૪. ચતુત્થપારાજિકં

વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુવણ્ણના

૧૯૩. અધિટ્ઠેમાતિ સંવિદહામ. ઇરિયાપથં સણ્ઠપેત્વાતિ પધાનાનુરૂપં કત્વા. અનાગતસમ્બન્ધે પન અસતીતિ ભાસિતો ભવિસ્સતીતિ પાઠસેસં કત્વા અનાગતસમ્બન્ધે અસતિ. ભાસિતોતિ અતીતવચનં કથં અનાગતવચનેન સમ્બન્ધમુપગચ્છતીતિ આહ લક્ખણં પનાતિઆદિ. ઈદિસે હિ ઠાને ધાતુસમ્બન્ધે પચ્ચયાતિ ઇમિના લક્ખણેન ધાત્વત્થસમ્બન્ધે સતિ અયથાકાલવિહિતાપિ પચ્ચયા સાધવો ભવન્તીતિ સદ્દસત્થવિદૂ વદન્તિ.

૧૯૪. વણ્ણવાતિ ઇમિના અભિનવુપ્પન્નવણ્ણતા વુત્તા. પસન્નમુખવણ્ણાતિ ઇમિના મુખવણ્ણસ્સ અતિપણીતતા વુત્તા. વિપ્પસન્નચ્છવિવણ્ણાતિ ઇમિના પકતિસરીરવણ્ણસ્સેવ યથાવુત્તનયેન વિપ્પસન્નતા વુત્તા. યસ્મા ઇન્દ્રિયાનં ઉપાદારૂપત્તા નિસ્સયવસેનેવ પીણનન્તિ આહ ‘‘અભિનિવિટ્ઠોકાસસ્સ પરિપુણ્ણત્તા’’તિ. પઞ્ચપ્પસાદાનં વિય હદયરૂપસ્સાપિ પરિપુણ્ણતા વુત્તાયેવાતિ આહ ‘‘મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાન’’ન્તિ. ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં અનુયુઞ્જન્તા ઇમં સરીરસોભં નેવ પાપુણિંસૂતિ સમ્બન્ધો. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં. ચતુચક્કન્તિ એત્થ પવત્તનટ્ઠેન ઇરિયાપથોવ ચક્કન્તિ વુત્તો.

૧૯૫. ઉપલબ્ભન્તીતિ દિસ્સન્તિ, ઞાયન્તીતિ અત્થો. પચન્તોતિ પીળેન્તો, ગેહાદીનિ વા સયં ડહન્તો, અઞ્ઞેહિ વા પાચેન્તો. ઉદ્ધતેતિ ઉદ્ધચ્ચપકતિકે. ઉન્નળેતિ ઉગ્ગતનળસદિસેન ઉગ્ગતતુચ્છમાનેન સહિતે. ચપલેતિ પત્તચીવરમણ્ડનાદિના ચાપલ્લેન યુત્તે. મુખરેતિ ખરવચને. પાકતિન્દ્રિયેતિ અસંવુતત્તા ગિહિકાલે વિય પકતિયં ઠિતિન્દ્રિયે. ઇરિયાપથસણ્ઠપનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન પચ્ચયપટિસેવનસામન્તજપ્પાનં ગહણં વેદિતબ્બં. પરમસલ્લેખવુત્તીહિ મહાઅરિયવંસેહિ ભિક્ખૂહિ નિવુત્થસેનાસનાનિ લોકસમ્મતસેનાસનાનિ નામ. પરિપાચેતુન્તિ વિમ્હાપનવસેન પરિણામેતું. ભિક્ખાચારે અસમ્પજ્જમાનેતિ ઇદં જનપદચારિકં ચરન્તીતિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, ન પન પાળિં વાચેન્તોતિઆદીહિ, તાનિ પન પદાનિ અત્તનો નિરન્તરવાસટ્ઠાનેપિ જનપદેસુપિ કત્તબ્બકિચ્ચદસ્સનવસેન વુત્તાનિ, તાનિ ચ તે વત્તસીસેન કરોન્તિ, ન લાભનિમિત્તં, તેનાહ તન્તીતિઆદિ. કિચ્છેનાતિ ઇમસ્સેવ વેવચનં કસિરેનાતિ. તદુભયમ્પિ પારમીપૂરણવાયામં સન્ધાય વુત્તં. સાધારણપરિક્ખારભાવેનાતિ સઙ્ઘિકપરિક્ખારભાવેન. તથાભાવતો થેનેત્વાતિ અવિસ્સજ્જિયઅવેભઙ્ગિયભાવતો થેનેત્વા, ન ઠાનાચાવનવસેનાતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ ‘‘કુલદૂસકદુક્કટં આપજ્જતી’’તિ. અસન્તન્તિ ઇમસ્સ અભૂતન્તિ ઇદં કારણવચનં, અનુપ્પન્નત્તા અવિજ્જમાનન્તિ અત્થો. કિતવસ્સેવાતિ કિતવસ્સ સકુણગહણમિવ. કેરાટિકસ્સાતિ સઠસ્સ. સમણોતિ ગોત્તમત્તં અનુભોન્તિ ધારેન્તીતિ ગોત્રભુનો, નામમત્તસમણાતિ અત્થો. દુજ્જાનપરિચ્છેદન્તિ અનન્તદુક્ખત્તા ‘‘એત્તકં દુક્ખ’’ન્તિ સઙ્ખ્યાવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા ઞાતું સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનાપિ દુક્કરં, ન પન સરૂપવસેન ઞાતું બુદ્ધઞાણસ્સ અવિસયભાવા.

અધિમાનવત્થુવણ્ણના

૧૯૬. અરહત્તેતિ અગ્ગફલે. ઞાણચક્ખુનાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસઙ્ખાતેન ચક્ખુના, અથ વા ફલચિત્તસમ્પયુત્તેનેવ ઞાણચક્ખુના. અત્તના સમ્પયુત્તેનાપિ હિ ઞાણેન અસમ્મોહતો સયં દિટ્ઠં નામ હોતિ, તથા તસ્મિં અદિટ્ઠેતિ અત્થો. સબ્બેસં કિલેસાનં પહાયકવસેન આજાનાતિ, સમન્તતો સબ્બેન વા પકારેન જાનાતીતિ ‘‘અઞ્ઞા’’તિ અગ્ગમગ્ગો વુચ્ચતિ, તદુપચારેન પન તપ્ફલમ્પીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞં બ્યાકરિંસૂતિ અરહત્તં બ્યાકરિંસૂ’’તિ. અન્તરા ઠપેતીતિ સેખભૂમિયં અધિમાનો ઠપેતિ. કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તોતિ પુરિમમગ્ગત્તયવજ્ઝાનંયેવ કિલેસાનં વસેન વુત્તં, ન ભવરાગાદીનં.

સવિભઙ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૭. પકતિમનુસ્સેહિ ઉત્તરિતરાનં બુદ્ધાદિઉત્તમપુરિસાનં અધિગમધમ્મો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોતિ આહ ઉત્તરિમનુસ્સાનન્તિઆદિ. પાળિયં (પારા. ૧૯૮) ‘‘અત્થિ ચ મે એતે ધમ્મા મયી’’તિ એત્થ મેતિ ઇદં પદપૂરણમત્તં. અધિગન્તબ્બતો અધિગમસઙ્ખાતસ્સ ઝાનાદિનો પુચ્છા અધિગમપુચ્છા, સા ચ ઝાનાદીસુ સામઞ્ઞતો પવત્તાતિ ઇદાનિ તત્થ પઠમજ્ઝાનં વા દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરં વા તત્થાપિ કસિણાદિઆરમ્મણેસુ કતરમારમ્મણં ઝાનં વા લોકુત્તરેસુ ચ સોતાપત્તિમગ્ગં વા સકદાગામિમગ્ગાદીસુ અઞ્ઞતરં વા તત્થાપિ સુઞ્ઞતવિમોક્ખં વા અપ્પણિહિતવિમોક્ખાદીસુ અઞ્ઞતરં વાતિ એવં પચ્ચેકં ભેદનિદ્ધારણવસેન પુચ્છનાકારં દસ્સેતું પાળિયં (પારા. ૧૯૮) ‘‘પુન કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’’તિ અયં પુચ્છા દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા, તેનાહ પઠમમગ્ગાદીસૂતિઆદિ. યાય અનુક્કમપટિપત્તિયા લોકુત્તરો અધિગમો આગચ્છતિ, સા પુબ્બભાગપટિપત્તિ આગમનપટિપદા. ન સુજ્ઝતીતિ પુચ્છિયમાનો પટિપત્તિક્કમં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા કથેતિ. અપનેતબ્બોતિ તયા વુત્તક્કમેનાયં ન સક્કા અધિગન્તુન્તિ અધિગતમાનતો અપનેતબ્બો. સન્નિહિતેસુ કપ્પિયેસુપિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગત્તા ‘‘આકાસે પાણિસમેન ચેતસા’’તિ વુત્તં. વુત્તસદિસં બ્યાકરણં હોતીતિ યોજના. ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતિ સુવિક્ખમ્ભિતકિલેસત્તા. ઇદઞ્ચ અરહત્તં પટિજાનન્તસ્સ વસેન વુત્તં, તેનાહ ખીણાસવસ્સ નામાતિઆદિ. એવં સુવિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ વત્તનસેક્ખધમ્મપટિજાનનં ઇમિના ભયુપ્પાદનેન, અમ્બિલાદિદસ્સને ખેળુપ્પાદાદિના ચ ન સક્કા વીમંસિતું, તસ્મા તસ્સ વચનેનેવ તં સદ્ધાતબ્બં. અયં ભિક્ખુ સમ્પન્નબ્યાકરણોતિ ઇદં ન કેવલં અભાયનકમેવ સન્ધાય વુત્તં એકચ્ચસ્સ સૂરજાતિકસ્સ પુથુજ્જનસ્સાપિ અભાયનતો, રજ્જનીયારમ્મણાનં બદરસાળવાદિઅમ્બિલમદ્દનાદીનં ઉપનયનેપિ ખેળુપ્પાદાદિતણ્હાપવત્તરહિતં સબ્બથા સુસોધિતમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

અસન્તગુણસમ્ભાવનલક્ખણા પાપિચ્છાતિ આહ યા સા ઇધેકચ્ચોતિઆદિ. આદિ-સદ્દેન અસ્સદ્ધોતિઆદિપાઠં સઙ્ગણ્હાતિ. સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠન્તિ સમણધમ્મસઙ્ખાતં સામઞ્ઞં ખણ્ડસીલાદિતાય દુપ્પરામટ્ઠં દુટ્ઠુ ગહિતં નિરયાય નિરયદુક્ખાય તં પુગ્ગલં તત્થ નિરયે ઉપકડ્ઢતિ નિબ્બત્તાપેતીતિ અત્થો. સિથિલોતિ ઓલીયિત્વા કરણેન સિથિલગાહેન કતો, સથેન વા સાઠેય્યેન આદિણ્ણો સિથિલો. પરિબ્બજોતિ સમણભાવો. ભિય્યોતિ પુબ્બે વિજ્જમાનાનં રાગરજાદીનં ઉપરિ અપરમ્પિ રજં આકિરતીતિ અત્થો. ભિક્ખુભાવોતિ અધમ્મિકપટિઞ્ઞામત્તસિદ્ધો ભિક્ખુભાવો. અજાનમેવાતિ એત્થ એવ-સદ્દો અવધારણે અજાનન્તો એવાતિ, ‘‘અજાનમેવ’’ન્તિપિ પાઠો, તત્થ પન એવં જાનામિ એવં પસ્સામીતિ યોજેતબ્બં.

પદભાજનીયવણ્ણના

૧૯૯. એવન્તિ ચ પઠમજ્ઝાનાદિપરામસનં પઠમજ્ઝાનં જાનામિ દુતિયાદિઝાનન્તિ. અસુભજ્ઝાનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન કાયગતાસતિજ્ઝાનં કસિણજ્ઝાનં કસિણમૂલકાનિ આરુપ્પજ્ઝાનાનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ. વિમોક્ખોતિ ચતુબ્બિધો મગ્ગો, તસ્સ સગુણતો સુઞ્ઞતાદિનામં દસ્સેન્તો આહ સો પનાયન્તિઆદિ. મગ્ગો હિ નામ પઞ્ચહિ કારણેહિ નામં લભતિ સરસેન વા પચ્ચનીકેન વા સગુણેન વા આરમ્મણેન વા આગમનેન વા. સચે હિ સઙ્ખારુપેક્ખા અનિચ્ચતો સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, મગ્ગો અનિમિત્તવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ. સચે દુક્ખતો સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, અપ્પણિહિતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ. સચે અનત્તતો સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ, ઇદં સરસતો નામં નામ. યસ્મા પનેસ સઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચનિમિત્તં પજહન્તો આગતો, તસ્મા અનિમિત્તો. દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞં પણિધિં પત્થનં પહાય આગતત્તા અપ્પણિહિતો. અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસઞ્ઞં પહાય અત્તસુઞ્ઞતાદસ્સનવસેન સુઞ્ઞતા હોતિ, ઇદં પચ્ચનીકતો નામં નામ. રાગાદીહિ પનેસ સુઞ્ઞતત્તા સુઞ્ઞતો, રૂપનિમિત્તાદીનં, રાગનિમિત્તાદીનં એવ વા અભાવેન અનિમિત્તો, રાગપણિધિઆદીનં અભાવતો અપ્પણિહિતોતિ વુચ્ચતિ, ઇદં અસ્સ સગુણતો નામં. રાગાદિસુઞ્ઞં અનિમિત્તં અપ્પણિહિતઞ્ચ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો અપ્પણિહિતોતિ વુચ્ચતિ, ઇદમસ્સ આરમ્મણતો નામં. આગમનં પન દુવિધં વિપસ્સનાગમનં મગ્ગાગમનઞ્ચ. તત્થ મગ્ગે વિપસ્સનાગમનમેવ, ફલે પન મગ્ગાનન્તરે મગ્ગાગમનં, ફલસમાપત્તિયં વિપસ્સનાગમનમ્પિ. અનત્તાનુપસ્સનાવસેન મગ્ગો સુઞ્ઞતો અનિચ્ચદુક્ખાનુપસ્સનાહિ અનિમિત્તો અપ્પણિહિતોતિ એવં વિપસ્સના અત્તનો નામં મગ્ગસ્સ દેતિ, મગ્ગો ફલસ્સાતિ ઇદં આગમનતો નામં.

સુઞ્ઞત્તાતિ વિવિત્તત્તા. રાગાદયોવ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન પણિધીતિ આહ ‘‘રાગદોસમોહપણિધીન’’ન્તિ. ઇમિસ્સા વિજ્જાયાતિ દિબ્બચક્ખુવિજ્જાયાતિઆદિના એકેકવિજ્જં સન્ધાય વદન્તિ. એવં એકિસ્સાપિ નામં અગ્ગહેત્વાપિ તા એવ સન્ધાય ‘‘વિજ્જાનં લાભિમ્હી’’તિ ભણન્તોપિ પારાજિકો હોતીતિ સઙ્ખેપટ્ઠકથાયં અધિપ્પાયો. વત્થુવિજ્જાદીનિ પન સન્ધાય વદન્તો ન હોતિ. એકેકકોટ્ઠાસવસેનાતિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન લોકુત્તરવિસેસં અકત્વા કેવલં ‘‘સતિપટ્ઠાનાનં લાભી’’તિ એકેકકોટ્ઠાસવસેનાતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ તેસુ કોટ્ઠાસેસુ. કિલેસાનં પહાનં નામ અભાવમત્તમ્પિ લોકુત્તરકિચ્ચત્તા લોકુત્તરન્તિ સમત્થેતું તં પનાતિઆદિ વુત્તં. રાગા ચિત્તં વિનીવરણતાતિ રાગતો ચિત્તસ્સ વિનીવરણતા, તતો રાગતો વિમુત્તત્તા એવ વીતરાગનીવરણતાતિ અત્થો, યા ચ પઞ્ચ વિજ્જાતિ યોજેતબ્બં. ન આગતાતિ ઇધ પદભાજને ‘‘ઞાણન્તિ તિસ્સો વિજ્જા’’તિ (પારા. ૧૯૯) વુત્તત્તા સેસા પઞ્ચ વિજ્જા ન આગતાતિ અત્થો. નિબ્બત્તિતલોકુત્તરત્તાતિ લોકિયધમ્મસાધારણસઙ્ખતસ્સાપિ અભાવા લોકિયેહિ સબ્બથા અસમ્મિસ્સલોકુત્તરત્તા. અઞ્ઞન્તિ સઙ્ખેપટ્ઠકથાદિં વદન્તિ, તમ્પિ તત્થેવ પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૦૦. પુન આનેત્વા પઠમજ્ઝાનાદીહિ ન યોજિતન્તિ એત્થ ‘‘પઠમજ્ઝાનેનાતિ પાઠો’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં યુત્તમેવ આદિ-સદ્દેન ગહેતબ્બસ્સ ઝાનસ્સ અભાવા. પઠમજ્ઝાનમૂલકઞ્હિ એકમેવ ખણ્ડચક્કં. કત્તુસાધનોપિ ભણિત-સદ્દો હોતીતિ આહ અથ વાતિઆદિ. યેન ચિત્તેન મુસા ભણતિ, તેનેવ ચિત્તેન ન સક્કા ‘‘મુસા ભણામી’’તિ જાનિતું, અન્તરન્તરા પન અઞ્ઞાહિ મનોદ્વારવીથીહિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ જાનાતીતિ વુત્તં ‘‘ભણન્તસ્સ હોતિ મુસા ભણામી’’તિ. અયમેત્થ અત્થો દસ્સિતોતિ તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો મુસાવાદોતિ અયમત્થો દસ્સિતો. દવાતિ સહસા. રવાતિ અઞ્ઞં વત્તુકામસ્સ ખલિત્વા અઞ્ઞભણનં. તં જાનાતીતિ તંઞાણં, તસ્સ ભાવો તંઞાણતા, ઞાણસ્સ વિસયવિસયીભાવેન અત્તસંવેદનન્તિ અત્થો. ઞાણસમોધાનન્તિ બહૂનં ઞાણાનં એકસ્મિં ખણે સમોધાનં, સહુપ્પત્તીતિ અત્થો. યેન ચિત્તેન ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ જાનાતીતિ ઇદં પુબ્બભાગચેતનઞ્ચ સન્નિટ્ઠાનચેતનઞ્ચ એકતો કત્વા વુત્તં. યેન ચિત્તેન પુબ્બભાગચેતનાભૂતેન સન્નિટ્ઠાનચેતનાભૂતેન ચ વિસંવાદિતબ્બસત્તસઙ્ખારે જાનાતિ, યેન ચિત્તેન મુસા ભણિસ્સન્તિ અત્થો. તેનેવ…પે… પરિચ્ચજિતબ્બાતિ તેનેવ ચિત્તેન ‘‘એવં અહં મુસા ભણામી’’તિ વા ‘‘ભણિત’’ન્તિ વા તદેવ મુસાવાદચિત્તમારમ્મણં કત્વા ભિક્ખુ જાનાતીતિ એવં પુબ્બાપરસન્નિટ્ઠાનચેતનાક્ખણેસુ તીસુ એકેનેવ ચિત્તેન ઞાણવિસયઞ્ચ ઞાણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ એકક્ખણે પુગ્ગલો જાનાતીતિ અયં તંઞાણતા પરિચ્ચજિતબ્બા વિસયસ્સેવ તદા પકાસનતોતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ ન હીતિઆદિ. યદિ ઞાણસ્સ અત્તનો સરૂપં ન ઞાયતિ, કથં પચ્છિમં ચિત્તં જાનાતીતિ આહ પુરિમં પુરિમન્તિઆદિ. તત્થ ભણિસ્સામીતિઆદિના તીસુ કાલેસુ ઉપ્પન્નં પુરિમપુરિમચિત્તં અત્તાનં વિસયં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનસ્સ પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ તથા ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. તેનાતિ યેન કારણેન તીસુ ખણેસુ ચિત્તાનિ તદઞ્ઞેહેવ ચિત્તેહિ જાનિતબ્બાનિ, તાનિ ચ પુરિમપુરિમચિત્તેનેવ અવસ્સં ઉપ્પજ્જન્તિ, તેન કારણેનાતિ અત્થો. તસ્મિં સતીતિ ભણિસ્સામીતિ પુબ્બભાગે સતિ. સેસદ્વયન્તિ ભણામિ, ભણિતન્તિ ઇદં દ્વયં ન હેસ્સતીતિ એતં નત્થીતિ યોજના હોતિયેવાતિ અત્થો. એકં વિય પકાસતીતિ ભિન્નક્ખણાનમ્પિ નિરન્તરુપ્પત્તિયા ‘‘તદેવેદ’’ન્તિ ગહેતબ્બતં સન્ધાય વદતિ.

બલવધમ્મવિનિધાનવસેનાતિ બલવગાહસ્સ વિનિધાનવસેન. દુબ્બલદુબ્બલાનન્તિ દુબ્બલદુબ્બલાનં ગાહાનં. સકભાવપરિચ્ચજનવસેનાતિ અત્તનો સન્તકભાવસ્સ પરિચ્ચજનવસેન.

૨૦૭. ઉત્તાસિતત્તાતિ ભયં જનેત્વા વિય પલાપિતત્તા. એવં પલાપિતો ન પુન તં ઠાનં આગચ્છતીતિ આહ ‘‘પુન અનલ્લીયનભાવદસ્સનવસેના’’તિ. ખેટ-સદ્દં સદ્દત્થવિદૂ ઉત્તાસત્થે પઠન્તીતિ આહ સ્વાયમત્થોતિઆદિ. અણુ એવ અણુસહગતં, અણુત્તેન વા યુત્તન્તિ અત્થો.

વત્તુકામવારકથાવણ્ણના

૨૧૫. કેવલઞ્હિયન્તિ કેવલઞ્હિ અયં વારોતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. તઙ્ખણઞ્ઞેવ જાનાતીતિ પકતિયા વચનાનન્તરં વિજાનનં સન્ધાય વુત્તં. એવં પન વચીભેદં અકત્વા ‘‘યો ઇમમ્હા આવાસા પઠમં પક્કમિસ્સતિ, નં મયં ‘અરહા’તિ જાનિસ્સામા’’તિ એવં કતસઙ્કેતા વિહારા પઠમં પક્કમનેન તસ્મિં ખણે અવીતિવત્તેપિ નિક્ખન્તમત્તેપિ પારાજિકં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ‘‘મં ‘અરહા’તિ જાનન્તૂ’’તિ તમ્હા આવાસા પઠમં પક્કામીતિ આગતવત્થુમ્હિ (પારા. ૨૨૭) વિય. વિઞ્ઞત્તિપથેતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીનં ગહણયોગ્ગે પદેસે, તેન વિઞ્ઞત્તિપથં અતિક્કમિત્વા ઠિતો કોચિ દિબ્બેન ચક્ખુના કાયવિકારં દિસ્વા દિબ્બાય સોતધાતુયા વચીભેદઞ્ચ સુત્વા જાનાતિ, ન પારાજિકન્તિ દીપેતિ. પાળિયં ‘‘પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૨૧૫) ઇમસ્મિં પટિવિજાનનવારે યસ્મિં અક્ખરે વા ઉચ્ચારિતે કાયપ્પયોગે વા કતેયેવ અયં પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નોતિઆદિઅત્થં પરો વિજાનાતિ, તતો પુરિમેસુ અક્ખરુચ્ચારણાદિપ્પયોગેસુ થુલ્લચ્ચયં આપજ્જિત્વા પચ્છિમેવ પટિવિજાનનપયોગક્ખણે પારાજિકં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બં થુલ્લચ્ચયસ્સેવેત્થ સામન્તત્તા, તેનેવ બુદ્ધદત્તાચરિયેન –

‘‘દુક્કટં પઠમસ્સેવ, સામન્તમિતિ વણ્ણિતં;

સેસાનં પન તિણ્ણમ્પિ, થુલ્લચ્ચયમુદીરિત’’ન્તિ –

વુત્તં, અયઞ્ચત્થો ‘‘ન પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ ઇમિના સુત્તેન સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેનાતિઆદિના ઝાનસમાધિઆદિસદ્દાનમત્થેસુ પુબ્બે અકતપરિચયત્તા સુત્વા ‘‘અત્થં ઈદિસ’’ન્તિ અજાનિત્વા કેવલં ‘‘વિસિટ્ઠો કોચિ સમણગુણો અનેન લદ્ધો’’તિ પરેન ઞાતેપિ પારાજિકમેવાતિ દસ્સેતિ.

અનાપત્તિભેદકથાવણ્ણના

૨૨૦. અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સાતિ ‘‘એવં વુત્તે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો મયા પકાસિતો હોતી’’તિ અમનસિકત્વા ‘‘નાહં, આવુસો, મચ્ચુનો ભાયામી’’તિઆદિકં કથેન્તસ્સ. એવં કથેન્તો ચ વોહારતો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તસ્સા’’તિ. ભાયન્તોતિ ‘‘ઞત્વા ગરહન્તિ નુ ખો’’તિ ભાયન્તો.

પદભાજનીયવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૨૨૩. સેક્ખભૂમિયન્તિ ઇમિના ઝાનભૂમિમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. તિણ્ણં વિવેકાનન્તિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકાનં. પિણ્ડાય ચરણસ્સ ભોજનપરિયોસાનતાય વુત્તં ‘‘યાવ ભોજનપઅયોસાન’’ન્તિ. અન્તરઘરે ભુત્વા આગચ્છન્તસ્સાપિ વુત્તનયેનેવ સમ્ભાવનિચ્છાય ચીવરસણ્ઠાપનાદીનિ કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ, પાળિયં પન દુક્કરાદિવત્થૂસુ ‘‘અનાપત્તિ અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ ઇદં થુલ્લચ્ચયેનાપિ અનાપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. ઉલ્લપનાધિપ્પાયસ્સાપિ હિ ‘‘નાવુસો, દુક્કરં અઞ્ઞં બ્યાકાતુ’’ન્તિ વુત્તે થુલ્લચ્ચયમેવ અત્તુપનાયિકત્તાભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૨૭. ન દાનાહં તત્થ ગમિસ્સામીતિ પુન તત્થ વસિતટ્ઠાને ન ગમિસ્સામિ, એવં સતિ પઠમં ગતો અયં પુન ચ નાગતો, તસ્મા અરહાતિ મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. તં ઠાનન્તિ આવાસં વાતિઆદિના પુબ્બે પરિચ્છિન્નટ્ઠાનં. પદસા ગમનં સન્ધાય કતિકાય કતત્તા યાનેનાતિઆદિ વુત્તં. વિજ્જામયિદ્ધિં સન્ધાય ‘‘ઇદ્ધિયા’’તિ વુત્તં ઉલ્લપનાધિપ્પાયસ્સ અભિઞ્ઞિદ્ધિયા અસમ્ભવતો. અઞ્ઞમઞ્ઞં રક્ખન્તીતિ ઉલ્લપનાધિપ્પાયે સતિપિ એકસ્સાપિ પઠમગમનાભાવા રક્ખન્તિ. સચે પન કતિકં કત્વા નિસિન્નેસુ એકં દ્વે ઠપેત્વા અવસેસા ઉલ્લપનાધિપ્પાયેન એકતો ગચ્છન્તિ, ગતાનં સબ્બેસં પારાજિકમેવ. તેસુ યસ્સ ઉલ્લપનાધિપ્પાયો નત્થિ, તસ્સ અનાપત્તિ. એતન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં સબ્બં કતિકવત્તં. નાનાવેરજ્જકાતિ નાનાજનપદવાસિનો. સઙ્ઘલાભોતિ યથાવુડ્ઢં પાપુણનકકોટ્ઠાસો. અયઞ્ચ પટિક્ખેપો અવિસેસેત્વા કરણં સન્ધાય કતો, વિસેસેત્વા પન ‘‘એત્તકો અસુકસ્સા’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા અપલોકેત્વા દાતું વટ્ટતિ.

૨૨૮. ધમ્મધાતૂતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, ધમ્માનં સભાવો વા. ઉપપત્તીતિ અત્તભાવં સન્ધાય વદતિ. દુસ્સદ્ધાપયા હોન્તીતિ પુથુજ્જને સન્ધાય વુત્તં, ન લક્ખણત્થેરાદિકે અરિયપુગ્ગલે. વિતુડેન્તીતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ડેન્તિ ગચ્છન્તિ, ફાસુળન્તરિકાયો છિદ્દાવછિદ્દં કત્વા તાહિ ગચ્છન્તીતિ નિસ્સક્કવસેન અત્થો. વિતુદેન્તીતિ પાઠે ફાસુળન્તરિકાહીતિ આધારત્થે નિસ્સક્કવચનં. લોહતુણ્ડેહીતિ કાળલોહમયેહિ તુણ્ડેહિ. અચ્છરિયં વતાતિ ગરહિતબ્બતાય અચ્છરં પહરિતું યુત્તરૂપં. ચક્ખુભૂતાતિ લોકસ્સ ચક્ખુ વિય ભૂતા સઞ્જાતા, ચક્ખુસદિસાતિપિ અત્થો. તસ્સેવ કમ્મસ્સાતિ યેન ગોઘાતકકમ્મેનેવ નિરયે નિબ્બત્તો, તસ્સેવાતિ અત્થે ગય્હમાને એકાય ચેતનાય બહુપટિસન્ધિયો હોન્તીતિ આપજ્જતિ, ન ચેતં યુત્તં એકસ્સ અમ્બાદિબીજસ્સ અનેકઙ્કુરુપ્પત્તિ વિયાતિ તં પરિહરન્તો આહ તસ્સ નાનાચેતનાહિ આયૂહિતસ્સાતિઆદિ, તેન ગોઘાતકકમ્મક્ખણે પુબ્બચેતના અપરચેતના સન્નિટ્ઠાપકચેતનાતિ એકસ્મિમ્પિ પાણાતિપાતે બહૂ ચેતના હોન્તિ, નાનાપાણાતિપાતેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તત્થ એકાય ચેતનાય નરકે પચિત્વા તદઞ્ઞચેતનાસુ એકાય અપરાપરિયચેતનાય ઇમસ્મિં પેતત્તભાવે નિબ્બત્તોતિ દસ્સેતિ, તેનાહ ‘‘અવસેસકમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા’’તિ. એત્થ ચ કમ્મસરિક્ખવિપાકુપ્પત્તિં સન્ધાય કમ્મકમ્મનિમિત્તાનમેવ ગહણં કતં, ન ગતિનિમિત્તસ્સ, તેનાહ ‘‘અટ્ઠિરાસિયેવ નિમિત્તં અહોસી’’તિ. પાળિયં વિતચ્છેન્તીતિ તુણ્ડેહિ તચ્છેન્તો વિય લુઞ્ચન્તિ. વિરાજેન્તીતિ વિલિખન્તિ.

૨૨૯. વલ્લૂરવિક્કયેનાતિ સુક્ખાપિતમંસવિક્કયેન. નિપ્પક્ખચમ્મેતિ વિગતપક્ખલોમચમ્મે. એકં મિગન્તિ દીપકમિગં. કારણાહીતિ ઘાતનાહિ. ઞત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનં ઞત્વા.

૨૩૦. મઙ્ગનવસેન ઉલતીતિ મઙ્ગુલિ, વિરૂપબીભચ્છભાવેન પવત્તતીતિ અત્થો. ચિત્તકેળિન્તિ ચિત્તરુચિયં અનાચારકીળં.

૨૩૧. નિસ્સેવાલપણકકદ્દમોતિ તિલબીજકાદિસેવાલેન નીલમણ્ડૂકપિટ્ઠિવણ્ણેન ઉદકપિટ્ઠે ઉદકં નીલવણ્ણં કુરુમાનેન પણકેન કદ્દમેન ચ વિરહિતો. ઉણ્હભાવેન તપનતો તપં ઉદકં અસ્સાતિ તપોદકાતિ વત્તબ્બે ક-કારલોપં કત્વા ‘‘તપોદા’’તિ વુચ્ચતિ. પેતલોકોતિ પકટ્ઠેન અકુસલકમ્મેન સુગતિતો દુગ્ગતિં ઇતાનં ગતાનં લોકો સમૂહો, નિવાસટ્ઠાનં વા. કતહત્થાતિ ધનુસિપ્પે સુટ્ઠુ સિક્ખિતહત્થા, અવિરજ્ઝનલક્ખવેધાતિ અત્થો. સિપ્પદસ્સનવસેન રાજકુલાદીસુ રાજસમૂહં ઉપેચ્ચ કતં અસનં સરક્ખેપો એતેસન્તિ કતુપાસના, સબ્બત્થ દસ્સિતસિપ્પાતિ અત્થો. પભગ્ગોતિ પભઞ્જિતો, પરાજિતોતિ અત્થો.

૨૩૨. આનેઞ્જસમાધિન્તિ અરૂપસમાપત્તિયં નિરુદ્ધે સતિપિ સદ્દકણ્ટકેન ઉટ્ઠાનારહો રૂપાવચરસમાધિયેવ ઇધ વત્તબ્બોતિ આહ અનેજં અચલન્તિઆદિ. સમાધિપરિપન્થકેતિ વિતક્કાદિકે સન્ધાય વદતિ, ઇદં પન પઠમબોધિયં ઉપ્પન્નમ્પિ વત્થું અનાચારમત્તવસેન ભિક્ખૂહિ ચોદિતેપિ ભગવતા ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનસ્સા’’તિ (પારા. ૨૨૮) એવં આયતિં અત્તના પઞ્ઞપિયમાનપારાજિકાનુગુણં તદા એવ વિનીતન્તિ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ પચ્છા પઞ્ઞત્તસ્સ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વિનીતવત્થુભાવેન સઙ્ગહમારોપિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સાવકાનં ઉપ્પટિપાટિયા અનુસ્સરણાભાવં દસ્સેતું ‘‘ન ઉપ્પટિપાટિયા’’તિ વુત્તં. દુક્કરં કતન્તિ અનન્તરે પઞ્ચકપ્પસતિકે કાલે વિઞ્ઞાણસન્તતિં અદિસ્વાપિ અસમ્મુય્હિત્વા પરતો તતિયત્તભાવે દિટ્ઠચુતિચિત્તેન સદ્ધિં વત્તમાનભવપટિસન્ધિયા અનુમાનેનાપિ કારિયકારણાભાવગહણં નામ સાવકાનં દુક્કરત્તા વુત્તં. પટિવિદ્ધાતિ પટિવિદ્ધસદિસા. યથા નામ સત્તધા ફાલિતસ્સ ચામરવાલલોમસ્સ એકાય અગ્ગકોટિયા અપરસ્સ વાલલોમંસુનો કોટિં દૂરે ઠત્વા વિજ્ઝેય્ય આવુનન્તો વિય પટિપાદેય્ય, એવમેવ ઇમિનાપિ દુક્કરં કતન્તિ વુત્તં હોતિ. એતદગ્ગન્તિ એસો અગ્ગો. યદિદન્તિ યો અયં.

નિગમનવણ્ણના

૨૩૩. ઇધાતિ ભિક્ખુવિભઙ્ગે. ઉદ્દિટ્ઠપારાજિકપરિદીપનન્તિ સિક્ખાપદેસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસવસેન ઉદ્દિટ્ઠપારાજિકપરિદીપનં, ન પન સબ્બસ્મિં પારાજિકવિભઙ્ગે આગતઆપત્તિપરિદીપનં તત્થ થુલ્લચ્ચયાદીનમ્પિ આગતત્તા તેનેવ ઉદ્દિટ્ઠ-સદ્દેન વુત્તવિભઙ્ગસ્સ નિદ્દેસત્તા. ભિક્ખુનીનં અસાધારણાનિ ચત્તારીતિ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા (પાચિ. ૬૫૮) વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા (પાચિ. ૬૬૫) ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા (પાચિ. ૬૬૯) અટ્ઠવત્થુકાતિ (પાચિ. ૬૭૫) ઇમાનિ ભિક્ખૂહિ અસાધારણાનિ ભિક્ખુનીનં એવ પઞ્ઞત્તાનિ પારાજિકાનીતિ અત્થો. વત્થુવિપન્નાતિ પબ્બજ્જુપસમ્પદાનં વત્થુભાવો વત્થુ નામ, તેન વત્થુમત્તેન વિપન્ના, વિપન્નવત્થુકાતિ અત્થો. અહેતુકપટિસન્ધિકાતિ મગ્ગાનુપ્પત્તિકારણમાહ. કિઞ્ચાપિ દુહેતુકાનમ્પિ મગ્ગો નુપ્પજ્જતિ, તે પન પબ્બજ્જુપસમ્પદાસુ ઠત્વા આયતિં મગ્ગહેતું સમ્પાદેતું સક્કોન્તિ, અહેતુકા પન પરિસુદ્ધે ચતુપારિસુદ્ધિસીલે ઠત્વા સમ્પાદેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા તે તમ્પિ પટિચ્ચ વત્થુવિપન્નાવાતિ વેદિતબ્બા. પારાજિકાતિ કમ્મવિપત્તિયા પટિસન્ધિક્ખણેયેવ પરાજયં આપન્ના. થેય્યસંવાસકાદીનં ગિહિભાવે ઠત્વા વિપસ્સનાય વાયમન્તાનમ્પિ તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગુપ્પત્તિઅભાવતો ‘‘મગ્ગો પન વારિતો’’તિ વુત્તં. દીઘતાય લમ્બમાનં અઙ્ગજાતં લમ્બં નામ, તં યસ્સ અત્થિ સો લમ્બી. સો એત્તાવતા ન પારાજિકો, તં પન દીઘં અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખે વા વચ્ચમગ્ગે વા સેવનાધિપ્પાયેન પવેસેન્તોવ પારાજિકો, ઇધ પન વચ્ચમગ્ગે પવેસેન્તોવ અધિપ્પેતો મુદુપિટ્ઠિકેનેવ મુખે પવેસનસ્સ વુત્તત્તા. સોપિ હિ કતપરિકમ્મતાય મુદુભૂતાય પિટ્ઠિયા ઓનમિત્વા અત્તનો અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હન્તોવ પારાજિકો હોતિ, ન કેવલો. યો પન મુખેન અત્તનો વચ્ચમગ્ગં વા પરેસં વચ્ચમગ્ગમુખં વા ઇત્થીનં પસ્સાવમગ્ગં વા ગણ્હાતિ, તસ્સ ચ પુરિસનિમિત્તેન પુરિસનિમિત્તં છુપન્તસ્સ ચ મગ્ગેન મગ્ગપટિપાદનેપિ પારાજિકં ન હોતિ પુરિસનિમિત્તેન તદિતરમગ્ગસમ્પટિપાદનેનેવ મેથુનધમ્મવોહારતો. પરસ્સ અઙ્ગજાતે અભિનિસીદતીતિ પરસ્સ ઉત્તાનં સયન્તસ્સ કમ્મનિયે અઙ્ગજાતે અત્તનો વચ્ચમગ્ગં પવેસેન્તો તસ્સૂપરિ નિસીદતિ, ઇદઞ્ચ ઉપલક્ખણમત્તં પરેસં અઙ્ગજાતં વચ્ચમગ્ગે પવેસેન્તો સાદિયન્તોપિ પારાજિકોવ, બલક્કારેન પન વચ્ચમગ્ગે વા મુખે વા પરેન પવેસિયમાનો યદિ ન સાદિયતિ, અનાપત્તિકોવ. એત્થ અસાદિયનં નામ દુક્કરં વિરજ્જિતબ્બતો. એત્થ ચ અનુપસમ્પન્નભાવે ઠત્વા માતુપિતુઅરહન્તેસુ અઞ્ઞતરં ઘાતેન્તો ભિક્ખુનિં દૂસેન્તો ચ સામણેરપબ્બજ્જમ્પિ ન લભતીતિ દસ્સનત્થં વિસું ગહિતત્તા માતુઘાતકાદીનં ચતુન્નં તતિયપઠમપારાજિકેસુ અન્તોગધતા વેદિતબ્બા. યથા એત્થ, એવં ગિહિભાવે ઠત્વા લોહિતુપ્પાદં કરોન્તો લોહિતુપ્પાદકોવાતિ ગહેતબ્બં. એતેન પરિયાયેનાતિ ઉભિન્નં રાગપરિયુટ્ઠાનસઙ્ખાતેન પરિયાયેન. દુતિયવિકપ્પે કચ્ચિ અત્થાતિ પદચ્છેદો વેદિતબ્બો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

નિટ્ઠિતો ચ પારાજિકકણ્ડવણ્ણનાનયો.