિયનચિત્તસમુટ્ઠિતમ્પિ હોતીતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિપચ્ચયસ્સ અઙ્ગજાતચલનસ્સ હેતુભૂતા અસ્સાદચેતનાવ આપત્તિયા અઙ્ગં હોતિ, ન આણાપનવાચા તસ્સા પવત્તિક્ખણે સઙ્ઘાદિસેસસ્સ અસિજ્ઝનતો. એવં આણાપેત્વાપિ યોનિસોમનસિકારેન મોચનસ્સાદં પટિવિનોદેન્તસ્સ આપત્તિઅસમ્ભવતો ઇદં સિક્ખાપદં અનાણત્તિકં, કાયકમ્મં, કિરિયસમુટ્ઠાનઞ્ચ જાતન્તિ ગહેતબ્બં, આણાપનવાચાય પન દુક્કટં આપજ્જતિ. યો પન પરેન અનાણત્તેન બલક્કારેનાપિ કરિયમાનપ્પયોગં મોચનસ્સાદેન સાદિયતિ, તસ્સાપિ મુત્તે પઠમપારાજિકે વિય સઙ્ઘાદિસેસોવ, અમુત્તે થુલ્લચ્ચયં. મોચનસ્સાદે ચેતનાય પન અસતિ કાયસંસગ્ગરાગેન સાદિયન્તસ્સાપિ મુત્તેપિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તીતિ આચરિયા વદન્તિ, તઞ્ચ યુત્તમેવ.

૨૬૬. કાયત્થમ્ભનવત્થુસ્મિં ચલનવસેન યથા અઙ્ગજાતે ઉપક્કમો સમ્ભવતિ, તથા વિજમ્ભિતત્તા આપત્તિ વુત્તા.

ઉપનિજ્ઝાયનવત્થુસ્મિં અઙ્ગજાતન્તિ જીવમાનઇત્થીનં પસ્સાવમગ્ગોવ અધિપ્પેતો, નેતરો.

૨૬૭. પુપ્ફાવલીતિ કીળાવિસેસો. તં કિર કીળન્તા નદીઆદીસુ છિન્નતટં ઉદકેન ચિક્ખલ્લં કત્વા તત્થ ઉભો પાદે પસારેત્વા નિસિન્ના પતન્તિ, ‘‘પુપ્ફાવલિય’’ન્તિપિ પાઠો. પવેસેન્તસ્સાતિ પયોજકત્તેન દ્વિકમ્મિકત્તા ‘‘વાલિકં અઙ્ગજાત’’ન્તિ ઉભયત્થાપિ ઉપયોગવચનં કતં. ચેતના, ઉપક્કમો, મુચ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૯. દુતિયે કેસુચિ વાતપાનેસુ વિવટેસુ બહિપિ અન્ધકારત્તા આલોકો ન પવિસતિ, વિવટકવાટેન અઞ્ઞતો આગચ્છન્તસ્સ આલોકસ્સ નિવારણતો કવાટસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ઘનન્ધકારોવ હોતિ, તાદિસાનિ સન્ધાય ‘‘યેસુ વિવટેસુ અન્ધકારો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં.

બ્રાહ્મણી અત્તનો અઙ્ગમઙ્ગાનં પરામસનક્ખણે અનાચારાનુકૂલા હુત્વા ન કિઞ્ચિ વત્વા ભિક્ખુનો વણ્ણભણનક્ખણે વુત્તત્તા આહ ‘‘પબ્બજિતુકામો મઞ્ઞેતિ સલ્લક્ખેત્વા’’તિ, પબ્બજિતુકામો વિયાતિ સલ્લક્ખેત્વાતિ અત્થો. કુલિત્થીનં એવં પરેહિ અભિભવનં નામ અચ્ચન્તાવમાનોતિ આહ ‘‘અત્તનો વિપ્પકાર’’ન્તિ.

૨૭૦. ઓતિણ્ણસદ્દસ્સ કમ્મસાધનપક્ખં સન્ધાય ‘‘યક્ખાદીહી’’તિઆદિ વુત્તં, કત્તુસાધનપક્ખં સન્ધાય ‘‘કૂપાદીની’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ ઇત્થિસરીરસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં.

૨૭૧. અસ્સાતિ હત્થગ્ગાહાદિકસ્સ સબ્બસ્સ.

૨૭૩. એતેસં પદાનન્તિ આમસનાદિપદાનં. ઇત્થિસઞ્ઞીતિ મનુસ્સિત્થિસઞ્ઞી. નં-સદ્દસ્સ કાયવિસેસનભાવેન એતં કાયન્તિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઓમસન્તો…પે… એકાવ આપત્તીતિ અનિવત્થં સન્ધાય વુત્તં, ન નિવત્થં. સનિવત્થાય પન મત્થકતો પટ્ઠાય હત્થં ઓતારેન્તસ્સ નિવત્થસાટકોપરિ હત્થે આરુળ્હે થુલ્લચ્ચયં. સાટકતો હત્થં ઓતારાપેત્વા જઙ્ઘતો પટ્ઠાય ઓમસન્તસ્સ પુન સઙ્ઘાદિસેસો.

યથાનિદ્દિટ્ઠનિદ્દેસેતિ યથાવુત્તકાયસંસગ્ગનિદ્દેસે. તેનાતિ યેન કારણેન વત્થુસઞ્ઞાદયો હોન્તિ, તેન કારણેન. યથાવુત્તસિક્ખાપદનિદ્દેસે વુત્તં ગરુકં ભિક્ખુનો કરેય્ય પકાસેય્યાતિ યોજના.

સઞ્ઞાય વિરાગિતમ્હીતિ સઞ્ઞાય વિરદ્ધાય. ઇદં નામ વત્થુન્તિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે આગતં, અનાગતઞ્ચ યં કિઞ્ચિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકં ફુસન્તસ્સ અનાપત્તિઅભાવં સન્ધાય વુત્તં.

સારત્તન્તિ કાયસંસગ્ગરાગેનેવ સારત્તં. વિરત્તન્તિ કાયસંસગ્ગરાગરહિતં માતુઆદિં સન્ધાય વદતિ. દુક્કટન્તિ માતુપેમાદિવસેન ગણ્હન્તસ્સ વસેન વુત્તં, વિરત્તમ્પિ ઇત્થિં કાયસંસગ્ગરાગેન ગણ્હન્તસ્સ પન સઙ્ઘાદિસેસો એવ. ઇમાય પાળિયા સમેતીતિ સમ્બન્ધો. કથં સમેતીતિ ચે? યદિ હિ ‘‘ઇત્થિયા કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને ઇત્થિસઞ્ઞા વિરાગિતા ભવેય્ય. કાયપ્પટિબદ્ધગ્ગહણેપિ થુલ્લચ્ચયેનાપિ ન ભવિતબ્બં ઇત્થિસઞ્ઞાય એવ પાળિયં (પારા. ૨૭૬) થુલ્લચ્ચયસ્સ વુત્તત્તા, તસ્મા ‘‘ઇત્થિયા કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામીતિ કાયં ગણ્હન્તસ્સ ઇત્થિસઞ્ઞા વિરાગિતા નામ ન હોતીતિ કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામીતિ કાયં ગણ્હતો ઇત્થિસઞ્ઞાય ચેવ કાયસંસગ્ગરાગસ્સ ચ કાયગ્ગહણસ્સ ચ સમ્ભવા યથાવત્થુકં સઙ્ઘાદિસેસમેવ આપજ્જતી’’તિ મહાસુમત્થેરેન વુત્તવાદોવ ઇમાય પાળિયા સમેતિ. અટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘સમ્બહુલા ઇત્થિયો બાહાહિ પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હામી’’તિ સઞ્ઞાય પરિક્ખિપતો મજ્ઝગતાનં વસેન થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. ન હિ તસ્સ ‘‘મજ્ઝગતા ઇત્થિયો કાયપ્પટિબદ્ધેન ગણ્હામી’’તિ સઞ્ઞા અત્થિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયપિ સમેતીતિ ગહેતબ્બં. નીલેન દુવિઞ્ઞેય્યભાવતો કાળિત્થી વુત્તા.

૨૭૯. સેવનાધિપ્પાયોતિ ફસ્સસુખસેવનાધિપ્પાયો. કાયપ્પટિબદ્ધામસનવારે કાયપ્પટિબદ્ધવસેન ફસ્સપટિવિજાનનં વેદિતબ્બં. ચિત્તુપ્પાદમત્તે આપત્તિયાભાવતો અનાપત્તીતિ ઇદં કાયસંસગ્ગરાગમત્તેન કાયચલનસ્સ અનુપ્પત્તિતો ઇત્થિયા કરિયમાનકાયચલનં સાદિયતોપિ પયોગાભાવં સન્ધાય વુત્તં. પઠમપારાજિકે પન પરેહિ ઉપક્કમિયમાનસ્સ અભાવતો સેવનાધિપ્પાયે ઉપ્પન્ને તેન અધિપ્પાયેન અઙ્ગજાતક્ખોભો સયમેવ અવસ્સં સઞ્જાયતિ, સો ચ તેન કતો નામ હોતીતિ પારાજિકં વુત્તં, તેનેવ નયેન પઠમસઙ્ઘાદિસેસેપિ પરેન કરિયમાનપયોગસાદિયમાનેપિ અઙ્ગજાતક્ખોભસમ્ભવેન આપત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ચતુત્થેતિ ‘‘ન ચ કાયેન વાયમતિ, ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતી’’તિ ઇમસ્મિં વારે. ફસ્સપટિવિજાનનમ્પીતિ અપિ-સદ્દેન તતિયવારે વિય વાયામોપિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયામસને વિયાતિ ઇદં પન ફસ્સપટિવિજાનનાભાવમત્તસ્સેવ નિદસ્સનં, ન પયોગાભાવસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં. મોક્ખાધિપ્પાયોતિ એત્થ ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિતાય અન્તરન્તરા કાયસંસગ્ગરાગે સમુપ્પન્નેપિ મોક્ખાધિપ્પાયસ્સ અવિચ્છિન્નતાય અનાપત્તિયેવ, વિચ્છિન્ને પન તસ્મિં આપત્તિ એવ.

પદભાજનીયવણ્ણનાનયો.

૨૮૧. એત્થ ગણ્હાહીતિ ન વત્તબ્બાતિ ગેહસિતપેમેન કાયપ્પટિબદ્ધેન ફુસને દુક્કટં સન્ધાય વુત્તં, કારુઞ્ઞેન પન વત્થાદિં ગહેતું અસક્કોન્તિં ‘‘ગણ્હા’’તિ વદન્તસ્સાપિ અવસસભાવપ્પત્તં ઉદકે નિમુજ્જન્તિં કારુઞ્ઞેન સહસા અનામાસન્તિ અચિન્તેત્વા કેસાદીસુ ગહેત્વા મોક્ખાધિપ્પાયેન આકડ્ઢતોપિ અનાપત્તિયેવ. ન હિ મીયમાનં માતરં ઉક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ. અઞ્ઞાતિકાય ઇત્થિયાપિ એસેવ નયો. ઉક્કટ્ઠાય માતુયાપિ આમાસો ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘માતર’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સા કાતબ્બં પન અઞ્ઞાસમ્પિ ઇત્થીનં કરોન્તસ્સાપિ અનાપત્તિયેવ અનામાસત્તે વિસેસાભાવા.

તિણણ્ડુપકન્તિ હિરિવેરાદિમૂલેહિ કેસાલઙ્કારત્થાય કતચુમ્બટકં. પરિવત્તેત્વાતિ અત્તનો નિવાસનાદિભાવતો અપનેત્વા. પૂજાદિઅત્થં પન તાવકાલિકમ્પિ આમસિતું વટ્ટતિ. સીસપસાધનકદન્તસૂચિઆદીતિ ઇદં સીસાલઙ્કારત્થાય પટપિલોતિકાદીહિ કતં સીસપસાધનકઞ્ચેવ દન્તસૂચિઆદિ ચાતિ દ્વિધા યોજેત્વા સીસપસાધનં સિપાટિકોપકરણત્થાય ચેવ દન્તસૂચિઉપકરણત્થાય ચ ગહેતબ્બન્તિ યથાક્કમં અત્થં દસ્સેતિ. કેસકલાપં બન્ધિત્વા તત્થ તિરિયં પવેસનત્થાય કતા દન્તસૂચિ એવ સીસપસાધનકદન્તસૂચીતિ એકમેવ કત્વા સિપાટિકાય પક્ખિપિત્વા પરિહરિતબ્બસૂચિયેવ તસ્સ તસ્સ કિચ્ચસ્સ ઉપકરણન્તિ સિપાટિકાસૂચિઉપકરણન્તિ એવં વા યોજના કાતબ્બા. પોત્થકરૂપન્તિ સુધાદીહિ કતં, પારાજિકવત્થુભૂતાનં તિરચ્છાનગતિત્થીનં સણ્ઠાનેન કતમ્પિ અનામાસમેવ. ઇત્થિરૂપાદીનિ દસ્સેત્વા કતં, વત્થભિત્તિઆદિઞ્ચ ઇત્થિરૂપં અનામસિત્વા વળઞ્જેતું વટ્ટતિ. એવરૂપેહિ અનામાસે કાયસંસગ્ગરાગે અસતિ કાયપ્પટિબદ્ધેન આમસતો દોસો નત્થિ. ભિન્દિત્વાતિ એત્થ અનામાસમ્પિ દણ્ડપાસાણાદીહિ ભેદનસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા, પાળિયમ્પિ આપદાસુ મોક્ખાધિપ્પાયસ્સ આમસનેપિ અનાપત્તિયા વુત્તત્તા ચ. સપ્પિનીઆદીહિ વાળમિગીહિ ચ ગહિતપાણકાનં મોચનત્થાય તં સપ્પિનીઆદિં વત્થદણ્ડાદીહિ પરિક્ખિપિત્વા ગહેતું, માતુઆદિં ઉદકે મીયમાનં વત્થાદીહિ ગહેતું, અસક્કોન્તિં કેસાદીસુ ગહેત્વા કારુઞ્ઞેન ઉક્ખિપિતું વટ્ટતીતિ અયમત્થો ગહેતબ્બોવ. અટ્ઠકથાયં ‘‘ન ત્વેવ આમસિતબ્બા’’તિ ઇદં પન વચનં અમીયમાનવત્થું સન્ધાય વુત્તન્તિ અયં અમ્હાકં ખન્તિ.

મગ્ગં અધિટ્ઠાયાતિ ‘‘મગ્ગો અય’’ન્તિ મગ્ગસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. પઞ્ઞપેત્વા દેન્તીતિ ઇદં સામીચિવસેન વુત્તં, તેહિ પન આસનં અપઞ્ઞપેત્વાવ નિસીદથાતિ વુત્તે સયમેવ પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતુમ્પિ વટ્ટતિ. તત્થજાતકાનીતિ અચ્છિન્દિત્વા ભૂતગામભાવેનેવ ઠિતાનિ. કીળન્તેનાતિ વુત્તત્તા સતિ પચ્ચયે આમસન્તસ્સ અનાપત્તિ. ભિક્ખુસન્તકં પન પરિભોગારહં સબ્બથા આમસિતું ન વટ્ટતિ દુરુપચિણ્ણત્તા. અનુપસમ્પન્નાનં દસ્સામીતિ ઇદં અપ્પટિગ્ગહેત્વા ગહણં સન્ધાય વુત્તં. અત્તનોપિ અત્થાય પટિગ્ગહેત્વા ગહણે દોસો નત્થિ અનામાસત્તાભાવા.

મણીતિ વેળુરિયાદિતો અઞ્ઞો જોતિરસાદિભેદો સબ્બોપિ મણિ. વેળુરિયોતિ અલ્લવેળુવણ્ણોમણિ, ‘‘મજ્જારક્ખિ મણ્ડલવણ્ણો’’તિપિ વદન્તિ. સિલાતિ મુગ્ગમાસવણ્ણા અતિસિનિદ્ધા કાળસિલા, મણિવોહારં આગતા રત્તસેતાદિવણ્ણા સુમટ્ઠાપિ સિલા અનામાસા એવાતિ વદન્તિ. રજતન્તિ કહાપણમાસાદિભેદં જતુમાસાદિં ઉપાદાય સબ્બં વુત્તાવસેસં રૂપિયં ગહિતં. લોહિતઙ્કોતિ રત્તમણિ. મસારગલ્લન્તિ કબરવણ્ણો મણિ, ‘‘મરકત’’ન્તિપિ વદન્તિ. ભેસજ્જત્થાય પિસિત્વા યોજિતાનં મુત્તાનં રતનભાવવિરહતો ગહણક્ખણેપિ રતનાકારેન અપેક્ખિતાભાવા ‘‘ભેસજ્જત્થાય પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યાવ પન તા મુત્તા રતનરૂપેન તિટ્ઠન્તિ, તાવ આમસિતું ન વટ્ટતિ એવ. એવં અઞ્ઞમ્પિ રતનપાસાણં પિસિત્વા ભેસજ્જે યોજનત્થાય ગહેતું વટ્ટતિ એવ, જાતરૂપરજતં પન પિસિત્વા યોજનભેસજ્જત્થાયપિ સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ, ગહટ્ઠેહિ યોજેત્વા દિન્નમ્પિ યદિ ભેસજ્જે સુવણ્ણાદિરૂપેન તિટ્ઠતિ, વિયોજેતુઞ્ચ સક્કા, તાદિસં ભેસજ્જમ્પિ ન વટ્ટતિ. તં અબ્બોહારિકત્તં ગતં ચે, વટ્ટતિ. ‘‘જાતિફલિકં ઉપાદાયા’’તિ વુત્તત્તા, સૂરિયકન્તચન્દકન્તાદિકં જાતિપાસાણં મણિમ્હિ એવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ધમનસઙ્ખો ચ ધોતવિદ્ધો ચ રતનમિસ્સો ચાતિ યોજેતબ્બં. વિદ્ધોતિ મણિઆદિભાવેન કતછિદ્દો.

રતનમિસ્સોતિ કઞ્ચનલતાદિવિચિત્તો, મુત્તાદિરતનખચિતો ચ, એતેન ધમનસઙ્ખતો અઞ્ઞો રતનમિસ્સોવ અનામાસોતિ દસ્સેતિ. સિલાયમ્પિ એસેવ નયો. પાનીયસઙ્ખોતિ ઇમિનાવ થાલકાદિઆકારેન કતસઙ્ખમયભાજનાનિ ભિક્ખૂનં સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. સેસાતિ રતનસંયુત્તં ઠપેત્વા અવસેસા.

બીજતો પટ્ઠાયાતિ ધાતુપાસાણતો પટ્ઠાય. પટિક્ખિપીતિ સુવણ્ણમયધાતુકરણ્ડકસ્સ, બુદ્ધરૂપાદિસ્સ ચ અત્તનો સન્તકકરણે નિસ્સગ્ગિયત્તા વુત્તં. ‘‘રૂપિયછડ્ડકટ્ઠાને’’તિ વુત્તત્તા રૂપિયછડ્ડકસ્સ જાતરૂપરજતં આમસિત્વા છડ્ડેતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. કેળાપયિતુન્તિ આમસિત્વા ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચારેતું. વુત્તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. કચવરમેવ હરિતું વટ્ટતીતિ ગોપકા વા હોન્તુ અઞ્ઞે વા, હત્થેન પુઞ્છિત્વા કચવરં અપનેતું વટ્ટતિ, મલમ્પિ પમજ્જિતું વટ્ટતિ એવાતિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ કેળાયનસદિસત્તા. આરકૂટલોહન્તિ સુવણ્ણવણ્ણો કિત્તિમલોહવિસેસો. તિવિધઞ્હિ કિત્તિમલોહં કંસલોહં વટ્ટલોહં હારકૂટલોહન્તિ. તત્થ તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં નામ. સીસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં. રસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં હારકૂટલોહં નામ. તં પન ‘‘જાતરૂપગતિક’’ન્તિ વુત્તત્તા ઉગ્ગણ્હતો નિસ્સગ્ગિયમ્પિ હોતીતિ કેચિ વદન્તિ. રૂપિયેસુ પન અગણિતત્તા નિસ્સગ્ગિયં ન હોતિ, આમસને, સમ્પટિચ્છને ચ દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં. સબ્બકપ્પિયોતિ યથાવુત્તસુવણ્ણાદિમયાનં સેનાસનપરિક્ખારાનં આમસનગોપનાદિવસેન પરિભોગો સબ્બથા કપ્પિયોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘ભિક્ખૂનં ધમ્મવિનયવણ્ણનટ્ઠાને’’તિ વુત્તત્તા સઙ્ઘિકમેવ સુવણ્ણાદિમયં સેનાસનં, સેનાસનપરિક્ખારા ચ વટ્ટન્તિ, ન પુગ્ગલિકાનીતિ ગહેતબ્બં.

ભિન્દિત્વાતિ પઠમમેવ અનામસિત્વા પાસાણાદિના કિઞ્ચિમત્તં ભેદં કત્વા પચ્છા કપ્પિયભણ્ડત્થાય અધિટ્ઠહિત્વા હત્થેન ગહેતું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘કપ્પિયભણ્ડં કરિસ્સામીતિ સબ્બમ્પિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ. એત્થાપિ કિઞ્ચિ ભિન્દિત્વા, વિયોજેત્વા વા આમસિતબ્બ.

ફલકજાલિકાદીનીતિ એત્થ સરપરિત્તાણાય હત્થેન ગહેતબ્બં કિટિકાફલકં અક્ખિરક્ખણત્થાય અયલોહાદીહિ જાલાકારેન કત્વા સીસાદીસુ પટિમુઞ્ચિતબ્બં જાલિકં નામ. આદિ-સદ્દેન કવચાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનામાસાનીતિ મચ્છજાલાદિપરૂપરોધકં સન્ધાય વુત્તં, ન સરપરિત્તાણં તસ્સ આવુધભણ્ડત્તાભાવા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘પરૂપરોધનિવારણં હી’’તિઆદિ. આસનસ્સાતિ ચેતિયસ્સ સમન્તા કતપરિભણ્ડસ્સ. બન્ધિસ્સામીતિ કાકાદીહિ અદૂસનત્થાય બન્ધિસ્સામિ.

‘‘ભેરિસઙ્ઘાટોતિ સઙ્ઘટિતચમ્મભેરી. વીણાસઙ્ઘાટોતિ સઙ્ઘટિતચમ્મવીણા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૨૮૧) વુત્તં. ‘‘ચમ્મવિનદ્ધાનિ વીણાભેરિઆદીની’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તવચનતો વિસેસાભાવા, ‘‘કુરુન્દિયં પના’’તિઆદિના તતો વિસેસસ્સ વત્તુમારદ્ધત્તા ચ ભેરિઆદીનં વિનદ્ધનોપકરણસમૂહો ભેરિવીણાસઙ્ઘાટોતિ વેદિતબ્બં સઙ્ઘટિતબ્બોતિ સઙ્ઘાટોતિ કત્વા. તુચ્છપોક્ખરન્તિ અવિનદ્ધચમ્મભેરિવીણાનં પોક્ખરં. આરોપિતચમ્મન્તિ પુબ્બે આરોપિતં હુત્વા પચ્છા તતો અપનેત્વા વિસું ઠપિતમુખચમ્મમત્તં, ન સેસોપકરણસહિતં. સહિતં પન સઙ્ઘાટોતિ અયં વિસેસો. ઓનહિતુન્તિ ભેરિપોક્ખરાદીનિ ચમ્મં આરોપેત્વા ચમ્મવટ્ટિઆદીહિ સબ્બેહિ ઉપકરણેહિ વિનન્ધિતું.

પાળિયં પણ્ડકસ્સાતિ પણ્ડકેન. પારાજિકપ્પહોનકકાલેતિ અકુથિતકાલે. કાયસંસગ્ગરાગાદિભાવે સબ્બાવત્થાયપિ ઇત્થિયા સણ્ઠાને પઞ્ઞાયમાને અનામાસદુક્કટં ન વિગચ્છતીતિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્કમાદીનં ઠાનાચાવનવસેન અચાલેતબ્બતાય ન કાયપ્પટિબદ્ધવોહારોતિ દુક્કટં વુત્તં.

૨૮૨. એકપદિકસઙ્કમોતિ તનુકસેતુ. ‘‘આવિઞ્છન્તો’’તિ વુત્તત્તા ચાલેતું યુત્તાય એવ રજ્જુયા થુલ્લચ્ચયં, ન ઇતરાય ભિત્તિથમ્ભાદિગતિકત્તાતિ આહ ‘‘યા મહારજ્જુ હોતી’’તિઆદિ. તેન ચાલેતું યુત્તે તનુકરજ્જુદણ્ડકે અચાલેત્વા ફુસન્તસ્સાપિ થુલ્લચ્ચયમેવાતિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. પટિચ્છાદેતબ્બાતિ છાદનાદિવસેન ગૂહિતબ્બા. મનુસ્સિત્થી, મનુસ્સિત્થિસઞ્ઞિતા, કાયસંસગ્ગરાગો, વાયામો, તેન હત્થાદીસુ ફુસનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૮૫. તતિયે અસદ્ધમ્મપટિસઞ્ઞુત્તન્તિ મેથુનધમ્મપટિસંયુત્તં. બાલાતિ સુભાસિતદુબ્ભાસિતં અજાનન્તી, સુરામદમત્તતાય ઉમ્મત્તકાદિભાવેન ચ અજાનન્તીપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હતિ. ન તાવ સીસં એતીતિ સઙ્ઘાદિસેસપચ્ચયત્તસઙ્ખાતં મત્થકં પારિપૂરિ ન હોતિ, મગ્ગમેથુનેહિ અઘટિતત્તા દુક્કટં પન હોતિ એવ.

અપસાદેતીતિ અપસાદકરવચનં કરોતિ. દોસં દેતીતિ દોસં પતિટ્ઠાપેતિ. તીહીતિ અનિમિત્તાસીતિઆદીનં પદાનં અદુટ્ઠુલ્લભાવેનાપિ અત્થયોજનારહત્તા પસ્સાવમગ્ગાદિપટિસઞ્ઞુત્તતાનિયમો નત્થીતિ વુત્તં, તેહિ પન અટ્ઠહિ પદેહિ પરિબ્બાજિકાવત્થુસ્મિં (પારા. ૨૮૯) વિય થુલ્લચ્ચયન્તિ વેદિતબ્બં.

કુઞ્ચિકપનાળિમત્તન્તિ કુઞ્ચિકાછિદ્દમત્તં. સુક્ખસોતાતિ દકસોતસ્સ સુક્ખતાય લોહિતવણ્ણવિગમો હોતીતિ વુત્તં.

સુદ્ધાનીતિ મેથુનાદિપદેહિ અયોજિતાનિપિ. મેથુનધમ્મેન ઘટિતાનેવાતિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં, વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગેહિપિ અનિમિત્તે ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો, પસ્સાવમગ્ગો વા ઈદિસો’’તિઆદિના ઘટિતેપિ આપત્તિકરાનેવ.

૨૮૬. ગરુકાપત્તિન્તિ ભિક્ખુનિયા ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાય પારાજિકાપત્તિં સન્ધાય વદતિ.

૨૮૭. હસન્તો હસન્તોતિ ઉપલક્ખણમત્તં, અહસન્તોપિ યેન કેનચિ આકારેન અત્તનો વિપરિણતચિત્તતં ઇત્થિયા પકાસેન્તો વદતિ, આપત્તિયેવ.

કાયચિત્તતોતિ હત્થમુદ્દાય ઓભાસેન્તસ્સ કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ.

૨૮૮. તસ્મા દુક્કટન્તિ અપ્પટિવિજાનનતો દુક્કટં, પટિવિજાનને પન સતિ થુલ્લચ્ચયમેવ પરિબ્બાજિકાવત્થુસ્મિં (પારા. ૨૮૯) વિય અખેત્તપદત્તા. ખેત્તપદે હિ પટિવિજાનન્તિયા સઙ્ઘાદિસેસોવ સિયા મેથુનધમ્મયાચનવત્થુદ્વયે (પારા. ૨૮૯) વિય, તં પન વત્થુદ્વયં મેથુનયાચનતો ચતુત્થસઙ્ઘાદિસેસે વત્તબ્બમ્પિ દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદમત્તેન પવત્તત્તા ઇધ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એવં ખેત્તપદેન વદન્તસ્સ ઇત્થિયા અપ્પટિવિજાનન્તિયા કિં હોતીતિ? કિઞ્ચાપિ અયં નામ આપત્તીતિ પાળિઅટ્ઠકથાસુ ન વુત્તં, અથ ખો થુલ્લચ્ચયેનેવેત્થ ભવિતબ્બં. તથા હિ અખેત્તપદે અપ્પટિવિજાનન્તિયા દુક્કટં, પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. ખેત્તપદે પન પટિવિજાનને સઙ્ઘાદિસેસોવ વુત્તો, અપ્પટિવિજાનને થુલ્લચ્ચયમેવ ભવિતું યુત્તં, ન દુક્કટં, અખેત્તપદતો વિસેસાભાવપ્પસઙ્ગોતિ ગહેતબ્બં. યથા ચેત્થ, એવં ચતુત્થસિક્ખાપદેપિ અખેત્તપદે પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, અપ્પટિવિજાનન્તિયા દુક્કટં, ખેત્તપદે પન અપ્પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયન્તિ વેદિતબ્બં. પાળિયં નવાવુતન્તિ નવવીતં.

૨૮૮. અસદ્ધમ્મં સન્ધાયાતિ મેથુનં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ પુત્તસમુપ્પત્તિયા બીજનિક્ખેપતો વપ્પપરિયાયં લભતીતિ.

સંસીદતીતિ વહતિ, સંસરીયતીતિ વા અત્થો. મનુસ્સિત્થી, તથાસઞ્ઞિતા, દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગો, તેન ઓભાસનં, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૦. ચતુત્થે પરેહિ પત્તે પાતિયમાનાનં ભિક્ખાપિણ્ડાનં પાતો સન્નિપાતોતિ પિણ્ડપાતોતિ ભિક્ખાહારો વુચ્ચતિ, તંસદિસતાય અઞ્ઞોપિ યો કોચિ ભિક્ખાચરિયં વિના ભિક્ખૂહિ લદ્ધો પિણ્ડપાતોત્વેવ વુચ્ચતિ. પતિ એતિ એતસ્માતિ પચ્ચયોતિ આહ ‘‘પતિકરણટ્ઠેન પચ્ચયો’’તિ. રોગદુક્ખાનં વા પટિપક્ખભાવેન અયતિ પવત્તતીતિ પચ્ચયો. સપ્પાયસ્સાતિ હિતસ્સ. નગરપરિક્ખારેહીતિ નગરં પરિવારેત્વા રક્ખણકેહિ. રાજૂનં ગેહપરિક્ખેપો પરિખા ઉદ્દાપો પાકારો એસિકા પલિઘો અટ્ટોતિ ઇમે સત્ત નગરપરિક્ખારાતિ વદન્તિ. સેતપરિક્ખારોતિ વિસુદ્ધિસીલાલઙ્કારો. અરિયમગ્ગો હિ ઇધ ‘‘રથો’’તિ અધિપ્પેતો, તસ્સ ચ સમ્માવાચાદયો અલઙ્કારટ્ઠેન ‘‘પરિક્ખારા’’તિ વુત્તા. ચક્કવીરિયોતિ વીરિયચક્કો. જીવિતપરિક્ખારાતિ જીવિતસ્સ પવત્તિકારણાનિ. સમુદાનેતબ્બાતિ સમ્મા ઉદ્ધં આનેતબ્બા પરિયેસિતબ્બા.

૨૯૧. ઉપચારેતિ યત્થ ઠિતો વિઞ્ઞાપેતું સક્કોતિ, તાદિસે ઠાને. કામો ચેવ હેતુ ચ પારિચરિયા ચ અત્થોતિ પાળિયં ‘‘અત્તનો કામં, અત્તનો હેતું, અત્તનો અધિપ્પાયં, અત્તનો પારિચરિય’’ન્તિ (પારા. ૨૯૨) વુત્તેસુ ઇમેસુ ચતૂસુ પદેસુ કામો, હેતુ, પારિચરિયા ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તે પઠમે અત્થવિકપ્પે વિગ્ગહવાક્યાધિપ્પાયસૂચનતો અત્થો. સેસન્તિ અધિપ્પાયપદમેકં. બ્યઞ્જનન્તિ બ્યઞ્જનમત્તં, પઠમવિકપ્પાનુપયોગિતાય વચનમત્તન્તિ અત્થો. દુતિયે અત્થવિકપ્પેપિ એસેવ નયો.

યથાવુત્તમેવ અત્થં પદભાજનેન સંસન્દિત્વા દસ્સેતું ‘‘અત્તનો કામં અત્તનો હેતું અત્તનો પારિચરિયન્તિ હિ વુત્તે જાનિસ્સન્તિ પણ્ડિતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અત્તનો હેતુ’’ન્તિ વુત્તે અત્તનો અત્થાયાતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, ‘‘અત્તનો કામં અત્તનો પારિચરિય’’ન્તિ વુત્તે કામેન પારિચરિયાતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા ઇમેહિ તીહિ પદેહિ અત્તનો અત્થાય કામેન પારિચરિયા અત્તકામપારિચરિયાતિ ઇમં અત્થવિકપ્પં વિઞ્ઞૂ જાનિસ્સન્તિ. ‘‘અત્તનો અધિપ્પાય’’ન્તિ વુત્તે પન અધિપ્પાય-સદ્દસ્સ કામિત-સદ્દેન સમાનત્થભાવતો અત્તના અધિપ્પેતકામિતટ્ઠેન અત્તકામપારિચરિયાતિ ઇમમત્થં વિકપ્પં વિઞ્ઞૂ જાનિસ્સન્તિ.

એતદગ્ગન્તિ એસા અગ્ગા. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદેપિ (પારા. ૨૮૫) કામં ‘‘યાચતિપિ આયાચતિપી’’તિ એવં મેથુનયાચનં આગતં, તં પન દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગવસેન વુત્તં, ઇધ પન અત્તનો મેથુનસ્સાદરાગવસેનાતિ અયં વિસેસો.

વિનીતવત્થૂસુ ‘‘અગ્ગદાનં દેહી’’તિ ઇદં અત્તનો અત્થાય વુત્તં, દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદે પન પરત્થાયપિ વુત્તે સીસં એતીતિ વેદિતબ્બં. સુભગાતિ ઇસ્સરિયાદીહિ સુન્દરેહિ ભગેહિ સમન્નાગતા. મનુસ્સિત્થી, તથાસઞ્ઞિતા, અત્તકામપારિચરિયાય રાગો, તેન કામપારિચરિયયાચનં, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૬. પઞ્ચમે પણ્ડિચ્ચેનાતિ સભાવઞાણેન. ગતિમન્તાતિ સભાવઞાણગતિયુત્તા. વેય્યત્તિયેનાતિ ઇત્થિકત્તબ્બેસુ સિક્ખિતઞાણેન. મેધાયાતિ અસિક્ખિતેસુપિ તંઇત્થિકત્તબ્બેસુ ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાય. છેકાતિ કાયેન પચનાદિકુસલા.

આવહનં આવાહો, દારિકાય ગહણં. વિધિના પરકુલે વહનં પેસનં વિવાહો, દારિકાય દાનં.

૨૯૭. રન્ધાપનં ભત્તપચાપનં. બ્યઞ્જનાદિસમ્પાદનં પચાપનં. ન ઉપાહટન્તિ ન દિન્નં. કયો નામ ગહણં. વિક્કયો નામ દાનં. તદુભયં સઙ્ગહેત્વા ‘‘વોહારો’’તિ વુત્તં.

૩૦૦. ‘‘અબ્ભુતં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના દુક્કટં હોતીતિ દીપેતિ. ‘‘પરાજિતેન દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા અદેન્તો ધુરનિક્ખેપેન કારેતબ્બો. અચિરકાલે અધિકારો એતસ્સ અત્થીતિ અચિરકાલાધિકારિકં, સઞ્ચરિત્તં. ‘‘અચિરકાલાચારિક’’ન્તિ વા પાઠો. અચિરકાલે આચારો અજ્ઝાચારો એતસ્સાતિ યોજના.

૩૦૧. કિઞ્ચાપિ એહિભિક્ખુઆદિકાપિ સઞ્ચરિત્તાદિપણ્ણત્તિવજ્જં આપત્તિં આપજ્જન્તિ, તેસં પન અસબ્બકાલિકત્તા, અપ્પકત્તા ચ ઇધાપિ ઞત્તિચતુત્થેનેવ કમ્મેન ઉપસમ્પન્નં સન્ધાય ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિપદભાજનમાહ. સઞ્ચરણં સઞ્ચરો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચરી, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરિત્તં. તેનાહ ‘‘સઞ્ચરણભાવ’’ન્તિ. સઞ્ચરતીતિ સઞ્ચરણો, પુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરણભાવો, તં ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સઞ્ચરણભાવન્તિ અત્થો.

જાયાભાવેતિ ભરિયભાવાય. જારભાવેતિ સામિભાવાય, તંનિમિત્તન્તિ અત્થો. નિમિત્તત્થે હિ એતં ભુમ્મવચનં. કિઞ્ચાપિ ‘‘જારત્તને’’તિ પદસ્સ પદભાજને ‘‘જારી ભવિસ્સસી’’તિ (પારા. ૩૦૨) ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પદભાજનં વુત્તં, ‘‘સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જેય્યા’’તિ પદસ્સ પન નિદ્દેસે ‘‘ઇત્થિયા વા પહિતો પુરિસસ્સ સન્તિકે ગચ્છતિ, પુરિસેન વા પહિતો ઇત્થિયા સન્તિકે ગચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા પુરિસસ્સાપિ સન્તિકે વત્તબ્બાકારં દસ્સેતું ‘‘જારત્તને’’તિ નિદ્દેસસ્સ ઇત્થિપુરિસસાધારણત્તા ‘‘ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતી’’તિ વુત્તં. પાળિયં પન પુરિસસ્સ મતિં ઇત્થિયા આરોચનવસેનેવ પદદ્વયેપિ યોજના કતા, તદનુસારેન ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચનાકારોપિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ.

ઇદાનિ પાળિયં વુત્તનયેનાપિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘પતિ ભવિસ્સસી’’તિ ઇદં જાયાસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગનિયમતો પુરિસપરિયાયેન વુત્તં, નિબદ્ધસામિકો ભવિસ્સસીતિ અત્થો. જારો ભવિસ્સસીતિ મિચ્છાચારભાવેન ઉપગચ્છનકો ભવિસ્સસીતિ અધિપ્પાયો.

૩૦૩. સેરિવિહારન્તિ સચ્છન્દચારં. અત્તનો વસન્તિ અત્તનો આણં. ગોત્તવન્તેસુ ગોત્ત-સદ્દો, ધમ્મચારીસુ ચ ધમ્મ-સદ્દો વત્તતીતિ આહ ‘‘સગોત્તેહી’’તિઆદિ. તત્થ સગોત્તેહીતિ સમાનગોત્તેહિ. સહધમ્મિકેહીતિ એકસ્સ સત્થુ સાસને સહચરિતબ્બધમ્મેહિ, સમાનકુલધમ્મેહિ વા. તેનેવાહ ‘‘એકં સત્થાર’’ન્તિઆદિ. એકગણપરિયાપન્નેહીતિ માલાકારાદિએકગણપરિયાપન્નેહિ.

સસ્સામિકા સારક્ખા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. પચ્છિમાનં દ્વિન્નન્તિ સારક્ખસપરિદણ્ડાનં. મિચ્છાચારો હોતીતિ તાસુ ગતપુરિસાનં વિય તાસમ્પિ મિચ્છાચારો હોતિ સસ્સામિકભાવતો. ન ઇતરાસન્તિ માતુરક્ખિતાદીનં અટ્ઠન્નં મિચ્છાચારો નત્થિ અસ્સામિકત્તા, તાસુ ગતાનં પુરિસાનમેવ મિચ્છાચારો હોતિ માતાદીહિ રક્ખિતત્તા. પુરિસા હિ પરેહિ યેહિ કેહિચિ ગોપિતં ઇત્થિં ગન્તું ન લભન્તિ, ઇત્થિયો પન કેનચિ પુરિસેન ભરિયાભાવેન ગહિતાવ પુરિસન્તરં ગન્તું ન લભન્તિ, ન ઇતરા અત્તનો ફસ્સસ્સ સયં સામિકત્તા. ન હિ માતાદયો સયં તાસં ફસ્સાનુભવનત્થં તા રક્ખન્તિ, કેવલં પુરિસગમનમેવ તાસં વારેન્તિ. તસ્મા કેનચિ અપરિગ્ગહિતફસ્સત્તા, અત્તનો ફસ્સત્તા ચ ઇત્થીનં ન મિચ્છાચારો, પુરિસાનં પન પરેહિ વારિતે અત્તનો અસન્તકટ્ઠાને પવિટ્ઠત્તા મિચ્છાચારોતિ વેદિતબ્બો.

ભોગેનાતિ ભોગહેતુ. ઉદપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. ધજ-સદ્દેન સેના એવ ઉપલક્ખિતાતિ આહ ‘‘ઉસ્સિતદ્ધજાયા’’તિઆદિ.

૩૦૫. બહિદ્ધા વિમટ્ઠન્તિ અઞ્ઞત્થ આરોચિતં. તં કિરિયં સમ્પાદેસ્સતીતિ તસ્સા આરોચેત્વા તં કિચ્ચં સમ્પાદેતુ વા મા વા, તં કિરિયં સમ્પાદને સામત્થિયં સન્ધાય વુત્તં. દારકં, દારિકઞ્ચ અજાનાપેત્વા માતાપિતુઆદીહિ માતાપિતુઆદીનઞ્ઞેવ સન્તિકં સાસને પેસિતેપિ પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણસઙ્ખાતાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ એવાતિ દટ્ઠબ્બં.

યં ઉદ્દિસ્સ સાસનં પેસિતં, તં એવ સન્ધાય તસ્સા માતુઆદીનં આરોચિતેપિ ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણભાવં દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિ ઉદાહટં, ઇદઞ્ચ વચનબ્યત્તયહેતુબ્યત્તયાનં ભેદેપિ બ્યત્તયસામઞ્ઞતો ઉદાહટન્તિ દટ્ઠબ્બં. તમ્પિ ઉદાહરણદોસં પરિહરિત્વા સુત્તાનુલોમતં દસ્સેતું ‘‘તં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના સમેતીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – યથા સયં અનારોચેત્વા અઞ્ઞેસં અન્તેવાસિકાદીનં વત્વા વીમંસાપેત્વા પચ્ચાહરન્તસ્સ નત્થિ વિસઙ્કેતો, એવં તસ્સા સયં અનારોચેત્વા આરોચનત્થં માતુઆદીનં વદન્તસ્સાપિ માતુઆદયો તં કિરિયં સમ્પાદેન્તુ વા મા વા. યદિ હિ તેસં માતુઆદીનં તુણ્હીભૂતભાવમ્પિ પચ્ચાહરતિ, વિસઙ્કેતો નત્થીતિ.

ઘરકિચ્ચં નેતીતિ ઘરણી. અઞ્ઞતરં વદન્તસ્સ વિસઙ્કેતં અદિન્નાદાનાદીસુ આણત્તિયં વત્થુસઙ્કેતો વિયાતિ અધિપ્પાયો. મૂલટ્ઠાનઞ્ચ વસેનાતિ એત્થ પુરિસસ્સ માતુઆદયો સાસનપેસને મૂલભૂતત્તા ‘‘મૂલટ્ઠા’’તિ વુત્તા.

૩૨૨. પાળિયં માતુરક્ખિતાય માતા ભિક્ખું પહિણતીતિ એત્થ અત્તનો વા ધીતુ સન્તિકં ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ ભિક્ખું પહિણતિ, પુરિસસ્સ વા તસ્સ ઞાતકાનં વા સન્તિકં ‘‘મમ ધીતા ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ પહિણતીતિ ગહેતબ્બં. એસેવ નયો સેસેસુપિ. પુબ્બે વુત્તનયત્તાતિ પઠમસઙ્ઘાદિસેસે વુત્તનયત્તા.

૩૩૮. અન્તે એકેનાતિ એકેન પદેન. એત્તોવ પક્કમતીતિ અપચ્ચાહરિત્વા તતોવ પક્કમતિ. ‘‘અનભિનન્દિત્વા’’તિ ઇદં તથા પટિપજ્જમાનં સન્ધાય વુત્તં. સતિપિ અભિનન્દને સાસનં અનારોચેન્તો પન ન વીમંસતિ નામ. તતિયપદે વુત્તનયેનાતિ ‘‘સો તસ્સા વચનં અનભિનન્દિત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. પાળિયં અન્તેવાસિં વીમંસાપેત્વાતિ ‘‘અયં તેસં વત્તું સમત્થો’’તિ અન્તેવાસિના વીમંસાપેત્વા. સચે પન સો અન્તેવાસિકો તં વચનં આદિયિત્વા તુણ્હી હોતિ, તસ્સાપિ તં પવત્તિં પચ્ચાહરન્તસ્સ આચરિયસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોવ માતુઆદીસુ તુણ્હીભૂતેસુ તેસં તુણ્હિભાવં પચ્ચાહરન્તસ્સ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

પાળિયં ચતુત્થવારે અસતિપિ ગચ્છન્તો સમ્પાદેતિ, આગચ્છન્તો વિસંવાદેતિ અનાપત્તીતિ અત્થતો આપન્નમેવાતિકત્વા વુત્તં ‘‘ચતુત્થે અનાપત્તી’’તિ.

૩૪૦. કારુકાનન્તિ વડ્ઢકીઆદીનં તચ્છકઅયોકારતન્તવાયરજકન્હાપિતકા પઞ્ચ કારવો ‘‘કારુકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવરૂપેન…પે… અનાપત્તીતિ તાદિસં ગિહિવેય્યાવચ્ચમ્પિ ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

કાયતો સમુટ્ઠાતીતિ પણ્ણત્તિં વા અલંવચનીયભાવં વા તદુભયં વા અજાનન્તસ્સ કાયતો સમુટ્ઠાતિ. એસ નયો ઇતરદ્વયેપિ. અલંવચનીયા હોન્તીતિ ઇત્થી વા પુરિસો વા ઉભોપિ વા જાયાભાવે, સામિકભાવે ચ નિક્ખિત્તછન્દતાય અચ્ચન્તવિયુત્તત્તા પુન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગમત્થં ‘‘મા એવં અકરિત્થા’’તિઆદિના વચનીયતાય વત્તબ્બતાય અલં અરહાતિ અલંવચનીયા, અલં વા કત્તું અરહં સન્ધાનવચનમેતેસુ ઇત્થિપુરિસેસૂતિ અલંવચનીયા, સન્ધાનકારસ્સ વચનં વિના અસઙ્ગચ્છનકા પરિચ્ચત્તાયેવાતિ અધિપ્પાયો.

પણ્ણત્તિં પન જાનિત્વાતિ એત્થ અલંવચનીયભાવં વાતિ વત્તબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તદુભયં પન જાનિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ભિક્ખું અજાનાપેત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં પણ્ણે લિખિત્વા ‘‘ઇમં પણ્ણં અસુકસ્સ દેહી’’તિ દિન્નં હરન્તસ્સ સઞ્ચરિત્તં ન હોતિ. પણ્ણત્તિઅલંવચનીયભાવઅજાનનવસેનેવ હિ ઇમં સિક્ખાપદં અચિત્તકં, ન સબ્બેન સબ્બં સઞ્ચરણભાવમ્પિ અજાનનવસેન, પાળિયઞ્ચ અટ્ઠકથાયઞ્ચ આરોચનમેવ દસ્સિતં. તસ્મા સન્દસ્સનત્થં ઞત્વા પણ્ણસન્દસ્સનવસેનાપિ કાયેન વા વાચાય વા આરોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતીતિ ગહેતબ્બં.

૩૪૧. યથા યથા યેસુ યેસુ જનપદેસૂતિ પરિચ્ચત્તભાવપ્પકાસનત્થં કત્તબ્બં પણ્ણદાનઞાતિજનિસ્સરાદિજાનાપનાદિતંતંદેસનિયતં પકારં દસ્સેતિ, ઇદઞ્ચ નિબદ્ધભરિયાભાવેન ગહિતં સન્ધાય વુત્તં. અત્તનો રુચિયા સઙ્ગતાનં પન ઇત્થીનં, મુહુત્તિકાય ચ પુરિસે ચિત્તસ્સ વિરજ્જનમેવ અલંવચનીયભાવે કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુટ્ઠુલ્લાદીસુપીતિ આદિ-સદ્દેન અત્તકામસઞ્ચરિત્તાનિ સઙ્ગણ્હાતિ, એત્થ પન પાળિયં કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી ન યક્ખી’’તિઆદિના મનુસ્સિત્થિપુરિસા ન દસ્સિતા, તથાપિ ‘‘દસ ઇત્થિયો માતુરક્ખિતા’’તિઆદિના મનુસ્સિત્થીનઞ્ઞેવ દસ્સિતત્તા પુરિસાનમ્પિ તદનુગુણાનમેવ ગહેતબ્બતો મનુસ્સજાતિકાવ ઇત્થિપુરિસા ઇધાધિપ્પેતા. તસ્મા યેસુ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, તેસં મનુસ્સજાતિકતા, ન નાલંવચનીયતા, પટિગ્ગણ્હન, વીમંસન, પચ્ચાહરણાનીતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૪૨. છટ્ઠે એત્તકેનાતિ એત્તકેન દારુઆદિના. અપરિચ્છિન્નપ્પમાણાયોતિ અપરિચ્છિન્નદારુઆદિપમાણાયો. મૂલચ્છેજ્જાયાતિ પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનો એવ સન્તકકરણવસેનાતિ અત્થો. એવં યાચતો અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિદુક્કટઞ્ચેવ દાસપટિગ્ગહણદુક્કટઞ્ચ હોતિ ‘‘દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વચનં નિસ્સાય અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તત્તા. સકકમ્મન્તિ પાણવધકમ્મં. ઇદઞ્ચ પાણાતિપાતદોસપરિહારાય દુક્કટં વુત્તં, ન વિઞ્ઞત્તિપરિહારાય. અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બાતિ સામીચિદસ્સનત્થં વુત્તં, સુદ્ધચિત્તેન પન હત્થકમ્મં યાચન્તસ્સ આપત્તિ નામ નત્થિ. યદિચ્છકં કારાપેતું વટ્ટતીતિ ‘‘હત્થકમ્મં યાચામિ, દેથા’’તિઆદિના અયાચિત્વાપિ વટ્ટતિ. સકિચ્ચપસુતમ્પિ એવં કારાપેન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિ નત્થિ એવ, સામીચિદસ્સનત્થં પન વિભજિત્વા વુત્તં.

સબ્બકપ્પિયભાવદીપનત્થન્તિ સબ્બસો કપ્પિયભાવદીપનત્થં. મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતીતિ ‘‘મૂલં દસ્સામા’’તિ પઠમં વુત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિ વા મૂલન્તિ વચનસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયવત્થુસામઞ્ઞવચનત્તેપિ નિટ્ઠિતભતિકિચ્ચાનં દાપનતો અકપ્પિયવત્થુસાદિયનં વા ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અપરિગ્ગહિતં.

મઞ્ચ…પે… ચીવરાદીનિ કારાપેતુકામેનાપીતિઆદીસુ ચીવરં કારાપેતુકામસ્સ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતન્તવાયેહિ હત્થકમ્મયાચનવસેન વાયાપને વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા દુક્કટાભાવેપિ ચીવરવાયાપનસિક્ખાપદેન યથારહં પાચિત્તિયદુક્કટાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. અકપ્પિયકહાપણાદિ ન દાતબ્બન્તિ કપ્પિયમુખેન લદ્ધમ્પિ હત્થકમ્મકરણત્થાય ઇમસ્સ કહાપણં દેહીતિ વત્વા દાનં ન વટ્ટતીતિ વુત્તં. પુબ્બે કતકમ્મસ્સ દાપને કિઞ્ચાપિ દોસો ન દિસ્સતિ, તથાપિ અસારુપ્પમેવાતિ વદન્તિ. કતકમ્મત્થાયપિ કાતબ્બકમ્મત્થાયપિ કપ્પિયવોહારેન પરિયાયતો ભતિં દાપેન્તસ્સ નત્થિ દોસો. વત્તન્તિ ચારિત્તં, આપત્તિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો.

કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ સાખાય મક્ખિકબીજનેન પણ્ણાદિચ્છેદે બીજગામકોપનસ્સ ચેવ તત્થ લગ્ગરજાદિઅપ્પટિગ્ગહિતસ્સ ચ પરિહારત્થાય વુત્તં. તદુભયાસઙ્કાય અસતિ તથા અકરણે દોસો નત્થિ. નદીયાદીસુ ઉદકસ્સ અપરિગ્ગહિતતાય ‘‘આહરાતિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘ન આહટં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞત્તિયા આપન્નં દુક્કટં દેસેત્વાપિ તં વત્થું પરિભુઞ્જન્તસ્સ પુન પરિભોગે દુક્કટમેવ, પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન વટ્ટતિ. ‘‘અલજ્જીહિ પન ભિક્ખૂહિ વા સામણેરેહિ વા હત્થકમ્મં ન કારેતબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા અત્તનો અત્થાય યંકિઞ્ચિ હત્થકમ્મં કારેતું ન વટ્ટતિ. યં પન અલજ્જી નિવારિયમાનોપિ બીજનાદિં કરોતિ, તત્થ દોસો નત્થિ. ચેતિયકમ્માદીનિ પન તેહિ કારાપેતું વટ્ટતિ. એત્થ ચ ‘‘અલજ્જીહિ સામણેરેહી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિઆદિ (પરિ. ૩૫૯) અલજ્જીલક્ખણં ઉક્કટ્ઠવસેન ઉપસમ્પન્ને પટિચ્ચ ઉપલક્ખણતો વુત્તન્તિ તંલક્ખણવિરહિતાનં સામણેરાદીનં લિઙ્ગત્થેનકગોત્રભુપરિયોસાનાનં ભિક્ખુપટિઞ્ઞાનં દુસ્સીલાનમ્પિ સાધારણવસેન અલજ્જિતાલક્ખણં યથાવિહિતપટિપત્તિયં સઞ્ચિચ્ચ અતિટ્ઠનમેવાતિ ગહેતબ્બં.

આહરાપેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વિઞ્ઞત્તિક્ખણે વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા, પટિલાભક્ખણે ગોણાનં સાદિયનપચ્ચયા ચ દુક્કટં. ગોણઞ્હિ અત્તનો અત્થાય અવિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધમ્પિ સાદિતું ન વટ્ટતિ ‘‘હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વુત્તત્તા. તેનેવાહ ‘‘ઞાતિપવારિતટ્ઠાનતોપિ મૂલચ્છેજ્જાય યાચિતું ન વટ્ટતી’’તિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞત્તિદુક્કટાભાવેપિ અકપ્પિયવત્થુયાચનેપિ પટિગ્ગહણેપિ દુક્કટમેવ. રક્ખિત્વાતિ ચોરાદિઉપદ્દવતો રક્ખિત્વા. જગ્ગિત્વાતિ તિણદાનાદીહિ પોસેત્વા.

ઞાતિપવારિતટ્ઠાને પન વટ્ટતીતિ સકટસ્સ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા મૂલચ્છેજ્જવસેન યાચિતું વટ્ટતિ. તાવકાલિકં વટ્ટતીતિ ઉભયત્થાપિ વટ્ટતીતિ અત્થો. વાસિઆદીનિ પુગ્ગલિકાનિપિ વટ્ટન્તીતિ આહ ‘‘એસ નયો વાસી’’તિઆદિ. વલ્લિઆદીસુ ચ પરપરિગ્ગહિતેસુ ચ એસેવ નયોતિ યોજેતબ્બં. ‘‘ગરુભણ્ડપ્પહોનકેસુયેવા’’તિ ઇદં વિઞ્ઞત્તિં સન્ધાય વુત્તં. અદિન્નાદાને પન તિણસલાકં ઉપાદાય પરપરિગ્ગહિતં થેય્યચિત્તેન ગણ્હતો અવહારો એવ, ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. વલ્લિઆદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પાળિઆગતાનં (પારા. ૩૪૯) વેળુઆદીનં સઙ્ગહો. તત્થ યસ્મિં પદેસે હરિતાલજાતિહિઙ્ગુલાદિ અપ્પકમ્પિ મહગ્ઘં હોતિ, તત્થ તં તાલપક્કપમાણતો ઊનમ્પિ ગરુભણ્ડમેવ, વિઞ્ઞાપેતુઞ્ચ ન વટ્ટતિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિ. પરિકથાદીસુ ‘‘સેનાસનં સમ્બાધ’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯) પરિયાયેન કથનં પરિકથા નામ. ઉજુકમેવ અકથેત્વા ‘‘ભિક્ખૂનં કિં પાસાદો ન વટ્ટતી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯) અધિપ્પાયો યથાવિભૂતો હોતિ, એવં ભાસનં ઓભાસો નામ. સેનાસનાદિઅત્થં ભૂમિપરિકમ્માદિકરણવસેન પચ્ચયુપ્પાદાય નિમિત્તકરણં નિમિત્તકમ્મં નામ. ઉક્કમન્તીતિ અપગચ્છન્તિ.

૩૪૪. મણિ કણ્ઠે અસ્સાતિ મણિકણ્ઠો. દેવવણ્ણન્તિ દેવત્તભાવં.

૩૪૫. પાળિયં પત્તેન મે અત્થોતિ (પારા. ૩૪૫) અનત્થિકમ્પિ પત્તેન ભિક્ખું એવં વદાપેન્તો ભગવા સોત્થિયા મન્તપદવસેન વદાપેસિ. સોપિ ભિક્ખુ ભગવતા આણત્તવચનં વદેમીતિ અવોચ, તેનસ્સ મુસા ન હોતિ. અથ વા ‘‘પત્તેન મે અત્થો’’તિ ઇદં ‘‘પત્તં દદન્તૂ’’તિ ઇમિના સમાનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો મણિના મે અત્થોતિ એત્થાપિ. તસ્મા અઞ્ઞેસમ્પિ એવરૂપં કથેન્તસ્સ, કથાપેન્તસ્સ ચ વચનદોસો નત્થીતિ ગહેતબ્બં.

૩૪૯. ઉદ્ધંમુખં લિત્તા ઉલ્લિત્તા, છદનસ્સ અન્તો લિમ્પન્તા હિ યેભુય્યેન ઉદ્ધંમુખા લિમ્પન્તિ. તેનાહ ‘‘અન્તોલિત્તા’’તિ. અધોમુખં લિત્તા અવલિત્તા. બહિ લિમ્પન્તા હિ યેભુય્યેન અધોમુખા લિમ્પન્તિ. તેનાહ ‘‘બહિલિત્તા’’તિ.

બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્યાતિ યસ્મા ‘‘કારયમાનેના’’તિ ઇમસ્સ હેતુકત્તુવચનસ્સ ‘‘કરોન્તેના’’તિ ઇદં સુદ્ધકત્તુવચનં પરિયાયવચનં ન હોતિ, તસ્મા ‘‘કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વા’’તિ કારયમાનેનાતિ બહુઉદ્દેસપદાનુગુણં કરણવચનેનેવ પદત્થં કત્વા નિદ્દેસે કતે બ્યઞ્જનં વિરુદ્ધં ભવેય્ય, તથા પન પદત્થવસેન અદસ્સેત્વા સામત્થિયતો સિદ્ધમેવત્થં દસ્સેતું પચ્ચત્તવસેન ‘‘કરોન્તો વા કારાપેન્તો વા’’તિ પદભાજનં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અત્થમત્તમેવા’’તિઆદિ. પદત્થતો, સામત્થિયતો ચ લબ્ભમાનં અત્થમત્તમેવાતિ અત્થો. યઞ્હિ કારયમાનેન પટિપજ્જિતબ્બં, તં કરોન્તેનાપિ પટિપજ્જિતબ્બમેવાતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં દટ્ઠબ્બં.

ઉદ્દેસોતિ સામિભાવેન ઉદ્દિસિતબ્બો. સેતકમ્મન્તિ સેતવણ્ણકરણત્થં સેતવણ્ણમત્તિકાય વા સુધાય વા કતતનુકલેપો, તેન પન સહ મિનિયમાને પમાણાતિક્કન્તં હોતીતિ સઙ્કાનિવારણત્થં આહ ‘‘અબ્બોહારિક’’ન્તિ. તેન પમાણાતિક્કન્તવોહારં ન ગચ્છતિ કુટિયા અનઙ્ગત્તાતિ અધિપ્પાયો.

યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ વુત્તનયં દસ્સેન્તેન ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘આયામતો ચ વિત્થારતો ચા’’તિ અવત્વા ‘‘આયામતો વા વિત્થારતો વા’’તિ વિકપ્પત્થસ્સ વા-સદ્દસ્સ વુત્તત્તા એકતોભાગે વડ્ઢિતેપિ આપત્તીતિ પકાસિતન્તિ અધિપ્પાયો. તિહત્થાતિ પકતિહત્થેન તિહત્થા, ‘‘વડ્ઢકીહત્થેના’’તિપિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૪૮-૩૪૯) વદન્તિ, તં ‘‘યત્થ…પે… અયં કુટીતિ સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતિ વડ્ઢકીહત્થેન તિહત્થાયપિ કુટિયા પમાણયુત્તસ્સ મઞ્ચસ્સ સુખેન પરિવત્તનતો. ‘‘ઊનકચતુહત્થા વા’’તિ ઇદઞ્ચ પચ્છિમપ્પમાણયુત્તસ્સ મઞ્ચસ્સ અપરિવત્તનારહં સન્ધાય વુત્તં. યદિ હિ પકતિહત્થેન ચતુહત્થાયપિ કુટિયા પમાણયુત્તો મઞ્ચો ન પરિવત્તતિ, સા અકુટીયેવ, તસ્મા મઞ્ચપરિવત્તનમત્તેનેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. પમાણયુત્તો મઞ્ચોતિ સબ્બપચ્છિમપ્પમાણયુત્તો મઞ્ચો. સો હિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિકો, અટ્ઠવિદત્થિકો વા હોતિ, તતો ખુદ્દકો મઞ્ચો સીસૂપધાનં ઠપેત્વા પાદં પસારેત્વા નિપજ્જિતું ન પહોતિ. પમાણતો ઊનતરમ્પીતિ ઉક્કટ્ઠપ્પમાણતો ઊનતરમ્પિ, ઇદઞ્ચ હેટ્ઠિમપ્પમાણયુત્તાયપિ વત્થુદેસના કાતબ્બા, ન વાતિ સન્દેહનિવત્તનત્થં વુત્તં.

કલલલેપોતિ કેનચિ સિલેસેન કતલેપો, સેતરત્તાદિવણ્ણકરણત્થં કતતમ્બમત્તિકાદિકલલલેપો વા. તેનાહ ‘‘અલેપો એવા’’તિ. તેન તળાકાદીસુ ઘનેન કલલેન કતબહલલેપો મત્તિકાલેપને એવ પવિસતિ લેપવોહારગમનતોતિ દસ્સેતિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટો નામ દ્વારબાહસઙ્ખાતો ચતુરસ્સદારુસઙ્ઘાટો, યત્થ સઉત્તરપાસં કવાટં અપસ્સાય દ્વારં પિદહન્તિ.

ઓલોકેત્વાપીતિ અપલોકેત્વાપિ, અપલોકનકમ્મવસેનાપીતિ અત્થો, અપસદ્દસ્સાપિ ઓઆદેસો કતોતિ દટ્ઠબ્બો.

૩૫૩. નિબદ્ધગોચરટ્ઠાનમ્પીતિ એત્થ ગોચરાય પક્કમન્તાનં હત્થીનં નિબદ્ધગમનમગ્ગોપિ સઙ્ગય્હતિ. એતેસન્તિ સીહાદીનં. ગોચરભૂમીતિ આમિસગ્ગહણટ્ઠાનં. ન ગહિતાતિ પટિક્ખિપિતબ્બભાવેન ન ગહિતા, ન વારિતાતિ અત્થો. સીહાદીનઞ્હિ ગોચરગ્ગહણટ્ઠાનં હત્થીનં વિય નિબદ્ધં ન હોતિ, યત્થ પન ગોમહિંસાદિપાણકા સન્તિ, દૂરમ્પિ તં ઠાનં સીઘં ગન્ત્વા ગોચરં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તેસં તં ન વારિતં, નિબદ્ધગમનમગ્ગોવ વારિતો આસયતો ગમનમગ્ગસ્સ નિબદ્ધત્તા. અઞ્ઞેસમ્પિ વાળાનન્તિ અરઞ્ઞમહિંસાદીનં. આરોગ્યત્થાયાતિ નિરુપદ્દવાય. સેસાનીતિ પુબ્બણ્ણનિસ્સિતાદીનિ સોળસ. તાનિ ચ જનસમ્મદ્દમહાસમ્મદ્દકુટિવિલોપસરીરપીળાદિઉપદ્દવેહિ સઉપદ્દવાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અભિહનન્તિ એત્થાતિ અબ્ભાઘાતં. ‘‘વેરિઘર’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘ચોરાનં મારણત્થાય કત’’ન્તિ વુત્તં.

ધમ્મગન્ધિકાતિ ધમ્મેન દણ્ડનીતિયા હત્થપાદાદિચ્છિન્દનગન્ધિકા. ગન્ધિકાતિ ચ યસ્સ ઉપરિ હત્થાદિં ઠપેત્વા છિન્દન્તિ, તાદિસં દારુખણ્ડફલકાતિ વુચ્ચતિ, તેન ચ ઉપલક્ખિતં ઠાનં. પાળિયં રચ્છાનિસ્સિતન્તિ રથિકાનિસ્સિતં. ચચ્ચરનિસ્સિતન્તિ ચતુન્નં રથિકાનં સન્ધિનિસ્સિતં. સકટેનાતિ ઇટ્ઠકસુધાદિભણ્ડાહરણસકટેન.

પાચિનન્તિ સેનાસનસ્સ ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ તલાવસાનં ચિનિતબ્બવત્થુકં અધિટ્ઠાનં, યસ્સ ઉપરિ ભિત્તિથમ્ભાદીનિ ચ પતિટ્ઠપેન્તિ. તેનાહ ‘‘તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ ઇધ પુબ્બપયોગસહપયોગાનં અદિન્નાદાને વિય વિસેસો નત્થિ, તથાપિ તેસં વિભાગેન દસ્સનં ભિન્દિત્વા વા પુન કાતબ્બાતિ એત્થ કુટિયા ભેદેન પરિચ્છેદદસ્સનત્થં કતં. તદત્થાયાતિ તચ્છનત્થાય. એવં કતન્તિ અદેસિતવત્થુકં પમાણાતિક્કન્તં વા કતં. પણ્ણસાલન્તિ પણ્ણકુટિયા તિણપણ્ણચુણ્ણસ્સ અપરિપતનત્થાય અન્તો ચ બહિ ચ લિમ્પન્તિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘પણ્ણસાલં લિમ્પતી’’તિ.

અન્તોલેપેનેવ નિટ્ઠાપેતુકામં સન્ધાય ‘‘અન્તોલેપે વા’’તિઆદિ વુત્તં. બહિલેપે વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્મિન્તિ દ્વારબન્ધે વા વાતપાને વા ઠપિતેતિ યોજેતબ્બં. તસ્સોકાસન્તિ તસ્સ દ્વારબન્ધાદિસ્સ ઓકાસભૂતં છિદ્દં. પુન વડ્ઢેત્વાતિ પુબ્બે ઠપિતોકાસં ખુદ્દકં ચે, તં દ્વારવાતપાનચ્છિદ્દભેદનેન પુન વડ્ઢેત્વા. ઠપિતેતિ દ્વારબન્ધે વા ગવક્ખસઙ્ઘાટે વા આનેત્વા તસ્મિં વડ્ઢિતે વા અવડ્ઢિતે વા છિદ્દે પતિટ્ઠાપિતે. લેપો ન ઘટીયતીતિ સમન્તતો દિન્નો લેપો તથા ઠપિતેન દ્વારબન્ધનેન વા વાતપાનેન વા સદ્ધિં ન ઘટીયતિ, એકાબદ્ધં ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ દ્વારબન્ધં વા વાતપાનં વા. પઠમમેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ તેસં સમન્તતો પુબ્બેવ લેપસ્સ ઘટેત્વા નિટ્ઠાપિતત્તા દ્વારબન્ધવાતપાનાનં ઠપનતો પુબ્બે એવ સઙ્ઘાદિસેસો.

લેપઘટનેનેવાતિ ઇટ્ઠકાહિ કતવાતપાનાદીનિ વિના સમન્તા લેપઘટનેનેવ આપત્તિ વાતપાનાદીનં અલેપોકાસત્તા, ઇટ્ઠકાહિ કતત્તા વા, વાતપાનાદીસુપિ લેપસ્સ ભિત્તિલેપેન સદ્ધિં ઘટનેનેવાતિપિ અત્થં વદન્તિ. તત્થાતિ પણ્ણસાલાયં. આલોકત્થાય અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં ઠપેત્વા લિમ્પતીતિ દારુકુટ્ટસ્સ દારૂનમન્તરા અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં વિવરં યાવ લિમ્પતિ, તાવ આલોકત્થાય ઠપેત્વા અવસેસં સકુટ્ટચ્છદનં લિમ્પતિ, પચ્છા એતં વિવરં લિમ્પિસ્સામીતિ એવં ઠપને અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. સચે પન એવં અકત્વા સબ્બદાપિ આલોકત્થાય વાતપાનવસેન ઠપેતિ, વાતપાનદ્વારસઙ્ઘાટે ઘટિતે લેપો ચ ઘટીયતિ, પઠમમેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. મત્તિકાકુટ્ટમેવ મત્તિકાલેપસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘સચે મત્તિકાય કુટ્ટં કરોતિ, છદનલેપેન સદ્ધિં ઘટને આપત્તી’’તિ. ઉભિન્નં અનાપત્તીતિ પુરિમસ્સ લેપસ્સ અઘટિતત્તા દુતિયસ્સ અત્તુદ્દેસિકતાય અસમ્ભવતો.

૩૫૪. આપત્તિભેદદસ્સનત્થન્તિ તત્થ ‘‘સારમ્ભે ચ અપરિક્કમને ચ દુક્કટં અદેસિતવત્થુકતાય, પમાણાતિક્કન્તતાય ચ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ એવં આપત્તિયેવ વિભાગદસ્સનત્થં.

૩૬૧. અનિટ્ઠિતે કુટિકમ્મેતિ લેપપરિયોસાને કુટિકમ્મે એકપિણ્ડમત્તેનપિ અનિટ્ઠિતે. ‘‘અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા’’તિ ઇદં મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. યેન પન લદ્ધં, તસ્સાપિ તં નિટ્ઠાપેન્તસ્સ ‘‘પરેહિ વિપ્પકતં અત્તના પરિયોસાપેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિઆદિવચનતો (પારા. ૩૬૩) આપત્તિયેવ. પુબ્બે કતકમ્મમ્પિ લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય અત્તનો અત્થાયેવ કતં નામ હોતિ, તસ્મા તેનાપિ સઙ્ઘસ્સ વા સામણેરાદીનં વા દત્વા નિટ્ઠાપેતબ્બં. ‘‘અઞ્ઞસ્સ વા’’તિ ઇદં અનુપસમ્પન્નંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, કેચિ પન ‘‘પરતો લદ્ધાય કુટિયા નિટ્ઠાપને અનાપત્તિઆદિતો પટ્ઠાય અત્તનો અત્થાય અકતત્તા’’તિ વદન્તિ. અપચિનિતબ્બાતિ યાવ પાચિના વિદ્ધંસેતબ્બા. ભૂમિસમં કત્વાતિ પાચિનતલાવસાનં કત્વા.

૩૬૪. લેણન્તિ પબ્બતલેણં. ન હેત્થ લેપો ઘટીયતીતિ છદનલેપસ્સ અભાવતો વુત્તં, વિસું એવ વા અનુઞ્ઞાતત્તા. સચે લેણસ્સ અન્તો ઉપરિભાગે ચિત્તકમ્માદિકરણત્થં લેપં દેન્તિ, ઉલ્લિત્તકુટિસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, વટ્ટતિ એવ. ઇટ્ઠકાદીહિ કતં ચતુરસ્સકૂટાગારસણ્ઠાનં એકકણ્ણિકાબદ્ધં નાતિઉચ્ચં પટિસ્સયવિસેસં ‘‘ગુહા’’તિ વદન્તિ, તાદિસં મહન્તમ્પિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કરોન્તસ્સ અનાપત્તિ. ભૂમિગુહન્તિ ઉમઙ્ગગુહં.

અટ્ઠકથાસૂતિ કુક્કુટચ્છિકગેહન્તિઆદીસુ અટ્ઠકથાસુ તિણકુટિકા કુક્કુટચ્છિકગેહન્તિ વત્વા પુન તં વિવરન્તેહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ છદનં દણ્ડકેહિ…પે… વુત્તાતિ યોજના દટ્ઠબ્બા. તત્થ દણ્ડકેહિ જાલબદ્ધં કત્વાતિ દીઘતો, તિરિયતો ચ ઠપેત્વા વલ્લિયાદીહિ બદ્ધદણ્ડકેહિ જાલં વિય કત્વા. સો ચાતિ ઉલ્લિત્તાદિભાવો. છદનમેવ સન્ધાય વુત્તોતિ છદનસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ લિમ્પનમેવ સન્ધાય વુત્તો. મત્તિકાકુટ્ટે ભિત્તિલેપં વિનાપિ ભિત્તિયા સદ્ધિં છદનલેપસ્સ ઘટનમત્તેનાપિ આપત્તિસમ્ભવતો છદનલેપોવ પધાનન્તિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ એવં, અથ ખો ‘‘ઉપચિકામોચનત્થમેવ હેટ્ઠા પાસાણકુટ્ટં કત્વા તં અલિમ્પિત્વા ઉપરિ લિમ્પતિ, લેપો ન ઘટીયતિ નામ, અનાપત્તિયેવા’’તિઆદિવચનતો પન છદનલેપઘટનત્થં સકલાયપિ ભિત્તિયા લેપો અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બોવ તસ્સા એકદેસસ્સ અલેપેપિ છદનલેપસ્સ અઘટનતો. તેનાહ ‘‘લેપો ન ઘટીયતી’’તિ. એત્થાતિ તિણકુટિકાયં. ન કેવલઞ્ચ તિણકુટિકાયં એવ, લેણગુહાદીસુપિ સારમ્ભાપરિક્કમનપચ્ચયાપિ અનાપત્તિ એવ, ઇમિના પન નયેન અઞ્ઞસ્સત્થાય કુટિં કરોન્તસ્સાપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો અત્થતો દસ્સિતો એવ હોતીતિ.

તત્થ પાળિવિરોધં પરિહરિતું ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અઞ્ઞસ્સ ઉપજ્ઝાયાદિનો અત્થાય કરોન્તસ્સ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિ એવ, યં પન પાળિયં ‘‘આપત્તિકારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિઆદિવચનં, તં અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સ, ન સારમ્ભાદિપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં, કિઞ્ચરહિ યથાસમાદિટ્ઠાય કુટિયા અકરણપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થન્તિ. તત્થ યથાસમાદિટ્ઠાયાતિ ‘‘ભિક્ખુ સમાદિસિત્વા પક્કમતિ, ‘કુટિં મે કરોથા’તિ સમાદિસતિ ચ, દેસિતવત્થુકા ચ હોતુ અનારમ્ભા ચ સપરિક્કમના ચા’’તિ એવં કારાપકેન આણત્તિક્કમં મુઞ્ચિત્વા કરણપચ્ચયાતિ અધિપ્પાયો. કત્થચિ પન પોત્થકે ‘‘કુટિલક્ખણપ્પત્તમ્પિ કુટિં અઞ્ઞસ્સ…પે… કરોન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમસ્સ પાઠસ્સ અનન્તરં ‘‘યં પન આપત્તિ કારુકાન’’ન્તિઆદિપાઠો દિસ્સતિ, સોવ યુત્તતરો. એવઞ્હિ સતિ તત્થ અધિપ્પાયો પાકટો હોતિ.

અનાપત્તીતિ વત્વાતિ વાસાગારત્થાય એવ અનિયમિતત્તા અનાપત્તીતિ વત્વા. અદેસાપેત્વા કરોતોતિ પમાણયુત્તમ્પિ કરોતો. અચિત્તકન્તિ પણ્ણત્તિઅજાનનચિત્તેન અચિત્તકં. ઉલ્લિત્તાદીનં અઞ્ઞતરતા, હેટ્ઠિમપ્પમાણસમ્ભવો, અદેસિતવત્થુકતા, પમાણાતિક્કન્તતા, અત્તુદ્દેસિકતા, વાસાગારતા, લેપઘટનાતિ સત્ત વા પમાણયુત્તઙ્ગાદીસુ છ વા અઙ્ગાનિ.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬૫. સત્તમે પૂજાવચનપ્પયોગે કત્તરિ સામિવચનસ્સપિ ઇચ્છિતત્તા ‘‘ગામસ્સ વા પૂજિત’’ન્તિ વુત્તં. રૂપિન્દ્રિયેસુ વિજ્જમાનં સન્ધાય એકિન્દ્રિયતા વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કાયિન્દ્રિયં સન્ધાયા’’તિ. તે હિ મનિન્દ્રિયમ્પિ ભૂતગામાનં ઇચ્છન્તિ.

૩૬૬. કિરિયતો સમુટ્ઠાનાભાવોતિ વત્થુનો અદેસનાસઙ્ખાતં અકિરિયં વિના ન કેવલં કિરિયાય સમુટ્ઠાનભાવો. કિરિયાકિરિયતો હિ ઇદં સમુટ્ઠાતિ. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ભિક્ખૂ વા અનભિનેય્યાતિ એત્થ વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન ‘‘મહલ્લકઞ્ચ વિહારં કરેય્ય, ભિક્ખૂ ચ અનભિનેય્યા’’તિ કિરિયઞ્ચ અકિરિયઞ્ચ સમુચ્ચિનોતિ.

વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૦. અટ્ઠમે પાકારેન ચ પરિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ગોપુરટ્ટાલકયુત્તન્તિ એત્થ પાકારેસુ યુદ્ધત્થાય કતો વઙ્કસણ્ઠાનો સરક્ખેપછિદ્દસહિતો પતિસ્સયવિસેસો અટ્ટાલકો નામ.

સોળસવિધસ્સાતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પચ્ચેકં ચતૂસુ સચ્ચેસુ કત્તબ્બસ્સ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાસઙ્ખાતસ્સ સોળસવિધસ્સ. તે ગારવેનાતિ તે કિલન્તરૂપા ભિક્ખૂ ભત્તુદ્દેસકટ્ઠાને સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં પુરતો અત્તનો કિલન્તસરીરં દસ્સેત્વા ઉદ્દિસાપને ગારવેન, લજ્જાયાતિ અત્થો. તેરસપીતિ ભત્તુદ્દેસકસેનાસનગાહાપકભણ્ડાગારિકચીવરપટિગ્ગાહકચીવરભાજકયાગુભાજકફલભાજકખજ્જભાજકઅપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસાટિયગાહાપકપત્તગાહાપકઆરામિકપેસકસામણેરપેસકસમ્મુતીનં વસેન તેરસપિ.

પાળિયં ‘‘અપિસૂ’’તિ ઇદં ‘‘અપિચા’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો. એવં સબ્બપદેસૂતિ પીઠાદીસુ સેનાસનસાધારણેસુ, કતિકસણ્ઠાનપવેસનિક્ખમનકાલાદીસુ પન વિસું વિસું અધિટ્ઠહિત્વા કથાપેતીતિ વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ નિમ્મિતાનં ધમ્મતાતિ અનિયમેત્વા નિમ્મિતાનં વસેન વુત્તં, નિયમેત્વા પન ‘‘એત્તકા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કથેન્તુ, એત્તકા તુણ્હી ભવન્તુ, નાનાપ્પકારં ઇરિયાપથં, કિરિયઞ્ચ કપ્પેન્તુ, નાનાવણ્ણસણ્ઠાનવયોનિયમા ચ હોન્તૂ’’તિ પરિકમ્મં કત્વા સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠિતે ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારા અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ વિસદિસાવ હોન્તિ. અવત્થુકવચનન્તિ નિરત્થકવચનં.

૩૮૩. એકચારિકભત્તન્તિ અતિમનાપત્તા સબ્બેસમ્પિ પટિલાભત્થાય વિસું ઠિતિકાય પાપેતબ્બભત્તં. તદ્ધિતવોહારેનાતિ ચત્તારિ પમાણમસ્સ ચતુક્કન્તિ એવં તદ્ધિતવોહારેન. ભવોતિ ભવિતબ્બો. અતીતં દિવસભાગન્તિ તસ્મિઞ્ઞેવ દિવસે સલાકદાનક્ખણં સન્ધાય વુત્તં. હિય્યોતિ ઇમસ્સ અજ્જ ઇચ્ચેવ અત્થો. તેનેવાહંસુ ‘‘સ્વે અમ્હે’’તિઆદિ. પધૂપાયન્તાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનકોધવસેન પધૂપાયન્તા. પાળિયં કિસ્સ મન્તિ કેન કારણેન મયાતિ અત્થો.

૩૮૪. ‘‘સરસિ ત્વ’’ન્તિ ઇદં એકં વાક્યં કત્વા, ‘‘કત્તા’’તિ ઇદઞ્ચ કત્તરિ રિતુપચ્ચયન્તં કત્વા, ‘‘અસી’’તિ અજ્ઝાહારપદેન સહ એકવાક્યં કત્વા, ‘‘એવરૂપ’’ન્તિ ઇદં, ‘‘યથાયં ભિક્ખુની આહા’’તિ ઇદઞ્ચ દ્વીસુ વાક્યેસુ પચ્ચેકં યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. ઉજુકમેવાતિ ત્વા-પચ્ચયન્તવસેન પઠમં અત્થગ્ગહણં ઉજુકન્તિ અધિપ્પાયો.

દુતિયો દબ્બ-સદ્દો પણ્ડિતાદિવચનોતિ આહ ‘‘ન ખો દબ્બ દબ્બા પણ્ડિતા’’તિ. નિબ્બેઠેન્તીતિ દોસતો મોચેન્તિ. વિનયલક્ખણે તન્તિન્તિ વિનયવિનિચ્છયલક્ખણવિસયે આગમં ઠપેન્તો. પાળિયં યતો અહન્તિઆદીસુ યસ્મિં કાલે અહં જાતો, તતો પભુતિ સુપિનન્તેનપિ મેથુનં ધમ્મં નાભિજાનામિ, ન ચ તસ્સ મેથુનધમ્મસ્સ પટિસેવિતા અહોસિન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘સુપિનન્તેનપી’’તિઆદિ. ઇદાનિ એકવાક્યવસેન યોજનં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. ન ઘટતીતિ યસ્મા ખીણાસવસ્સ વચનેન એતિસ્સા વચનં ન સમેતિ, તઞ્ચ ન ઘટનં યસ્મા પુબ્બે ભિક્ખૂસુ પસિદ્ધાય એવ અચ્ચન્તદુસ્સીલતાય એવ અહોસિ, તસ્મા મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથાતિ અધિપ્પાયો.

ચર પિરેતિ ચર ગચ્છ પિરે પર અમામક ત્વં. વિનસ્સાતિ અદસ્સનં ગચ્છ. અકારિકાતિ અમૂલકેન ચોદનાય ન કારિકા. કારકો હોતીતિ ‘‘અય્યેનમ્હિ દૂસિતા’’તિ ઇમાય પટિઞ્ઞાય યદિ નાસિતા, તદા થેરો ભિક્ખુનીદૂસકત્તસિદ્ધિતો તસ્સ દોસસ્સ કારકો હોતિ. અકારકો હોતીતિ તાય કતપટિઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સામઞ્ઞતો ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ ભગવતા વુત્તત્તા અકારકો હોતિ. યદિ હિ થેરો કારકો ભવેય્ય, અવસ્સં તમેવ દોસં અપદિસિત્વા ઇમિના નામ કારણેન ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તથા અવુત્તત્તા, ‘‘દબ્બઞ્ચ અનુયુઞ્જથા’’તિ અવત્વા ‘‘ઇમે ચ ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જથા’’તિ વુત્તત્તા ચ સામત્થિયતો મેત્તિયાય ભિક્ખુનિયા અઞ્ઞેન દોસેન નાસનારહતા, વત્થુસ્સ ચ અમૂલકભાવો, થેરસ્સ અકારકભાવો ચ સિદ્ધો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

અત્તનો સુત્તન્તિ ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ ઇમિના પક્ખેપવચનેન સહિતં કૂટસુત્તં. થેરો કારકો હોતીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ અવત્વા સામઞ્ઞતો ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ ઓતિણ્ણવત્થુસ્મિંયેવ તસ્સા નાસના વિહિતાતિ તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો હોતિ, ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ પન વુત્તે પુબ્બેયેવ સિદ્ધસ્સ પારાજિકસ્સ સુચિકાય અસ્સા સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથાતિ સિજ્ઝનતો અમ્હાકં વાદે થેરો અકારકો હોતીતિ. મહાવિહારવાસીનમ્પિ પન ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ વુત્તે ઓતિણ્ણવત્થુસ્મિંયેવ તસ્સા નાસના વિહિતા હોતિ, ન સામઞ્ઞતોતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ઇમેસુ દ્વીસુ વાદેસુ, સુત્તેસુ વા. યં પચ્છા વુત્તન્તિ મહાવિહારવાસીહિ યં વુત્તં, તં યુત્તન્તિ અત્થો. વિચારિતં હેતન્તિ એતં પચ્છિમસ્સ યુત્તત્તં વિચારિતં, ‘‘તત્ર સઙ્ઘાદિસેસો વુટ્ઠાનગામિની…પે… અસુદ્ધતાયેવ નાસેસી’’તિ વક્ખમાનનયેન વિનિચ્છિતન્તિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેતિ દુક્કટ’’ન્તિ ઇમિના મહાઅટ્ઠકથાવાદો દસ્સિતો.

તત્રાતિ તેસુ દુક્કટપાચિત્તિયેસુ. દુક્કટન્તિ વુત્તમહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેત્વા ‘‘પાચિત્તિય’’ન્તિ પવત્તસ્સ કુરુન્દિવાદસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેતું ‘‘પચ્છિમનયેપી’’તિઆદિ વુત્તં. વચનપ્પમાણતોતિ વિસંવાદનાધિપ્પાયે સમાનેપિ અનુદ્ધંસનાદિવિસેસે સઙ્ઘાદિસેસાદિનો વિધાયકવચનબલેનાતિ અત્થો. ભિક્ખુસ્સ પન ભિક્ખુનિયા દુક્કટન્તિ ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેન્તસ્સ ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં.

એવં દ્વીસુપિ અટ્ઠકથાવચનેસુ અધિપ્પાયં વિભાવેત્વા ઇદાનિ પચ્છિમે પાચિત્તિયવાદે દોસં દસ્સેત્વા પુરિમદુક્કટવાદમેવ પતિટ્ઠાપેતું ‘‘તત્ર પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિસુન્તિ સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયતો (પાચિ. ૧) વિસું પાચિત્તિયં વુત્તં, તત્થ અનન્તોગધભાવાતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા અમૂલકાનુદ્ધંસને વિસુઞ્ઞેવ પાચિત્તિયં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા પુરિમનયોતિ દુક્કટવાદો. એવં અન્તરા પવિટ્ઠં દુક્કટપાચિત્તિયવાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પાકટમેવ અત્થં વિભાવેતું ‘‘તથા ભિક્ખુની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તથાતિ યથા ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખું, ભિક્ખુનિઞ્ચ અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસદુક્કટાનિ વુત્તાનિ, તથાતિ અત્થો. એતેહિ નાસના નત્થીતિ સામઞ્ઞતો વુત્તં, દુક્કટેન ઇમિસ્સા પન નાસના નત્થીતિ અધિપ્પાયો. દુસ્સીલાતિ પારાજિકા.

૩૮૬. આકારનાનત્તેનાતિ દૂસિતાકારસ્સ, દૂસકાકારસ્સ ચ નાનત્તેન. અનભિરદ્ધોતિ અતુટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ન સુખિતો’’તિ. ન પસાદિતોતિ અનુપ્પાદિતપ્પસાદો. ખીલ-સદ્દો થદ્ધભાવવચનો, કચવરપરિયાયો ચ હોતીતિ આહ ‘‘ચિત્ત…પે… ખીલ’’ન્તિ. નપ્પતીતોતિ પીતિસુખાદીહિ ન અભિગતો ન ઉપગતો. તેનાહ ‘‘ન અભિસટો’’તિ.

યેન દુટ્ઠોતિ ચ કુપિતોતિ ચ વુત્તોતિ એત્થ યેન દુટ્ઠોતિ ચ વુત્તો યેન કુપિતોતિ ચ વુત્તો, તં માતિકાયઞ્ચ પદભાજને (પારા. ૩૮૬) ચ વુત્તં ઉભયમ્પેતન્તિ યોજેતબ્બં. દ્વીહીતિ ‘‘તેન ચ કોપેન, તેન ચ દોસેના’’તિ વુત્તકોપદોસપદેહિ દ્વીહિ, અત્થતો પન દ્વીહિપિ દોસોવ દસ્સિતોતિ આહ ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધમેવ દસ્સેતી’’તિ. યાયાતિ અનત્તમનતાય.

ન ચુદિતકવસેનાતિ યદિ ચુદિતકવસેનાપિ અમૂલકં અધિપ્પેતં સિયા, અમૂલકં નામ અનજ્ઝાપન્નન્તિ પદભાજનં વદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યં પારાજિકન્તિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ અઞ્ઞતરં. પદભાજને (પારા. ૩૮૬) પન ભિક્ખુવિભઙ્ગે આગતાનેવ ગહેત્વા ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. એતં ઇધ અપ્પમાણન્તિ એતં આપન્નાનાપન્નતં ઇધાનુદ્ધંસને આપત્તિયા અનઙ્ગં, આપત્તિં પન આપન્ને વા અનાપન્ને વા પુગ્ગલે ‘‘અનાપન્નો એસો સુદ્ધો’’તિ સુદ્ધસઞ્ઞાય વા વિમતિયા વા ચાવનાધિપ્પાયોવ ઇધ અઙ્ગન્તિ અધિપ્પાયો.

તથેવાતિ પસાદસોતેન, દિબ્બસોતેન વાતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. દિટ્ઠાનુસારેનેવ સમુપ્પન્ના પરિસઙ્કાવ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ. એવં સેસેસુપિ. ‘‘અદિસ્વા વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, દિસ્વા પક્કન્તેસુપિ દોસો નત્થિયેવ. ઇમેસન્તિ ઇમેહિ. કરિસ્સન્તીતિ તસ્મિં ખણે ઉપ્પજ્જનાકારદસ્સનં, પચ્છા પન એત્તકેન કાલેન કતં વાતિ સઙ્કાય ચોદેતિ. ન હિ કરિસ્સન્તીતિ ચોદના અત્થિ. ‘‘અરિટ્ઠં પીત’’ન્તિ ઇદં મુખે સુરાગન્ધવાયનનિમિત્તદસ્સનં. અરિટ્ઠઞ્હિ સુરાસદિસવણ્ણગન્ધં કપ્પિયભેસજ્જં.

દિટ્ઠં અત્થિ સમૂલકન્તિઆદીસુ અજ્ઝાચારસ્સ સમ્ભવાસમ્ભવાનં મૂલામૂલભાવદસ્સનં. અત્થિ સઞ્ઞાસમૂલકન્તિઆદિ પન દિટ્ઠસઞ્ઞાય સમ્ભવાસમ્ભવાનં મૂલામૂલભાવદસ્સનં. દિસ્વાવ દિટ્ઠસઞ્ઞી હુત્વા ચોદેતીતિ એત્થ યં ચોદેતિ, તતો અઞ્ઞં પુગ્ગલં વીતિક્કમન્તં, પટિચ્છન્નોકાસતો નિક્ખમન્તં વા દિસ્વા ‘‘અયં સો’’તિ સઞ્ઞાય ચોદેન્તોપિ સઙ્ગય્હતિ. એસ નયો સુતાદીસુપિ. સમૂલકેન વા સઞ્ઞાસમૂલકેન વાતિ એત્થ પારાજિકમાપન્નં દિટ્ઠાદિમૂલકેન ચ ‘‘અયં આપન્નો’’તિ અસુદ્ધસઞ્ઞાય ચોદેન્તો સમૂલકેન ચોદેતિ નામ. સઞ્ઞાસમૂલકત્તે એવ અનાપત્તિસમ્ભવતો આપન્ને વા અનાપન્ને વા પુગ્ગલે આપન્નસઞ્ઞી દિટ્ઠાદીસુ, અદિટ્ઠાદીસુ વા મૂલેસુ દિટ્ઠસુતાદિસઞ્ઞી તેન દિટ્ઠાદિમૂલકેન તં પુગ્ગલં ચોદેન્તો સઞ્ઞાસમૂલકેન ચોદેતિ નામ. ઇમેસં અનાપત્તિ, વુત્તવિપરિયાયેન આપત્તિવારે અત્થો વેદિતબ્બો.

સમીપે ઠત્વાતિ હત્થવિકારવચીઘોસાનં ચોદનાવસેન પવત્તિયમાનાનં દસ્સનસવનૂપચારે ઠત્વાતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠત્વા’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) વદન્તિ, તં ન યુત્તં. પરતો બ્યતિરેકતો અનાપત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘દૂતં વા પણ્ણં વા સાસનં વા પેસેત્વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન પન ‘‘દ્વાદસહત્થં મુઞ્ચિત્વા ચોદેન્તસ્સ સીસં ન એતી’’તિ વુત્તં. વાચાય વાચાયાતિ સકિં આણત્તસ્સ સકલમ્પિ દિવસં વદતો વાચાય વાચાય ચોદાપકસ્સેવ આપત્તિ. સોપીતિ આણત્તોપિ. તસ્સ ચ ‘‘મયાપિ દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિં અવત્વાપિ ‘‘અમૂલક’’ન્તિ સઞ્ઞાય ચાવનાધિપ્પાયેન ‘‘ત્વં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’તિ ઇદમેવ વાચં પરસ્સ વચનં વિય અકત્વા સામઞ્ઞતો વદન્તસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસો એવ. સતિપિ પન અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયે ‘‘અસુકેન એવં વુત્ત’’ન્તિ પરેન વુત્તમેવ વદન્તસ્સ નત્થિ સઙ્ઘાદિસેસો. સચે પન પરેન અવુત્તમ્પિ વુત્તન્તિ વદતિ, આપત્તિ એવ.

સમ્બહુલા સમ્બહુલે સમ્બહુલેહિ વત્થૂહીતિ એત્થ સમ્બહુલેતિ ચુદિતકબહુત્તનિદ્દેસેન પુરિમેસુ તીસુ વારેસુ ચુદિતકબહુત્તેનાપિ વારભેદસબ્ભાવં ઞાપેતિ. એકસ્મિઞ્હિ ચુદિતકવત્થુચોદકભેદેન ઇદં ચતુક્કં વુત્તં, ચુદિતકબહુત્તેનાપિ ચતુક્કન્તરં લબ્ભતીતિ અટ્ઠકં હોતિ એવ.

અમૂલકચોદનાપસઙ્ગેન સમૂલકચોદનાલક્ખણાદિં દસ્સેતું ‘‘ચોદેતું પન કો લભતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ભિક્ખુસ્સ સુત્વા ચોદેતીતિઆદિ સુત્તં યસ્મા યે ચોદકસ્સ અઞ્ઞેસં વિપત્તિં પકાસેન્તિ, તેપિ તસ્મિં ખણે ચોદકભાવે ઠત્વાવ પકાસેન્તિ, તેસઞ્ચ વચનં ગહેત્વા ઇતરોપિ યસ્મા ચોદેતુઞ્ચ અસમ્પટિચ્છન્તં તેહિ તિત્થિયસાવકપરિયોસાનેહિ પઠમચોદકેહિ સમ્પટિચ્છાપેતુઞ્ચ લભતિ, તસ્મા ઇધ સાવકભાવેન ઉદ્ધટન્તિ વેદિતબ્બં.

દૂતં વાતિઆદીસુ ‘‘ત્વં એવં ગન્ત્વા ચોદેહી’’તિ દૂતં વા પેસેત્વા યો ચોદેતું સક્કોતિ, તસ્સ પણ્ણં, મૂલસાસનં વા પેસેત્વા. સમયેનાતિ પકતિયા જાનનક્ખણે.

ગરુકાનં દ્વિન્નન્તિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં. મિચ્છાદિટ્ઠિ નામ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા (મ. નિ. ૧.૪૪૫; ૨.૯૪, ૯૫, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬, ૧૩૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦) દસવત્થુકા દિટ્ઠિ, સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતં અન્તં ગણ્હાપકદિટ્ઠિ અન્તગ્ગાહિકા નામ. આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નન્તિ આજીવહેતુપિ આપજ્જિતબ્બાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકં (પારા. ૧૯૫), સઞ્ચરિત્તે (પારા. ૩૦૧, ૩૦૨) સઙ્ઘાદિસેસો, ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો અરહા’’તિ (પારા. ૨૨૦) પરિયાયેન થુલ્લચ્ચયં, ભિક્ખુસ્સ પણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિયા પાચિત્તિયં (પાચિ. ૨૫૭), ભિક્ખુનિયાપણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિયા પાટિદેસનીયં (પાચિ. ૧૨૩૬), સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા (પાચિ. ૬૧૨-૬૧૩) દુક્કટન્તિ ઇમેસં પરિવારે (પરિ. ૨૮૭) વુત્તાનં છન્નં. ન હેતા આપત્તિયો આજીવહેતુ એવ પઞ્ઞત્તા સઞ્ચરિત્તાદીનં અઞ્ઞથાપિ આપજ્જિતબ્બતો. આજીવહેતુપિ એતાસં આપજ્જનં સન્ધાય એવં વુત્તં, આજીવહેતુપિ પઞ્ઞત્તાનન્તિ અત્થો. ન કેવલઞ્ચ એતા એવ, અઞ્ઞાપિ અદિન્નાદાનકુલદૂસનપાણવધવેજ્જકમ્માદિવસેન આજીવહેતુ આપજ્જિતબ્બાપિ સન્તિ, તા પન આપત્તિસભઆગતાય પારાજિકાદીસુ છસુ એવ સઙ્ગય્હન્તીતિ વિસું ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

એત્તાવતા પન સીસં ન એતીતિ સઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાય વુત્તં, ચોદના પન કતા એવ હોતિ. તિંસાનીતિ તિંસં એતેસમત્થીતિ તિંસાનિ, તિંસાધિકાનીતિ વુત્તં હોતિ. નવુતાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

અત્તાદાનં આદાતુકામેનાતિ એત્થ અત્તના આદાતબ્બતો દિટ્ઠાદિમૂલકેહિ ગહેતબ્બતો પરસ્સ વિપ્ફન્દિતું અદત્વા પગ્ગણ્હનતો અત્તાદાનન્તિ ચોદના વુચ્ચતિ, તં આદાતુકામેન, ચોદનં કત્તુકામેનાતિ અત્થો.

ઉબ્બાહિકાયાતિ ઉબ્બહન્તિ વિયોજેન્તિ એતાય અલજ્જીનં તજ્જનિં વા કલહં વાતિ ઉબ્બાહિકા, સઙ્ઘસમ્મુતિ, તાય. વિનિચ્છિનનં નામ તાય સમ્મતભિક્ખૂહિ વિનિચ્છનનમેવ. અલજ્જુસ્સન્નાય હિ પરિસાય સમથક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૨૭) આગતેહિ દસઙ્ગેહિ સમન્નાગતા દ્વે તયો ભિક્ખૂ તત્થેવ વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મન્નિતબ્બા, તેહિ ચ સમ્મતેહિ વિસું વા નિસીદિત્વા, તસ્સા એવ વા પરિસાય ‘‘અઞ્ઞેહિ ન કિઞ્ચિ કથેતબ્બ’’ન્તિ સાવેત્વા તં અધિકરણં વિનિચ્છિતબ્બં.

કિમ્હીતિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં, કતરવિપત્તિયન્તિ અત્થો. ‘‘કિમ્હિ નં નામા’’તિ ઇદં ‘‘કતરાય વિપત્તિયા એતં ચોદેસી’’તિ યાય કાયચિ વિઞ્ઞાયમાનાય ભાસાય વુત્તેપિ ચોદકસ્સ વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય ‘‘સીલાચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીસુ કતરાયાતિ મં પુચ્છતી’’તિ ઞાતું અસક્કોન્તસ્સ પુચ્છા, ન પન કિમ્હીતિઆદિપદત્થમત્તં અજાનન્તસ્સ. ન હિ અનુવિજ્જકો ચોદકં બાલં અપરિચિતભાસાય ‘‘કિમ્હિ ન’’ન્તિ પુચ્છતિ. ‘‘કિમ્હિ નમ્પિ ન જાનાસી’’તિ ઇદમ્પિ વચનમત્તં સન્ધાય વુત્તં ન હોતિ, ‘‘કતરવિપત્તિયા’’તિ વુત્તે ‘‘અસુકાય વિપત્તિયા’’તિ વત્તુમ્પિ ન જાનાસીતિ વચનસ્સ અધિપ્પાયમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘બાલસ્સ લજ્જિસ્સ નયો દાતબ્બો’’તિ વત્વા ચ ‘‘કિમ્હિ નં ચોદેસીતિ સીલવિપત્તિયા’’તિઆદિ અધિપ્પાયપ્પકાસનમેવ નયદાનં વુત્તં, ન પન કિમ્હિ-નં-પદાનં પરિયાયમત્તદસ્સનં. ન હિ બાલો ‘‘કતરવિપત્તિયં નં ચોદેસી’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ અત્થે ઞાતેપિ વિપત્તિપ્પભેદનં, અત્તના ચોદિયમાનં વિપત્તિસરૂપઞ્ચ જાનિતું સક્કોતિ, તસ્મા તેનેવ અજાનનેન અલજ્જી અપસાદેતબ્બો. ‘‘કિમ્હિ ન’’ન્તિ ઇદમ્પિ ઉપલક્ખણમત્તં, અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ આકારેન અવિઞ્ઞુતં પકાસેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બોવ.

‘‘દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિઆદિવચનતો (પારા. ૩૯; પરિ. ૨) ‘‘અલજ્જીનિગ્ગહત્થાય…પે… પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એહિતીતિ હિ-કારો એત્થ આગમો દટ્ઠબ્બો, આગમિસ્સતીતિ અત્થો. દિટ્ઠસન્તાનેનાતિ દિટ્ઠનિયામેન. અલજ્જિસ્સ પટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બન્તિ વચનપટિવચનક્કમેનેવ દોસે આવિભૂતેપિ અલજ્જિસ્સ ‘‘અસુદ્ધોહ’’ન્તિ દોસસમ્પટિચ્છનપઅઞ્ઞાય એવ આપત્તિયા કાતબ્બન્તિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘અલજ્જિસ્સ એતં નત્થીતિ સુદ્ધપટિઞ્ઞાય એવ અનાપત્તિયા કાતબ્બન્તિ અયમેત્થ અત્થો સઙ્ગહિતો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં અનુવિજ્જકસ્સેવ નિરત્થકત્તાપત્તિતો ચોદકેનેવ અલજ્જિપટિઞ્ઞાય ઠાતબ્બતો. દોસાપગમપટિઞ્ઞા એવ હિ ઇધ પટિઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘એતમ્પિ નત્થીતિ પટિઞ્ઞં ન દેતી’’તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬).

તદત્થદીપનત્થન્તિ અલજ્જિસ્સ દોસે આવિભૂતેપિ તસ્સ દોસાપગમપટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બતાદીપનત્થં. વિવાદવત્થુસઙ્ખાતે અત્થે પચ્ચત્થિકા અત્થપચ્ચત્થિકા. સઞ્ઞં દત્વાતિ નેસં કથાપચ્છેદત્થં, અભિમુખકરણત્થઞ્ચ સદ્દં કત્વા. વિનિચ્છિનિતું અનનુચ્છવિકોતિ ‘‘અસુદ્ધો’’તિ સઞ્ઞાય ચોદકપક્ખે પવિટ્ઠત્તા અનુવિજ્જકભાવતો બહિભૂતત્તા અનુવિજ્જિતું અસક્કુણેય્યતં સન્ધાય વુત્તં. સન્દેહે એવ હિ સતિ અનુવિજ્જિતું સક્કા, અસુદ્ધદિટ્ઠિયા પન સતિ ચુદિતકેન વુત્તં સબ્બં અસચ્ચતોપિ પટિભાતિ, કથં તત્થ અનુવિજ્જના સિયાતિ.

‘‘તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતી’’તિ ઇમિના વિનિચ્છયં અદત્વા સઙ્ઘતો વિયોજનં નામ લિઙ્ગનાસના વિય અયમ્પિ એકો નાસનપ્પકારોતિ દસ્સેતિ. વિરદ્ધં હોતીતિ સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં સહસા આપન્નો હોતિ. ‘‘આદિતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ નત્થી’’તિ ઇદં ‘‘પક્ખાનુરક્ખણત્થાય પટિઞ્ઞં ન દેતી’’તિ ઇમસ્સ અલજ્જિલક્ખણસમ્ભવસ્સ કારણવચનં. પટિચ્છાદિતકાલતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ એવ, પુરિમો લજ્જિભાવો ન રક્ખતીતિ અત્થો. પટિઞ્ઞં ન દેતીતિ સચે મયા કતદોસં વક્ખામિ, મય્હં અનુવત્તકા ભિજ્જિસ્સન્તીતિ પટિઞ્ઞં ન દેતિ. ઠાને ન તિટ્ઠતીતિ લજ્જિટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, કાયવાચાસુ વીતિક્કમો હોતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિનિચ્છયો ન દાતબ્બો’’તિ, પુબ્બે પક્ખિકાનં પટિઞ્ઞાય વૂપસમિતસ્સાપિ અધિકરણસ્સ દુવૂપસન્તતાય અયમ્પિ તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો.

ચુદિતકચોદકેસુ પટિપત્તિં ઞત્વાતિ ‘‘તુમ્હે અમ્હાકં વિનિચ્છયેન તુટ્ઠા ભવિસ્સથા’’તિઆદિના વુત્તં ચુદિતકચોદકેસુ અનુવિજ્જકેન પટિપજ્જિતબ્બકમ્મં ઞત્વા. વિનિચ્છયો મજ્ઝેતિ આપત્તીતિ વા અનાપત્તીતિ વા વિનિચ્છયપરિયોસાનઅનુવિજ્જનાનં મજ્ઝં નામાતિ અત્થો.

અમૂલકમ્પિ સમૂલકં કત્વા વદન્તીતિ આહ ‘‘દ્વે મૂલાની’’તિ. કાલેન વક્ખામીતિઆદીસુ ઓકાસં કારાપેત્વા વદન્તો કાલેન વદતિ નામ. સલાકગ્ગયાગુઅગ્ગભિક્ખાચારટ્ઠાનાદીસુ ચોદેન્તો અકાલેન વદતિ નામ. દોસતો વુટ્ઠાપેતુકામતાય વદન્તો અત્થસંહિતેન વદતિ નામ. દોસન્તરોતિ દોસચિત્તો. પન્નરસસુ ધમ્મેસૂતિ ‘‘પરિસુદ્ધકાયસમઆચારતા, તથા વચીસમાચારતા, સબ્રહ્મચારીસુ મેત્તચિત્તતા, બહુસ્સુતતા, ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનં સ્વાગતાદિતા, કાલેન વક્ખામી’’તિઆદિના (પરિ. ૩૬૨) વુત્તપઞ્ચધમ્મા ચ કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પતા, આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતાતિ (ચૂળવ. ૪૦૧) ઇમેસુ પન્નરસસુ. તત્થ ‘‘કારુઞ્ઞતા’’તિ ઇમિના કરુણા દસ્સિતા. હિતેસિતાતિ હિતગવેસનતા. અનુકમ્પતાતિ તેન હિતેન સંયોજનતા, ઇમેહિ દ્વીહિપિ મેત્તા દસ્સિતા. આપત્તિવુટ્ઠાનતાતિ સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપનતા. વત્થું ચોદેત્વા સારેત્વા પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કમ્મકરણં વિનયપુરેક્ખારતા નામ.

અધિકરણટ્ઠેનાતિ અધિકાતબ્બટ્ઠેન, સમથેહિ વૂપસમેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. તં નાનત્તં દસ્સેતુન્તિ ઇધ અનધિપ્પેતમ્પિ અત્થુદ્ધારવસેન તં નાનત્તં દસ્સેતુન્તિ અધિપ્પાયો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સેસાનિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તાની’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬). યં અધિકિચ્ચાતિઆદિના અધિકરણસદ્દસ્સ કમ્મસાધનતા વુત્તા.