૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૪. તેરસકસ્સાતિ તેરસ સિક્ખાપદાનિ પરિમાણાનિ અસ્સાતિ તેરસકો, કણ્ડો, તસ્સ. સમથે વિપસ્સનાય વા અભિરતિરહિતો ઇધ અનભિરતો, ન પબ્બજ્જાયાતિ આહ ‘‘વિક્ખિત્તચિત્તો’’તિ. વિક્ખિત્તતાય કારણમાહ કામરાગાઇચ્ચાદિ.

૨૩૫. અબ્બોહારિકાતિ સીલવિપત્તિવોહારં નારહતીતિ કત્વા વુત્તં. અકુસલભાવે પનસ્સા અબ્બોહારતા નત્થિ.

૨૩૬-૭. ચેતના-સદ્દતો વિસું સં-સદ્દસ્સ અત્થાભાવં ઇક-પચ્ચયસ્સ ચ અત્થવન્તતં દસ્સેતું સઞ્ચેતના વાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પો વુત્તો. સિખાપ્પત્તો અત્થોતિ અધિપ્પેતત્થં સન્ધાય વુત્તં. આસયભેદતોતિ પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાનં ચતુન્નં આસયાનં ભેદેન. ધાતુનાનત્તતોતિ રસરુહિરાદીનં સત્તન્નં, પથવાદીનં વા ચતુન્નં ધાતૂનં નાનત્તેન. વત્થિસીસન્તિ મુત્તવત્થિતો મત્થકપસ્સં. હત્થિમદચલનં નામઞ્ચ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સમ્ભવો નિક્ખમતી’’તિ. સમ્ભવવેગન્તિ સમ્ભવસ્સ ઠાનતો ચવિત્વા દકસોતાભિમુખં ઓતરણેન સઞ્જાતસરીરક્ખોભવેગં. બાહુસીસન્તિ ખન્ધપ્પદેસં. દસ્સેસીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુત્થો, તેન યસ્મા કણ્ણચૂળિકાહિ સમ્ભવો નિક્ખમતિ…પે… સમ્ભવઞ્ચ દસ્સેસિ, તસ્મા તતિયસ્સ ભાસિતં સુભાસિતન્તિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. દકસોતન્તિ મુત્તસ્સ વત્થિતો નિક્ખમનમગ્ગં, અઙ્ગજાતપ્પદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. સુક્કઞ્ચ નામેતં રસરુહિરાદિસત્તદેહધાતૂસુ મજ્ઝિમધાતુચતુજં અટ્ઠિમિઞ્જાદિ વિય પથવીધાતુસઙ્ગહિતં આહારૂપજીવીનં સકલકાયગતં અતિદહરદારકાનમ્પિ અત્થેવ, તં પન પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસતો પટ્ઠાય સત્તાનં સમુપ્પજ્જનકકામરાગેહેવ ઠાનતો ચલતિ, ચલિતઞ્ચ આપોધાતુભાવેન ચિત્તજમેવ હુત્વા દકસોતં ઓતરતિ, દકસોતતો પન પટ્ઠાય ચિત્તપચ્ચયઉતુજં હોતિ મત્થલુઙ્ગતો ચલિતસિઙ્ઘાણિકા વિય. યેસં પન સમુચ્છેદનવિક્ખમ્ભનાદીહિ રાગપરિયુટ્ઠાનં નત્થિ, તેસં સુક્કવિસ્સટ્ઠિ ન સિયા. ઇતિ યથાઠાનતો સુક્કસ્સ વિસ્સટ્ઠિયેવ રાગચિત્તસમુટ્ઠાના, ન પકતિરૂપં, તેનેવ કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭) ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ સુક્કસ્સ વિસ્સટ્ઠિ એવ રાગસમુટ્ઠાના વુત્તા, ન પકતિરૂપં. છન્નં પન કામાવચરદેવાનં વિજ્જમાનાપિ સુક્કધાતુ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિવસેન પરિયુટ્ઠિતરાગેનાપિ ઠાનતો ન ગળતિ, યથાઠાને એવ ઠત્વા કિઞ્ચિ વિકારં આપજ્જમાના તઙ્ખણિકપરિળાહવૂપસમાવહા મેથુનકિચ્ચનિટ્ઠાપિતા હોતીતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘કાયસમ્ફસ્સસુખમેવ તેસં કામકિચ્ચ’’ન્તિ વદન્તિ. ખીણાસવાનં પન અનાગામીનઞ્ચ સબ્બસો કામરાગાભાવેન સુક્કધાતુવિકારમ્પિ નાપજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. રૂપીબ્રહ્માનં પન વિક્ખમ્ભિતકામરાગેન જનિતત્તા અનાહારૂપજીવિતત્તા ચ સબ્બથા સુક્કધાતુપિ નત્થેવ. તથેવાતિ મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતોતિઆદિં અતિદિસતિ. ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનાચાવના વુચ્ચતી’’તિ પદભાજને (પારા. ૨૩૭) વુત્તત્તા ‘‘દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિ. એત્થાતિ તીસુપિ વાદેસુ. અધિવાસેત્વાતિ નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા પુન વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્ને મોચનસ્સાદં વિનોદેત્વા. અન્તરા નિવારેતુન્તિ અત્તનો નિમિત્તે કતૂપક્કમેન ઠાના ચુતં દકસોતં ઓતરિતું અદત્વા અન્તરા નિવારેતું. મોચનસ્સાદેન હત્થપરિકમ્માદિં કરોન્તસ્સ મુત્તેપિ દુક્કટમેવ, નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો પન સઙ્ઘાદિસેસો ન હોતીતિ આહ ‘‘હત્થ…પે… અનાપત્તી’’તિ. દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિના વુત્તવિનિચ્છયં સન્ધાય ‘‘અયં સબ્બાચરિયસાધારણવિનિચ્છયો’’તિ વુત્તં.

ખોભકરણપચ્ચયો નામ વિસભાગભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. નાનાવિધં સુપિનન્તિ ખુભિતવાતાદિધાતૂનં અનુગુણં. અનુભૂતપુબ્બન્તિ પુબ્બે ભૂતપુબ્બં મનસા પરિકપ્પિતપુબ્બઞ્ચ. સગ્ગનરકદેસન્તરાદીનમ્પિ હિ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં. અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વાતિ ઇદં દેવતાનં હિતાહિતાધિપ્પાયતં દસ્સેતું વુત્તં. અત્થાય વા અનત્થાય વાતિ સભાવતો ભવિતબ્બં હિતાહિતં સન્ધાય વુત્તં. નનુ દેવતાહિ ઉપસંહરિયમાનાનિ આરમ્મણાનિ પરમત્થતો નત્થિ, કથં તાનિ પુરિસો પસ્સતિ, દેવતા વા તાનિ અવિજ્જમાનાનિ ઉપસંહરન્તીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ સો તાસન્તિઆદિ. તેન ‘‘એવમેસો પરિકપ્પતૂ’’તિ દેવતાહિ ચિન્તિતમત્તેન સુપન્તસ્સ ચિત્તં ભવઙ્ગસન્તતિતો નિપતિત્વા દેવતાહિ ચિન્તિતનિયામેનેવ પરિકપ્પમાનં પવત્તતિ, એવં તેન પરિકપ્પમાનાનિ આરમ્મણાનિ દેવતાહિ ઉપસંહટાનિ નામ હોન્તિ, તાનિ ચ સો દેવતાનુભાવેન પસ્સતિ નામાતિ દસ્સેતિ. બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તન્તિઆદીસુ બોધિસત્તસ્સ ગબ્ભોક્કન્તિદિવસે મહામાયાદેવિયા અત્તનો દક્ખિણપસ્સેન એકસ્સ સેતવરવારણસ્સ અન્તોકુચ્છિપવિટ્ઠભાવદસ્સનં પુત્તપટિલાભનિમિત્તં સુપિનં નામ. અમ્હાકં પન બોધિસત્તસ્સ ‘‘સ્વે બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ચાતુદ્દસિયં પક્ખસ્સ રત્તિવિભાયનકાલે હિમવન્તં બિબ્બોહનં કત્વા પુરત્થિમપચ્છિમસમુદ્દેસુ વામદક્ખિણહત્થે દક્ખિણસમુદ્દે પાદે ચ ઓદહિત્વા મહાપથવિયા સયનં એકો, દબ્બતિણસઙ્ખાતાય તિરિયા નામ તિણજાતિયા નઙ્ગલમત્તરત્તદણ્ડાય નાભિતો ઉગ્ગતાય ખણેન અનેકયોજનસહસ્સં નભં આહચ્ચ ઠાનં એકો, સેતાનં કણ્હસીસાનં કિમીનં પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વા યાવ જાણુમણ્ડલં આહચ્ચ ઠાનં એકો, નાનાવણ્ણાનં ચતુન્નં સકુણાનં ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા પાદમૂલે સેતવણ્ણતાપજ્જનં એકો, બોધિસત્તસ્સ મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સ ઉપરિ અલિમ્પમાનસ્સ ચઙ્કમનં એકોતિ ઇમે પઞ્ચ મહાસુપિના નામ, ઇમે ચ યથાક્કમં સમ્બોધિયા, દેવમનુસ્સેસુ અરિયમગ્ગપ્પકાસનસ્સ, ગિહીનઞ્ચ સરણૂપગમનસ્સ, ખત્તિયાદિચતુવણ્ણાનં પબ્બજિત્વા અરહત્તપટિલાભસ્સ, ચતુન્નં પચ્ચયાનં લાભે અલિત્તભાવસ્સ ચ પુબ્બનિમિત્તાનીતિ વેદિતબ્બં. સોળસ સુપિના પાકટા એવ. એકન્તસચ્ચમેવાતિ ફલનિયમુપ્પત્તિતો વુત્તં. દસ્સનં પન સબ્બત્થ વિપલ્લત્થમેવ. ધાતુક્ખોભાદીસુ ચતૂસુ મૂલકારણેસુ દ્વીહિ તીહિપિ કારણેહિ કદાચિ સુપિનં પસ્સન્તીતિ આહ ‘‘સંસગ્ગભેદતો’’તિ. સુપિનભેદોતિ સચ્ચાસચ્ચત્થતાભેદો.

રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણન્તિ એત્થ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તતો અઞ્ઞરૂપમેવ વિઞ્ઞાણસ્સ નિમિત્તન્તિ રૂપનિમિત્તં, તં આદિ યેસં સત્તનિમિત્તાદીનં તાનિ રૂપનિમિત્તાદીનિ આરમ્મણાનિ યસ્સ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં. ઈદિસાનીતિ રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણાનિ રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચ. સબ્બોહારિકચિત્તેનાતિ પટિબુદ્ધસ્સ પકતિવીથિચિત્તેન. કો નામ પસ્સતીતિ સુત્તપટિબુદ્ધભાવવિયુત્તાય ચિત્તપ્પવત્તિયા અભાવતો સુપિનં પસ્સન્તો નામ ન સિયાતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ ‘‘સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતી’’તિ. કપિમિદ્ધપરેતોતિ ઇમિના નિદ્દાવસેન પવત્તમાનભવઙ્ગસન્તતિબ્યવહિતાય કુસલાકુસલાય મનોદ્વારવીથિયા ચ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ, તેનાહ યા નિદ્દાતિઆદિ. દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તોતિ કુસલાકુસલસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો. આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણેતિ સુપિને પઞ્ચદ્વારવીથિયા અભાવતો મનોદ્વારે ઉપ્પજ્જનારહં ગહેત્વા વુત્તં.

એત્થ ચ સુપિનન્તેપિ તદારમ્મણવચનતો અનુભૂતેસુ સુતપુબ્બેસુ વા રૂપાદીસુ પુરાપત્તિભાવેન પરિકપ્પેત્વા વિપલ્લાસતો પવત્તમાનાપિ કામાવચરવિપાકધમ્મા પરિત્તધમ્મે નિસ્સાય પરિકપ્પેત્વા પવત્તત્તા પરિત્તારમ્મણા વુત્તા, ન પન સરૂપતો પરિત્તધમ્મે ગહેત્વા પવત્તત્તા એવાતિ ગહેતબ્બં. એવઞ્ચ ઇત્થિપુરિસાદિઆકારં આરોપેત્વા પવત્તમાનાનં રાગાદિસવિપાકધમ્માનમ્પિ તેસં આરમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પન્નાનં પટિસન્ધાદિવિપાકાનમ્પિ પરિત્તારમ્મણતા કમ્મનિમિત્તારમ્મણતા ચ ઉપપન્ના એવ હોતિ. વત્થુધમ્મવિનિમુત્તં પન સમ્મુતિભૂતં કસિણાદિપટિભાગારમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પન્ના ઉપચારપ્પનાદિવસપ્પવત્તા ચિત્તચેતસિકધમ્મા એવ પરિત્તત્તિકે (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૨) ન વત્તબ્બારમ્મણાતિ ગહેતબ્બા.

સ્વાયન્તિ સુપિનો. વિપલ્લાસેન પરિકપ્પિતપરિત્તારમ્મણત્તા ‘‘દુબ્બલવત્થુકત્તા’’તિ વુત્તં, અવિજ્જમાનારમ્મણે અવસવત્તિતોતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ અવિસયે ઉપ્પન્નત્તાતિઆદિ.

આપત્તિનિકાયસ્સાતિ ઇદં સઙ્ઘાદિસેસોતિ પુલ્લિઙ્ગ-સદ્દસ્સ અનુરૂપવસેન વુત્તં. અસ્સાતિ અસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ, વુટ્ઠાપેતું ઇચ્છિતસ્સાતિ અત્થો, તેનાહ કિં વુત્તન્તિઆદિ. રુળ્હિસદ્દેનાતિ એત્થ સમુદાયે નિપ્ફન્નસ્સાપિ સદ્દસ્સ તદેકદેસેપિ પસિદ્ધિ ઇધ રુળ્હી નામ, તાય રુળ્હિયા યુત્તો સદ્દો રુળ્હીસદ્દો, તેન. રુળ્હિયા કારણમાહ અવયવેઇચ્ચાદિના.

કાલઞ્ચાતિ ‘‘રાગૂપત્થમ્ભે’’તિઆદિના દસ્સિતકાલઞ્ચ, ‘‘રાગૂપત્થમ્ભે’’તિ વુત્તે રાગૂપત્થમ્ભે જાતે તસ્મિં કાલે મોચેતીતિ અત્થતો કાલો ગમ્મતિ. નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સાતિ વીમંસાધિપ્પાયસ્સ. વત્થૂતિ વિસયં.

૨૩૮. લોમા એતેસં સન્તીતિ લોમસા, બહુલોમપાણકા.

૨૩૯. મોચનેનાતિ મોચનપ્પયોગેન. મોચનસ્સાદસમ્પયુત્તાયાતિ એત્થ મોચનિચ્છાવ મોચનસ્સાદો, તેન સમ્પયુત્તા ચેતના મોચનસ્સાદચેતનાતિ અત્થો, ન પન મોચને અસ્સાદં સુખં પત્થેન્તિયા ચેતનાયાતિ એવં અત્થો ગહેતબ્બો, ઇતરથા સુખત્થાય મોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ, ન આરોગ્યાદિઅત્થાયાતિ આપજ્જતિ. તસ્મા આરોગ્યાદીસુ યેન કેનચિ અધિપ્પાયેન મોચનિચ્છાય ચેતનાયાતિ અત્થોવ ગહેતબ્બો.

૨૪૦. વાયમતોતિ અઙ્ગજાતે કાયેન ઉપક્કમતો. દ્વે આપત્તિસહસ્સાનીતિ ખણ્ડચક્કાદીનિ અનામસિત્વાવ વુત્તં, ઇચ્છન્તેન પન ખણ્ડચક્કાદિભેદેનાપિ ગણના કાતબ્બા. એકેન પદેનાતિ ગેહસિતપેમપદેન. તથેવાતિ મોચનસ્સાદચેતનાય એવ ગાળ્હં પીળનાદિપ્પયોગં અવિજહિત્વા સુપનેન સઙ્ઘાદિસેસોતિ વુત્તં. સુદ્ધચિત્તોતિ મોચનસ્સાદસ્સ નિમિત્તે ઊરુઆદીહિ કતઉપક્કમસ્સ વિજહનં સન્ધાય વુત્તં. તેન અસુભમનસિકારાભાવેપિ પયોગાભાવેનેવ મોચનેપિ અનાપત્તિ દીપિતાતિ વેદિતબ્બા.

તેન ઉપક્કમેન મુત્તેતિ મુચ્ચમાનં વિના અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુક્કે ઠાનતો મુત્તે. યદિ પન ઉપક્કમે કતેપિ મુચ્ચમાનમેવ દકસોતં ઓતરતિ, થુલ્લચ્ચયમેવ પયોગેન મુત્તસ્સ અભાવા. જગ્ગનત્થાયાતિ ચીવરાદીસુ લિમ્પનપરિહારાય હત્થેન અઙ્ગજાતગ્ગહણં વટ્ટતિ, તપ્પયોગો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. અનોકાસન્તિ અઙ્ગજાતપ્પદેસં.

૨૬૨. સુપિનન્તેન કારણેનાતિ સુપિનન્તે પવત્તઉપક્કમહેતુના. આપત્તિટ્ઠાનેયેવ હિ અયં અનાપત્તિ અવિસયત્તા વુત્તા. તેનાહ ‘‘સચસ્સ વિસયો હોતિ નિચ્ચલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

૨૬૩. વિનીતવત્થુપાળિયં અણ્ડકણ્ડુવનવત્થુસ્મિં મોચનાધિપ્પાયેન અણ્ડચલનેન અઙ્ગજાતસ્સાપિ ચલનતો નિમિત્તે ઉપક્કમો હોતીતિ સઙ્ઘાદિસેસો વુત્તો. યથા પન અઙ્ગજાતં ન ચલતિ, એવં અણ્ડમેવ કણ્ડુવનેન ફુસન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ અણ્ડસ્સ અનઙ્ગજાતત્તા.

૨૬૪. વત્થિન્તિ અઙ્ગજાતસીસચ્છાદકચમ્મં. ઉદરં તાપેન્તસ્સ…પે… અનાપત્તિયેવાતિ ઉદરતાપનેન અઙ્ગજાતેપિ તત્તે તાવત્તકેન નિમિત્તે ઉપક્કમો કતો નામ ન હોતીતિ વુત્તં.

૨૬૫. એહિ મે ત્વં, આવુસો, સામણેરાતિ વત્થુસ્મિં અઞ્ઞં આણાપેતુ, તેન કરિયમાનસ્સ અઙ્ગજાતચલનસ્સ મોચનસ્સાદેન સાદિયનતો તં ચલનં ભિક્ખુસ્સ સાદિયનચિત્તસમુટ્ઠિતમ્પિ હોતીતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિપચ્ચયસ્સ અઙ્ગજાતચલનસ્સ હેતુભૂતા અસ્સાદચેતનાવ આપત્તિયા અઙ્ગં હોતિ, ન આણાપનવાચા તસ્સા પવત્તિક્ખણે સઙ્ઘાદિસેસસ્સ અસિજ્ઝનતો. એવં આણાપેત્વાપિ યોનિસોમનસિકારેન મોચનસ્સાદં પટિવિનોદેન્તસ્સ આપત્તિઅસમ્ભવતો ઇદં સિક્ખાપદં અનાણત્તિકં, કાયકમ્મં, કિરિયસમુટ્ઠાનઞ્ચ જાતન્તિ ગહેતબ્બં, આણાપનવાચાય પન દુક્કટં આપજ્જતિ. યો પન પરેન અનાણત્તેન બલક્કારેનાપિ કરિયમાનપ્પયોગં મોચનસ્સાદેન સાદિયતિ, તસ્સાપિ મુત્તે પઠમપારાજિકે વિય સઙ્ઘાદિસેસોવ, અમુત્તે થુલ્લચ્ચયં. મોચનસ્સાદે ચેતનાય પન અસતિ કાયસંસગ્ગરાગેન સાદિયન્તસ્સાપિ મુત્તેપિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તીતિ આચરિયા વદન્તિ, તઞ્ચ યુત્તમેવ.

૨૬૬. કાયત્થમ્ભનવત્થુસ્મિં ચલનવસેન યથા અઙ્ગજાતે ઉપક્કમો સમ્ભવતિ, તથા વિજમ્ભિતત્તા આપત્તિ વુત્તા.

ઉપનિજ્ઝાયનવત્થુસ્મિં અઙ્ગજાતન્તિ જીવમાનઇત્થીનં પસ્સાવમગ્ગોવ અધિપ્પેતો, નેતરો.

૨૬૭. પુપ્ફાવલીતિ કીળાવિસેસો. તં કિર કીળન્તા નદીઆદીસુ છિન્નતટં ઉદકેન ચિક્ખલ્લં કત્વા તત્થ ઉભો પાદે પસારેત્વા નિસિન્ના પતન્તિ, ‘‘પુપ્ફાવલિય’’ન્તિપિ પાઠો. પવેસેન્તસ્સાતિ પયોજકત્તેન દ્વિકમ્મિકત્તા ‘‘વાલિકં અઙ્ગજાત’’ન્તિ ઉભયત્થાપિ ઉપયોગવચનં કતં. ચેતના, ઉપક્કમો, મુચ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.