૩. અનિયતકણ્ડો

૧. પઠમઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૪૩. પુત્તસદ્દેન સામઞ્ઞનિદ્દેસતો, એકસેસનયેન વા પુત્તીપિ ગહિતાતિ આહ ‘‘બહૂ ધીતરો ચા’’તિ. તદનન્તરન્તિ ભિક્ખૂનં ભોજનાનન્તરં.

૪૪૪-૫. તં કમ્મન્તિ તં મેથુનાદિઅજ્ઝાચારકમ્મં. પાળિયં ‘‘સોતસ્સ રહો’’તિ ઇદં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં, ઉપરિ સિક્ખાપદે ‘‘ન હેવ ખો પન પટિચ્છન્ન’’ન્તિઆદિના (પારા. ૪૫૪) એતસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વિસયં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અલઞ્ચ ખો હોતિ માતુગામં દુટ્ઠુલ્લાહિ વાચાહિ ઓભાસિતુ’’ન્તિ વિસયન્તરભૂતસોતરહસ્સ વિસું વક્ખમાનત્તા, ઇધ પન ચક્ખુરહોવ અધિપ્પેતો ‘‘પટિચ્છન્ને આસને’’તિઆદિવચનતો, ‘‘સક્કા હોતિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતુ’’ન્તિ વુત્તત્તા ચ. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. પરિચ્છેદોતિ રહોનિસજ્જાપત્તિયા વવત્થાનં.

ઇદાનિ ચક્ખુરહેનેવ આપત્તિં પરિચ્છિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિમાહ. ‘‘પિહિતકવાટસ્સા’’તિ ઇમિના પટિચ્છન્નભાવતો ચક્ખુસ્સ રહોવ અધિપ્પેતો, ન સોતસ્સ રહોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અપિહિતકવાટસ્સ…પે… અનાપત્તિ’’ન્તિ. ન હિ કવાટપિદહનેન સોતસ્સ રહો વિગચ્છતિ, ચક્ખુસ્સ રહો એવ પન વિગચ્છતિ. ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થેપી’’તિ ઇદં દુતિયસિક્ખાપદે આગતસોતસ્સ રહેન આપજ્જિતબ્બદુટ્ઠુલ્લવાચાપત્તિયા સબ્બથા અનાપત્તિભાવં દસ્સેતું વુત્તં. દ્વાદસહત્થતો બહિ નિસિન્નો હિ તત્થ સોતસ્સ રહસબ્ભાવતો દુટ્ઠુલ્લવાચાપત્તિયા અનાપત્તિં ન કરોતિ, તથા ચ ‘‘અનાપત્તિં ન કરોતી’’તિ સામઞ્ઞતો ન વત્તબ્બં સિયા, ‘‘મેથુનકાયસંસગ્ગાપત્તીહિ અનાપત્તિં કરોતી’’તિ વિસેસેત્વા વત્તબ્બં ભવેય્ય. તસ્મા તથા તં અવત્વા સબ્બથા અનાપત્તિં દસ્સેતુમેવ ‘‘દ્વાદસહત્થે’’તિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. યદિ હિ ચક્ખુસ્સેવ રહભાવં સન્ધાય વદેય્ય, ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે’’તિ ન વદેય્ય અપ્પટિચ્છન્ને તતો દૂરે નિસિન્નેપિ ચક્ખુસ્સ રહાસમ્ભવતો. યસ્મા નિસીદિત્વા નિદ્દાયન્તો કપિમિદ્ધપરેતો કિઞ્ચિ કાલં ચક્ખૂનિ ઉમ્મીલેતિ, કિઞ્ચિ કાલં નિમ્મીલેતિ. તસ્મા ‘‘નિદ્દાયન્તોપિ અનાપત્તિં કરોતી’’તિ વુત્તં.

પટિલદ્ધસોતાપત્તિફલાતિ અન્તિમપરિચ્છેદતો વુત્તં. નિસજ્જં પટિજાનમાનોતિ મેથુનકાયસંસગ્ગાદિવસેન રહો નિસજ્જં પટિજાનમાનોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પારાજિકેન વા’’તિઆદિ. ન અપ્પટિજાનમાનોતિ અલજ્જીપિ અપ્પટિજાનમાનો આપત્તિયા ન કારેતબ્બોવ. સો હિ યાવ દોસં ન પટિજાનાતિ, તાવ ‘‘નેવ સુદ્ધો, નાસુદ્ધો’’તિ વા વત્તબ્બો, વત્તાનુસન્ધિના પન કારેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પટિઞ્ઞા લજ્જીસુ કતા, અલજ્જીસુ એવં ન વિજ્જતિ;

બહુમ્પિ અલજ્જી ભાસેય્ય, વત્તાનુસન્ધિતેન કારયે’’તિ. (પરિ. ૩૫૯);

નિસજ્જાદીસુ…પે… પટિજાનમાનોવ તેન સો ભિક્ખુ કારેતબ્બોતિ એત્થ પટિજાનમાનોતિ પાળિયં અનાગતમ્પિ અધિકારતો આગતમેવાતિ કત્વા વુત્તં.

વદાપેથાતિ તસ્સ ઇદ્ધિયા વિગતાસઙ્કોપિ તં ઓવદન્તો આહ, અનુપપરિક્ખિત્વા અદેસે નિસિન્ના ‘‘માતુગામેન સદ્ધિં એકાસને થેરો રહો નિસિન્નો’’તિ એવં માદિસેહિપિ તુમ્હે તુમ્હાકં અવણ્ણં વદાપેથ કથાપયિત્થ, મા પુન એવં કરિત્થાતિ અધિપ્પાયો. એવમકાસિન્તિ નિગૂહિતબ્બમ્પિ ઇમં વિસેસાધિગમં પકાસેન્તો તં સદ્ધાપેતુમેવ એવમકાસિન્તિ અત્થો. રક્ખેય્યાસિમન્તિ ઇમં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અઞ્ઞેસં મા પકાસયિ.

૪૫૧. નિસજ્જાય પાચિત્તિયન્તિ રહોનિસજ્જસ્સાદે વત્તમાને પાચિત્તિયં. સચે પન સો રહોનિસજ્જસ્સાદં પટિવિનોદેત્વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારાદિના અઞ્ઞવિહિતો, નિદ્દૂપગતો વા અનાપત્તિ એવ. તેનાહ ‘‘અસ્સાદે ઉપ્પન્ને’’તિ. ‘‘નિસિન્નાય ઇત્થિયા’’તિ ઇમિના નિસીદનક્ખણે અસ્સાદાભાવં દસ્સેતિ. યદિ હિ નિસીદનક્ખણે અસ્સાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, તેન ઉટ્ઠાતબ્બં. ઇતરથા આપત્તિ એવ ઇત્થિયા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પુનપ્પુનં નિસીદને વિય, તત્થાપિ ભિક્ખુસ્સ ઉટ્ઠહતો અનાપત્તિ, તેન રહોનિસજ્જાપત્તિ અકિરિયસમુટ્ઠાનાપિ હોતીતિ વદન્તિ. ઇદં પન અનિયતસિક્ખાપદં, અનન્તરઞ્ચાતિ દ્વેપિ વિસું આપત્તિપઞ્ઞાપનવસેન પઞ્ઞત્તાનિ ન હોન્તિ રહોનિસજ્જાદીસુ આપત્તિયા સિક્ખાપદન્તરેસુ પઞ્ઞત્તત્તા. પારાજિકાદિઆપત્તીહિ પન કેનચિ ચોદિતસ્સ અનુવિજ્જકેહિ વિનિચ્છયકારણનયદસ્સનત્થં એવં વત્થુવસેન દ્વિધા વિભજિત્વા પઞ્ઞત્તાનિ, ઇમાનેવ ચ યસ્મા ભિક્ખુનીનમ્પિ વિનિચ્છયનયગ્ગહણાય અલં, તસ્મા તાસં વિસું ન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બં. યં પન આપત્તિં પટિજાનાતિ, તસ્સ વસેનેત્થ અઙ્ગભેદો વેદિતબ્બો. તેનેવ ‘‘અયં ધમ્મો અનિયતો’’તિ વુત્તં.

ઇધ અનિયતવસેન વુત્તાનં પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસપાચિત્તિયાનં તિણ્ણમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસસમુટ્ઠાનાદિતાય વુત્તં ‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમપારાજિકસદિસાનેવા’’તિ.

પઠમઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૨. ‘‘ન લભતિ માતુગામેન સદ્ધિં એકો એકાય…પે… નિસજ્જં કપ્પેતુ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘પટિક્ખિત્તં માતુગામેના’’તિઆદિના વુત્તત્તા ‘‘એકો’’તિ પચ્ચત્તપદં પટિક્ખિત્તપદેન ન સમેતિ, ‘‘એકસ્સા’’તિ વત્તબ્બોતિ સાધેન્તો આહ ‘‘ઇતરથા હી’’તિઆદિ.

૪૫૩. પરિવેણઙ્ગણાદીતિ પરિવેણસ્સ માળકં. આદિ-સદ્દેન પાકારાદિપરિક્ખિત્તં ચેતિયમાળકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તોગધન્તિ અપ્પટિચ્છન્નટ્ઠાને એવ પરિયાપન્નં. ઇધ ઇત્થીપિ અનાપત્તિં કરોતીતિ સમ્બન્ધો. કસ્મા પન ઇત્થી ઇધેવ અનાપત્તિં કરોતિ, ન પુરિમસિક્ખાપદેતિ? ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ મેથુનં વિના દુટ્ઠુલ્લવાચાય વસેન આગતત્તા. મેથુનમેવ હિ ઇત્થિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિચ્છાદેન્તિ મહાવને દ્વારં વિવરિત્વા નિદ્દૂપગતમ્હિ ભિક્ખુમ્હિ વિય. દુટ્ઠુલ્લં પન ન પટિચ્છાદેન્તિ, તેનેવ દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદે ‘‘યા તા ઇત્થિયો હિરિમના, તા નિક્ખમિત્વા ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેસુ’’ન્તિ (પારા. ૨૮૩) વુત્તં, તસ્મા ‘‘ઇત્થીપિ અનાપત્તિં કરોતી’’તિ વુત્તં, ‘‘અપ્પટિચ્છન્નટ્ઠાનત્તા’’તિપિ કારણં વદન્તિ.

કાયેનાપિ દુટ્ઠુલ્લોભાસસમ્ભવતો ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ચક્ખુસ્સ રહો, સોતસ્સ રહો ચ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અનન્ધો અબધિરો’’તિઆદિ. કેચિ પન વિભઙ્ગે ‘‘નાલં કમ્મનિયન્તિ ન સક્કા હોતિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતુ’ન્તિ (પારા. ૪૫૪) એત્તકમેવ વત્વા ‘ન સક્કા હોતિ કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિતુ’ન્તિ અવુત્તત્તા અપ્પટિચ્છન્નેપિ ઠાને રહો અઞ્ઞેસં અભાવં દિસ્વા એકાય ઇત્થિયા કાયસંસગ્ગોપિ સક્કા આપજ્જિતુન્તિ અન્તોદ્વાદસહત્થે સવનૂપચારે ઠિતો અબધિરોપિ અન્ધો કાયસંસગ્ગસ્સાપિ સબ્ભાવાભાવં ન જાનાતીતિ કાયેન દુટ્ઠુલ્લોભાસનસબ્ભાવં અમનસિકત્વાપિ કાયસંસગ્ગાપત્તિયાપિ પરિહારાય અનન્ધો અબધિરોતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. યં પન સારત્થદીપનિયં ‘‘કાયસંસગ્ગવસેન અનન્ધો વુત્તો’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫૩) વુત્તં, તં પન કાયેન દુટ્ઠુલ્લોભાસનસમ્ભવં અમનસિકત્વા વુત્તં, કાયસંસગ્ગવસેનાપીતિ ગહેતબ્બં. તેનેવ ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે સોતસ્સ રહો એવ અધિપ્પેતો…પે… કેનચિ પન ‘દ્વેપિ રહા ઇધ અધિપ્પેતા’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. યં પન ચક્ખુસ્સ રહાભાવસાધનત્થં ‘‘ન હિ અપ્પટિચ્છન્ને ઓકાસે ચક્ખુસ્સ રહો સમ્ભવતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં ન યુત્તં અતિદૂરતરે ઠિતસ્સ કાયેન ઓભાસનમ્પિ હત્થગ્ગાહાદીનિપિ સલ્લક્ખેતું અસક્કુણેય્યત્તા. તેનેવ પાળિયં ‘‘ચક્ખુસ્સ રહો’’તિ વુત્તં, અટ્ઠકથાયં અપ્પટિક્ખિત્તં. ન કેવલઞ્ચ અપ્પટિક્ખિત્તં, અથ ખો ‘‘અનન્ધો બધિરોતિ ચ અન્ધો વા અબધિરોપિ ન કરોતી’’તિ ચ વુત્તં, તસ્મા દ્વેપિ રહા ઇધ ગહેતબ્બા. ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે’’તિઇમિના સોતસ્સ રહો દ્વાદસહત્થેન પરિચ્છિન્નોતિ ઇદં દસ્સેતિ. ચક્ખુસ્સ રહો પન યત્થ ઠિતસ્સ કાયવિકારાદયો ન પઞ્ઞાયન્તિ, તેન પરિચ્છિન્દિતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. બધિરો પન ચક્ખુમાપીતિ દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાય વુત્તં. દુટ્ઠુલ્લાપત્તિ વુત્તાતિ પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તેહિ અધિકવસેન દુટ્ઠુલ્લાપત્તિ ચ વુત્તાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો, ન પન દુટ્ઠુલ્લાપત્તિ એવાતિ કાયસંસગ્ગસ્સાપિ ઇધ ગહેતબ્બતો. તેનેવ ‘‘પારાજિકાપત્તિઞ્ચ પરિહાપેત્વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ઇતરથા ‘‘કાયસંસગ્ગઞ્ચા’’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય.

તિસમુટ્ઠાનન્તિઆદિ પન પુરિમસિક્ખાપદે આગતેહિ અધિકસ્સ દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસસ્સ વસેન વુત્તં કાયસંસગ્ગાદીનમ્પિ પુરિમસિક્ખાપદે એવ વુત્તત્તા, ઇધ પન ન વુત્તન્તિપિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

દુતિયઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો અનિયતવણ્ણનાનયો.