૧. પારાજિકકણ્ડો

૧. પઠમપારાજિકં

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના

૨૪. વિક્કાયિકભણ્ડસ્સ વિક્કિણનં ઇણદાનઞ્ચ ભણ્ડપ્પયોજનં નામ. એવં પયોજિતસ્સ મૂલસ્સ સહ વડ્ઢિયા ગહણવાયામો ઉદ્ધારો નામ. અસુકદિવસે દિન્નન્તિઆદિના પમુટ્ઠસ્સ સતુપ્પાદનાદિ સારણં નામ. ચતુબ્બિધાયાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિસમણાનં વસેન, ભિક્ખુઆદીનં વા વસેન ચતુબ્બિધાય. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસીતિ હેતુઅત્થે અયં દિસ્વાન-સદ્દો અસમાનકત્તુકત્તા, યથા ઘતં પિવિત્વા બલં હોતીતિ, એવમઞ્ઞત્થાપિ એવરૂપેસુ. ભબ્બકુલપુત્તોતિ ઉપનિસ્સયમત્તસભાવેન વુત્તં, ન પચ્છિમભવિકતાય. તેનેવસ્સ માતાદિઅકલ્યાણમિત્તસમાયોગેન કતવીતિક્કમનં નિસ્સાય ઉપ્પન્નવિપ્પટિસારેન અધિગમન્તરાયો જાતો. પચ્છિમભવિકાનં પુબ્બબુદ્ધુપ્પાદેસુ લદ્ધબ્યાકરણાનં ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયં કાતું. તેનેવ અઙ્ગુલિમાલત્થેરાદયો અકુસલં કત્વાપિ અધિગમસમ્પન્ના એવ અહેસુન્તિ. ચરિમકચિત્તન્તિ ચુતિચિત્તં. સઙ્ખં વિય લિખિતં ઘંસિત્વા ધોવિતં સઙ્ખલિખિતન્તિ આહ ધોતઇચ્ચાદિ. અજ્ઝાવસતાતિ અધિ-સદ્દયોગેન અગારન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અગારમજ્ઝે’’તિ. કસાયરસરત્તાનિ કાસાયાનીતિ આહ ‘‘કસાયરસપીતતાયા’’તિ. કસાયતો નિબ્બત્તતાય ચ હિ રસોપિ ‘‘કસાયરસો’’તિ વુચ્ચતિ.

૨૬. યદા જાનાતિ-સદ્દો બોધનત્થો ન હોતિ, તદા તસ્સ પયોગે સપ્પિનો જાનાતિ મધુનો જાનાતીતિઆદીસુ વિય કરણત્થે સામિવચનં સદ્દસત્થવિદૂ ઇચ્છન્તીતિ આહ ‘‘કિઞ્ચિ દુક્ખેન નાનુભોસી’’તિ. કેનચિ દુક્ખેન નાનુભોસીતિ અત્થો, કિઞ્ચીતિ એત્થાપિ હિ કરણત્થે સામિવચનસ્સ લોપો કતો, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘વિકપ્પદ્વયેપિ પુરિમપદસ્સ ઉત્તરપદેન સમાનવિભત્તિલોપો દટ્ઠબ્બો’’તિ. યદા પન જાનાતિ-સદ્દો સરણત્થો હોતિ, તદા માતુ સરતીતિઆદીસુ વિય ઉપયોગત્થે સામિવચનં સદ્દસત્થવિદૂ વદન્તીતિ આહ ‘‘અથ વા કિઞ્ચિ દુક્ખં નસ્સરતીતિ અત્થો’’તિ, કસ્સચિ દુક્ખસ્સ અનનુભૂતતાય નસ્સરતીતિ અત્થો. વિકપ્પદ્વયેપીતિ અનુભવનસરણત્થવસેન વુત્તે દુતિયતતિયવિકપ્પદ્વયે. પુરિમપદસ્સાતિ કિઞ્ચીતિ પદસ્સ. ઉત્તરપદેનાતિ દુક્ખસ્સાતિપદેન. સમાનાય સામિવચનભૂતાય વિભત્તિયા ‘‘કસ્સચિ દુક્ખસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘કિઞ્ચિ દુક્ખસ્સા’’તિ લોપોતિ દટ્ઠબ્બો. મરણેનપિ મયં તેતિ એત્થ તેતિ પદસ્સ સહત્થે કરણવસેનપિ અત્થં દસ્સેતું તયા વિયોગં વા પાપુણિસ્સામાતિ અત્થન્તરં વુત્તં.

૨૮. ગન્ધબ્બા નામ ગાયનકા. નટા નામ રઙ્ગનટા. નાટકા લઙ્ઘનકાદયો. સુખૂપકરણેહિ અત્તનો પરિચરણં કરોન્તો યસ્મા લળન્તો કીળન્તો નામ હોતિ, તસ્મા દુતિયે અત્થવિકપ્પે લળાતિઆદિ વુત્તં. દાનપ્પદાનાદીનીતિ એત્થ નિચ્ચદાનં દાનં નામ, વિસેસદાનં પદાનં નામ, આદિ-સદ્દેન સીલાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૦. ચુદ્દસ ભત્તાનીતિ સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનં સલાકં પક્ખિકં ઉપોસથિકં પાટિપદિકં આગન્તુકં ગમિકં ગિલાનં ગિલાનુપટ્ઠાકં વિહાર-ધુર-વારભત્તન્તિ ઇમાનિ ચુદ્દસ ભત્તાનિ. એત્થ ચ સેનાસનાદિપચ્ચયત્તયનિસ્સિતેસુ આરઞ્ઞકઙ્ગાદિપધાનઙ્ગાનં ગહણવસેન સેસધુતઙ્ગાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. વજ્જીનન્તિ વજ્જીરાજૂનં. વજ્જીસૂતિ જનપદાપેક્ખં બહુવચનં, વજ્જીનામકે જનપદેતિ અત્થો. પઞ્ચકામગુણાયેવ ઉપભુઞ્જિતબ્બતો પરિભુઞ્જિતબ્બતો ચ ઉપભોગપરિભોગા, ઇત્થિવત્થાદીનિ ચ તદુપકરણાનીતિ આહ ‘‘યેહિ તેસ’’ન્તિઆદિ. ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકત્તાતિ સેસધુતઙ્ગપરિવારિતેન ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગેન સમન્નાગતત્તા, તેનાહ ‘‘સપદાનચારં ચરિતુકામો’’તિ.

૩૧. દોસાતિ રત્તિ. તત્થ અભિવુત્થં પરિવુસિતં આભિદોસિકં, અભિદોસં વા પચ્ચૂસકાલં ગતો પત્તો અતિક્કન્તો આભિદોસિકો, તેનાહ એકરત્તાતિક્કન્તસ્સ વાતિઆદિ.

૩૨. ઉદકકઞ્જિયન્તિ પાનીયપરિભોજનીયઉદકઞ્ચ યાગુ ચ. તથાતિ સમુચ્ચયત્થે.અનોકપ્પનં અસદ્દહનં, અમરિસનં અસહનં.

૩૪. તદ્ધિતલોપન્તિ પિતામહતો આગતં ‘‘પેતામહ’’ન્તિ વત્તબ્બે તદ્ધિતપચ્ચયનિમિત્તસ્સ એ-કારસ્સ લોપં કત્વાતિ અત્થો. યેસં સન્તકં ધનં ગહિતં, તે ઇણાયિકા. પલિબુદ્ધોતિ ‘મા ગચ્છ મા ભુઞ્જા’તિઆદિના કતાવરણો, પીળિતોતિ અત્થો.

૩૫. અત્તનાતિ સયં. સપતિનો ધનસામિનો ઇદં સાપતેય્યં, ધનં. તદેવ વિભવો.

૩૬. ભિજ્જન્તીતિ અગહિતપુબ્બા એવ ભિજ્જન્તિ. દિન્નાપિ પટિસન્ધીતિ પિતરા દિન્નં સુક્કં નિસ્સાય ઉપ્પન્નસ્સ સત્તસ્સ પટિસન્ધિપિ તેન દિન્ના નામ હોતીતિ વુત્તં. સુક્કમેવ વા ઇધ પટિસન્ધિનિસ્સયત્તા ‘‘પટિસન્ધી’’તિ વુત્તં, તેનાહ ‘‘ખિપ્પં પતિટ્ઠાતી’’તિ. ન હિ પિતુ સંયોગક્ખણેયેવ સત્તસ્સ ઉપ્પત્તિનિયમો અત્થિ સુક્કમેવ તથા પતિટ્ઠાનનિયમતો. સુક્કે પન પતિટ્ઠિતે યાવ સત્ત દિવસાનિ, અડ્ઢમાસમત્તં વા, તં ગબ્ભસણ્ઠાનસ્સ ખેત્તમેવ હોતિ માતુ મંસસ્સ લોહિતલેસસ્સ સબ્બદાપિ વિજ્જમાનત્તા. પુબ્બેપિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનં સબ્ભાવતો અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ ઇમસ્સ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદે અટ્ઠપિતેતિ અત્થો વુત્તો. એવરૂપન્તિ એવં ગરુકસભાવં, પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસવત્થુભૂતન્તિ અત્થો, તેનાહ ‘‘અવસેસે પઞ્ચખુદ્દકાપત્તિક્ખન્ધે એવ પઞ્ઞપેસી’’તિ. યં આદીનવન્તિ સમ્બન્ધો. કાયવિઞ્ઞત્તિચોપનતોતિ કાયવિઞ્ઞત્તિયા નિબ્બત્તચલનતો.

તેનેવાતિ અવધારણેન યાનિ ગબ્ભગ્ગહણકારણાનિ નિવત્તિતાનિ, તાનિપિ દસ્સેતું કિં પનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉભયેસં છન્દરાગવસેન કાયસંસગ્ગો વુત્તો. ઇત્થિયા એવ છન્દરાગવસેન નાભિપરામસનં વિસું વુત્તં. સામપણ્ડિતસ્સ હિ માતા પુત્તુપ્પત્તિયા સઞ્જાતાદરા નાભિપરામસનકાલે કામરાગસમાકુલચિત્તા અહોસિ, ઇતરથા પુત્તુપ્પત્તિયા એવ અસમ્ભવતો. ‘‘સક્કો ચસ્સા કામરાગસમુપ્પત્તિનિમિત્તાનિ અકાસી’’તિપિ વદન્તિ, વત્થુવસેન વા એતં નાભિપરામસનં કાયસંસગ્ગતો વિસું વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. માતઙ્ગપણ્ડિતસ્સ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય નાભિપરામસનેન મણ્ડબ્યસ્સ નિબ્બત્તિ અહોસિ. ચણ્ડપજ્જોતમાતુ નાભિયં વિચ્છિકા ફરિત્વા ગતા, તેન ચણ્ડપજ્જોતસ્સ નિબ્બત્તિ અહોસીતિ આહ એતેનેવ નયેનાતિઆદિ.

અયન્તિ સુદિન્નસ્સ પુરાણદુતિયિકા. યં સન્ધાયાતિ યં અજ્ઝાચારં સન્ધાય. માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તીતિ ઇમિના સુક્કસ્સ સમ્ભવં દીપેતિ, માતા ચ ઉતુની હોતીતિ ઇમિના સોણિતસ્સ. ગન્ધબ્બોતિ તત્રુપગો સત્તો અધિપ્પેતો, ગન્તબ્બોતિ વુત્તં હોતિ, ત-કારસ્સ ચેત્થ ધ-કારો કતો. અથ વા ગન્ધબ્બા નામ રઙ્ગનટા, તે વિય તત્ર તત્ર ભવેસુ નાનાવેસગ્ગહણતો અયમ્પિ ‘‘ગન્ધબ્બો’’તિ વુત્તો, સો માતાપિતૂનં સન્નિપાતક્ખણતો પચ્છાપિ સત્તાહબ્ભન્તરે તત્ર ઉપપન્નો ‘‘પચ્ચુપટ્ઠિતો’’તિ વુત્તો. ગબ્ભસ્સાતિ કલલરૂપસહિતસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ. તઞ્હિ ઇધ ‘‘ગબ્ભો’’તિ અધિપ્પેતં સા તેન ગબ્ભં ગણ્હીતિઆદીસુ (પારા. ૩૬) વિય. અસ્સ તં અજ્ઝાચારન્તિ સમ્બન્ધો. પાળિયં નિરબ્બુદો વત ભો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિરાદીનવોતિ ઇમસ્સ અનન્તરં તસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘેતિ અજ્ઝાહરિત્વા સુદિન્નેન…પે… આદીનવો ઉપ્પાદિતોતિ યોજના વેદિતબ્બા. ઇતિહાતિ નિપાતસમુદાયસ્સ એવન્તિ ઇદં અત્થભવનં. મુહુત્તેનાતિ ઇદં ખણેનાતિ પદસ્સ વેવચનં. યાવ બ્રહ્મલોકા અબ્ભુગ્ગતોપિ દેવાનં તાવમહન્તો સદ્દો તેસં રૂપં વિય મનુસ્સાનં ગોચરો ન હોતિ. તસ્મા પચ્છા સુદિન્નેન વુત્તે એવ જાનિંસૂતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૭. મગ્ગબ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગપદટ્ઠાનં સિક્ખત્તયમેવ ઉપચારતો વુત્તં તસ્સેવ યાવજીવં ચરિતબ્બત્તા. અવિપ્ફારિકોતિ ઉદ્દેસાદીસુ અબ્યાવટો. વહચ્છિન્નોતિ છિન્નપાદો, છિન્નખન્ધો વા. ચિન્તયીતિ ઇમિના પજ્ઝાયીતિ પદસ્સ કિરિયાપદત્તં દસ્સેતિ. તેન ‘‘કિસો અહોસિ…પે… પજ્ઝાયિ ચા’’તિ ચ-કારં આનેત્વા પાળિયોજના કાતબ્બા.

૩૮. ગણે જનસમાગમે સન્નિપાતનં ગણસઙ્ગણિકા, સાવ પપઞ્ચા, તેન ગણસઙ્ગણિકાપપઞ્ચેન. યસ્સાતિ યે અસ્સ. કથાફાસુકાતિ વિસ્સાસિકભાવેન ફાસુકકથા, સુખસમ્ભાસાતિ અત્થો. ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપમુખેનેવ મન્દનં પીનનઞ્ચ હોતીતિ આહ પસાદઇચ્ચાદિ. દાનીતિ નિપાતો ઇધ પન-સદ્દત્થે વત્તતિ તક્કાલવાચિનો એતરહિ-પદસ્સ વિસું વુચ્ચમાનત્તાતિ આહ ‘‘સો પન ત્વ’’ન્તિ. નો-સદ્દોપિ નુ-સદ્દો વિય પુચ્છનત્થોતિ આહ ‘‘કચ્ચિ નુ ત્વ’’ન્તિ. તમેવાતિ ગિહિભાવપત્થનાલક્ખણમેવ. અનભિરતિમેવાતિ એવ-કારેન નિવત્તિતાય પન તદઞ્ઞાય અનભિરતિયા વિજ્જમાનત્તં દસ્સેતું અધિકુસલાનન્તિઆદિ વુત્તં, સમથવિપસ્સના અધિકુસલા નામ. ઇદં પનાતિઆદિ ઉપરિ વત્તબ્બવિસેસદસ્સનં. પરિયાયવચનમત્તન્તિ સદ્દત્થકથનમત્તં.

તસ્મિન્તિ ધમ્મે, એવં વિરાગાય દેસિતે સતીતિ અત્થો. નામાતિ ગરહાયં. લોકુત્તરનિબ્બાનન્તિ વિરાગાયાતિઆદિના વુત્તકિલેસક્ખયનિબ્બાનતો વિસેસેતિ. જાતિં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકમાનો એવ મદજનનટ્ઠેન મદોતિ માનમદો. ‘‘અહં પુરિસો’’તિ પવત્તો માનો પુરિસમદો. ‘‘અસદ્ધમ્મસેવનાસમત્થતં નિસ્સાય માનો, રાગો એવ વા પુરિસમદો’’તિ કેચિ. આદિ-સદ્દેન બલમદાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તેભૂમકવટ્ટન્તિ તીસુ ભૂમીસુ કમ્મકિલેસવિપાકા પવત્તનટ્ઠેન વટ્ટં. વિરજ્જતીતિ વિગચ્છતિ. યોનિયોતિ અણ્ડજાદયો, તા પન યવન્તિ તાહિ સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા હોન્તીતિ ‘‘યોનિયો’’તિ વુત્તા.

ઞાતતીરણપહાનવસેનાતિ એત્થ લક્ખણાદિવસેન સપ્પચ્ચયનામરૂપપરિગ્ગહો ઞાતપરિઞ્ઞા નામ. કલાપસમ્મસનાદિવસેન પવત્તા લોકિયવિપસ્સના તીરણપરિઞ્ઞા નામ. અરિયમગ્ગો પહાનપરિઞ્ઞા નામ. ઇધ પન ઞાતતીરણકિચ્ચાનમ્પિ અસમ્મોહતો મગ્ગક્ખણે સિજ્ઝનતો અરિયમગ્ગમેવ સન્ધાય તિવિધાપિ પરિઞ્ઞા વુત્તા, તેનેવ ‘‘લોકુત્તરમગ્ગોવ કથિતો’’તિ વુત્તં. કામેસુ પાતબ્યતાનન્તિ વત્થુકામેસુ પાતબ્યતાસઙ્ખાતાનં સુભાદિઆકારાનં તદાકારગાહિકાનં તણ્હાનન્તિ અત્થો. વિસયમુખેન હેત્થ વિસયિનો ગહિતા. તીસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘વિરાગાય ધમ્મો દેસિતો…પે… નો સઉપાદાનાયા’’તિ એવં વુત્તેસુ.

૩૯. કલિસાસનારોપનત્થાયાતિ દોસારોપનત્થાય. કલીતિ કોધસ્સ નામં, તસ્સ સાસનં કલિસાસનં, કોધવસેન વુચ્ચમાના ગરહા. અજ્ઝાચારોવ વીતિક્કમો. સમણકરણાનં ધમ્માનન્તિ સમણભાવકરાનં હિરોત્તપ્પાદિધમ્માનં. પાળિયં કથં-સદ્દયોગેન ન સક્ખિસ્સસીતિ અનાગતવચનં કતં, ‘‘નામ-સદ્દયોગેના’’તિપિ વદન્તિ. અતિવિય દુક્ખવિપાકન્તિ ગહટ્ઠાનં નાતિસાવજ્જમ્પિ કમ્મં પબ્બજિતાનં ભગવતો આણાવીતિક્કમતો ચેવ સમાદિન્નસિક્ખત્તયવિનાસનતો ચ મહાસાવજ્જં હોતીતિ વુત્તં. ઉદકે ભવં ઓદકં, ધોવનકિચ્ચન્તિ આહ ઉદકકિચ્ચન્તિઆદિ. સમાપજ્જિસ્સસીતિ અનાગતવચનં નામ-સદ્દયોગેન કતન્તિ આહ ‘‘નામ-સદ્દેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ. દુબ્ભરતાદીનં હેતુભૂતો અસંવરો ઇધ દુબ્ભરતાદિ-સદ્દેન વુત્તો કારણે કારિયોપચારેનાતિ આહ ‘‘દુબ્ભરતાદીનં વત્થુભૂતસ્સ અસંવરસ્સા’’તિ. અત્તાતિ અત્તભાવો. દુબ્ભરતન્તિ અત્તના ઉપટ્ઠાકેહિ ચ દુક્ખેન ભરિતબ્બતં. સત્તેહિ કિલેસેહિ ચ સઙ્ગણનં સમોધાનં સઙ્ગણિકાતિ આહ ગણસઙ્ગણિકાયાતિઆદિ. અટ્ઠકુસીતવત્થુપારિપૂરિયાતિ એત્થ કમ્મં કાતબ્બન્તિ એકં, તથા અકાસિન્તિ, મગ્ગો ગન્તબ્બોતિ અગમાસિન્તિ, નાલત્થં ભોજનસ્સ પારિપૂરિન્તિ, અલત્થન્તિ, ઉપ્પન્નો મે આબાધોતિ, અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞાતિ એકન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ નામ. એત્થ ચ કોસજ્જં કુસીત-સદ્દેન વુત્તં. વિનાપિ હિ ભાવજોતનપચ્ચયં ભાવત્થો વિઞ્ઞાયતિ યથા પટસ્સ સુક્કન્તિ. સબ્બકિલેસાપચયભૂતાય વિવટ્ટાયાતિ રાગાદિસબ્બકિલેસાનં અપચયહેતુભૂતાય નિબ્બાનાય, નિબ્બાનત્થન્તિ અત્થો. સંવરપ્પહાનપટિસંયુત્તન્તિ સીલસંવરાદીહિ પઞ્ચહિ સંવરેહિ ચેવ તદઙ્ગપ્પહાનાદીહિ પઞ્ચહિ પહાનેહિ ચ ઉપેતં. અસુત્તન્ત વિનિબદ્ધન્તિ તીસુ પિટકેસુ પાળિસઙ્ખાતસુત્તન્તવસેન અરચિતં, સઙ્ગીતિકારેહિ ચ અનારોપિતં, તેનાહ ‘‘પાળિવિનિમુત્ત’’ન્તિ. તેન ચ અટ્ઠકથાસુ યથાનુરૂપં સઙ્ગહિતન્તિ દસ્સેતિ. એવરૂપા હિ પકિણ્ણકદેસના અટ્ઠકથાય મૂલં. ઓક્કન્તિકધમ્મદેસના નામ તસ્મિં તસ્મિં પસઙ્ગે ઓતારેત્વા ઓતારેત્વા નાનાનયેહિ કથિયમાના ધમ્મદેસના, તેનાહ ભગવા કિરાતિઆદિ. પટિક્ખિપનાધિપ્પાયાતિ પઞ્ઞત્તમ્પિ સિક્ખાપદં ‘‘કિમેતેના’’તિ મદ્દનચિત્તા.

વુત્તત્થવસેનાતિ પતિટ્ઠાઅધિગમુપાયવસેન. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે યા તસ્મિં સમયે કામેસુમિચ્છાચારા આરતિ વિરતીતિઆદિના (વિભ. ૭૦૬) નિદ્દિટ્ઠવિરતિયો ચેવ, યા તસ્મિં સમયે ચેતના સઞ્ચેતનાતિઆદિના (વિભ. ૭૦૪) નિદ્દિટ્ઠચેતના ચ, કામેસુમિચ્છાચારા વિરમન્તસ્સ ફસ્સો…પે… અવિક્ખેપોતિઆદિના (વિભ. ૭૦૫) નિદ્દિટ્ઠફસ્સાદિધમ્મા ચ સિક્ખાપદન્તિ દસ્સેતું ‘‘અયઞ્ચ અત્થો સિક્ખાપદવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. ‘‘યો તત્થ નામકાયો પદકાયોતિ ઇદં મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. નામકાયોતિ નામસમૂહો નામપઞ્ઞત્તિયેવ, સેસાનિપિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. સિક્ખાકોટ્ઠાસોતિ વિરતિઆદયો વુત્તા તપ્પકાસકઞ્ચ વચનં.

અત્થવસેતિ હિતવિસેસે આનિસંસવિસેસે, તે ચ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હેતૂતિ આહ ‘‘કારણવસે’’તિ. સુખવિહારાભાવે સહજીવનસ્સ અભાવતો સહજીવિતાતિ સુખવિહારોવ વુત્તો. દુસ્સીલપુગ્ગલાતિ નિસ્સીલા દૂસિતસીલા ચ. પારાજિકસિક્ખાપદપ્પસઙ્ગે હિ નિસ્સીલા અધિપ્પેતા, સેસસિક્ખાપદપસઙ્ગે તેહિ તેહિ વીતિક્કમેહિ ખણ્ડછિદ્દાદિભાવપ્પત્તિયા દૂસિતસીલા અધિપ્પેતા. ઉભયેનપિ અલજ્જિનોવ ઇધ ‘‘દુસ્સીલા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સબ્બસિક્ખાપદાનમ્પિ દસ અત્થવસે પટિચ્ચેવ પઞ્ઞત્તત્તા ઉપરિ દુસ્સીલપુગ્ગલે નિસ્સાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો, તેનેવ ‘‘યે મઙ્કુતં…પે… નિગ્ગહેસ્સતી’’તિ સબ્બસિક્ખાપદસાધારણવસેન અત્થો વુત્તો. તત્થ મઙ્કુતન્તિ નિત્તેજતં અધોમુખતં. ધમ્મેનાતિઆદીસુ ધમ્મોતિ ભૂતં વત્થુ. વિનયોતિ ચોદના ચેવ સારણા ચ. સત્થુસાસનન્તિ ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસાવનસમ્પદા ચ. સન્દિટ્ઠમાનાતિ સંસયં આપજ્જમાના. ઉબ્બાળ્હાતિ પીળિતા. દુસ્સીલપુગ્ગલે નિસ્સાય હિ ઉપોસથો ન તિટ્ઠતિ, પવારણા ન તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘકમ્માનિ નપ્પવત્તન્તિ, સામગ્ગી ન હોતીતિ ઇમિના અલજ્જીહિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિસકલસઙ્ઘકમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ ધમ્મપરિભોગત્તાતિ દસ્સેતિ. ઉપોસથપવારણાનં નિયતકાલિકતાય ચ અવસ્સં કત્તબ્બત્તા સઙ્ઘકમ્મતો વિસું ગહણં વેદિતબ્બં. અકિત્તિ ગરહા. અયસો પરિવારહાનિ.

ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ નામ વત્તક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૫૬ આદયો) વુત્તાનિ આગન્તુકવત્તં આવાસિકગમિકઅનુમોદનભત્તગ્ગપિણ્ડચારિકઆરઞ્ઞકસેનાસનજન્તાઘરવચ્ચકુટિઉપજ્ઝાયસદ્ધિવિહારિકઆચરિયઅન્તેવાસિકવત્તન્તિ ઇમાનિ ચુદ્દસ વત્તાનિ, એતાનિ ચ સબ્બેસં ભિક્ખૂનં સબ્બદા ચ યથારહં ચરિતબ્બાનિ. દ્વે અસીતિ મહાવત્તાનિ પન તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલેયેવ ચરિતબ્બાનિ, ન સબ્બદા. તસ્મા વિસું ગણિતાનિ. તાનિ પન ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ (ચૂળવ. ૭૫) આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં…પે… ન છમાય ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તાવસાનાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકેન વુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં, મૂલાયપટિકસ્સનારહેન, માનત્તચારિકેન, માનત્તારહેન, અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૮૨) વુત્તવત્તાનિ પકતત્તેન ચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણિતાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિવત્તાનિ ચ ઉક્ખેપનીયકમ્મકતવત્તેસુ ચ વુત્તં ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં…પે… નહાને પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૮૬) ઇદં અભિવાદનાદીનં અસાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસેતબ્બો’’તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૫૧) ચ દસાતિ એવં દ્વાસીતિ વત્તાનિ હોન્તિ, એતેસ્વેવ પન કાનિચિ તજ્જનીયકમ્માદિવત્તાનિ કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાસીતિયેવ. અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથાપદેસે અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ અસીતિખન્ધકવત્તાનીતિ આગતં. અથ વા પુરિમેહિ ચુદ્દસવત્તેહિ અસઙ્ગહિતાનિ વિનયાગતાનિ સબ્બાનિ વત્તાનિ યથા દ્વાસીતિ વત્તાનિ, અસીતિ વત્તાનિ એવ વા હોન્તિ, તથા સઙ્ગહેત્વા ઞાતબ્બાનિ.

સંવરવિનયોતિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધોપિ સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો સંવરો, વિનયનતો વિનયોતિ વુચ્ચતિ. પહાનવિનયોતિ તદઙ્ગપ્પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધમ્પિ પહાનં, યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. સમથવિનયોતિ સત્ત અધિકરણસમથા. પઞ્ઞત્તિવિનયોતિ સિક્ખાપદમેવ. તમ્પિ હિ ભગવતો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાવ અનુગ્ગહિતં હોતિ તબ્ભાવે એવ ભાવતો. સઙ્ખલિકનયં કત્વા દસક્ખત્તું યોજનઞ્ચ કત્વા યં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ પુરિમપુરિમપદસ્સ અનન્તરપદેનેવ યોજિતત્તા અયોસઙ્ખલિકસદિસન્તિ ‘‘સઙ્ખલિકનય’’ન્તિ વુત્તં. દસસુ પદેસુ એકમેકં પદં તદવસેસેહિ નવનવપદેહિ યોજિતત્તા ‘‘એકેકપદમૂલિક’’ન્તિ વુત્તં.

અત્થસતં ધમ્મસતન્તિ એત્થ યો હિ સો પરિવારે (પરિ. ૩૩૪) યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસૂતિ આદિંકત્વા યં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, તં વિનયાનુગ્ગહાયાતિ પરિયોસાનં ખણ્ડચક્કવસેનેવ સઙ્ખલિકનયો વુત્તો, તસ્મિં એકમૂલકનયે આગતબદ્ધચક્કનયેન યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સઙ્ઘસુટ્ઠૂતિ ઇદમ્પિ યોજેત્વા બદ્ધચક્કે કતે પુરિમપુરિમાનિ દસ ધમ્મપદાનિ, પચ્છિમપચ્છિમાનિ દસ અત્થપદાનિ ચાતિ વીસતિ પદાનિ હોન્તિ. એકમૂલકનયે પન એકસ્મિં વારે નવેવ અત્થપદાનિ લબ્ભન્તિ. એવં દસહિ વારેહિ નવુતિ અત્થપદાનિ નવુતિ ધમ્મપદાનિ ચ હોન્તિ, તાનિ સઙ્ખલિકનયે વુત્તેહિ દસહિ અત્થપદેહિ દસહિ ધમ્મપદેહિ ચ સદ્ધિં યોજિતાનિ યથાવુત્તં અત્થસતં ધમ્મસતઞ્ચ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૩૯) સઙ્ખલિકનયેપિ એકમૂલકનયેપિ પચ્ચેકં અત્થસતસ્સ ધમ્મસતસ્સ યોજનામુખં વુત્તં, તં તથા સિદ્ધેપિ અત્થસતં ધમ્મસતન્તિ (પરિ. ૩૩૪) ગાથાય ન સમેતિ દ્વે અત્થસતાનિ દ્વે ધમ્મસતાનિ ચત્તારિ નિરુત્તિસતાનિ અટ્ઠ ઞાણસતાનીતિ વત્તબ્બતો. તસ્મા ઇધ વુત્તનયેનેવ અત્થસતં ધમ્મસતન્તિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. દ્વે ચ નિરુત્તિસતાનીતિ અત્થજોતિકાનં નિરુત્તીનં વસેન નિરુત્તિસતં, ધમ્મભૂતાનં નિરુત્તીનઞ્ચ વસેન નિરુત્તિસતન્તિ દ્વે નિરુત્તિસતાનિ. ચત્તારિ ચ ઞાણસતાનીતિ અત્થસતે ઞાણસતં, ધમ્મસતે ઞાણસતં, દ્વીસુ નિરુત્તિસતેસુ દ્વે ઞાણસતાનીતિ ચત્તારિ ઞાણસતાનિ. અતિરેકાનયનત્થોતિ અવુત્તસમુચ્ચયત્થો.

પઠમપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મક્કટીવત્થુકથાવણ્ણના

૪૦. પચુરત્થે હિ વત્તમાનવચનન્તિ એકદા પટિસેવિત્વા પચ્છા અનોરમિત્વા દિવસે દિવસે સેવનિચ્છાય વત્તમાનત્તા સેવનાય અભાવક્ખણેપિ ઇહ મલ્લા યુજ્ઝન્તીતિઆદીસુ વિય અબ્બોચ્છિન્નતં બાહુલ્લવુત્તિતઞ્ચ ઉપાદાય પટિસેવતીતિ વત્તમાનવચનં કતન્તિ અત્થો. આહિણ્ડન્તાતિ વિચરન્તા.

૪૧. સહોડ્ઢગ્ગહિતોતિ સભણ્ડગ્ગહિતો, અયમેવ વા પાઠો. તં સિક્ખાપદં તથેવ હોતીતિ મનુસ્સામનુસ્સાદિપુગ્ગલવિસેસં કિઞ્ચિ અનુપાદિયિત્વા સામઞ્ઞતો ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ (પારા. ૩૯) વુત્તત્તા મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતાનં ઇત્થિપુરિસપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનાનં તિંસવિધેપિ મગ્ગે મેથુનં સેવન્તસ્સ તં સિક્ખાપદં મૂલચ્છેજ્જકરં હોતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. એતેન યં અનુપઞ્ઞત્તિમૂલપઞ્ઞત્તિયા એવ અધિપ્પાયપ્પકાસનવસેન સુબોધત્થાય વત્થુવસેન પવત્તાનં વિસેસત્થજોતકવસેનાતિ દસ્સિતં હોતિ. આમસનં આમટ્ઠમત્તં. તતો દળ્હતરં ફુસનં. ઘટ્ટનં પન તતો દળ્હતરં કત્વા સરીરેન સરીરસ્સ સઙ્ઘટ્ટનં. તં સબ્બમ્પીતિ અનુરાગેન પવત્તિતં દસ્સનાદિસબ્બમ્પિ.

૪૨. પાણાતિપાતાદિસચિત્તકસિક્ખાપદાનં સુરાપાનાદિઅચિત્તકસિક્ખાપદાનઞ્ચ (પાચિ. ૩૨૬ આદયો) એકેનેવ લક્ખણવચનેન લોકવજ્જતં દસ્સેતું ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં નામા’’તિ વુત્તં. તત્થ સચિત્તકપક્ખેતિ ઇદં કિઞ્ચાપિ અચિત્તકસિક્ખાપદં સન્ધાયેવ વત્તું યુત્તં તસ્સેવ સચિત્તકપક્ખસમ્ભવતો, તથાપિ સચિત્તકસિક્ખાપદાનમ્પિ અસઞ્ચિચ્ચ ચઙ્કમનાદીસુ લોકે પાણઘાતવોહારસમ્ભવેન અચિત્તકપક્ખં પરિકપ્પેત્વા ઉભિન્નમ્પિ સચિત્તકાચિત્તકસિક્ખાપદાનં સાધારણવસેન ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વુત્તં. ઇતરથા સચિત્તકસિક્ખાપદાનં ઇમસ્મિં વાક્યે લોકવજ્જતાલક્ખણં ન વુત્તં સિયા. ‘‘સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવા’’તિ વુત્તે પન સચિત્તકસિક્ખાપદાનં ચિત્તં અકુસલમેવ, ઇતરેસં સચિત્તકપક્ખેયેવ અકુસલનિયમો, ન અચિત્તકપક્ખે. તત્થ પન યથાસમ્ભવં કુસલં વા સિયા, અકુસલં વા, અબ્યાકતં વાતિ અયમત્થો સામત્થિયતો સિજ્ઝતીતિ વેદિતબ્બં. સચિત્તકપક્ખેતિ વત્થુવીતિક્કમવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખેતિ ગહેતબ્બં, ન પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તેન તથા સતિ સબ્બસિક્ખાપદાનમ્પિ લોકવજ્જતાપસઙ્ગતો. ‘‘પટિક્ખિત્તમિદં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ જાનન્તસ્સ હિ પણ્ણત્તિવજ્જેપિ અનાદરિયવસેન પટિઘચિત્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ઇદં વાક્યં નિરત્થકમેવ સિયા સબ્બસિક્ખાપદાનિપિ લોકવજ્જાનીતિ એત્તકમત્તસ્સેવ વત્તબ્બતાપસઙ્ગતો.

એત્થ ચ સચિત્તકપક્ખેયેવ ચિત્તં અકુસલન્તિ નિયમસ્સ અકતત્તા સુરાપાનાદીસુ અચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલં ન હોતેવાતિ ન સક્કા નિયમેતું, કેવલં પન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ, ન કુસલાદીતિ એવમેત્થ નિયમો સિજ્ઝતિ, એવઞ્ચ સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તાનમ્પિ અકુસલચિત્તેનેવ પાનં ગન્ધવણ્ણકાદિભાવં અજાનિત્વા લિમ્પન્તીનં ભિક્ખુનીનં વિનાપિ અકુસલચિત્તેન લિમ્પનઞ્ચ, ઉભયત્થાપિ આપત્તિસમ્ભવો ચ સમત્થિતો હોતિ. યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૪૨) ‘‘સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવાતિ વચનતો અચિત્તકસ્સ વત્થુઅજાનનવસેન અચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવાતિ અયં નિયમો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં, તં ન યુત્તં. અચિત્તકેસુ હિ તેરસસુ લોકવજ્જેસુ સુરાપાનસ્સેવ અચિત્તકપક્ખેપિ અકુસલચિત્તનિયમો, ન ઇતરેસં દ્વાદસન્નં અકુસલાદિચિત્તેનાપિ આપજ્જિતબ્બતો. યં પન એવં કેનચિ અનિચ્છમાનં સદ્દતોપિ અપતીયમાનમિમં નિયમં પરાધિપ્પાયં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યદિ હિ અચિત્તકસ્સ અચિત્તકપક્ખેપિ ચિત્તં અકુસલમેવ સિયા, સચિત્તકપક્ખેતિ ઇદં વિસેસનં નિરત્થકં સિયા’’તિઆદિ વુત્તં, તં નિરત્થકમેવ એવં નિયમસ્સ કેનચિ અનધિપ્પેતત્તા. ન હિ કોચિ સદ્દસત્થવિદૂ નિયમં ઇચ્છતિ, યેન સચિત્તકપક્ખેતિ ઇદં વિસેસનં નિરત્થકં સિયાતિઆદિ વુત્તં ભવેય્ય, કિન્તુ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ, અચિત્તકપક્ખે પન ચિત્તં અનિયતં અકુસલમેવ વા સિયા, કુસલાદીસુ વા અઞ્ઞતરન્તિ એવમેવ ઇચ્છતિ. તેન સચિત્તકપક્ખેતિ વિસેસનમ્પિ સાત્થકં સિયા. અચિત્તકસિક્ખાપદાનં સચિત્તકપક્ખેસુ અકુસલનિયમેન લોકવજ્જતા ચ સિજ્ઝતિ. તેસુ ચ સુરાપાનસ્સેવ અચિત્તકપક્ખેપિ લોકવજ્જતા અકુસલચિત્તતા ચ, ઇતરેસં પન સચિત્તકપક્ખે એવાતિ વાદોપિ ન વિરુજ્ઝતીતિ ન કિઞ્ચેત્થ અનુપપન્નં નામ.

યં પનેત્થ ‘‘સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ…પે… વિનાપિ અકુસલચિત્તેન આપત્તિસમ્ભવતો…પે… સુરાપાનાદિઅચિત્તકસિક્ખાપદાનં લોકવજ્જતા ન સિયા’’તિઆદિ વુત્તં. યઞ્ચ તમત્થં સાધેતું ગણ્ઠિપદેસુ આગતવચનં દસ્સેત્વા બહું પપઞ્ચિતં, તં ન સારતો પચ્ચેતબ્બં અટ્ઠકથાહિ વિરુદ્ધત્તા. તથા હિ ‘‘વત્થુઅજાનનતાય ચેત્થ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ વુત્તં. યઞ્ચેતસ્સ ‘‘સચિત્તકપક્ખે અકુસલેનેવ પાતબ્બતો લોકવજ્જતા’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાવચનં, તં ન સુન્દરં. ‘‘સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવા’’તિ સબ્બેસં લોકવજ્જાનં ઇધેવ પારાજિકટ્ઠકથાય સામઞ્ઞતો વત્વા સુરાપાનસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાયા’’તિ એવં અચિત્તકપક્ખેપિ અકુસલચિત્તતાય વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. ન હિ ‘‘સામઞ્ઞતો ઇધ વુત્તોવ અત્થો પુન સુરાપાનટ્ઠકથાયમ્પિ વુત્તો’’તિ સક્કા વત્તું વુત્તસ્સેવ પુન વચને પયોજનાભાવા, તદઞ્ઞેસુપિ અચિત્તકલોકવજ્જેસુ વત્તબ્બતાપસઙ્ગતો ચ, નાપિ એકત્થ વુત્તો નયો તદઞ્ઞેસુપિ એકલક્ખણતાય વુત્તો એવ હોતીતિ ‘‘સુરાપાનસિક્ખાપદેયેવ (પાચિ. ૩૨૬ આદયો) વુત્તો’’તિ સક્કા વત્તું અચિત્તકલોકવજ્જાનં સબ્બપઠમે ઉય્યુત્તસિક્ખાપદેયેવ (પાચિ. ૩૧૧ આદયો) વત્તબ્બતો, સુરાપાનસિક્ખાપદેયેવ વા વત્વા એસેવ નયો સેસેસુ અચિત્તકલોકવજ્જેસુપીતિ અતિદિસિતબ્બતો ચ.

અપિચ વુત્તમેવત્થં વદન્તેન ‘‘સચિત્તકપક્ખે અકુસલેનેવ પાતબ્બતાયા’’તિ પુબ્બે વુત્તક્કમેનેવ વત્તબ્બં સન્દેહાદિવિગમત્થત્તા પુન વચનસ્સ. સિક્ખાપદવિસયે ચ વિસેસિતબ્બં વિસેસેત્વાવ વુચ્ચતિ, ઇતરથા આપત્તાનાપત્તાદિભેદસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. તથા હિ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં ‘‘વિનાપિ ચિત્તેન આપજ્જિતબ્બત્તા અચિત્તકાનિ, ચિત્તે પન સતિ અકુસલેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તા લોકવજ્જાનિ ચેવ અકુસલચિત્તાનિ ચા’’તિ ગિરગ્ગસમજ્જાદીનં સચિત્તકપક્ખે એવ લોકવજ્જતા અકુસલચિત્તતા ચ વિસેસેત્વા વુત્તા, ન એવં સુરાપાનસ્સ. તસ્સ પન પક્ખદ્વયસ્સાપિ સાધારણવસેન ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાયા’’તિ વુત્તં, ન પન ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વિસેસેત્વા. તસ્મા ઇદં સુરાપાનં સચિત્તકાચિત્તકપક્ખદ્વયેપિ લોકવજ્જં અકુસલચિત્તઞ્ચાતિ દસ્સેતુમેવ ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ વિસું વુત્તન્તિ સુટ્ઠુ સિજ્ઝતિ. એતેનેવ યં સારત્થદીપનિયં ‘‘સચિત્તકપક્ખે અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ વુત્તસ્સ ઇમસ્સેવ અધિપ્પાયસ્સ પટિપાદકમેતન્તિ સઞ્ઞાય ઇમિના એવ હિ અધિપ્પાયેન અઞ્ઞેસુપિ લોકવજ્જેસુ અચિત્તકસિક્ખાપદેસુ અકુસલચિત્તતા એવ વુત્તા, ન પન તિચિત્તતા. તેનેવ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘ગિરગ્ગસમજ્જં ચિત્તાગારસિક્ખાપદં સઙ્ઘાણિ ઇત્થાલઙ્કારો ગન્ધવણ્ણકો વાસિતકપિઞ્ઞાકો ભિક્ખુનીઆદીહિ ઉમ્મદ્દનપરિમદ્દનાનીતિ ઇમાનિ દસ સિક્ખાપદાનિ અચિત્તકાનિ અકુસલચિત્તાનિ, અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો વિનાપિ ચિત્તેન આપજ્જિતબ્બત્તા અચિત્તકાનિ, ચિત્તે પન સતિ અકુસલેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તા લોકવજ્જાનિ ચેવ અકુસલચિત્તાનિ ચા’’તિ વુત્તં, તમ્પિ પટિસિદ્ધં હોતિ તબ્બિપરીતસ્સેવ અત્થસ્સ યથાવુત્તનયેન સાધનતો. તસ્મા સુરાપાનસ્સ અચિત્તકપક્ખેપિ ચિત્તં અકુસલમેવાતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતુમેવ ઇદં વચનં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો વત્થુઅજાનનતાય ચેત્થાતિ એત્થ ચ-કારો વિસેસત્થજોતકો અપિચાતિ ઇમિના સમાનત્થો. તસ્મા યદિદં અઞ્ઞેસુ અચિત્તકલોકવજ્જેસુ વિનાપિ ચિત્તેન આપજ્જિતબ્બત્તા અચિત્તકાનિ, ચિત્તે પન સતિ અકુસલેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તા લોકવજ્જાનિ ચેવ અકુસલચિત્તાનિ ચાતિ લોકવજ્જતાય અકુસલચિત્તતાય ચ લક્ખણં વુચ્ચતિ, તં એત્થ સુરાપાનસિક્ખાપદે નાગચ્છતિ, ઇધ પન વિસેસો અત્થીતિ વુત્તં હોતિ. સો કતરોતિ ચે? વત્થુઅજાનનતાય એવ વત્થુજાનનચિત્તેન વિનાપિ આપજ્જિતબ્બતાય એવ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા, નત્થેત્થ અચિત્તકતાય વિસેસો. કિન્તુ વત્થુઅજાનનસઙ્ખાતઅચિત્તકપક્ખેપિ અકુસલચિત્તેનેવ સુરામેરયસ્સ અજ્ઝોહરિતબ્બતાયાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ સચિત્તકપક્ખેપિ અચિત્તકપક્ખેપિ લોકવજ્જતા અકુસલચિત્તતા ચ વેદિતબ્બાતિ અયમેત્થ વિસેસો. ઇધ હિ ‘‘ચિત્તે પન સતી’’તિ અવિસેસેત્વા ‘‘અકુસલેનેવા’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા ઉભયપક્ખેપિ લોકવજ્જતા અકુસલચિત્તતા ચ સિદ્ધાતિ વેદિતબ્બા. તેનેવ પરમત્થજોતિકાય (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૨.પચ્છિમપઞ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના) ખુદ્દકટ્ઠકથાય સિક્ખાપદવણ્ણનાય ‘‘સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચાતિ દ્વિસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. સુરાતિ જાનનચિત્તાભાવેનેવ હેત્થ ચિત્તઙ્ગવિરહિતો કેવલોપિ કાયો એકસમુટ્ઠાનં વુત્તો, તસ્મિઞ્ચ એકસમુટ્ઠાનક્ખણેપિ યાય ચેતનાય પિવતિ, સા એકન્તઅકુસલા એવ હોતિ. તેનેવ તત્થેવ અટ્ઠકથાયં ‘‘પઠમા ચેત્થ પઞ્ચ એકન્તઅકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનત્તા પાણાતિપાતાદીનં પકતિવજ્જતો વેરમણિયો, સેસા પણ્ણત્તિવજ્જતો’’તિ એવં પઞ્ચન્નમ્પિ સામઞ્ઞતો અકુસલચિત્તતા લોકવજ્જતાસઙ્ખાતા પકતિવજ્જતા ચ વુત્તા. અઙ્ગેસુ ચ જાનનઙ્ગં ન વુત્તં. તથા હિ ‘‘સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનસ્સ પન સુરાદીનં અઞ્ઞતરં હોતિ મદનીયં, પાતુકામતાચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, તજ્જઞ્ચ વાયામં આપજ્જતિ, પીતે ચ પવિસતીતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાની’’તિ વુત્તં, ન પન સુરાતિ જાનનઙ્ગેન સદ્ધિં પઞ્ચાતિ. યદિ હિ સુરાતિ જાનનમ્પિ અઙ્ગં સિયા, અવસ્સમેવ તં વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં. યથા ચેત્થ, એવં અઞ્ઞાસુપિ સુત્તપિટકાદિઅટ્ઠકથાસુ કત્થચિ જાનનઙ્ગં ન વુત્તં. તસ્મા ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાપાઠસ્સ અચિત્તકપક્ખેપિ ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ એવમેવ અત્થોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

અપિચ યં ગણ્ઠિપદેસુ ‘‘એતં સત્તં મારેસ્સામીતિ તસ્મિંયેવ પદેસે નિપન્નં અઞ્ઞં મારેન્તસ્સ પાણસામઞ્ઞસ્સ અત્થિતાય યથા પાણાતિપાતો હોતિ, એવં એતં મજ્જં પિવિસ્સામીતિ અઞ્ઞં મજ્જં પિવન્તસ્સ મજ્જસામઞ્ઞસ્સ અત્થિતાય અકુસલમેવ હોતિ, યથા પન કટ્ઠસઞ્ઞાય સપ્પં ઘાતેન્તસ્સ પાણાતિપાતો ન હોતિ, એવં નાળિકેરપાનસઞ્ઞાય મજ્જં પિવન્તસ્સ અકુસલં ન હોતી’’તિ પાણાતિપાતેન સદ્ધિં સબ્બથા સમાનત્તેન ઉપમેત્વા વુત્તં, તં અતિવિય અયુત્તં સબ્બેસં સિક્ખાપદાનં પાણાતિપાતાદિઅકુસલાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનતાય નિયમાભાવા. પાણાતિપાતો હિ પરિયાયેનાપિ સિજ્ઝતિ, ન તથા અદિન્નાદાનં. તં પન આણત્તિયાપિ સિજ્ઝતિ, ન ચ મેથુનાદીસુ. તસ્મા પયોગઙ્ગાદીહિપિ ભિન્નાનમેવ સંસટ્ઠં સબ્બથા સમીકરણં અયુત્તમેવ. ‘‘પાણાતિપાતો વિય અદિન્નાદાનમેથુનાદીનિપિ પરિયાયકથાદીહિ સિજ્ઝન્તી’’તિ કેનચિ વુત્તે તં કિન્તિ ન ગય્હતિ તથા વચનાભાવાતિ ચે? ઇધાપિ ‘‘તથા પાણાતિપાતસદિસં સુરાપાન’’ન્તિ વચનાભાવા ઇદમ્પિ ન ગહેતબ્બમેવ. કિઞ્ચિ અટ્ઠકથાવચનેનેવ સિદ્ધમેવત્થં પટિબાહન્તેન વિનયઞ્ઞુના સુત્તસુત્તાનુલોમાદીહિ તસ્સ વિરોધં દસ્સેત્વા પટિબાહેતબ્બં, ન પન પયોગઙ્ગાદીહિ અચ્ચન્તવિભિન્નેન સિક્ખાપદન્તરેન સહ સમીકરણમત્તેન. ન હિ ‘‘સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સાપિ અકુસલમેવા’’તિ એત્થ સુત્તાદિવિરોધો અત્થિ, વિનયપિટકે તાવ એતસ્સ અત્થસ્સ વિરુદ્ધં સુત્તાદિકં ન દિસ્સતિ, નાપિ સુત્તપિટકાદીસુ.

યં પનેત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ (ધ. પ. ૧, ૨) વુત્તત્તા સબ્બાનિ અકુસલાનિ પુબ્બે વીતિક્કમવત્થું જાનન્તસ્સેવ હોન્તી’’તિ. તં તેસં સુત્તાધિપ્પાયાનભિઞ્ઞાતમેવ પકાસેતિ. ન હિ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ ઇદં વચનં પુબ્બે વીતિક્કમવત્થું જાનન્તસ્સેવ અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ, અથ ખો કુસલાકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન પુબ્બઙ્ગમભૂતં સહજાતચિત્તં નિસ્સાયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન વિના ચિત્તેનાતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. ન હેત્થ ‘‘સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ અકુસલમેવા’’તિ વુત્તે સહજાતચિત્તં વિનાપિ લોભાદિઅકુસલચેતસિકા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અયમત્થો આપજ્જતિ. યેન તં નિસેધાય ઇદં સુત્તં આહરણીયં સિયા, અભિધમ્મવિરોધોપેત્થ નત્થિ પુબ્બે નામજાતિઆદિવસેન અજાનન્તસ્સેવ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયં કુસલાકુસલજવનુપ્પત્તિવચનતો.

અપિચ બાલપુથુજ્જનાનં છસુ દ્વારેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનિ જવનાનિ યેભુય્યેન અકુસલાનેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. કુસલાનિ પન તેસં કલ્યાણમિત્તાદિઉપનિસ્સયબલેન અપ્પકાનેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, તુણ્હીભૂતાનમ્પિ નિદ્દાયિત્વા સુપિનં પસ્સન્તાનમ્પિ ઉદ્ધચ્ચાદિઅકુસલજવનસ્સેવ યેભુય્યપ્પવત્તિતો કુસલાકુસલવિરહિતસ્સ જવનસ્સ તેસં અભાવા. અકુસલા હિ વિસયાનુગુણં વાસનાનુગુણઞ્ચ યથાપચ્ચયં સમુપ્પજ્જન્તિ, તત્થ કિં પુબ્બે જાનનાજાનનનિબદ્ધેન. યે પન જાનનાદિઅઙ્ગસમ્પન્ના પાણાતિપાતાદયો, યે ચ જાનનાદિં વિનાપિ સિજ્ઝમાના સુરાપાનમિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો, તે તે તથા તથા યાથાવતો ઞત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધેન નિદ્દિટ્ઠા, તેસઞ્ચ યથાનિદ્દિટ્ઠવસેન ગહણે કો નામ અભિધમ્મવિરોધો. એવં સુત્તાદિવિરોધાભાવતો, અટ્ઠકથાય ચ વુત્તત્તા યથાવુત્તવસેનેવેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. યદિ એવં કસ્મા ‘‘સામણેરો જાનિત્વા પિવન્તો સીલભેદં આપજ્જતિ, ન અજાનિત્વા’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ? નાયં દોસો સીલભેદસ્સ ભગવતો આણાયત્તત્તા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાદીનં સીલભેદો વિય. ન હિ તાસં અકુસલુપ્પત્તિયા એવ સીલભેદો હોતિ સઙ્ઘાયત્તસમનુભાસનાનન્તરેયેવ વિહિતત્તા. એવમિધાપિ જાનિત્વા પિવને એવ વિહિતો, ન અજાનિત્વા પિવને. અઞ્ઞો હિ સિક્ખાપદવિસયો, અઞ્ઞો અકુસલવિસયો. તેનેવ સામણેરાનં પુરિમેસુ પઞ્ચસુ સિક્ખાપદેસુ એકસ્મિં ભિન્ને સબ્બાનિપિ સિક્ખાપદાનિ ભિજ્જન્તિ. અકુસલં પન યં ભિન્નં, તેન એકેનેવ હોતિ, નાઞ્ઞેહિ. તસ્મા સામણેરસ્સ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ સીલભેદાભાવેપિ કમ્મપથપ્પત્તં અકુસલમેવાતિ ગહેતબ્બં.

યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૪૨) ‘‘સામણેરસ્સ સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ પારાજિકં નત્થિ, અકુસલં પન હોતી’’તિ કેહિચિ વુત્તવચનં ‘‘તં તેસં મતિમત્ત’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ભિક્ખુનો અજાનિત્વાપિ બીજતો પટ્ઠાય મજ્જં પિવન્તસ્સ પાચિત્તિયં. સામણેરો જાનિત્વા પિવન્તો સીલભેદં આપજ્જતિ, ન અજાનિત્વાતિ એત્તકમેવ હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, અકુસલં પન હોતીતિ ન વુત્ત’’ન્તિ તત્થ કારણં વુત્તં, તં અકારણં. ન હિ અટ્ઠકથાયં સામણેરાનં જાનિત્વા પિવને એવ સીલભેદો, ન અજાનિત્વાતિ સીલભેદકથનટ્ઠાને અકુસલં પન હોતીતિ અવચનં અજાનનપક્ખે અકુસલાભાવસ્સ કારણં હોતિ, તત્થ પસઙ્ગાભાવા, વત્તબ્બટ્ઠાને એવ ‘‘અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ વુત્તત્તા ચ. ન ચ તે ‘‘અકુસલં પન હોતી’’તિ વદન્તા આચરિયા ઇમં સામણેરાનં સીલભેદપ્પકાસકં ખન્ધકટ્ઠકથાપાઠમેવ ગહેત્વા અવોચું, યેન ‘‘એત્તકમેવ અટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા, અથ ખો સુરાપાનટ્ઠકથાગતં સુત્તપિટકટ્ઠકથાગતઞ્ચ અનેકવિધં વચનં, મહાવિહારવાસીનં પરમ્પરોપદેસઞ્ચ ગહેત્વા અવોચું. ભિન્નલદ્ધિકાનં અભયગિરિકાદીનં મતઞ્હેતં, યદિદં જાનિત્વા પિવન્તસ્સેવ અકુસલન્તિ ગહણં. તસ્મા યં વુત્તં કેહિચિ ‘‘સામણેરસ્સ સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ પારાજિકં નત્થિ, અકુસલં પન હોતી’’તિ, તં સુવુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

યઞ્ચ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૪૨) ‘‘અજાનિત્વા પિવન્તસ્સાપિ સોતાપન્નસ્સ મુખં સુરા ન પવિસતિ કમ્મપથપ્પત્તઅકુસલચિત્તેનેવ પાતબ્બતો’’તિ કેહિચિ વુત્તવચનં ‘‘ન સુન્દર’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘બોધિસત્તે કુચ્છિગતે બોધિસત્તમાતુ સીલં વિય હિ ઇદમ્પિ અરિયસાવકાનં ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ધમ્મતાસિદ્ધત્તંયેવ સમત્થેતું ‘‘ભવન્તરેપિ હિ અરિયસાવકો જીવિતહેતુપિ નેવ પાણં હનતિ, ન સુરં પિવતિ. સચે પિસ્સ સુરઞ્ચ ખીરઞ્ચ મિસ્સેત્વા મુખે પક્ખિપન્તિ, ખીરમેવ પવિસતિ, ન સુરા. યથા કિં? યથા કોઞ્ચસકુણાનં ખીરમિસ્સકે ઉદકે ખીરમેવ પવિસતિ, ન ઉદકં. ઇદં યોનિસિદ્ધન્તિ ચે, ઇદમ્પિ ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાવચનં દસ્સિતં, તમ્પિ ન યુત્તમેવ. યથા હિ બોધિસત્તમાતુ સીલં વિય અરિયસાવકાનં ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ એત્થ બોધિસત્તમાતુ ધમ્મતા નામ બોધિસત્તસ્સ ચ અત્તનો ચ પારમિતાનુભાવેન અકુસલાનુપ્પત્તિનિયમો એવ. તથા અરિયસાવકાનમ્પિ ભવન્તરે પાણાતિપાતાદીનં દસન્નં કમ્મપથાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ અપાયહેતુકાનં અકુસલાનં અચ્ચન્તપ્પહાયકસ્સ મગ્ગસ્સ આનુભાવેન તંતંસીલવીતિક્કમહેતુકસ્સ અકુસલસ્સ અનુપ્પત્તિનિયમો એવ ધમ્મતા. ન હિ સભાવવાદીનં ધમ્મતા વિય અહેતુકતા ઇધ ધમ્મતા નામ. યથા વા એવંધમ્મતાનયે કારણસ્સ ભાવે અભાવે ચ કારિયસ્સ ભાવો અભાવો ચ ધમ્મતા, ન અહેતુઅપ્પચ્ચયાભાવાભાવો, એવમિધાપિ પાણાતિપાતાદિકમ્મપથાનં હેતુભૂતસ્સ કિલેસસ્સ અચ્ચન્તાભાવેન તેસં અભાવો, તદવસેસાનં અકુસલાનં હેતુનો ભાવેન ભાવો ચ ધમ્મતા, ન અહેતુકતા. તસ્મા અપાયહેતુનો રાગસ્સ અભાવેનેવ અરિયાનં અજાનિત્વાપિ સુરાય અનજ્ઝોહરણન્તિ સુવુત્તમેવિદં કેહિચિ ‘‘અજાનિત્વા પિવન્તસ્સાપિ સોતાપન્નસ્સ મુખં સુરા ન પવિસતિ કમ્મપથપ્પત્તઅકુસલચિત્તેનેવ પાતબ્બતો’’તિ, તં કેન હેતુના ન સુન્દરં જાતન્તિ ન ઞાયતિ, ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ વા કથનેન કથં તં પટિક્ખિત્તન્તિ.

યમ્પિ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૫૨) ‘‘સુરઞ્ચ ખીરઞ્ચ મિસ્સેત્વા…પે… ઇદં ધમ્મતાસિદ્ધ’’ન્તિ વચનં, તમ્પિ સુરાપાનસ્સ અચિત્તકપક્ખેપિ અકુસલચિત્તઞ્ઞેવ સાધેતિ. તથા હિ ‘‘ભવન્તરેપિ હિ અરિયસાવકો જીવિતહેતુપિ પાણં ન હનતિ, નાદિન્નં આદિયતિ…પે… ન સુરં પિવતી’’તિ વુત્તે ‘‘પુરિમાનં તાવ ચતુન્નં કમ્મપથાનં સચિત્તકત્તા વિરમણં સુકરં, પચ્છિમસ્સ પન સુરાપાનસ્સ અચિત્તકત્તા કથં વિરમણં ભવેય્યા’’તિ ચોદનાસમ્ભવં મનસિકત્વા વત્થુઅજાનનવસેન અચિત્તકત્તેપિ યસ્મા કમ્મપથપ્પત્તઅકુસલેનેવ સુરા અજ્ઝોહરિતબ્બા, તાદિસી ચ અકુસલપ્પવત્તિ અરિયસાવકસ્સ મગ્ગેનેવ હતા, તસ્માસ્સ પરગલં સુરાય પવિસનં નત્થીતિ અત્થતો ગમ્યમાનત્થં પરિહારવચનં વદતા ‘‘સચે પિસ્સ સુરઞ્ચ ખીરઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખીરમેવ પવિસતિ, ન સુરાતિ ઇદં સુરાય સબ્બથાપિ પરગલપ્પવેસાભાવદસ્સનપરં, ન પન સુરામિસ્સખીરસ્સ સુરાય વિયોજનસામત્થિયદસ્સનપરં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ હિ સુરામિસ્સે ખીરે કિઞ્ચિ પવિસેય્ય, ખીરમેવ પવિસેય્ય, ન સુરા. ખીરે પન સુરાય અવિયુત્તે ન કિઞ્ચિ પવિસતીતિ. ઇદં યોનિસિદ્ધન્તિ ઉદકસ્સ મુખે અપ્પવિસનં યોનિસિદ્ધં. યોનીતિ ચેત્થ જાતિ અધિપ્પેતા. તસ્મા કોઞ્ચજાતિકાનં મુખતુણ્ડસઙ્ખાતાનં રૂપધમ્માનં ખીરમિસ્સઉદકજ્ઝોહરણહેતુત્તાભાવેન તં અપ્પવિસનં સિદ્ધન્તિ અત્થો. ઇદમ્પિ હિ ખીરમિસ્સાય સુરાય ખીરે પવિસન્તેપિ પરગલાપવિસનન્તિ. ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ અરિયસાવકસ્સ અરૂપધમ્માનં સુરાપિવનહેતુભૂતકિલેસસહિતત્તાભાવસઙ્ખાતાય ધમ્મતાય સિદ્ધં. એવમેત્થ અચિત્તકપક્ખેપિ સુરાય અકુસલચિત્તેનેવ પાતબ્બતો અરિયસાવકાનં અપિવનં સમત્થિતન્તિ વેદિતબ્બં. અથાપિ સિયા અજાનનપક્ખે અકુસલચિત્તેન વિનાવ પાતબ્બત્તેપિ સુરાય અપિવનં અરિયાનં ધમ્મતાતિ સમત્થનપરમેતન્તિ, તં ન, અટ્ઠકથાવચનન્તરેહિ વિરુજ્ઝનતો. યથા હિ વચનન્તરેહિ ન વિરુજ્ઝતિ, તથાયેવ અત્થો ગહેતબ્બો.

અપિચ પાણાતિપાતાદીનં પઞ્ચન્નં કમ્મપથાનં ભવન્તરેપિ અકરણં અરિયાનં ધમ્મતાસીલમેવ, તેસઞ્ચ યદિ સચિત્તકતં સમાનં. સુરાપાનં વિય ઇતરાનિપિ ચત્તારિ અજાનન્તેનાપિ અરિયસાવકેન ન કત્તબ્બાનિ સિયું, તથા ચ અજાનન્તાનં અરિયાનં કુસલાબ્યાકતચિત્તેહિપિ વિરમણપરમારણપરસન્તકગહણાદીસુ કાયવચીપવત્તિ ન સમ્પજ્જેય્ય, નો ચે સમ્પજ્જતિ, ચક્ખુપાલત્થેરસ્સ ચઙ્કમનેન પાણવિયોગસ્સ, ઉપ્પલવણ્ણત્થેરિયા બલક્કારેન મગ્ગેનમગ્ગફુસનસ્સ ચ પવત્તત્તા. તસ્મા સુરાપાનસ્સ અચિત્તકપક્ખેપિ અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય સુરા અરિયાનં પરગલં ન પવિસતીતિ વિસેસેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

નનુ વત્થું જાનન્તસ્સેવ સબ્બે કમ્મપથા વુત્તાતિ? ન, મિચ્છાદિટ્ઠિયા વિપરીતગ્ગહણેનેવ પવત્તત્તા. કથઞ્હિ નામ અસબ્બઞ્ઞું સબ્બઞ્ઞુતો, અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિતો ચ ગહણન્તી દિટ્ઠિ વત્થું વિજાનાતિ. યદિ હિ જાનેય્ય, મિચ્છાદિટ્ઠિયેવ ન સિયા. સા ચ કમ્મપથેસુ ગણિતાતિ કુતો જાનન્તસ્સેવ કમ્મપથપ્પવત્તિનિયમો. અથ સબ્બઞ્ઞું સબ્બઞ્ઞૂતિ ગણ્હન્તીપિ ‘‘અયં સત્તો’’તિ તસ્સ સરૂપગ્ગહણતો દિટ્ઠિપિ વત્થું વિજાનાતીતિ ચે? ન, સુરાપાનસ્સપિ ‘‘અયં ન સુરા’’તિ સરૂપગ્ગહણસ્સ સમાનત્તા. ‘‘અય’’ન્તિ ચ વત્થુપરામસનેપિ ‘‘સુરા’’તિ વિસેસવિજાનનાભાવા ન જાનાતીતિ ચે? ‘‘અય’’ન્તિ પુગ્ગલત્તં જાનન્તીપિ ‘‘અસબ્બઞ્ઞૂ’’તિપિ વિસેસજાનનાભાવા દિટ્ઠિપિ વત્થું ન જાનાતીતિ સમાનમેવ. એવઞ્હિ તેસં બુદ્ધાતિ અહિતોતિ અહિતં વા પૂરણકસ્સપાદિં હિતો પટિઘસ્સ વા અનુનયસ્સ વા ઉપ્પાદનેપિ એસેવ નયો. વિપલ્લાસપુબ્બકઞ્હિ સબ્બં અકુસલં.

અપિચ સુરાય પીયમાનાય નિયમેન અકુસલુપ્પાદનં સભાવો પીતાય વિય. ખીરાદિસઞ્ઞાય પીતસુરસ્સ પુગ્ગલસ્સ માતુભગિનિઆદીસુપિ રાગદોસાદિઅકુસલપ્પબન્ધો વત્થુસભાવેનેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવં પીયમાનક્ખણેપિ તિખિણો રાગો ઉપ્પજ્જતેવ, તેનેવ સાગતત્થેરસ્સ અજાનિત્વા પિવનકાલે પઞ્ચાભિઞ્ઞાદિઝાનપરિહાનિ, પચ્છા ચ બુદ્ધાદીસુ અગારવાદિઅકુસલપ્પબન્ધો યાવ સુરાવિગમા પવત્તિત્થ. તેનેવ ભગવાપિ તસ્સ અગારવાદિઅકઉસલપ્પવત્તિદસ્સનમુખેન સુરાદોસં પકાસેત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ. ન હિ પઞ્ચનીવરણુપ્પત્તિં વિના ઝાનપરિહાનિ હોતિ. તસ્મા અજાનન્તસ્સાપિ સુરા પીયમાના પીતા ચ અત્તનો સભાવેનેવ અકુસલુપ્પાદિકાતિ અયમત્થો સાગતત્થેરસ્સ ઝાનપરિહાનિયા અન્વયતોપિ, અરિયાનં કિલેસાભાવેન મુખેન સુરાય અપ્પવેસસઙ્ખાતબ્યતિરેકતોપિ સિજ્ઝતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં, એવં ગહણમેવ હિ વિભજ્જવાદીમતાનુસારં.

યં પન ‘‘જાનિત્વા પિવન્તસ્સેવ અકુસલ’’ન્તિ ગહણં, તં ભિન્નલદ્ધિકાનં અભયગિરિકાદીનમેવ મતં, તં પન ગણ્ઠિપદકારકાદીહિ ‘‘પરવાદો’’તિ અજાનન્તેહિ અત્તનો મતિયા સંસન્દિત્વા લિખિતં વિભજ્જવાદીમણ્ડલમ્પિ પવિસિત્વા યાવજ્જતના સાસનં દૂસેતિ, પુરાપિ કિર ઇમસ્મિમ્પિ દમિળરટ્ઠે કોચિ ભિન્નલદ્ધિકો નાગસેનો નામ થેરો કુણ્ડલકેસીવત્થું પરવાદમથનનયદસ્સનત્થં દમિળકબ્બરૂપેન કારેન્તો ‘‘ઇમં સુરાપાનસ્સ જાનિત્વાવ પિવને અકુસલનયં, અઞ્ઞઞ્ચ દેસકાલાદિભેદેન અનન્તમ્પિ ઞેય્યં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સલક્ખણવસેનેવ ઞાતું ન સક્કોતિ ઞાણેન પરિચ્છિન્નત્તેન ઞેય્યસ્સ અનન્તત્તહાનિપ્પસઙ્ગતો. અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણવસેનેવ પન ઞાતું સક્કોતી’’તિ ચ, ‘‘પરમત્થધમ્મેસુ નામરૂપન્તિઆદિભેદો વિય પુગ્ગલાદિસમ્મુતિપિ વિસું વત્થુભેદો એવા’’તિ ચ એવમાદિકં બહું વિપરીતત્થનયં કબ્બાકારસ્સ કવિનો ઉપદિસિત્વા તસ્મિં પબન્ધે કારણાભાસેહિ સતિં સમ્મોહેત્વા પબન્ધાપેસિ, તઞ્ચ કબ્બં નિસ્સાય ઇમં ભિન્નલદ્ધિકમતં ઇધ વિભજ્જવાદીમતે સમ્મિસ્સં ચિરં પવત્તિત્થ. તં પન પચ્છા આચરિયબુદ્ધપ્પિયમહાથેરેન બાહિરબ્ભરિકં દિટ્ઠિજાલં વિઘાટેત્વા ઇધ પરિસુદ્ધં સાસનં પતિટ્ઠાપેન્તેન સોધિતમ્પિ સારત્થદીપનિયા (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૪૨) વિનયટીકાય સુરાપાનસ્સ સચિત્તકપક્ખેયેવ ચિત્તં અકુસલન્તિ સમત્થનવચનં નિસ્સાય કેહિચિ વિપલ્લત્તચિત્તેહિ પુન ઉક્ખિત્તસિરં જાતં, તઞ્ચ મહાથેરેહિ વિનિચ્છિનિત્વા ગારય્હવાદં કત્વા મદ્દિત્વા લદ્ધિગાહકે ચ ભિક્ખૂ વિયોજેત્વા ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન ચિરેનેવ વૂપસમિતં. તેનેવેત્થ મયં એવં વિત્થારતો ઇદં પટિક્ખિપિમ્હ ‘‘મા અઞ્ઞેપિ વિભજ્જવાદિનો અયં લદ્ધિ દૂસેસી’’તિ. તસ્મા ઇધ વુત્તાનિ અવુત્તાનિ ચ કારણાનિ સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા યથા આગમવિરોધો ન હોતિ, તથા અત્થો ગહેતબ્બો.

સેસન્તિ યસ્સ વત્થુવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખેપિ ચિત્તં અકુસલમેવાતિ નિયમો નત્થિ, તં સબ્બન્તિ અત્થો. રુન્ધન્તીતિ ‘‘તિરચ્છાનગતિત્થિયા દોસો નત્થી’’તિઆદિના અનાપત્તિયા લેસગ્ગહણં નિવારેન્તી. દ્વારં પિદહન્તીતિ ‘‘તઞ્ચ ખો મનુસ્સિત્થિયા’’તિઆદિના (પારા. ૪૧) લેસગ્ગહણસ્સ કારણસઙ્ખાતં દ્વારં પિદહન્તી. સોતં પચ્છિન્દમાનાતિ તદુભયલેસગ્ગહણદ્વારાનં વસેન અવિચ્છિન્નં વીતિક્કમસોતં પચ્છિન્દમાના. ગાળ્હતરં કરોન્તીતિ યથાવુત્તેહિ કારણેહિ પઠમપઞ્ઞત્તિસિદ્ધં આપત્તિઞ્ઞેવ દળ્હં કરોન્તી, અનાપત્તિયા ઓકાસં અદદમાનાતિ અત્થો. સા ચ યસ્મા વીતિક્કમાભાવે, અવિસયતાય અબ્બોહારિકે વીતિક્કમે ચ લોકવજ્જેપિ સિથિલં કરોન્તી ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તથા ઉપ્પત્તિં ઉપ્પત્તિકારણઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ અઞ્ઞત્ર અધિમાનાતિઆદિ. અઞ્ઞત્ર અધિમાનાતિ ઇમિસ્સા અનુપઞ્ઞત્તિયા ‘‘વીતિક્કમાભાવા’’તિ કારણં વુત્તં. અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિ ઇમિસ્સા ‘‘અબ્બોહારિકત્તા’’તિ કારણં વુત્તં. તત્થ વીતિક્કમાભાવાતિ પાપિચ્છાય અવિજ્જમાનસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વિજ્જમાનતો પકાસનવસપ્પવત્તવિસંવાદનાધિપ્પાયસઙ્ખાતસ્સ વીતિક્કમસ્સ અભાવતો. અધિમાનિકસ્સ હિ અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિતાય યથાવુત્તવીતિક્કમો નત્થિ. અબ્બોહારિકત્તાતિ ‘‘અત્થેસા, ભિક્ખવે, ચેતના, સા ચ ખો અબ્બોહારિકા’’તિ (પારા. ૨૩૫) વચનતો મોચનસ્સાદચેતનાય ઉપક્કમનસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તેપિ થિનમિદ્ધેન અભિભૂતતાય અવસત્તેન અબ્બોહારિકત્તા, આપત્તિકારણવોહારાભાવાતિ અત્થો. વા-સદ્દો ચેત્થ સમુચ્ચયત્થો દટ્ઠબ્બો, ‘‘અબ્બોહારિકત્તા ચા’’તિ વા પાઠો. વુત્તાતિ દુવિધાપિ ચેસા અનુપઞ્ઞત્તિ અનાપત્તિકરા વુત્તાતિ અધિપ્પાયો.

અકતે વીતિક્કમેતિ આપદાસુપિ ભિક્ખૂહિ સિક્ખાપદવીતિક્કમે અકતે, કુક્કુચ્ચા ન ભુઞ્જિંસૂતિઆદીસુ વિય વીતિક્કમં અકત્વા ભિક્ખૂહિ અત્તનો દુક્ખુપ્પત્તિયા આરોચિતાયાતિ અત્થો. સિથિલં કરોન્તીતિ પઠમં સામઞ્ઞતો બદ્ધસિક્ખાપદં મોચેત્વા અત્તનો વિસયે અનાપત્તિકરણવસેન સિથિલં કરોન્તી. દ્વારં દદમાનાતિ અનાપત્તિયા દ્વારં દદમાના. અપરાપરમ્પિ અનાપત્તિં કુરુમાનાતિ દિન્નેન તેન દ્વારેન ઉપરૂપરિ અનાપત્તિભાવં દીપેન્તી. પઞ્ઞત્તેપિ સિક્ખાપદે ઉદાયિના ‘‘મુહુત્તિકાય વેસિયા ન દોસો’’તિ લેસેન વીતિક્કમિત્વા સઞ્ચરિત્તાપજ્જનવત્થુસ્મિં (પારા. ૨૯૬ આદયો) પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘કતે વીતિક્કમે’’તિ વુત્તં. પઞ્ઞત્તિગતિકાતિ અત્થતો મૂલપઞ્ઞત્તિયેવાતિ અધિપ્પાયો.

મક્કટીવત્થુકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

સન્થતભાણવારો

વજ્જિપુત્તકવત્થુકથાવણ્ણના

૪૩-૪૪. વજ્જિપુત્તકવત્થુકથાય પાળિયં ‘‘વેસાલિકા…પે… મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિંસૂ’’તિ એત્થ તે ઞાતિકુલં ગન્ત્વા ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા ‘‘ગિહિભૂતા મય’’ન્તિ સઞ્ઞાય મેથુનં પટિસેવિંસૂતિ ગહેતબ્બં, તેનાહ ઞાતિબ્યસનેનપિ ફુટ્ઠાતિઆદિ. ઞાતીનં વિનાસો રાજદણ્ડાદિકારણેન હોતીતિ આહ રાજદણ્ડઇચ્ચાદિ. ધઞ્ઞહિરઞ્ઞદાસિદાસગોમહિંસાદિધનાનિ ભોગા નામ, તેસમ્પિ રાજદણ્ડાદિનાવ વિનાસોતિ આહ ‘‘એસ નયો દુતિયપદેપી’’તિ. ન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધોતિઆદિના તીસુ વત્થૂસુ અપ્પસન્નાવ સાસને અભબ્બાતિ સઞ્ઞાય અત્તનો ભબ્બતં પકાસેન્તા ન મયન્તિઆદિમાહંસૂતિ વેદિતબ્બં. ‘‘અટ્ઠતિંસારમ્મણેસૂ’’તિ પાળિયં અનાગતે આલોકાકાસકસિણે વજ્જેત્વા વુત્તં, તેહિ પન સદ્ધિં ચત્તાલીસ હોન્તિ. વિભત્તા કુસલા ધમ્માતિ ‘‘ઇમસ્મિં આરમ્મણે ઇદં હોતી’’તિ વિભાગસો દસ્સિતા સઉપચારજ્ઝાના મહગ્ગતકુસલા ધમ્મા. ગિહિપલિબોધન્તિ સહસોકિતાદિવસેન ગિહીસુ બ્યાવટતં. આવાસપલિબોધન્તિ સેનાસનેસુ નવકમ્માદિવસેન નિચ્ચબ્યાવટતં. દુપ્પરિચ્ચાગાનં ઇમેસં દ્વિન્નં પલિબોધાનં વસેન સબ્બેપિ પલિબોધા સઙ્ગહિતા એવાતિ વેદિતબ્બં.

યેનાતિ કારણેન. અસંવાસોતિ ઇદં તસ્મિં અત્તભાવે કેનચિપિ પરિયાયેન ભિક્ખુ હુત્વા ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસં નારહતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘અસંવાસો’’તિ. પઞ્ઞત્તં સમૂહનેય્યાતિ ‘‘સો આગતો ન પબ્બાજેતબ્બો’’તિ અવત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ એત્તકસ્સેવ વુત્તત્તા પારાજિકસ્સ સામણેરભૂમિ અનુઞ્ઞાતાતિ વિઞ્ઞાયતિ, તેનાહ સામણેરભૂમિયં પન ઠિતોતિઆદિ. ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તત્તા (પારા. ૩૯) પચ્ચક્ખાતસિક્ખો યસ્મા ભિક્ખુ ન હોતિ, મેથુનસેવને ચ પારાજિકં નાપજ્જતિ, તસ્માસ્સ ‘‘આગતો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો પારાજિકં ન સમૂહનતિ નામ, તેનાહ ‘‘ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અવિપન્નસીલતાયા’’તિ. ઉત્તમત્થં અરહત્તં, નિબ્બાનમેવ વા.

ચતુબ્બિધવિનયાદિકથાવણ્ણના

૪૫. નીહરિત્વાતિ પાળિતો ઉદ્ધરિત્વા, તથા હિ ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં ન જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં ન જાનાતી’’તિઆદિપાળિતો સુત્તં સુત્તાનુલોમઞ્ચ નીહરિંસુ. ‘‘અનાપત્તિ એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહો પરિપુચ્છાતિ ભણતી’’તિ એવમાદિતો આચરિયવાદં. ‘‘આયસ્મા ઉપાલિ એવમાહ – ‘અનાપત્તિ, આવુસો, સુપિનન્તેના’તિ’’ એવમાદિતો અત્તનો મતિં નીહરિંસુ, સા ચ થેરસ્સ અત્તનોમતિ સુત્તેન સઙ્ગહિતત્તા સુત્તં જાતં, એવમઞ્ઞાપિ સુત્તાદીહિ સઙ્ગહિતાવ ગહેતબ્બા, નેતરાતિ વેદિતબ્બં. અથ વા નીહરિત્વાતિ વિભજિત્વા સાટ્ઠકથં સકલં વિનયપિટકં સુત્તાદીસુ ચતૂસુ પદેસેસુ પક્ખિપિત્વા ચતુધા વિભજિત્વા વિનયં પકાસેસું તબ્બિનિમુત્તસ્સ અભાવાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તન્તિ નાગસેનત્થેરેન મિલિન્દપઞ્હે વુત્તં. કણ્ઠાદિવણ્ણુપ્પત્તિટ્ઠાનકરણાદીહિ આહરિત્વા અત્તનો વચીવિઞ્ઞત્તિયાવ ભાસિતવચનં આહચ્ચપદં. રસોતિ સારો ‘‘પત્તરસો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬૨૮-૬૩૦) વિય, પટિક્ખિત્તઅનુઞ્ઞાતસુત્તસારોતિ અત્થો, રસોતિ વા લક્ખણં પટિવત્થુકં અનુદ્ધરિત્વા લક્ખણાનુલોમેન વુત્તત્તા. ધમ્મસઙ્ગાહકાદિઆચરિયવંસેન આભતા અટ્ઠકથા આચરિયવંસોતિ આહ ‘‘આચરિયવંસોતિ આચરિયવાદો’’તિ.

વિનયપિટકે પાળીતિ ઇધ અધિકારવસેન વુત્તં. સેસપિટકેસુપિ સુત્તાદિચતુનયા યથાનુરૂપં લબ્ભન્તેવ. મહાપદેસાતિ મહાઓકાસા મહાવિસયા, તે અત્થતો ‘‘યં, ભિક્ખવે’’તિઆદિપાળિવસેન અકપ્પિયાનુલોમતો કપ્પિયાનુલોમતો ચ પુગ્ગલેહિ નયતો તથા તથા ગય્હમાના અત્થનયા એવ. તે હિ ભગવતા સરૂપતો અવુત્તેસુપિ પટિક્ખિત્તાનુલોમેસુ, અનુઞ્ઞાતાનુલોમેસુ ચ સેસેસુ કિચ્ચેસુ નિવત્તિપવત્તિહેતુતાય મહાગોચરાતિ ‘‘મહાપદેસા’’તિ વુત્તા, ન પન ‘‘યં, ભિક્ખવે, મયા ઇદં ન કપ્પતી’’તિઆદિના વુત્તા સાધિપ્પાયા પાળિયેવ તસ્સા સુત્તે પવિટ્ઠત્તા. ‘‘સુત્તાનુલોમમ્પિ સુત્તે ઓતારેતબ્બં…પે… સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) હિ વુત્તં, ન હેસા સાધિપ્પાયા પાળિ સુત્તે ઓતારેતબ્બા, ન ગહેતબ્બા વા હોતિ, યેનાયં સુત્તાનુલોમં સિયા. તસ્મા ઇમં પાળિઅધિપ્પાયં નિસ્સાય પુગ્ગલેહિ ગહિતા યથાવુત્તઅત્થાવ સુત્તાનુલોમં. તપ્પકાસકત્તા પન અયં પાળિપિ સુત્તાનુલોમન્તિ ગહેતબ્બં, તેનાહ યે ભગવતા એવં વુત્તાતિઆદિ. યં ભિક્ખવેતિઆદિપાળિનયેન હિ પુગ્ગલેહિ ગહેતબ્બા યે અકપ્પિયાનુલોમાદયો અત્થા વુત્તા, તે મહાપદેસાતિ અત્થો.

ભગવતો પકિણ્ણકદેસનાભૂતા ચ સુત્તાનુલોમભૂતા ચ અટ્ઠકથા. યસ્મા ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ પાળિવણ્ણનાક્કમેન સઙ્ગહેત્વા વુત્તા, તસ્મા ‘‘આચરિયવાદો’’તિ વુત્તા, એતેન ચ અટ્ઠકથા સુત્તસુત્તાનુલોમેસુ અત્થતો સઙ્ગય્હતીતિ વેદિતબ્બા. યથા ચ એસા, એવં અત્તનોમતિપિ પમાણભૂતા. ન હિ ભગવતો વચનં વચનાનુલોમઞ્ચ અનિસ્સાય અગ્ગસાવકાદયોપિ અત્તનો ઞાણબલેન સુત્તાભિધમ્મવિનયેસુ કઞ્ચિ સમ્મુતિપરમત્થભેદં અત્થં વત્તું સક્કોન્તિ, તસ્મા સબ્બમ્પિ વચનં સુત્તે સુત્તાનુલોમે ચ સઙ્ગય્હતિ. વિસું પન અટ્ઠકથાદીનં સઙ્ગહિતત્તા તદવસેસં સુત્તસુત્તાનુલોમતો ગહેત્વા ચતુધા વિનયો નિદ્દિટ્ઠો. સુત્તાદયો નિસ્સાયેવ પવત્તાપિ અત્તનોમતિ તેસુ સરૂપેન અનાગતત્તા વુત્તં ‘‘સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદે મુઞ્ચિત્વા’’તિ, તેનાહ ‘‘અનુબુદ્ધિયા નયગ્ગાહેના’’તિ. તત્થ સુત્તાદીનિ અનુગતાય એવ બુદ્ધિયા તેહિ લદ્ધનયગ્ગાહેન ચાતિ અત્થો.

થેરવાદોતિ મહાસુમત્થેરાદીનં ગાહો. સુત્તાદિં નિસ્સાયેવ વિપરીતતોપિ અત્તનોમતિ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ તં પનાતિઆદિ. અત્થેનાતિ અત્તના નયગ્ગહિતેન અત્થેન. પાળિન્તિ અત્તનો ગાહસ્સ નિસ્સયભૂતં સાટ્ઠકથં પાળિં. પાળિયાતિ તપ્પટિક્ખેપત્થં પરેનાહટાય સાટ્ઠકથાય પાળિયા, અત્તના ગહિતં અત્થં નિસ્સાય પાળિઞ્ચ સંસન્દિત્વાતિ અત્થો. આચરિયવાદેતિ અત્તના પરેન ચ સમુદ્ધટઅટ્ઠકથાય. ઓતરતિ ચેવ સમેતિ ચાતિ અત્તના ઉદ્ધટેહિ સંસન્દનવસેન ઓતરતિ, પરેન ઉદ્ધટેન સમેતિ. સબ્બદુબ્બલાતિ અસબ્બઞ્ઞુપુગ્ગલસ્સ દોસવાસનાય યાથાવતો અત્થસમ્પટિપત્તિઅભાવતો વુત્તં. પમાદપાઠવસેન આચરિયવાદસ્સ સુત્તાનુલોમેન અસંસન્દનાપિ સિયાતિ આહ ‘‘ઇતરો ન ગહેતબ્બો’’તિ.

સમેન્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ યે સુત્તેન સંસન્દન્તિ, એવરૂપાવ અત્થા મહાપદેસતો ઉદ્ધરિતબ્બાતિ દસ્સેતિ તથા તથા ઉદ્ધટઅત્થાનમેવ સુત્તાનુલોમત્તા, તેનાહ ‘‘સુત્તાનુલોમતો હિ સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ. અપ્પટિવત્તિયન્તિ અપ્પટિબાહિયં. કારકસઙ્ઘસદિસન્તિ પમાણત્તા સઙ્ગીતિકારકસઙ્ઘસદિસં. બુદ્ધાનં ઠિતકાલસદિસન્તિ ધરમાનકબુદ્ધસદિસન્તિ અત્થો. સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતીતિઆદીસુ યો યથાભૂતમત્થં ગહેત્વા કથનસીલો, સો સકવાદી. સુત્તન્તિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં પાળિવચનં. પરવાદીતિ મહાવિહારવાસી વા હોતુ અઞ્ઞનિકાયવાસી વા, યો વિપરીતતો અત્થં ગહેત્વા કથનસીલો, સોવ ઇધ ‘‘પરવાદી’’તિ વુત્તો. સુત્તાનુલોમન્તિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં વા અનારુળ્હં વા યંકિઞ્ચિ વિપલ્લાસતો વા વઞ્ચનાય વા ‘‘સઙ્ગીતિત્તયાગતમિદ’’ન્તિ દસ્સિયમાનં સુત્તાનુલોમં. કેચિ ‘‘અઞ્ઞનિકાયે સુત્તાનુલોમ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં સકવાદીપરવાદીનં ઉભિન્નમ્પિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હસુત્તાદીનં એવ ગહેતબ્બતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હં પાળિઆગતં પઞ્ઞાયતિ, ગહેતબ્બ’’ન્તિઆદિ. ન હિ સકવાદી અઞ્ઞનિકાયસુત્તાદિં પમાણતો ગણ્હાતિ, યેન તેસુ સુત્તાદીસુ દસ્સિતેસુ તત્થ ઠાતબ્બં ભવેય્ય, વક્ખતિ ચ ‘‘પરો તસ્સ અકપ્પિયભાવસાધકં સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતિ…પે… ‘સાધૂ’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અકપ્પિયેયેવ ઠાતબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫). તસ્મા પરવાદિનાપિ સઙ્ગીતિત્તયે અનારુળ્હમ્પિ અનારુળ્હમિચ્ચેવ દસ્સીયતિ, કેવલં તસ્સ તસ્સ સુત્તાદિનો સઙ્ગીતિત્તયે અનાગતસ્સ કૂટતા, આગતસ્સ ચ બ્યઞ્જનચ્છાયાય અઞ્ઞથા અધિપ્પાયયોજના ચ વિસેસો. તત્થ ચ યં કૂટં, તં અપનીયતિ. યં અઞ્ઞથા યોજિતં, તસ્સ વિપરીતતાસન્દસ્સનત્થં તદઞ્ઞેન સુત્તાદિના સંસન્દના કરીયતિ. યો પન પરવાદિના ગહિતો અધિપ્પાયો સુત્તન્તાદિના સંસન્દતિ, સો સકવાદિનાપિ અત્તનો ગાહં વિસ્સજ્જેત્વા ગહેતબ્બોતિ ઉભિન્નમ્પિ સઙ્ગીતિત્તયાગતમેવ સુત્તાદિપમાણન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવ કથાવત્થુપ્પકરણે સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનિ પરવાદે પઞ્ચાતિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) સુત્તસહસ્સમ્પિ અધિપ્પાયગ્ગહણનાનત્તેન સઙ્ગીતિત્તયાગતમેવ ગહિતં, ન નિકાયન્તરે કિઞ્ચીતિ.

ખેપન્તિ ‘‘કિં ઇમિના’’તિ પટિક્ખેપં છડ્ડનં. ગરહન્તિ ‘‘કિમેસ બાલો જાનાતી’’તિ નિન્દનં. સુત્તે ઓતારેતબ્બન્તિ યસ્સ સુત્તસ્સ અનુલોમનતો ઇદં સુત્તાનુલોમં અકાસિ, તસ્મિં, તદનુરૂપે વા અઞ્ઞતરસ્મિં સુત્તે અત્તના ગહિતં સુત્તાનુલોમં અત્થતો સંસન્દનવસેન ઓતારેતબ્બં, ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન ઇમસ્મિં સુત્તે સંસન્દતી’’તિ સંસન્દિત્વા દસ્સેતબ્બન્તિ અત્થો. અયન્તિ સકવાદી. પરોતિ પરવાદી. આચરિયવાદો સુત્તે ઓતારેતબ્બોતિ યસ્સ સુત્તસ્સ વણ્ણનાવસેન અયં આચરિયવાદો પવત્તો, તસ્મિં, તાદિસે ચ અઞ્ઞતરસ્મિં સુત્તે પુબ્બાપરઅત્થસંસન્દનવસેન ઓતારેતબ્બં. ગારય્હાચરિયવાદોતિ પમાદલિખિતો, ભિન્નલદ્ધિકેહિ વા ઠપિતો, એસ નયો સબ્બત્થ.

યં કિઞ્ચિ કૂટસુત્તં બાહિરકસુત્તાદિવચનં ન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતું સુત્તં સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બન્તિઆદિ વુત્તં. ગુળ્હવેસ્સન્તરાદીનિ મહાસઙ્ઘિકાદિભિન્નલદ્ધિકાનં પકરણાનિ. આદિ-સદ્દેન ગુળ્હઉમ્મગ્ગાદીનં ગહણં. સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતિ, પરવાદીપિ સુત્તન્તિઆદિના અઞ્ઞેપિ વાદાલમ્બના વુત્તનયેન સક્કા ઞાતુન્તિ ઇધ ન વુત્તા.

એવં સુત્તસુત્તાનુલોમાદિમુખેન સામઞ્ઞતો વિવાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસેસતો વિવાદવત્થું તબ્બિનિચ્છયમુખેન સુત્તાદીનઞ્ચ દસ્સેતું અથ પનાયં કપ્પિયન્તિઆદિ વુત્તં. સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચાતિ એત્થ ચ-કારો વિકપ્પત્થો, તેન આચરિયવાદાદીનમ્પિ સઙ્ગહો, તેનાહ ‘‘કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતી’’તિ. તત્થ કારણન્તિ સુત્તાદિનયં નિસ્સાય અત્તનોમતિયા ઉદ્ધટં હેતું. વિનિચ્છયન્તિ અટ્ઠકથાવિનિચ્છયં. કારણચ્છાયાતિ સુત્તાદીસુ ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ ગાહસ્સ, ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ ગાહસ્સ ચ નિમિત્તભૂતં કિચ્છેન પટિપાદનીયં અવિભૂતકારણં કારણચ્છાયા, કારણપતિરૂપકન્તિ અત્થો. વિનયઞ્હિ પત્વાતિ ઇમસ્સ વિવરણં કપ્પિયાકપ્પિયવિચારણમાગમ્માતિ. રુન્ધિતબ્બન્તિ કપ્પિયસઞ્ઞાય વીતિક્કમકરણં રુન્ધિતબ્બં, તંનિવારણચિત્તં દળ્હતરં કાતબ્બં. સોતં પચ્છિન્દિતબ્બન્તિ તત્થ વીતિક્કમપ્પવત્તિ પચ્છિન્દિતબ્બા. ગરુકભાવેતિ અકપ્પિયભાવે. સુત્તવિનિચ્છયકારણેહીતિ સુત્તેન અટ્ઠકથાવિનિચ્છયેન ચ લદ્ધકારણેહિ. એવન્તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનવચનં. અતિરેકકારણન્તિ સુત્તાદીસુ પુરિમં પુરિમં અતિરેકકારણં નામ, બહુકારણં વા.

વાચુગ્ગતન્તિ વાચાય ઉગ્ગતં, તત્થ નિરન્તરં ઠિતન્તિ અત્થો. ‘‘સુત્તં નામ સકલં વિનયપિટક’’ન્તિ વુત્તત્તા પુન સુત્તતોતિ તદત્થપટિપાદકં સુત્તાભિધમ્મપાળિવચનં અધિપ્પેતં. અનુબ્યઞ્જનતોતિ ઇમસ્સ વિવરણં પરિપુચ્છતો ચ અટ્ઠકથાતો ચાતિ. તત્થ પરિપુચ્છાતિ આચરિયસ્સ સન્તિકા પાળિયા અત્થસવનં. અટ્ઠકથાતિ પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો. તદુભયમ્પિ હિ પાળિં અનુગન્ત્વા અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં. વિનયેતિ વિનયાચારે, તેનેવ વક્ખતિ વિનયં અવિજહન્તો અવોક્કમન્તોતિઆદિ. તત્થ પતિટ્ઠાનં નામ સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિયા અનાપજ્જનાદિ હોતીતિ આહ ‘‘લજ્જીભાવેન પતિટ્ઠિતો’’તિ, તેન લજ્જી હોતીતિ વુત્તં હોતિ. વિનયધરસ્સ લક્ખણે વત્તબ્બે કિં ઇમિના લજ્જીભાવેનાતિ આહ અલજ્જી હીતિઆદિ. તત્થ બહુસ્સુતોપીતિ ઇમિના પઠમલક્ખણસમન્નાગમં દસ્સેતિ. લાભગરુતાયાતિઆદિના વિનયે ઠિતતાય અભાવે પઠમલક્ખણયોગો કિચ્ચકરો ન હોતિ, અથ ખો અકિચ્ચકરો અનત્થકરો એવાતિ દસ્સેતિ. સઙ્ઘભેદસ્સ પુબ્બભાગો કલહો સઙ્ઘરાજિ.

વિત્થુનતીતિ વિત્થમ્ભતિ, નિત્થુનતિ વા સન્તિટ્ઠિતું ન સક્કોતિ, તેનાહ યં યન્તિઆદિ. આચરિયપરમ્પરાતિ આચરિયાનં વિનિચ્છયપરમ્પરા, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘અત્તનો મતિં પહાય…પે… યથા આચરિયો ચ આચરિયાચરિયો ચ પાળિઞ્ચ પરિપુચ્છઞ્ચ વદન્તિ, તથા ઞાતું વટ્ટતી’’તિ. ન હિ આચરિયાનં નામમત્તતો પરમ્પરાજાનને પયોજનમત્થિ. પુબ્બાપરાનુસન્ધિતોતિ પુબ્બવચનસ્સ અપરવચનેન સહ અત્થસમ્બન્ધજાનનતો. અત્થતોતિ પદત્થપિણ્ડત્થઅધિપ્પેતત્થાદિતો. કારણતોતિ તદત્થુપપત્તિતો. થેરવાદઙ્ગન્તિ થેરવાદપટિપાટિં, તેસં વિનિચ્છયપટિપાટિન્તિ અત્થો.

ઇમેહિ ચ પન તીહિ લક્ખણેહીતિ એત્થ પઠમેન લક્ખણેન વિનયસ્સ સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતભાવો વુત્તો. દુતિયેનસ્સ લજ્જીભાવેન ચેવ અચલતાય ચ પતિટ્ઠિતતા. તતિયેન પાળિઅટ્ઠકથાસુ અનુરૂપેન અનાગતમ્પિ તદનુલોમતો આચરિયેહિ દિન્નનયતો વિનિચ્છિનિતું સમત્થતા. ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિન્તિ ચોદનાવસેન વીતિક્કમવત્થુસ્મિં સઙ્ઘમજ્ઝે ઓતિણ્ણે. ચોદકેન ચુદિતકેન ચ વુત્તે વત્તબ્બેતિ એવં ઓતિણ્ણે વત્થું નિસ્સાય ચોદકેન ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિઆદિના ચુદિતકેન ‘‘અત્થિ નત્થી’’તિઆદિના ચ યં વત્તબ્બં, તસ્મિં વત્તબ્બે વુત્તેતિ અત્થો. થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાનં માતિકાય અનાગતત્તા ‘‘પઞ્ચન્નં આપત્તીન’’ન્તિ વુત્તં. તિકદુક્કટન્તિ ‘‘અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી ઉજ્ઝાયતિ વા ખીયતિ વા આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૦૬ થોકં વિસદિસં) આગતં તિકદુક્કટં. અઞ્ઞતરં વા આપત્તિન્તિ ‘‘કાલે વિકાલસઞ્ઞી આપત્તિ દુક્કટસ્સ, કાલે વેમતિકો આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિકં (પાચિ. ૨૫૦) દુકદુક્કટં સન્ધાય વુત્તં. અન્તરાપત્તિન્તિ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે આગતવત્થુવીતિક્કમં વિના અઞ્ઞસ્મિં વત્થુવીતિક્કમે નિદાનતો પભુતિ વિનીતવત્થુપરિયોસાના અન્તરન્તરા વુત્તં આપત્તિં. ઇધ પન ‘‘વત્થું ઓલોકેતી’’તિ વિસું ગહિતત્તા તદવસેસા અન્તરાપત્તીતિ ગહિતા. પટિલાતં ઉક્ખિપતીતિ ઇદં વિસિબ્બનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૩૫૦-૩૫૧) આગતં. તત્થ ડય્હમાનં અલાતં અગ્ગિકપાલાદિતો બહિ પતિતં અવિજ્ઝાતમેવ પટિઉક્ખિપતિ, પુન યથાઠાને ઠપેતીતિ અત્થો. વિજ્ઝાતં પન પક્ખિપન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. અનાપત્તિન્તિ એત્થ અન્તરન્તરા વુત્તા અનાપત્તિપિ અત્થિ, ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયે’’તિઆદિ (પારા. ૧૫૯) વિય સાપિ સઙ્ગય્હતિ.

પારાજિકાપત્તીતિ ન તાવ વત્તબ્બન્તિ ઇદં આપન્નપુગ્ગલેન લજ્જીધમ્મે ઠત્વા યથાભૂતં આવિકરણેપિ દુબ્બિનિચ્છયં અદિન્નાદાનાદિં સન્ધાય વુત્તં. યં પન મેથુનાદીસુ વિજાનનં, તં વત્તબ્બમેવ, તેનાહ મેથુનધમ્મવીતિક્કમો હીતિઆદિ. યો પન અલજ્જિતાય પટિઞ્ઞં અદત્વા વિક્ખેપં કરોતિ, તસ્સ આપત્તિ ન સક્કા ઓળારિકાપિ વિનિચ્છિનિતું, યાવ સો યથાભૂતં નાવિ કરોતિ, સઙ્ઘસ્સ ચ આપત્તિસન્દેહો ન વિગચ્છતિ, તાવ નાસિતકોવ ભવિસ્સતિ. સુખુમાતિ ચિત્તપરિવત્તિયા સુખુમતાય સુખુમા. તેનાહ ‘‘ચિત્તલહુકા’’તિ, ચિત્તં તસ્સ લહુકન્તિ અત્થો. તેતિ વીતિક્કમે. તંવત્થુકન્તિ અદિન્નાદાનાદિમૂલકં. યં આચરિયો ભણતિ, તં કરોહીતિઆદિ સબ્બં લજ્જીપેસલં કુક્કુચ્ચકમેવ સન્ધાય વુત્તં. યો યાથાવતો પકાસેત્વા સુદ્ધિમેવ ગવેસતિ, તેનાપિ, પારાજિકોસીતિ ન વત્તબ્બોતિ અનાપત્તિકોટિયાપિ સઙ્કિયમાનત્તા વુત્તં, તેનેવ ‘‘પારાજિકચ્છાયા’’તિ વુત્તં. સીલાનિ સોધેત્વાતિ યસ્મિં વીતિક્કમે પારાજિકાસઙ્કા વત્તતિ, તત્થ પારાજિકાભાવપક્ખં ગહેત્વા દેસનાવુટ્ઠાનગામિનીનં આપત્તીનં સોધનવસેન સીલાનિ સોધેત્વા. દ્વત્તિંસાકારન્તિ પાકટભાવતો ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં, યં કિઞ્ચિ અભિરુચિતં મનસિકાતું વટ્ટતેવ. કમ્મટ્ઠાનં ઘટિયતીતિ વિપ્પટિસારમૂલકેન વિક્ખેપેન અન્તરન્તરા ખણ્ડં અદસ્સેત્વા પબન્ધવસેન ચિત્તેન સઙ્ઘટિયતિ. સઙ્ખારાતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનવસેન વુત્તં. સાપત્તિકસ્સ હિ પગુણમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં ન સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠાતિ, પગેવ પારાજિકસ્સ. તસ્સ હિ વિપ્પટિસારનિન્નતાય ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ. એકસ્સ પન વિતક્કવિક્ખેપાદિબહુલસ્સ સુદ્ધસીલસ્સપિ ચિત્તં ન સમાધિયતિ, તં ઇધ પારાજિકમૂલકન્તિ ન ગહેતબ્બં. કતપાપમૂલકેન વિપ્પટિસારેનેવેત્થ ચિત્તસ્સ અસમાધિયનં સન્ધાય ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટિયતી’’તિ વુત્તં, તેનાહ વિપ્પટિસારગ્ગિનાતિઆદિ. અત્તનાતિ ચિત્તેન કરણભૂતેન પુગ્ગલો કત્તા જાનાતિ, પચ્ચત્તે વા કરણવચનં, અત્તા સયં પજાનાતીતિ અત્થો.

ચતુબ્બિધવિનયાદિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

પદભાજનીયવણ્ણના

યો વિય દિસ્સતીતિ યાદિસો, યં-સદ્દત્થે યથા-સદ્દો વત્તતીતિ આહ ‘‘યેન વા તેન વા યુત્તો’’તિ. યેન તેનાતિ હિ પદદ્વયેન અનિયમતો યં-સદ્દત્થોવ દસ્સિતો. વાસધુરયુત્તોતિ વિપસ્સનાધુરયુત્તો. યા જાતિ અસ્સાતિ યંજાતિ, પુગ્ગલો, સોવ યંજચ્ચો સકત્થે યપચ્ચયં કત્વા. ગોત્તવસેન યેન વા તેન વા ગોત્તેન યથાગોત્તો વા તથાગોત્તો વા હોતૂતિ સમ્બન્ધો. સીલેસૂતિ પકતીસુ. અથ ખોતિ ઇદં કિન્તૂતિ ઇમસ્મિં અત્થે. કિં વુત્તં હોતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં અત્થેતિ ઇમસ્મિં પારાજિકવિસયે. એસોતિ યથાવુત્તેહિ પકારેહિ યુત્તો. અરિયાયાતિ ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાનં યાચના’’તિ એવં વુત્તાય, ન, ‘‘દેહિ મે’’તિ કપણાય. લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનાતિ ‘‘ભિક્ખં ચરિસ્સામી’’તિ ચિત્તાભાવેપિ ભિક્ખાહારનિસ્સિતપબ્બજ્જાલિઙ્ગસ્સ સમ્પટિચ્છનેન. કાજભત્તન્તિ કાજેહિ આનીતભત્તં. અધમ્મિકાયાતિ અધિસીલસિક્ખાદિભિક્ખુગુણાભાવતો વુત્તં, તેનાહ ‘‘અભૂતાયા’’તિ. ‘‘મયં ભિક્ખૂ’’તિ વદન્તા પટિઞ્ઞામત્તેનેવ ભિક્ખૂ, ન અત્થતોતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ ‘‘મયં ભિક્ખૂ’’તિ પટિજાનનસ્સાપિ સમ્ભવતો વુત્તં. ‘‘મયં ભિક્ખૂ’’તિ અપ્પટિજાનન્તાપિ હિ ભિક્ખુવોહારનિમિત્તસ્સ લિઙ્ગસ્સ ગહણેન ચેવ ભિક્ખૂનં દિન્નપચ્ચયભાગગ્ગહણાદિના ચ ભિક્ખુપટિઞ્ઞા એવ નામ હોન્તિ. તથા હિ વુત્તં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિઅટ્ઠકથાયં –

‘‘‘અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો’તિ અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે સુમ્ભકપત્તધરે ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન તથા પટિપજ્જનતો ‘અહં બ્રહ્મચારી’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતિ. ‘અહં ભિક્ખૂ’તિ વત્વા ઉપોસથગ્ગાદીનિ પવિસન્તો પન બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો હોતિયેવ, તથા સઙ્ઘિકં લાભં ગણ્હન્તો’’તિ (પુ. પ. અટ્ઠ. ૯૧).

તસ્મા એવરૂપેહિ પટિઞ્ઞાય ભિક્ખૂહિ ગોત્રભુપરિયોસાનેહિ સદ્ધિં સમ્ભોગપરિભોગો ન વટ્ટતિ, અલજ્જીપરિભોગોવ હોતિ. સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિઆપજ્જનાદિઅલજ્જીલક્ખણં પન ઉક્કટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં વસેન વુત્તં સામણેરાદીનમ્પિ અલજ્જીવોહારદસ્સનતો. ‘‘અલજ્જીસામણેરેહિ હત્થકમ્મમ્પિ ન કારેતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં. યથાવિહિતપટિપત્તિયં અતિટ્ઠનઞ્હિ સબ્બસાધારણં અલજ્જીલક્ખણં. દુસ્સીલા લિઙ્ગગ્ગહણતો પટ્ઠાય યથાવિહિતપટિપત્તિયા અભાવતો એકન્તા લજ્જિનોવ મહાસઙ્ઘિકાદિનિકાયન્તરિકા વિય, લિઙ્ગત્થેનકાદયો વિય, ચ. યાવ ૧૧ ચ તેસં ભિક્ખુપટિઞ્ઞા અનુવત્તતિ, તાવ ભિક્ખુ એવ, તેહિ ચ પરિભોગો અલજ્જિપઅભોગોવ, તેસઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસઞ્ઞાય દિન્નં સઙ્ઘે દિન્નં નામ હોતિ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘ભવિસ્સન્તિ ખો પનાનન્દ, અનાગતમદ્ધાનં ગોત્રભુનો કાસાવકણ્ઠા દુસ્સીલા પાપધમ્મા, તેસુ દુસ્સીલેસુ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં દસ્સન્તિ, તદાપાહં, આનન્દ, સઙ્ઘગતં દક્ખિણં અસઙ્ખ્યેય્યં અપ્પમેય્યં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૮૦).

ભગવતો સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દિન્નત્તા દક્ખિણા અસઙ્ખ્યેય્યા અપ્પમેય્યા જાતા. દુસ્સીલાનં દિન્નત્તા નાતિ ચે? ન, તેસુ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સાતિ ગોત્રભૂનં પટિગ્ગાહકત્તેન પરામટ્ઠત્તા, ઇતરથા ‘‘યેસુ કેસુચિ ગહટ્ઠેસુ વા પબ્બજિતેસુ વા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સા’’તિ વત્તબ્બતાપસઙ્ગતો, તથા ચ ‘‘તદાપાહં, આનન્દા’’તિ હેટ્ઠિમકોટિદસ્સનસ્સ પયોજનં ન સિયા. તસ્મા ગોત્રભૂનમ્પિ અભાવે સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં નત્થિ, હેટ્ઠિમકોટિયા તેસુપિ દિન્ના સઙ્ઘગતા દક્ખિણા અસઙ્ખ્યેય્યા, ન તતો પરં સિજ્ઝતીતિ તેપિ પટિઞ્ઞાય ભિક્ખુ એવાતિ ગહેતબ્બં.

બ્રહ્મઘોસન્તિ ઉત્તમઘોસં, બ્રહ્મુનો ઘોસસદિસં વા ઘોસં. એહિ ભિક્ખૂતિ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિસમ્બોધનં. સંસારે ભયઇક્ખક તસ્સ ભયસ્સ સબ્બસો વિનાસનત્થં તિસરણં, સાસનં વા એહિ મનસા ‘‘તાણં લેણ’’ન્તિ પવિસ ઉપગચ્છ. ઉપગન્ત્વાપિ ચર બ્રહ્મચરિયન્તિ સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ ચરસ્સુ. ભણ્ડૂતિ મુણ્ડિતકેસો. વાસીતિ દન્તકટ્ઠાદિચ્છેદનવાસિ. બન્ધનન્તિ કાયબન્ધનં. યુત્તો યોગો સમાધિપઞ્ઞાવસેન સો યુત્તયોગો, તસ્સ અટ્ઠેતે પરિક્ખારાતિ સેસો. સરીરે પટિમુક્કેહિયેવ ઉપલક્ખિતોતિ સેસો. ‘‘તીણિ સતાની’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધસુખત્થં ‘‘તીણિ સત’’ન્તિ વુત્તં.

તસ્માતિ ભગવા હેટ્ઠા વુત્તં પરામસતિ. હેટ્ઠા હિ ‘‘અહં ખો પન, કસ્સપ, જાનઞ્ઞેવ વદામિ ‘જાનામી’તિ, પસ્સઞ્ઞેવ વદામિ ‘પસ્સામી’’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) વુત્તં, તં પરામસતિ, યસ્મા અહં જાનં વદામિ, તસ્માતિ અત્થો. ઇહાતિ ઇમસ્મિં સાસને. તિબ્બન્તિ મહન્તં. પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતીતિ થેરાદિઉપસઙ્કમનતો પુરેતરમેવ તેસુ યંનૂન મે હિરોત્તપ્પં ઉપટ્ઠિતં ભવિસ્સતીતિ અત્થો. કુસલૂપસંહિતન્તિ અનવજ્જધમ્મનિસ્સિતં. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્તાનં તેન ધમ્મેન અટ્ઠિકં કત્વા, તં વા ધમ્મં ‘‘એસ મે અત્થો’’તિ અત્થં કત્વા. ઓહિતસોતોતિ ધમ્મે નિહિતસોતો. એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બન્તિ ઞાણસોતઞ્ચ પસાદસોતઞ્ચ ઓદહિત્વા ‘‘ધમ્મં સક્કચ્ચમેવ સુણિસ્સામી’’તિ એવમેવ તયા સિક્ખિતબ્બં. સાતસહગતા ચ મે કાયગતાસતીતિ અસુભેસુ ચેવ આનાપાને ચ પઠમજ્ઝાનવસેન સુખસમ્પયુત્તકાયગતાસતિ. યં પનેતસ્સ ઓવાદસ્સ સક્કચ્ચપટિગ્ગહણં, અયમેવ થેરસ્સ પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ અહોસિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૫૪).

ઉદ્ધુમાતકપટિભાગારમ્મણં ઝાનં ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા. કસિણારમ્મણં રૂપાવચરજ્ઝાનં રૂપસઞ્ઞા. ઇમેતિ સઞ્ઞાસીસેન નિદ્દિટ્ઠા ઇમે દ્વે ઝાનધમ્મા. સોપાકો ચ ભગવતા પુટ્ઠો ‘‘રૂપાવચરભાવેન એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ આહ. આરદ્ધચિત્તોતિ આરાધિતચિત્તો. ગરુધમ્મપટિગ્ગહણાદિઉપસમ્પદા ઉપરિ સયમેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

સબ્બન્તિમેન પરિયાયેનાતિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન. ઞત્તિચતુત્થા કમ્મવાચા ઉપસમ્પદાકમ્મસ્સ કારણત્તા ઠાનં, તસ્સ ઠાનસ્સ અરહં અનુચ્છવિકન્તિ વત્થુદોસાદિવિનિમુત્તકમ્મં ‘‘ઠાનારહ’’ન્તિ વુત્તં વત્થાદિદોસયુત્તસ્સ કમ્મસ્સ સભાવતો કમ્મવાચારહત્તાભાવા. અથ વા ઠાનન્તિ નિબ્બાનપ્પત્તિહેતુતો સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનં વુચ્ચતિ, તસ્સ અનુચ્છવિકં કમ્મં ઠાનારહં. યથાવિહિતલક્ખણેન હિ કમ્મેન ઉપસમ્પન્નોવ સકલં સાસનં સમાદાય પરિપૂરેતુમરહતિ. તસ્મા પરિસુદ્ધકમ્મવાચાપરિયોસાનં સબ્બં સઙ્ઘકિચ્ચં ઠાનારહં નામ, તેનાહ ‘‘સત્થુસાસનારહેના’’તિ, સીલાદિસકલસાસનપરિપુણ્ણસ્સ અનુચ્છવિકેનાતિ અત્થો. અયં ઇમસ્મિં અત્થેતિ ઞત્તિચતુત્થકમ્મેન ઉપસમ્પન્નસ્સેવ સબ્બસિક્ખાપદેસુ વુત્તત્તા કિઞ્ચાપિ એહિભિક્ખૂપસમ્પદાદીહિ ઉપસમ્પન્નાનં સુદ્ધસત્તાનં પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદવીતિક્કમેપિ અભબ્બતા વા દોસાભાવો વા સદ્દતો પઞ્ઞાયતિ, તથાપિ અત્થતો તેસમ્પિ પણ્ણત્તિવજ્જેસુ, લોકવજ્જેસુપિ વા સુરાપાનાદિલહુકેસુ મગ્ગુપ્પત્તિતો પુબ્બે અસઞ્ચિચ્ચાદિના આપત્તિઆપજ્જનં સિજ્ઝતિયેવ. તથા હિ ‘‘દ્વે પુગ્ગલા અભબ્બા આપત્તિં આપજ્જિતું બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ. દ્વે પુગ્ગલા ભબ્બા આપત્તિં આપજ્જિતું ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચા’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તં. ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન ઉપસમ્પન્નોતિ ઇદં પન સબ્બસિક્ખાપદવીતિક્કમારહે સબ્બકાલિકે ચ ભિક્ખૂ ગહેત્વા યેભુય્યવસેન વુત્તં. નિરુત્તિવસેનાતિ નિબ્બચનવસેન. અભિલાપવસેનાતિ વોહારવસેન. ગુણવસેનાતિ ભિક્ખુવોહારનિમિત્તાનં ગુણાનં વસેન.

સાજીવપદભાજનીયવણ્ણના

વિવટ્ટૂપનિસ્સયા સીલાદયો લોકિયેહિ અભિવિસિટ્ઠત્તા અધિસીલાદિવોહારેન વુત્તાતિ દસ્સેતું કતમં પનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પઞ્ચઙ્ગદસઙ્ગસીલન્તિ અબુદ્ધુપ્પાદકાલે સીલં સન્ધાય વુત્તં તસ્સ વિવટ્ટૂપનિસ્સયત્તાભાવા. યં પન બુદ્ધુપ્પાદે રતનત્તયગુણં તથતો ઞત્વા સાસને સુનિવિટ્ઠસદ્ધાહિ ઉપાસકોપાસિકાહિ ચેવ સામણેરસિક્ખમાનાહિ ચ રક્ખિયમાનં પઞ્ચઙ્ગઅટ્ઠઙ્ગદસઙ્ગસીલં, તમ્પિ અધિસીલમેવ મગ્ગુપ્પત્તિહેતુતો. વિપસ્સનામગ્ગુપ્પત્તિનિમિત્તતાય હિ પાતિમોક્ખસંવરસીલં લોકિયાનં સીલેહિ અધિસીલં જાતં અધિચિત્તં વિય. ન હિ વિપસ્સનામગ્ગનિમિત્તતં મુઞ્ચિત્વા લોકિયચિત્તતો અધિચિત્તસ્સ અઞ્ઞો કોચિ વિસેસો ઉપલબ્ભતિ, તદુભયઞ્ચ અનાદિમતો સંસારવટ્ટસ્સ અત્તાદિસારવિરહિતતાય તિલક્ખણબ્ભાહતત્તં, ‘‘અહં મમા’’તિ આકારેન પવત્તઅવિજ્જાતણ્હાદિદોસમૂલકત્તઞ્ચ, તંદોસમૂલવિદ્ધંસનસમત્થાય સીલચિત્તબલોપત્થદ્ધાય વિપસ્સનાય ઉક્કંસેનેવ તસ્સ સંસારવટ્ટસ્સ વિગમઞ્ચ, તદુપદેસકસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સબ્બઞ્ઞુતાદિઅપરિમિતગુણગણયોગેન અવિપરીતસદ્ધમ્મદેસકત્તઞ્ચ યાથાવતો ઞત્વા પટિપન્નેન સમાદાય સિક્ખિતબ્બતાય વિવટ્ટૂપનિસ્સયં જાતં, ન અઞ્ઞેન કારણેન, તઞ્ચ વિવટ્ટૂપનિસ્સયત્તં યદિ સાસને પઞ્ચસીલાદિસ્સાપિ સમાનં, કિમિદં અધિસીલં ન સિયા. પઞ્ચસીલાદિમત્તે ઠિતાનઞ્હિ અનાથપિણ્ડિકાદીનં ગહટ્ઠાનમ્પિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. ન હિ અધિસીલાધિચિત્તં વિના મગ્ગુપ્પત્તિ હોતિ, તઞ્ચ કિઞ્ચાપિ કેસઞ્ચિ અનુપનિસ્સયતાય તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગુપ્પત્તિયા હેતુ ન હોતિ, તથાપિ ભવન્તરે અવસ્સં હોતેવાતિ અધિસીલમેવ કાલં કરોન્તાનં કલ્યાણપુથુજ્જનાનં પાતિમોક્ખસંવરસીલં વિય, તેનાહ બુદ્ધુપ્પાદેયેવ ચ પવત્તતીતિઆદિ. વિવટ્ટં પત્થેત્વા રક્ખિયમાનમ્પિ પઞ્ચસીલાદિ બુદ્ધુપ્પાદેયેવ પવત્તતિ. ન હિ તં પઞ્ઞત્તિન્તિઆદિ પન ઉક્કટ્ઠવસેન સબ્બં પાતિમોક્ખં સન્ધાય વુત્તં. તદેકદેસભૂતમ્પિ હિ પાણાતિપાતાદિન્નાદાનાદિગહટ્ઠસીલમ્પિ. બુદ્ધાયેવ વિનયે પારાજિકસુત્તવિભઙ્ગાદીસુ આગતવસેન સબ્બસો કાયવચીદ્વારેસુ મગ્ગુપ્પત્તિયા વિબન્ધકઅજ્ઝાચારસોતં વિચ્છિન્દિત્વા મગ્ગુપ્પત્તિયા પદટ્ઠાનભાવેન પઞ્ઞપેતું સક્કોન્તિ, ન અઞ્ઞે. મગ્ગુપ્પત્તિં સન્ધાય હિસ્સ અધિસીલતા વુત્તા. તેનાહ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરતોપિ ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તમેવ સીલં અધિસીલ’’ન્તિ. તસ્સેવ હિ અધિસીલન્તિ અબ્યવધાનેન મગ્ગાધિટ્ઠાનાતિ. ઇધ અનધિપ્પેતન્તિ ઇમસ્મિં પઠમપારાજિકવિસયે ‘‘સિક્ખા’’તિ અનધિપ્પેતં.

લોકિયઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્તાનીતિ સાસનસભાવં અજાનન્તેહિ લોકિયજનેહિ સમાપજ્જિતબ્બાનિ અટ્ઠ રૂપારૂપજ્ઝાનસમ્પયુત્તચિત્તાનિ સન્ધાય વુત્તં. ન હિ મહગ્ગતેસુ લોકિયલોકુત્તરભેદો અત્થિ, યેન લોકિયવિસેસનં લોકુત્તરનિવત્તનં સિયા. તસ્મા સાસનિકેહિ સમાપજ્જિતબ્બમહગ્ગતજ્ઝાનનિવત્તનમેવ લોકિયવિસેસનં કતં. યથા ચેત્થ, એવં કામાવચરાનિ પન અટ્ઠ કુસલચિત્તાનીતિ એત્થાપિ લોકિયવિસેસનં કાતબ્બમેવ. અયમેવ હિ અધિચિત્તતો ચિત્તસ્સ ભેદો, યં સાસનં અજાનન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ સમુપ્પજ્જનં. એવઞ્ચ અબુદ્ધુપ્પાદેપિ સાસનસભાવં જાનન્તાનં પચ્ચેકબુદ્ધાદીનમ્પિ સીલચિત્તાનં અધિસીલાધિચિત્તતા સમત્થિતા હોતિ. ન વિના બુદ્ધુપ્પાદાતિ ઇદં પન અઞ્ઞેસં અભિસમયહેતુભાવેન પચ્ચેકબુદ્ધબોધિસત્તાદીનં દેસનાસામત્થિયાભાવતો વુત્તં. આયતિં વાસનાહેતું પન સીલચિત્તં તેપિ દેસેન્તિયેવ, તઞ્ચ મગ્ગહેતુતાય અધિસીલાધિચિત્તમ્પિ હોન્તં અપ્પકતાય વિપ્ફારિકતાબાહુજઞ્ઞત્તાભાવેન અબ્બોહારિકન્તિ ‘‘બુદ્ધુપ્પાદેયેવા’’તિ અવધારણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ તંસમાપન્નોતિઆદિઅટ્ઠકથાવચનેહિ ઇધ અધિચિત્તનિદ્દેસે, ઉપરિ અધિપઞ્ઞાનિદ્દેસે ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાનમેવ પટિક્ખેપતો લોકિયાધિચિત્તાધિપઞ્ઞાનં ઇધ અધિપ્પેતતા, તં દ્વયં સમાપન્નસ્સાપિ મેથુનધમ્મસમાપજ્જનસભાવો ચ વિઞ્ઞાયતિ, પાળિયં પન ‘‘યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વુત્તત્તા લોકિયાપિ અધિચિત્તાધિપઞ્ઞા અનધિપ્પેતાતિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો – ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્નમત્તે લોકિયં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞા ચ પરિહાયતિ, અધિસીલં પન ચિત્તુપ્પાદમત્તેન ન પરિહાયતીતિ પાળિયં અધિસીલસિક્ખાવ વુત્તા. અટ્ઠકથાયં પન પટિલદ્ધલોકુત્તરમગ્ગસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘મેથુનં પટિસેવિસ્સામી’’તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ સબ્બસો અકુપ્પધમ્મત્તા, પુથુજ્જનાનં સમાપત્તિલાભીનમ્પિ કેનચિ કારણેન ઉપ્પજ્જતિ કુપ્પધમ્મત્તાતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ન હિ તંસમાપન્નો’’તિ લોકુત્તરાવ પટિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બં.

અત્થિ દિન્નન્તિ એત્થ દિન્નન્તિ દાનચેતના અધિપ્પેતા, તસ્સ દિન્નસ્સ ફલં અત્થીતિ અત્થો. એસ નયો અત્થિ યિટ્ઠન્તિ એત્થાપિ. આદિ-સદ્દેન હુતાદીનં સઙ્ગહો. તત્થ યિટ્ઠન્તિ મહાયાગો સબ્બસાધારણં મહાદાનમેવ. હુતન્તિ પહોનકસક્કારો, અત્તનો વા હોતુ, પરેસં વા દસ અકુસલકમ્મપથા, સબ્બેપિ વા અકુસલા ધમ્મા અનત્થુપ્પાદનતો ન સકં કમ્મં નામ, તબ્બિપરીતા કુસલા ધમ્મા સકં નામ, તદુભયમ્પિ વા કુસલાકુસલં કમ્મસ્સકોમ્હીતિઆદિવચનતો સતિ સંસારપ્પવત્તિયં અધિમુચ્ચનટ્ઠેન સત્તાનં સકન્તિ એવં કમ્મસ્સકતાય સકભાવે અત્તનો સન્તકતાય ઉપ્પજ્જનકઞાણં કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણં, ઉપલક્ખણમત્તઞ્ચેતં. સાસનનિસ્સિતા પન સબ્બાપિ વટ્ટગામિનિકુસલપઞ્ઞા કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણે પવિટ્ઠા. સાસનનિસ્સિતા હિ વિવટ્ટગામિની સબ્બાપિ પઞ્ઞા ‘‘સચ્ચાનુલોમિકઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સા એવ ચ અધિપઞ્ઞા તદવસેસં સબ્બં કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણન્તિ વેદિતબ્બં, તેનેવ ભગવા ‘‘કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણં સચ્ચાનુલોમિકઞાણં મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં ફલસમઙ્ગિસ્સ ઞાણ’’ન્તિ સબ્બમ્પિ ઞાણચતુક્કેયેવ સઙ્ગહેસિ. તિલક્ખણાકારપરિચ્છેદકં પન વિપસ્સનાઞાણન્તિ ઇદં પન મગ્ગસ્સ આસન્નપચ્ચયતાય ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. તદિતરાસઞ્હિ રતનત્તયાનુસ્સરણાદિપઞ્ઞાનમ્પિ મગ્ગહેતુતાય અધિપઞ્ઞતા સમાનાવાતિ ગહેતબ્બં.

સાજીવપદભાજનીયવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

પચ્ચક્ખાનવિભઙ્ગવણ્ણના

દુબ્બલ્યે આવિકતેતિ યંનૂનાહં બુદ્ધં પચ્ચક્ખેય્યન્તિઆદિના દુબ્બલભાવે પકાસિતે. મુખારુળ્હતાતિ લોકજનાનં સત્તટ્ઠાતિઆદીસુ મુખારુળ્હઞાયેનાતિ અધિપ્પાયો. દિરત્તતિરત્તન્તિ (પાચિ. ૫૨) એત્થ યથા અન્તરન્તરા સહસેય્યાવસેન તિરત્તં અગ્ગહેત્વા નિરન્તરમેવ તિસ્સો રત્તિયો અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં સહસેય્યાય અરુણુટ્ઠાપનવસેન તિરત્તગ્ગહણત્થં ‘‘દિરત્તતિરત્ત’’ન્તિ અબ્યવધાનેન વુત્તન્તિ દિરત્તગ્ગહણસ્સ પયોજનમ્પિ સક્કા ગહેતું, એવમિધાપિ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ ઇમસ્સાપિ ગહણસ્સ પયોજનમત્થેવાતિ દસ્સેતું યસ્મા વા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સાતિઆદિ વુત્તં.

ઇદાનિ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ ઇમસ્સ પુરિમપદસ્સેવ વિવરણભાવં વિનાપિ વિસું અત્થસબ્ભાવં દસ્સેતું અપિચાતિઆદિ વુત્તં. વિસેસાવિસેસન્તિ એત્થ યેન વાક્યેન દુબ્બલ્યાવિકમ્મમેવ હોતિ, ન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં, તત્થ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનદુબ્બલ્યાવિકમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસો હોતિ. યેન પન વચનેન તદુભયમ્પિ હોતિ, તત્થ નેવત્થિ વિસેસો અવિસેસોપિ, તં વિસેસાવિસેસં. ‘‘કઠ કિચ્છજીવને’’તિ ધાતૂસુ પઠિતત્તા વુત્તં ‘‘કિચ્છજીવિકપ્પત્તો’’તિ. ઉક્કણ્ઠનઞ્હિ ઉક્કણ્ઠા, તં ઇતો ગતોતિ ઉક્કણ્ઠિતો, કિચ્છજીવિકં પત્તોતિ અત્થો. ઉદ્ધં ગતો કણ્ઠો એતિસ્સાતિ ઉક્કણ્ઠા, અનભિરતિયા વજે નિરુદ્ધગોગણો વિય ગમનમગ્ગં ગવેસન્તો પુગ્ગલો ઉક્કણ્ઠો હોતિ, તં ઉક્કણ્ઠં. અનભિરતિં ઇતોતિપિ ઉક્કણ્ઠિતોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ઉદ્ધં કણ્ઠં કત્વા વિહરમાનો’’તિ. સા ચ ઉક્કણ્ઠતા વિક્ખેપેનેવાતિ વિક્ખિત્તોતિઆદિ વુત્તં.

સમણભાવતોતિ ઉપસમ્પદતો. ભાવવિકપ્પાકારેનાતિ ભિક્ખુભાવતો ચવિત્વા યં યં ગિહિઆદિભાવં પત્તુકામો ‘‘અહં અસ્સ’’ન્તિ અત્તનો ભવનં વિકપ્પેતિ, તેન તેન ગિહિઆદિઆકારેન, અત્તનો ભવનસ્સ વિકપ્પનાકારેનાતિ અધિપ્પાયો.

૪૬. પાળિયં યદિ પનાહન્તિ અહં યદિ બુદ્ધં પચ્ચક્ખેય્યં, સાધુ વતસ્સાતિ અત્થો. અપાહં, હન્દાહન્તિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘હોતિ મે બુદ્ધં પચ્ચક્ખેય્ય’’ન્તિ મમ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ વદતિ.

૫૦. ન રમામીતિ પબ્બજ્જાય દુક્ખબહુલતાય સુખાભાવં દસ્સેતિ. નાભિરમામીતિ પબ્બજ્જાય વિજ્જમાનેપિ અનવજ્જસુખે અત્તનો અભિરતિઅભાવં દસ્સેતિ.

૫૧. તેનેવ વચીભેદેનાતિ વચીભેદં કત્વાપિ અઞ્ઞેન કાયપ્પયોગેન વિઞ્ઞાપનં નિવત્તેતિ. અયં સાસનં જહિતુકામોતિઆદિના ભાસાકોસલ્લાભાવેન સબ્બસો પદત્થાવબોધાભાવેપિ ‘‘અયં અત્તનો પબ્બજિતભાવં જહિતુકામો ઇમં વાક્યભેદં કરોતી’’તિ એત્તકં અધિપ્પેતત્થમત્તં ચેપિ સો તાવ જાનાતિ, પચ્ચક્ખાનમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘એત્તકમત્તમ્પિ જાનાતી’’તિ. પદપચ્છાભટ્ઠન્તિ પદપરાવત્તિ, માગધભાસતો અવસિટ્ઠા સબ્બાપિ ભાસા ‘‘મિલક્ખભાસા’’તિ વેદિતબ્બા. ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણન્તિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ રુહનટ્ઠાનભૂતં ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણં.

દૂતન્તિ મુખસાસનં. સાસનન્તિ પણ્ણસાસનં, ભિત્તિથમ્ભાદીસુ અક્ખરં વા છિન્દિત્વા દસ્સેતિ. પચ્ચક્ખાતુકામતાચિત્તે ધરન્તેયેવ વચીભેદસમુપ્પત્તિં સન્ધાય ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. નિયમિતાનિયમિતવસેન વિજાનનભેદં દસ્સેતુમાહ યદિ અયમેવ જાનાતૂતિઆદિ. અયઞ્ચ વિભાગો વદતિ વિઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ યસ્સ વદતિ, તસ્સેવ વિજાનનં અધિપ્પેતન્તિ ઇમિના વુત્તનયેન લદ્ધોતિ દટ્ઠબ્બં, ન હેત્થ એકસ્સ વદતિ અઞ્ઞસ્સ વિઞ્ઞાપેતીતિ અયમત્થો સમ્ભવતિ. ‘‘તેસુ એકસ્મિં જાનન્તેપી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘દ્વેયેવ જાનન્તુ એકો મા જાનાતૂ’’તિ એવં દ્વિન્નમ્પિ જનાનં નિયમેત્વા આરોચિતેપિ તેસુ એકસ્મિમ્પિ જાનન્તે પચ્ચક્ખાનં હોતિયેવાતિ ગહેતબ્બં. પરિસઙ્કમાનોતિ ‘‘વારેસ્સન્તી’’તિ આસઙ્કમાનો. સમયઞ્ઞૂતિ સાસનસઙ્કેતઞ્ઞૂ, ઇધ પન અધિપ્પાયમત્તજાનનેનાપિ સમયઞ્ઞૂ નામ હોતિ, તેનાહ ઉક્કણ્ઠિતોતિઆદિ. તસ્મા બુદ્ધં પચ્ચક્ખામીતિઆદિખેત્તપદાનં સબ્બસો અત્થં ઞત્વાપિ સચે ‘‘ભિક્ખુભાવતો ચવિતુકામતાય એસ વદતી’’તિ અધિપ્પાયં ન જાનાતિ, અપ્પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અત્થં પન અજાનિત્વાપિ ‘‘ઉક્કણ્ઠિતો વદતી’’તિ તં જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા સદ્દમત્તગ્ગહણમેવ, અત્થગ્ગહણં પન મનોવિઞ્ઞાણવીથિપરમ્પરાયાતિ આહ તઙ્ખણઞ્ઞેવાતિઆદિ.

૫૩. વણ્ણપટ્ઠાનન્તિ સત્થુગુણવણ્ણપ્પકાસકં પકરણં. ઉપાલિગાથાસૂતિ ઉપાલિસુત્તે ઉપાલિગહપતિના ધીરસ્સ વિગતમોહસ્સાતિઆદિના વુત્તગાથાસુ. યથારુતન્તિ પાળિયં વુત્તમેવાતિ અત્થો. અનન્તબુદ્ધીતિઆદીનિ વણ્ણપટ્ઠાને આગતનામાનિ. ધીરન્તિઆદીનિ (મ. નિ. ૨.૭૬) પન ઉપાલિગાથાસુ. તત્થ બોધિ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, સા જાનનહેતુત્તા પઞ્ઞાણં એતસ્સાતિ બોધિપઞ્ઞાણો. સ્વાક્ખાતં ધમ્મન્તિઆદીસુ ધમ્મ-સદ્દો સ્વાક્ખાતાદિપદાનં ધમ્મવેવચનભાવં દસ્સેતું વુત્તો. તસ્મા સ્વાક્ખાતં પચ્ચક્ખામીતિઆદિના વુત્તેયેવ વેવચનેન પચ્ચક્ખાનં નામ હોતિ. ધમ્મ-સદ્દેન સહ યોજેત્વા વુત્તે પન યથારુતવસેન પચ્ચક્ખાનન્તિ વેદિતબ્બં. સુપ્પટિપન્નં સઙ્ઘન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કુસલં ધમ્મન્તિઆદીનિપિ કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્માતિઆદિધમ્મમેવ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧) સન્ધાય વુત્તનામાનિ, ઇતરથા અકુસલધમ્મપચ્ચક્ખાને દોસાભાવપ્પસઙ્ગતોતિ, તેનાહ ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસૂતિઆદિ. પઠમપારાજિકન્તિઆદિના સિક્ખાપદાનંયેવ ગહણં વેદિતબ્બં, ન આપત્તીનં.

યસ્સ મૂલેનાતિ યસ્સ સન્તિકે. આચરિયવેવચનેસુ યો ઉપજ્ઝં અદત્વા આચરિયોવ હુત્વા પબ્બાજેસિ, તં સન્ધાય ‘‘યો મં પબ્બાજેસી’’તિ વુત્તં. તસ્સ મૂલેનાતિ તસ્સ સન્તિકે. ઓકલ્લકોતિ ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખાતુરાનં કિસલૂખસરીરવેસાનં ગહટ્ઠમનુસ્સાનં અધિવચનં. મોળિબદ્ધોતિ બદ્ધકેસકલાપો ગહટ્ઠો. કુમારકોતિ કુમારાવત્થો અતિવિય દહરો સામણેરો. ચેલ્લકોતિ તતો કિઞ્ચિ મહન્તો. ચેટકોતિ મજ્ઝિમો. મોળિગલ્લોતિ મહાસામણેરો. સમણુદ્દેસોતિ અવિસેસતો સામણેરાધિવચનં. અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારોતિ અસુચિ હુત્વા ‘‘મયા કતં પરે જાનન્તિ નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ અત્તના, ‘‘અસુકેન નુ ખો ઇદં કત’’ન્તિ પરેહિ ચ સઙ્કાય સરિતબ્બેન અનુસ્સરિતબ્બેન સમાચારેન યુત્તો. સઞ્જાતરાગાદિકચવરત્તા કસમ્બુજાતો. કોણ્ઠોતિ દુસ્સીલાધિવચનમેતં.

૫૪. તિહેતુકપટિસન્ધિકાતિ અતિખિપ્પં જાનનસમત્થે સન્ધાય વુત્તં, ન દુહેતુકાનં તત્થ અસમ્ભવતો. સભાગસ્સાતિ પુરિસસ્સ. વિસભાગસ્સાતિ માતુગામસ્સ. પોત્થકરૂપસદિસસ્સાતિ મત્તિકાદીહિ કતરૂપસદિસસ્સ. ગરુમેધસ્સાતિ આરમ્મણેસુ લહુપ્પવત્તિયા અભાવતો દન્ધગતિકતાય ગરુપઞ્ઞસ્સ, મન્દપઞ્ઞસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનેત્થ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનવારસ્સ પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તનયાનં સમ્પિણ્ડનત્થવસેન એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો – તત્થ હિ સામઞ્ઞા ચવિતુકામોતિઆદીહિ પદેહિ ચિત્તનિયમં દસ્સેતિ. બુદ્ધન્તિઆદીહિ પદેહિ ખેત્તનિયમં, પચ્ચક્ખામિ ધારેતીતિ એતેન કાલનિયમં, વદતીતિ ઇમિના પયોગનિયમં, અલં મે બુદ્ધેન, કિં નુ મે, ન મમત્થો, સુમુત્તાહન્તિઆદીહિ અનામટ્ઠકાલવસેનપિ પચ્ચક્ખાનં હોતીતિ દસ્સેતિ, વિઞ્ઞાપેતીતિ ઇમિના વિજાનનનિયમં, ઉમ્મત્તકો સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ ઉમ્મત્તકસ્સ સન્તિકેતિઆદીહિ પુગ્ગલનિયમં, સો ચ નપ્પટિવિજાનાતીતિઆદીહિ વિજાનનનિયમાભાવેન પચ્ચક્ખાનાભાવં દસ્સેતિ, દવાયાતિઆદીહિ ચિત્તનિયમાભાવેન, સાવેતુકામો ન સાવેતીતિ ઇમિના પયોગનિયમાભાવેન, અવિઞ્ઞુસ્સ સાવેતિ વિઞ્ઞુસ્સ ન સાવેતીતિ એતેહિ યં પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ સાવેતિ, તસ્સેવ સવને સીસં એતિ, નાઞ્ઞસ્સાતિ. સબ્બસો વા પન ન સાવેતિ અપ્પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખાતિ ઇદં પન ચિત્તાદિનિયમેનેવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્મા ચિત્તખેત્તકાલપયોગપુગ્ગલવિજાનનવસેન સિક્ખાય પચ્ચક્ખાનં ઞત્વા તદભાવેન અપ્પચ્ચક્ખાનં વેદિતબ્બં.

કથં? ઉપસમ્પન્નભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તેનેવ હિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન દવા વા રવા વા ભણન્તસ્સ. એવં ચિત્તવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. તથા બુદ્ધં પચ્ચક્ખામીતિઆદિના વુત્તાનં બુદ્ધાદીનં સબ્રહ્મચારિપરિયોસાનાનં ચતુદ્દસન્નઞ્ચેવ ગિહીતિ મં ધારેહીતિઆદિના વુત્તાનં ગિહિઆદીનં અસક્યપુત્તિયપરિયોસાનાનં અટ્ઠન્નઞ્ચાતિ ઇમેસં દ્વાવીસતિયા ખેત્તપદાનં યસ્સ કસ્સચિ સવેવચનસ્સ વસેન તેસુ યં કિઞ્ચિ વત્તુકામસ્સ યં કિઞ્ચિ વદતોપિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ. એવં ખેત્તવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. તત્થ યદેતં ‘‘પચ્ચક્ખામીતિ ચ મં ધારેહીતિ ચા’’તિ વુત્તં વત્તમાનકાલવચનં, યાનિ ચ ‘‘અલં મે બુદ્ધેન, કિં નુ મે બુદ્ધેન, ન મમત્થો બુદ્ધેન, સુમુત્તાહં બુદ્ધેના’’તિઆદિના નયેન આખ્યાતવસેન કાલં અનામસિત્વા પુરિમેહિ ચુદ્દસહિ પદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વુત્તાનિ અલં મેતિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ, તેસંયેવ ચ સવેવચનાનં વસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન પન ‘‘પચ્ચક્ખાસિ’’ન્તિ વા, ‘‘પચ્ચક્ખિસ્સ’’ન્તિ વા, ‘‘મં ધારેસી’’તિ વા, ‘‘મં ધારેસ્સસી’’તિ વા, ‘‘યંનૂન પચ્ચક્ખેય્ય’’ન્તિ વાતિઆદીનિ અતીતાનાગતપરિકપ્પવચનાનિ ભણન્તસ્સ. એવં વત્તમાનકાલવસેન ચેવ અનામટ્ઠકાલવસેન ચ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. પયોગો પન દુવિધો કાયિકો વાચસિકો, તત્થ બુદ્ધં પચ્ચક્ખામીતિઆદિના નયેન યાય કાયચિ ભાસાય વચીભેદં કત્વા વાચસિકપયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન અક્ખરલિખનં વા હત્થમુદ્દાદિદસ્સનં વા કાયપયોગં કરોન્તસ્સ. એવં વાચસિકપયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પુગ્ગલો પન દુવિધો યો ચ પચ્ચક્ખાતિ, યસ્સ ચ પચ્ચક્ખાતિ, તત્થ યો પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનટ્ટાનં અઞ્ઞતરો ન હોતિ, યસ્સ પન પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે મનુસ્સજાતિકો હોતિ, ન ચ ઉમ્મત્તકાદીનં અઞ્ઞતરો સમ્મુખીભૂતો ચ, સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ. ન હિ અસમ્મુખીભૂતસ્સ દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચનં રુહતિ. એવં યથાવુત્તપુગ્ગલવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. વિજાનનમ્પિ નિયમિતાનિયમિતવસેન દુવિધં. તત્થ યસ્સ યેસં વા નિયમેત્વા ઇમસ્સ ઇમેસં વા આરોચેમીતિ વદતિ, સચે તે યથા પકતિયા લોકે મનુસ્સા વચનં સુત્વા આવજ્જનસમયે જાનન્તિ, એવં તસ્સ વચનાનન્તરમેવ ‘‘અયં ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા, ‘‘ગિહિભાવં પત્થયતી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન મનુસ્સજાતિકો વચનત્થં જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અથ અપરભાગે ‘‘કિં ઇમિના વુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા જાનન્તિ, અઞ્ઞે વા જાનન્તિ, અપ્પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ. અનિયમેત્વા આરોચેન્તસ્સ પન સચે વુત્તનયેન યો કોચિ મનુસ્સજાતિકો વચનત્થં જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખા, એવં જાનનવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. ઇતિ ઇમેસં વુત્તપ્પકારાનં ચિત્તાદીનં વસેનેવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દટ્ઠબ્બં.

સિક્ખાપચ્ચક્ખાનવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

મૂલપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

૫૫. ઇતો પટ્ઠાયાતિ દુટ્ઠુલ્લપદતો પટ્ઠાય. મેથુનધમ્મો યથા સરૂપેનેવ દુટ્ઠુલ્લં, એવં દસ્સનાદિદુટ્ઠુલ્લધમ્મપરિવારત્તાપિ દુટ્ઠુલ્લન્તિ દસ્સેતું યસ્માતિઆદિ વુત્તં. અવસ્સુતાનન્તિ મેથુનરાગેન તિન્તાનં. પરિયુટ્ઠિતાનન્તિ મેથુનરાગેન અભિભૂતચિત્તાનં. મેથુન-સદ્દસ્સ સદિસસદ્દપઅયાયત્તા વુત્તં ‘‘સદિસાન’’ન્તિ, રત્તતાદીહિ સદિસાનન્તિ અત્થો. ઇદઞ્ચ યેભુય્યતો વુત્તં ઉભોસુ અઞ્ઞતરસ્સ રાગાભાવેપિ ઇતરસ્સ મેથુનસેવનસંસિદ્ધિતો. મેથુન-સદ્દો વા ઉભયસદ્દપઅયાયો, મેથુનં યુગળં યમકં ઉભયન્તિ હિ અત્થતો એકં, તેનાહ ‘‘ઉભિન્નં રત્તાન’’ન્તિ. ‘‘દ્વયંદ્વયસમાપત્તી’’તિ હિ પાળિયમ્પિ વુત્તં. નિમિત્તેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં, ઇત્થિનિમિત્તે અત્તનો નિમિત્તં પવેસેતીતિ અત્થો. નિમિત્તં અઙ્ગજાતન્તિ અત્થતો એકં. તિલફલન્તિ સાસપમત્તં તિલબીજં અધિપ્પેતં, ન કોસસહિતં ફલન્તિ આહ ‘‘તિલબીજમત્તમ્પી’’તિ. અલ્લોકાસેતિ સભાવેન પિહિતસ્સ નિમિત્તસ્સ પકતિવાતેન અસમ્ફુટ્ઠે તિન્તપ્પદેસે. તાદિસો પદેસો સચેપિ કેનચિ વાતાદિવિકારેન સુક્ખતિ, તથાપિ અનલ્લોકાસોતિ ઉપક્કમતો પારાજિકમેવ.

વેમજ્ઝન્તિ યથા ચત્તારિ પસ્સાનિ અફુસન્તો પવેસેતિ, એવં કતવિવરસ્સ ઇત્થિનિમિત્તસ્સ અબ્ભન્તરતલં વુચ્ચતિ. પુરિસનિમિત્તે પન મજ્ઝન્તિ અગ્ગકોટિં સન્ધાય વદતિ. ઉપરીતિ મજ્ઝિમપબ્બેન સમિઞ્જિત્વા પવેસિયમાનસ્સ અઙ્ગજાતસ્સ સમિઞ્જિતઙ્ગુલિયા મજ્ઝિમપબ્બપિટ્ઠિસદિસઅગ્ગકોટિયેવ. હેટ્ઠા પવેસેન્તોતિ ઇત્થિનિમિત્તસ્સ હેટ્ઠાભાગેન છુપિયમાનં પવેસેન્તો, યથા ઇત્થિનિમિત્તસ્સ અલ્લોકાસં હેટ્ઠિમતલં તિલબીજમત્તમ્પિ અત્તનો નિમિત્તેન છુપતિ, એવં પવેસેન્તોતિ અત્થો. છુપનમેવ હેત્થ પવેસનં, એવં સેસેસુપિ. મજ્ઝેન પવેસેન્તોતિ અબ્ભન્તરતલેન છુપિયમાનં પવેસેન્તો, યથા અબ્ભન્તરતલં છુપતિ, એવં પવેસેન્તોતિ અત્થો. કત્થચિ અચ્છુપન્તં પવેસેત્વા આકાસગતમેવ નીહરન્તસ્સ નત્થિ પારાજિકં, દુક્કટં પન હોતિ છિન્નસીસવત્થુસ્મિં (પારા. ૭૩) વિય. મજ્ઝેનેવ છુપન્તં પવેસેન્તોતિ અગ્ગકોટિયા છુપન્તં પવેસેન્તો. મજ્ઝિમપબ્બપિટ્ઠિયા સઙ્કોચેત્વાતિ નિમિત્તં અત્તનો મજ્ઝિમપબ્બપિટ્ઠિયા સમિઞ્જિત્વા ઉપરિભાગેન છુપન્તં પવેસેન્તોપિ. કિં વિય? સમિઞ્જિતઙ્ગુલિ વિયાતિ યોજના. અથ વા મજ્ઝિમપબ્બપિટ્ઠિયા સમિઞ્જિતઙ્ગુલિ વિયાતિ સમ્બન્ધો, સમિઞ્જિતઙ્ગુલિં વા મજ્ઝિમપબ્બપિટ્ઠિયા પવેસેન્તો વિયાતિપિ યોજેતબ્બં. ઉપરિભાગેનાતિ સઙ્કોચિતસ્સ નિમિત્તસ્સ ઉપરિકોટિયા.

ઇદાનિ પુરિસનિમિત્તસ્સ હેટ્ઠા વુત્તેસુ છસુ ‘‘ઉપરી’’તિ વુત્તસ્સ છટ્ઠસ્સ ઠાનસ્સ વસેન વિસું ચત્તારિ પસ્સાનિ ગહેત્વા પુરિસનિમિત્તે દસટ્ઠાનભેદં દસ્સેન્તો તત્થાતિઆદિમાહ. હેટ્ઠા પન અગહિતગ્ગહણવસેન છ ઠાનાનિ વુત્તાનિ. તુલાદણ્ડસદિસં પવેસેન્તસ્સાપીતિ અસમિઞ્જિત્વા ઉજુકં પવેસેન્તસ્સ. ચમ્મખીલન્તિ એળકાદીનં ગીવાય વિય નિમિત્તે જાતં ચમ્મઙ્કુરં, ‘‘ઉણ્ણિગણ્ડો’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘ઉપહતકાયપ્પસાદ’’ન્તિ અવત્વા નટ્ઠકાયપ્પસાદન્તિ વચનેન ઉપાદિન્નભાવે સતિ કેનચિ પચ્ચયેન ઉપહતેપિ કાયપ્પસાદે ઉપહતિન્દ્રિયવત્થુસ્મિં (પારા. ૭૩) વિય પારાજિકમેવાતિ દસ્સેતિ. ઇત્થિનિમિત્તસ્સ પન નટ્ઠેપિ ઉપાદિન્નભાવે સતિ મતસરીરે વિય પારાજિકક્ખેત્તતા ન વિજહતીતિ વેદિતબ્બા. મેથુનસ્સાદેનાતિ ઇદં કાયસંસગ્ગરાગે સતિ સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ વુત્તં. બીજાનીતિ અણ્ડાનિ.

મુખં અપિધાયાતિ પમાદેન સમુપ્પન્નમ્પિ હાસં બીજનિયા પટિચ્છાદનમ્પિ અકત્વા નિસીદનં અગારવન્તિ વુત્તં. અથ વા અપિધાયાતિ પિદહિત્વા, બીજનિયા મુખં પટિચ્છાદેત્વા હસમાનેન ન નિસીદિતબ્બન્તિ અત્થો. દન્તવિદંસકન્તિ દન્તે દસ્સેત્વા. ગબ્ભિતેનાતિ ‘‘અયુત્તકથા’’તિ સઙ્કોચં અનાપજ્જન્તેન, નિરવસેસાધિપ્પાયકથને સઞ્જાતુસ્સાહેનાતિ અત્થો.

અનુપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

પારાજિકવત્થુભૂતાતિ યેસં તીસુ મગ્ગેસુ તિલબીજમત્તમ્પિ નિમિત્તસ્સ પવેસોકાસો હોતિ, તે ઇત્થિપુરિસાદિભેદા સબ્બે સઙ્ગય્હન્તિ, ન ઇતરે. ઇધ પન તિરચ્છાનગતાયાતિ-પાળિપદાનુરૂપતો ન સબ્બાતિઆદિના ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તં. ગોનસાતિ સપ્પવિસેસા, યેસં પિટ્ઠીસુ મહન્તમહન્તાનિ મણ્ડલાનિ હોન્તિ. કચ્છપમણ્ડૂકાનં ચતુપ્પદત્તેપિ ઓદકતાસામઞ્ઞેન અપદેહિ સહ ગહણં. મુખસણ્ઠાનન્તિ ઓટ્ઠચમ્મસણ્ઠાનં. વણસઙ્ખેપન્તિ વણસઙ્ગહં. વણે થુલ્લચ્ચયઞ્ચ ‘‘અમગ્ગેન અમગ્ગં પવેસેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૬૬) ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. મઙ્ગુસાતિ નકુલા. એતમેવ હિ અત્થન્તિ યો નં અજ્ઝાપજ્જતિ, તં પરાજેતીતિ ઇમમત્થં વુત્તાનંયેવ પારાજિકાદિસદ્દાનં નિબ્બચનપ્પસઙ્ગે ઇમિસ્સા પરિવારગાથાય પવત્તત્તા. ભટ્ઠોતિ સાસનતો પરિહીનો. નિરઙ્કતોતિ નિરાકતો. એતન્તિ આપત્તિરૂપં પારાજિકં. છિન્નોતિ અન્તરાખણ્ડિતો.

પકતત્તેહિ ભિક્ખૂહીતિ એત્થ પકતત્તા નામ પારાજિકં અનાપન્ના અનુક્ખિત્તા ચ. કેચિ પન ‘‘પકતત્તેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો કત્તબ્બત્તાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા પકતત્તભૂતેહિ અલજ્જીહિપિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિસઙ્ઘકમ્મકરણે દોસો નત્થી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, ઇમિના વચનેન તસ્સ અત્થસ્સ અસિજ્ઝનતો. યદિ હિ સઙ્ઘકમ્મં કરીયતિ, પકતત્તેહેવ કરીયતિ, ન અપકતત્તેહીતિ એવં અપકતત્તેહિ સહસંવાસપટિક્ખેપપરં ઇદં વચનં, ન પન પકતત્તેહિ સબ્બેહિ અલજ્જીઆદીહિ એકતો સઙ્ઘકમ્મં કત્તબ્બમેવાતિ. એવં સંવાસવિધાનપરં પકતત્તેસુપિ સભાગાપત્તિં આપન્નેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અલજ્જીહિ ચ સદ્ધિં એકતો કમ્મકરણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ ‘‘સચે સબ્બો સઙ્ઘો સભાગાપત્તિયા સતિ વુત્તવિધિં અકત્વા ઉપોસથં કરોતિ, વુત્તનયેનેવ સબ્બો સઙ્ઘો આપત્તિં આપજ્જતી’’તિઆદિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના). ‘‘યત્થ આમિસપરિભોગો વટ્ટતિ, ધમ્મપરિભોગોપિ તત્થ વટ્ટતી’’તિ અલજ્જીહિ સહ પરિભોગો ચ અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તો એકતો કમ્મકરણસ્સાપિ ધમ્મપરિભોગત્તા. તસ્મા યથા હિ પાળિયં પારાજિકાપત્તિઆપજ્જનકપુગ્ગલનિયમત્થં ય્વાયં ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન…પે… ઉપસમ્પન્નો, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં વચને સબ્બેપિ ઞત્તિચતુત્થકમ્મેન ઉપસમ્પન્ના પારાજિકાપજ્જનકપુગ્ગલાયેવાતિ નિયમો ન સિજ્ઝતિ પારાજિકાનાપજ્જનકાનમ્પિ સેક્ખાદીનં સમ્ભવા, અથ ખો ઞત્તિચતુત્થકમ્મેન ઉપસમ્પન્નેસુયેવ પારાજિકાપત્તિઆપજ્જનકા અલજ્જી બાલપુથુજ્જના લબ્ભન્તિ, ન પન એહિભિક્ખુઆદીસૂતિ એવં નિયમો સિજ્ઝતિ, એવમિધાપિ પકતત્તેસુયેવ એકતો કમ્મકરણારહા અનાપત્તિકા લજ્જી કુક્કુચ્ચકા સિક્ખાકામા ઉપલબ્ભન્તિ, ન અપકતત્તેસૂતિ એવમેવ નિયમો સિજ્ઝતિ અપકતત્તાનં ગણપૂરણત્તાભાવેન અસંવાસિકત્તનિયમતો. અલજ્જિનો પન ગણપૂરકા હુત્વા કમ્મસ્સ સાધનતો અસંવાસિકેસુ ન ગહિતા કત્તબ્બવિધિં અકત્વા તેહિ સહ મદ્દિત્વા કમ્મં કરોન્તાનં આપત્તિ અલજ્જિતા ચ ન વિગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘એકો અલજ્જી અલજ્જીસતમ્પિ કરોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૫) હિ વુત્તં, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સબ્બેપિ લજ્જિનો એતેસુ કમ્માદીસુ સહ વસન્તી’’તિઆદિ. અયઞ્ચત્થો ઉપરિ વિત્થારતો આવિ ભવિસ્સતિ.

તથાતિ સીમાપરિચ્છિન્નેહીતિઆદિં પરામસતિ. એકતો વન્દનભુઞ્જનગામપ્પવેસનવત્તાપટિવત્તકરણઉગ્ગહપરિપુચ્છાસજ્ઝાયકરણાદિસામગ્ગિકિરિયાવસેન ભગવતા પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસિક્ખનં સમસિક્ખતા નામ, તઞ્ચ લજ્જીહેવ સમં સિક્ખિતબ્બં, ન અલજ્જીહીતિ દસ્સેતું ‘‘પઞ્ઞત્તં પન…પે… સમસિક્ખતા નામા’’તિ વુત્તં. તત્થ અનતિક્કમનવસેન ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન ચ લજ્જીપુગ્ગલેહિ સમં એકતો સિક્ખિતબ્બા સમસિક્ખાતિ સિક્ખાપદાનિ વુત્તાનિ, તાસં સમસિક્ખનં યથાવુત્તનયેન લજ્જીહિ સિક્ખિતબ્બભાવો સમસિક્ખતા નામાતિ અધિપ્પાયો. યથાવુત્તેસુ એકકમ્માદીસુ અલજ્જીનં લજ્જિધમ્મે અનોક્કન્તે લજ્જીહિ સહ સંવાસો નત્થિ, તતો બહિયેવ તે સન્દિસ્સન્તીતિ આહ સબ્બેપિ લજ્જિનોતિઆદિ.

૫૬. યં તં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. વત્થુમેવ ન હોતીતિ સુવણ્ણાદીહિ કતઇત્થિરૂપાનં અઙ્ગજાતેસુપિ નિમિત્તવોહારદસ્સનતો તત્થ પારાજિકાસઙ્કાનિવત્તનત્થં વુત્તં. તેનેવ વિનીતવત્થૂસુ લેપચિત્તાદિવત્થૂસુ સઞ્જાતકુક્કુચ્ચસ્સ પારાજિકેન અનાપત્તિ વુત્તા.

પઠમચતુક્કવણ્ણના

૫૭. અસ્સાતિ આખ્યાતપદન્તિ તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘હોતી’’તિ આહ, ભવેય્યાતિ અત્થો, હોતીતિ વુત્તં હોતિ. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ‘‘હોતી’’તિ ઇદં વચનસેસો.

૫૮. સાદિયન્તસ્સેવાતિ એત્થ સાદિયનં નામ સેવેતુકામતાચિત્તસ્સ ઉપ્પાદનમેવાતિ આહ ‘‘પટિસેવનચિત્તસમઙ્ગિસ્સા’’તિ. પટિપક્ખન્તિ અનિટ્ઠં અહિતં. ‘‘ભિક્ખૂનં પચ્ચત્થિકા ભિક્ખુપચ્ચત્થિકા’’તિ વુત્તે ઉપરિ વુચ્ચમાના રાજપચ્ચત્થિકાદયોપિ ઇધેવ પવિસન્તીતિ તં નિવત્તનત્થં ભિક્ખૂ એવ પચ્ચત્થિકાતિ રાજપચ્ચત્થિકાનુરૂપેન અત્થો દસ્સિતો. તસ્મિં ખણેતિ પવેસનક્ખણે. અગ્ગતો હિ યાવ મૂલા પવેસનકિરિયાય વત્તમાનકાલો પવેસનક્ખણો નામ. પવિટ્ઠકાલેતિ અઙ્ગજાતસ્સ યત્તકં ઠાનં પવેસનારહં, તત્તકં અનવસેસતો પવિટ્ઠકાલે, પવેસનકિરિયાય નિટ્ઠિતક્ખણેતિ અત્થો. એવં પવિટ્ઠસ્સ ઉદ્ધરણારમ્ભતો અન્તરા ઠિતકાલે ઠિતં અઙ્ગજાતં, તસ્સ ઠિતિ વા ઠિતં નામ, અટ્ઠકથાયં પન માતુગામસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિં પત્વા સબ્બથા વાયામતો ઓરમિત્વા ઠિતકાલં સન્ધાય ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયે’’તિ વુત્તં, તદુભયમ્પિ ઠિતમેવાતિ ગહેતબ્બં. ઉદ્ધરણં નામ યાવ અગ્ગા નીહરણકિરિયાય વત્તમાનકાલોતિ આહ ‘‘નીહરણકાલે પટિસેવનચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ.

એત્થ ચ યસ્મા પરેહિ ઉપક્કમિયમાનસ્સ અઙ્ગજાતાદિકાયચલનસ્સ વિજ્જમાનત્તા સેવનચિત્તે ઉપટ્ઠિતમત્તે તસ્મિં ખણે ચિત્તજરૂપેન સઞ્જાયમાનં અઙ્ગજાતાદિચલનં ઇમિના સેવનચિત્તેન ઉપ્પાદિતમેવ હોતિ. અપિચ સેવનચિત્તે ઉપ્પન્ને પરેહિ અનુપક્કમિયમાનસ્સાપિ અઙ્ગજાતે ચલનં હોતેવ, તઞ્ચ તેન કતં નામ હોતિ, તસ્મા કાયચિત્તતો સમુટ્ઠિતં પારાજિકાપત્તિં સો આપજ્જતિયેવ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા (પાચિ. ૬૫૭-૬૫૮) વિય. તત્થાપિ હિ ‘‘અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આમસનં વા…પે… પટિપીળનં વા સાદિયેય્યા’’તિ (પાચિ. ૬૫૭) સાદિયનમત્તેયેવ આપત્તિ વુત્તા, ભિક્ખુનો કાયસંસગ્ગે પન ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ (પારા. ૨૭૦) અત્તનો ઉપક્કમસ્સ આપત્તિનિમિત્તભાવેન વુત્તત્તા ઇત્થિયા ફુસિયમાનસ્સ કાયસંસગ્ગરાગે ચ ઇત્થિયા સઞ્જનિતકાયચલને ચ વિજ્જમાનેપિ અત્તનો પયોગાભાવેન અનાપત્તિયેવ વુત્તાતિ ગહેતબ્બં. કેચિ પન ‘‘પઠમસઙ્ઘાદિસેસવિસયેપિ પરેહિ બલક્કારેન હત્થાદીહિ ઉપક્કમિયમાનસ્સ મોચનસ્સાદો ચ ઉપ્પજ્જતિ, તેન ચ અસુચિમ્હિ મુત્તે સઙ્ઘાદિસેસો, અમુત્તે થુલ્લચ્ચયં એવા’’તિ વદન્તિ. અઙ્ગારકાસુન્તિ અઙ્ગારરાસિં, અઙ્ગારપુણ્ણાવાટં વા. ઇત્થિયા ઉપક્કમિયમાને અસાદિયનં નામ ન સબ્બેસં વિસયોતિ આહ ઇમઞ્હીતિઆદિ. એકાદસહિ અગ્ગીહીતિ રાગદોસમોહજાતિજરામરણસોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસસઙ્ખાતેહિ એકાદસગ્ગીહિ. અસ્સાતિ અસાદિયન્તસ્સ. ચતુક્કં નીહરિત્વા ઠપેસીતિ એત્થ એકપુગ્ગલવિસયતાય એકોપિ અનાપત્તિવારો પવેસનપવિટ્ઠઠિતઉદ્ધરણસઙ્ખઆતાનં ચતુન્નં પદાનં વસેન ‘‘ચતુક્ક’’ન્તિ વુત્તો. પઠમચતુક્કકથાતિ એત્થ પન અનાપત્તિવારેન સદ્ધિં પઞ્ચન્નં વારાનં વુત્તનયેન ‘‘પઞ્ચ ચતુક્કા’’તિ વત્તબ્બેપિ એકમગ્ગવિસયતાય તેસં એકત્તં આરોપેત્વા પઠમચતુક્કતા વુત્તા. તેનેવ વક્ખતિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વસેન તીણિ સુદ્ધિકચતુક્કાનીતિઆદિ.

એકૂનસત્તતિદ્વિસતચતુક્કકથાવણ્ણના

૫૯-૬૦. મત્તન્તિ સુરાદીહિ મત્તં. અક્ખાયિતનિમિત્તા ઇધ ઉત્તરપદલોપેન અક્ખાયિતસદ્દેન વુત્તાતિ આહ ‘‘અક્ખાયિતનિમિત્ત’’ન્તિ. જાગરન્તિન્તિઆદિ વિસેસનરહિતત્તા ‘‘સુદ્ધિકચતુક્કાની’’તિ વુત્તં. સમાનાચરિયકાથેરાતિ એકાચરિયસ્સ ઉદ્દેસન્તેવાસિકા. ગઙ્ગાય અપરભાગો અપરગઙ્ગં. વતરેતિ ગરહત્થે નિપાતો. એવં વિનયગરુકાનન્તિ ઇમિના ઉપરિ ઉપતિસ્સત્થેરેન વુચ્ચમાનવિનિચ્છયસ્સ ગરુકરણીયતાય કારણં વુત્તં. સબ્બં પરિયાદિયિત્વાતિ સબ્બં પારાજિકખેત્તં અનવસેસતો ગહેત્વા. યદિ હિ સાવસેસં કત્વા પઞ્ઞપેય્ય, અલજ્જીનં તત્થ લેસેન અજ્ઝાચારસોતો પવત્તતીતિ આહ ‘‘સોતં છિન્દિત્વા’’તિ. સહસેય્યાદિપણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદેસુયેવ (પાચિ. ૪૯-૫૧) સાવસેસં કત્વાપિ પઞ્ઞાપનં સમ્ભવતિ, ન લોકવજ્જેસૂતિ આહ ઇદઞ્હીતિઆદિ. સહસેય્યસિક્ખાપદે હિ (પાચિ. ૪૯ આદયો) કિઞ્ચાપિ યેભુય્યચ્છન્ને યેભુય્યપરિચ્છન્ને હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો પાચિત્તિયં દસ્સિતં, ઉપડ્ઢચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને દુક્કટં, તથાપિ સાવસેસત્તા પઞ્ઞત્તિયા યેભુય્યચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નાદીસુપિ અટ્ઠકથાયં પાચિત્તિયમેવ દસ્સિતં. ઇધ પન નિરવસેસત્તા પઞ્ઞત્તિયા ભગવતા દસ્સિતં યેભુય્યેન અક્ખાયિતનિમિત્તતો હેટ્ઠા પારાજિકક્ખેત્તં નત્થિ, થુલ્લચ્ચયાદિમેવ તત્થ લબ્ભતિ.

ઉપતિસ્સત્થેરેન વુત્તસ્સેવ વિનિચ્છયસ્સ અઞ્ઞમ્પિ ઉપત્થમ્ભકારણં દસ્સેન્તો અપિચાતિઆદિમાહ. નિમિત્તે અપ્પમત્તિકાપિ મંસરાજિ સચે અવસિટ્ઠા હોતિ, તં યેભુય્યક્ખાયિતમેવ હોતિ, તતો પરં પન સબ્બસો ખાયિતે નિમિત્તે દુક્કટમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તતો પરં થુલ્લચ્ચયં નત્થી’’તિ. કેચિ પનેત્થ વચ્ચમગ્ગાદિં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા ‘‘તેસુ દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમ્મ યાવ તતિયકોટ્ઠાસસ્સ પરિયોસાના ખાયિતં યેભુય્યક્ખાયિતં નામ, તતો પરં થુલ્લચ્ચયં નત્થિ, યાવ ચતુત્થકોટ્ઠાસસ્સ પરિયોસાના ખાયિતં, તમ્પિ દુક્કટવત્થુયેવા’’તિ ચ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. મતસરીરસ્મિંયેવ વેદિતબ્બન્તિ મતં યેભુય્યેન અક્ખાયિતન્તિઆદિવચનતો વુત્તં. યદિપિ નિમિત્તન્તિઆદિ જીવમાનકસરીરમેવ સન્ધાય વુત્તં તસ્સેવ અધિકતત્તા. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) ‘‘જીવમાનકસરીરસ્સ વુત્તપ્પકારે મગ્ગે સચેપિ તચાદીનિ અનવસેસેત્વા સબ્બસો છિન્ને’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બસો ખાયિતન્તિ નિમિત્તમંસં સબ્બં છિન્નન્તિ અત્થો. નિમિત્તસણ્ઠાનન્તિ છિન્નમંસસ્સ અન્તો યાવ મુત્તવત્થિકોસા છિદ્દાકારો અબ્ભન્તરછવિચમ્મમત્તો ઇત્થિનિમિત્તાકારો, તેનાહ ‘‘પવેસનં જાયતી’’તિ. નિમિત્તસણ્ઠાનં પન અનવસેસેત્વાતિ પવેસનારહછિદ્દાકારેન ઠિતઅબ્ભન્તરમંસાદિં અનવસેસેત્વા. એતેન યાવ પવેસો લબ્ભતિ, તાવ મગ્ગોયેવાતિ દસ્સેતિ. નિમિત્તતો પતિતાય મંસપેસિયાતિ ઇદં નિમિત્તસણ્ઠાનવિરહિતં અબ્ભન્તરમંસખણ્ડં સન્ધાય વુત્તં. નિમિત્તસણ્ઠાનં અકોપેત્વા સમન્તતો છિન્દિત્વા ઉદ્ધટમંસપેસિયા પન મતસરીરે યેભુય્યેન અક્ખાયિતનિમિત્તે વિય ઉપક્કમન્તસ્સ પારાજિકમેવ.

એવં જીવમાનકમનુસ્સસરીરે લબ્ભમાનવિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મતસરીરે દસ્સેતું મતસરીરે પનાતિઆદિમાહ. વત્થિકોસેસૂતિ પુરિસાનં અઙ્ગજાતકોસચમ્મેસુ. ‘‘નવદ્વારો મહાવણો’’તિઆદિ (મિ. પ. ૨.૬.૧) વચનતો મનુસ્સાનં અક્ખિનાસાદીનિ વણસઙ્ખેપેન થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તાનીતિ તેસુપિ થુલ્લચ્ચયં વુત્તં, એવં મનુસ્સાનં મતસરીરેપિ, તેનાહ મતે અલ્લસરીરેતિઆદિ. તત્થ અલ્લસરીરેતિ અકુથિતં સન્ધાય વુત્તં. પારાજિકક્ખેત્તેતિ યેભુય્યેન અક્ખાયિતમ્પિ સન્ધાય વુત્તં. થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તેતિ ઉપડ્ઢક્ખાયિતાદિમ્પિ સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ચ અક્ખિનાસાદિથુલ્લચ્ચયક્ખેત્તેસુ યેભુય્યેન અક્ખાયિતેસુપિ થુલ્લચ્ચયં, ઉપડ્ઢક્ખાયિતાદીસુ દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બેસમ્પીતિ યથાવુત્તહત્થિઆદીહિ અઞ્ઞેસં તિરચ્છાનાનં સઙ્ગણ્હનત્થં વુત્તં. તિરચ્છાનગતાનં અક્ખિકણ્ણવણેસુ દુક્કટં પન અટ્ઠકથાપ્પમાણેન ગહેતબ્બં, ‘‘અમગ્ગેન અમગ્ગં પવેસેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૬૬) હિ સામઞ્ઞતો વુત્તં, ન પન મનુસ્સાનન્તિ વિસેસેત્વા. યદિ હિ મનુસ્સાનઞ્ઞેવ વણેસુ થુલ્લચ્ચયં સિયા, હત્થિઅસ્સાદીનં નાસવત્થિકોસેસુપિ પટઙ્ગમુખમણ્ડૂકસ્સ મુખસણ્ઠાનેપિ ચ વણસઙ્ખેપતો થુલ્લચ્ચયં ન વત્તબ્બં સિયા, વુત્તઞ્ચ. તસ્મા અટ્ઠકથાચરિયા એવેત્થ પમાણં. મતાનં તિરચ્છાનગતાનન્તિ મતકેન સમ્બન્ધો.

મેથુનરાગેન વત્થિકોસં પવેસેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં વુત્તન્તિ આહ ‘‘વત્થિકોસં અપ્પવેસેન્તો’’તિ. મેથુનરાગો ચ નામ કાયસંસગ્ગરાગં મોચનસ્સાદઞ્ચ મુઞ્ચિત્વા વિસું દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયા રાગો, સો ચ પુરિસાદીસુપિ ઉપ્પજ્જતિ, તેન ચ અપારાજિકક્ખેત્તે ઇત્થિસરીરેપિ ઉપક્કમન્તસ્સ અસુચિમ્હિ મુત્તેપિ સઙ્ઘાદિસેસો ન હોતિ, ખેત્તાનુરૂપં થુલ્લચ્ચયદુક્કટમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. અપ્પવેસેન્તોતિ ઇમિના તીસુ મગ્ગેસુ પવેસનાધિપ્પાયે અસતિપિ મેથુનરાગેન બહિ ઘટ્ટનં સમ્ભવતીતિ દસ્સેતિ, તેનેવ થુલ્લચ્ચયં વુત્તં, ઇતરથા પવેસનાધિપ્પાયેન બહિ છુપન્તસ્સ મેથુનસ્સ પુબ્બપયોગત્તા દુક્કટમેવ વત્તબ્બં સિયા. નિમિત્તેન નિમિત્તં છુપતિ થુલ્લચ્ચયન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, રત્તચિત્તેન અઙ્ગજાતં છુપિતબ્બં, યો છુપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૨) ઇમસ્સ ચમ્મક્ખન્ધકે આગતસ્સ સુત્તસ્સ વસેન વુત્તં. તત્થ ચ કેસઞ્ચિ અઞ્ઞથાપિ અત્થવિકપ્પસ્સ બીજં દસ્સેન્તો મહાઅટ્ઠકથાયં પનાતિઆદિમાહ. મુખેનેવ છુપનં સન્ધાયાતિ ઓટ્ઠજિવ્હાદિમુખાવયવેન છુપનં સન્ધાય. ઓળારિકત્તાતિ અજ્ઝાચારસ્સ થુલ્લત્તા. તં સન્ધાયભાસિતન્તિ તં યથાવુત્તસુત્તં. સુત્તઞ્હિ અજ્ઝાચારં સન્ધાય પટિચ્ચ વુત્તત્તા ‘‘સન્ધાયભાસિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સુટ્ઠુસલ્લક્ખેત્વાતિ પિટ્ઠિં અભિરુહન્તાનં અઙ્ગજાતમુખેનેવ નિમિત્તછુપનસ્સ સમ્ભવં મેથુનરાગીનઞ્ચ અઙ્ગજાતેન છુપનસ્સેવ અનુરૂપતઞ્ચ સુત્તે ચ ‘‘મુખેના’’તિ અવુત્તતઞ્ચ અઞ્ઞઞ્ચ નયં યથાબલં સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વાતિ અત્થો. સઙ્ઘાદિસેસોતિ મનુસ્સિત્થિં સન્ધાય વુત્તં. પસ્સાવમગ્ગન્તિ ઇદં ચમ્મક્ખન્ધકે નિદાનવસેન વુત્તં. ઇતરમગ્ગદ્વયં પન નિમિત્તમુખેન છુપન્તસ્સ વણસઙ્ખેપેન થુલ્લચ્ચયમેવ. વુત્તનયેનેવાતિ મેથુનરાગેનેવ. નિમિત્તમુખેન પન વિના મેથુનરાગેન મનુસ્સિત્થિયા વા તિરચ્છાનગતિત્થિયા વા પસ્સાવમગ્ગં પકતિમુખેન છુપન્તસ્સ દુક્કટમેવ પકતિમુખેન પકતિમુખછુપને વિય, ઇતરથા તત્થાપિ થુલ્લચ્ચયેન ભવિતબ્બં, તઞ્ચ ન યુત્તં ખન્ધકસુત્તેપિ તથા અવુત્તત્તા. કાયસંસગ્ગરાગેન દુક્કટન્તિ નિમિત્તમુખેન વા પકતિમુખાદિં ઇતરકાયેન વા કાયસંસગ્ગરાગેન છુપન્તસ્સ દુક્કટમેવ.

એત્થ ચ કાયસંસગ્ગરાગેન બહિનિમિત્તે ઉપક્કમતો અજાનન્તસ્સેવ અઙ્ગજાતં યદિ પારાજિકક્ખેત્તં છુપતિ, તત્થ કિં હોતીતિ? કેચિ તાવ ‘‘મેથુનરાગસ્સ અભાવા મનુસ્સિત્થિયા સઙ્ઘાદિસેસો, સેસેસુ વત્થુવસેન થુલ્લચ્ચયદુક્કટાની’’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘પવેસનક્ખણે ફસ્સસ્સ સાદિયનસમ્ભવતો બલક્કારેન ઉપક્કમનક્ખણે વિય પારાજિકમેવા’’તિ વદન્તિ, ઇદમેવ યુત્તતરં. મગ્ગત્તયતો હિ અઞ્ઞસ્મિં પદેસેયેવ કાયસંસગ્ગાદિરાગભેદતો આપત્તિભેદો લબ્ભતિ, ન મગ્ગત્તયે. તત્થ પન યેન કેનચિ આકારેન ફસ્સસ્સ સાદિયનક્ખણે પારાજિકમેવ, તેનેવ પરોપક્કમેન પવેસનાદીસુ રાગભેદં અનુદ્ધરિત્વા સાદિયનમત્તેન પારાજિકં વુત્તં.

સન્થતચતુક્કભેદકથાવણ્ણના

૬૧-૨. પટિપન્નકસ્સાતિ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ. ઉપાદિન્નકન્તિ કાયિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્તં. ઉપાદિન્નકેન ફુસતીતિ ઉપાદિન્નકસરીરેન ફુસીયતીતિ કમ્મસાધનેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. અથ વા એવં કરોન્તો ભિક્ખુ કિઞ્ચિ ઉપાદિન્નકં ઉપાદિન્નકેન ન ફુસતીતિ અત્થો. લેસં ઓડ્ડેસ્સન્તીતિ લેસં ઠપેસ્સન્તિ, પરિકપ્પેસ્સન્તીતિ અત્થો. સન્થતાદિભેદેહિ ભિન્દિત્વાતિ સન્થતાદિવિસેસનેહિ વિસેસેત્વા. સન્થતાયાતિ સમુદાયે એકદેસવોહારો દડ્ઢસ્સ પટસ્સ છિદ્દન્તિઆદીસુ વિય. યથા હિ પટસ્સ એકદેસોવ વત્થતો દડ્ઢોતિ વુચ્ચતિ, તં એકદેસવોહારં સમુદાયે પટે ઉપચારતો આરોપેત્વા પુન તં સમુદાયં દડ્ઢપ્પદેસસઙ્ખાતછિદ્દસમ્બન્ધીભાવેન ‘‘દડ્ઢસ્સ પટસ્સ છિદ્દ’’ન્તિ વોહરન્તિ, એવમિધાપિ ઇત્થિયા મગ્ગપ્પદેસવોહારં સમુદાયભૂતાય ઇત્થિયા આરોપેત્વા પુન તં ઇત્થિં સન્થતમગ્ગસમ્બન્ધિનિં કત્વા સન્થતાય ઇત્થિયા વચ્ચમગ્ગેનાતિઆદિ વુત્તં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૬૧-૬૨) પનેત્થ ‘‘એકદેસે સમુદાયવોહારો’’તિ વુત્તં, તં ન યુત્તં અવયવવોહારેન સમુદાયસ્સેવ પતીયમાનત્તા. ઇતરથા હિ સન્થતાય વચ્ચમગ્ગેનાતિ ઇત્થિલિઙ્ગતા મગ્ગસમ્બન્ધિતા ચ ન સિયા, એકદેસે સમુદાયોપચારસ્સ પન એકદેસોવ અત્થો સાખાય છિજ્જમાનાય રુક્ખો છિજ્જતીતિઆદીસુ વિય.

વત્થાદીનિ મગ્ગસ્સ અન્તો અપ્પવેસેત્વા બહિયેવ વેઠનં સન્ધાય ‘‘પલિવેઠેત્વા’’તિ વુત્તં. સમુદાયે અવયવૂપચારેનેવ ભિક્ખુપિ સન્થતો નામાતિઆદિ વુત્તં. યત્તકે પવિટ્ઠેતિ તિલબીજમત્તે પવિટ્ઠે. અક્ખિનાસાદીનં સન્થતત્તેપિ યથાવત્થુકમેવાતિ આહ થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તે થુલ્લચ્ચયન્તિઆદિ. ખાણું ઘટ્ટેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ ઇત્થિનિમિત્તસ્સ અન્તો ખાણું પવેસેત્વા સમતલં, અતિરિત્તં વા ઠિતં ખાણું સચે ઘટ્ટેતિ, ઘટ્ટેન્તસ્સ દુક્કટં પવેસાભાવતો. સચે પન ઈસકં અન્તો અલ્લોકાસે પવેસેત્વા ઠિતં અનુપાદિન્નમેવ ખાણુસીસં અઙ્ગજાતેન છુપતિ, પારાજિકમેવ. તસ્સ તલન્તિ વેળુનળાદિકસ્સ અન્તોતલં. બહિદ્ધા ખાણુકેતિ અન્તો પવેસિતવેળુપબ્બાદિકસ્સ બહિ નિક્ખન્તસીસં સન્ધાય વુત્તં. યથા ચ ઇત્થિનિમિત્તેતિઆદીસુ યથા ઇત્થિયા પસ્સાવમગ્ગે ખાણું કત્વા ઘટ્ટનાદિકં વુત્તં, એવં સબ્બત્થ વચ્ચમગ્ગાદીસુપિ લક્ખણં વેદિતબ્બન્તિ અત્થો.

રાજપચ્ચત્થિકાદિચતુક્કભેદકથાવણ્ણના

૬૫. કેરાટિકાતિ વઞ્ચકા. પઠમં ઇત્થિધુત્તમેવ દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇતરધુત્તેપિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘ઇત્થિધુત્તસુરાધુત્તાદયો વા’’તિ વુત્તં.

આપત્તાનાપત્તિવારવણ્ણના

૬૬. પટિઞ્ઞાતકરણં નત્થિ સેવેતુકામતા મગ્ગેન મગ્ગપ્પટિપત્તીતિ દ્વિન્નં અઙ્ગાનં સિદ્ધત્તા. દૂસિતસ્સ પન મગ્ગેન મગ્ગપ્પટિપત્તિ એવમેકં અઙ્ગં સિદ્ધં, સેવેતુકામતાસઙ્ખાતં સાદિયનં અસિદ્ધં. તસ્મા સો પુચ્છિત્વા ‘‘સાદિયિ’’ન્તિ વુત્તપટિઞ્ઞાય નાસેતબ્બો. તત્થેવાતિ વેસાલિયં મહાવને એવ. સબ્બઙ્ગગતન્તિ સબ્બકાયગતં. ‘‘લોહિતં વિયા’’તિ વુત્તત્તા કેસાદીનં વિનિમુત્તટ્ઠાને સબ્બત્થાતિ ગહેતબ્બં. નિચ્ચમેવ ઉમ્મત્તકો હોતીતિ યસ્સ પિત્તકોસતો પિત્તં ચલિત્વા સબ્બદા બહિ નિક્ખન્તં હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. યસ્સ પન પિત્તં ચલિત્વા પિત્તકોસેયેવ ઠિતં હોતિ, કદાચિ વા નિક્ખન્તં પુન નિક્ખમતિ, સોપિ અન્તરન્તરા સઞ્ઞં પટિલભતિ ભેસજ્જેન ચ પકતિઆરોગ્યં પટિલભતીતિ વેદિતબ્બં.

પદભાજનીયવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

પકિણ્ણકન્તિ વોમિસ્સકનયં. સમુટ્ઠાનન્તિ ઉપ્પત્તિકારણં. કિરિયાતિઆદિ નિદસ્સનમત્તં અકિરિયાદીનમ્પિ સઙ્ગહતો. વેદનાય સહ કુસલઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ યોજેતબ્બં. સબ્બસઙ્ગાહકવસેનાતિ સબ્બેસં સિક્ખાપદાનં સઙ્ગાહકવસેન ‘‘કાયો વાચા કાયવાચા કાયચિત્તં વાચાચિત્તં કાયવાચાચિત્ત’’ન્તિ એવં વુત્તાનિ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ. સમુટ્ઠાનાદયો હિ આપત્તિયા એવ હોન્તિ, ન સિક્ખાપદસ્સ. તંતંસિક્ખાપદસ્સ નિયતઆપત્તિયા એવ ગહણત્થં પન સિક્ખાપદસીસેન સમુટ્ઠાનાદીનં કથનં. એવઞ્હિ આપત્તિવિસેસો પઞ્ઞાયતિ આપત્તિ-સદ્દસ્સ સબ્બાપત્તિસાધારણત્તા, ઇમેસુ પન છસુ સમુટ્ઠાનેસુ પુરિમાનિ તીણિ અચિત્તકાનિ, પચ્છિમાનિ સચિત્તકાનિ. સમાસતો તં ઇમં પકિણ્ણકં વિદિત્વા વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. છ સમુટ્ઠાનાનિ એતસ્સાતિ છસમુટ્ઠાનં. એવં સેસેસુપિ.

અત્થિ કથિનસમુટ્ઠાનન્તિઆદિ સમુટ્ઠાનસીસવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનએકસમુટ્ઠાનાનં દસ્સનં. તેરસ હિ સમુટ્ઠાનસીસાનિ પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાનં સઞ્ચરિત્તસમુટ્ઠાનં સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં કથિનસમુટ્ઠાનં એળકલોમસમુટ્ઠાનં પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં અદ્ધાનસમુટ્ઠાનં થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનં ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાનં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનં ચોરીવુટ્ઠાપનસમુટ્ઠાનં અનનુઞ્ઞાતસમઉટ્ઠાનન્તિ. તત્થ અત્થિ છસમુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના સઞ્ચરિત્તસમુટ્ઠાનં વુત્તં, પઞ્ચસમુટ્ઠાનસ્સ અભાવતો ‘‘અત્થિ પઞ્ચસમુટ્ઠાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘અત્થિ ચતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇમિના ચ અદ્ધાનસમુટ્ઠાનં અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનઞ્ચ સઙ્ગહિતં. યઞ્હિ પઠમતતિયચતુત્થછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં અદ્ધાનસમુટ્ઠાનં. યં પન દુતિયતતિયપઞ્ચમછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનં. અત્થિ તિસમુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાનં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનઞ્ચ સઙ્ગહિતં. યઞ્હિ સચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાનં. યં પન અચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનં. અત્થિ કથિનસમુટ્ઠાનન્તિઆદિના પન અવસેસસમઉટ્ઠાનસીસવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનં એકસમુટ્ઠાનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ હિ યં તતિયછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં કથિનસમુટ્ઠાનં નામ. યં પન પઠમચતુત્થેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં એળકલોમસમુટ્ઠાનં. યં છટ્ઠેનેવ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં ધુરનિક્ખેપસમુટ્ઠાનં, ‘‘સમનુભાસનસમઉટ્ઠાન’’ન્તિપિ તસ્સેવ નામં. ઇતિ સરૂપેન અટ્ઠ આપત્તિસીસાનિ દસ્સિતાનિ. આદિસદ્દેન પનેત્થ અવસેસાનિ પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનપદસોધમ્મથેય્યસત્થધમ્મદેસનાચોરીવુટ્ઠાપનસમુટ્ઠાનાનિ પઞ્ચપિ સમુટ્ઠાનસીસાનિ સઙ્ગહિતાનિ. તત્થ યં કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, ઇદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં. યં દુતિયપઞ્ચમેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં. યં ચતુત્થછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનં. યં પઞ્ચમેનેવ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં ધમ્મદેસનાસમઉટ્ઠાનં. યં પઞ્ચમછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, ઇદં ચોરીવુટ્ઠાપનસમુટ્ઠાનં. એત્થ ચ પચ્છિમેસુ તીસુ સચિત્તકસમુટ્ઠાનેસુ એકેકસમુટ્ઠાનવસેન એકસમુટ્ઠાનાનિ તિવિધાનિ. દ્વિસમુટ્ઠાનાનિ પન પઠમચતુત્થેહિ વા દુતિયપઞ્ચમેહિ વા તતિયછટ્ઠેહિ વા ચતુત્થછટ્ઠેહિ વા પઞ્ચમછટ્ઠેહિ વા સમુટ્ઠાનવસેન પઞ્ચવિધાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

એવં સમુટ્ઠાનવસેન સબ્બસિક્ખાપદાનિ તેરસધા દસ્સેત્વા ઇદાનિ કિરિયાવસેન પઞ્ચધા દસ્સેતું તત્રાપીતિઆદિ વુત્તં. કિઞ્ચીતિ સિક્ખાપદં. કિરિયતોતિ પથવીખણનાદિ (પાચિ. ૮૪-૮૫) વિય કાયવચીવિઞ્ઞત્તિજનિતકમ્મતો. અકિરિયતોતિ પઠમકથિનાદિ (પારા. ૪૫૯ આદયો) વિય કત્તબ્બસ્સ અકરણેનેવ. કિરિયાકિરિયતોતિ અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો ચીવરપટિગ્ગહણાદિ (પારા. ૫૦૮ આદયો) વિય. સિયા કિરિયતો, સિયા અકિરિયતો રૂપિયપટિગ્ગહણાદિ (પારા. ૫૮૨ આદયો) વિય, સિયા કિરિયતો, સિયા કિરિયાકિરિયતો કુટિકારાદિ (પારા. ૩૪૨) વિય. વીતિક્કમસઞ્ઞાય અભાવેન વિમોક્ખો અસ્સાતિ સઞ્ઞાવિમોક્ખન્તિ મજ્ઝેપદલોપીસમાસો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તઙ્ગં લભતિ સચિત્તકસમુટ્ઠાનેહેવ સમુટ્ઠહનતો. ઇતરન્તિ યસ્સ ચિત્તઙ્ગનિયમો નત્થિ, તં, અનાપત્તિમુખેન ચેતં સઞ્ઞાદુકં વુત્તં, આપત્તિમુખેન સચિત્તકદુકન્તિ એત્તકમેવ વિસેસો, અત્થતો સમાનાવ.

કાયવચીદ્વારેહિ આપજ્જિતબ્બમ્પિ કાયકમ્મે વા વચીકમ્મે વા સઙ્ગય્હતિ. તત્થ બાહુલ્લવુત્તિતો અદિન્નાદાનમુસાવાદાદયો વિયાતિ અત્થિ સિક્ખાપદં કાયકમ્મન્તિઆદિના કાયકમ્મં વચીકમ્મઞ્ચાતિ દુકમેવ વુત્તં, વિભાગતો પન કાયવચીકમ્મેન સદ્ધિં તિકમેવ હોતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તં ‘‘સબ્બા ચ કાયકમ્મવચીકમ્મતદુભયવસેન તિવિધા હોન્તી’’તિ. તતોયેવ ઇધાપિ અદિન્નાદાનાદીસુ (પારા. ૮૯) કાયકમ્મવચીકમ્મન્તિ તદુભયવસેન દસ્સિતં. અત્થિ પન સિક્ખાપદં કુસલન્તિઆદિ આપત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તવસેન કારિયે કારણોપચારેન વુત્તં, ન પન આપત્તિયા કુસલાદિપરમત્થધમ્મતાવસેન આપત્તિયા સમ્મુતિસભાવત્તા. કુસલાકુસલાદિપરમત્થધમ્મે ઉપાદાય હિ ભગવતા આપત્તિસમ્મુતિ પઞ્ઞત્તા. વક્ખતિ હિ ‘‘યં કુસલચિત્તેન આપજ્જતિ, તં કુસલ’’ન્તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૬૬ પકણ્ણકકથા). ન હિ ભગવતો આણાયત્તા આપત્તિ કુસલાદિપરમત્થસભાવા હોતિ અનુપસમ્પન્નાનં આદિકમ્મિકાનઞ્ચ આપત્તિપ્પસઙ્ગતો, તસ્સા દેસનાદીહિ વિસુદ્ધિઅભાવપ્પસઙ્ગતો ચ. ન હિ કારણબલેન ઉપ્પજ્જમાના કુસલાદિસભાવા આપત્તિ અનુપસમ્પન્નાદીસુ નિવત્તતિ, ઉપ્પન્નાય ચ તસ્સા કેનચિ વિનાસો ન સમ્ભવતિ. સરસવિનાસતો દેસનાદિના ચ આપત્તિ વિગચ્છતીતિ વચનમત્થિ, ન પન તેન અકુસલાદિ વિગચ્છતિ. પિતુઘાતાદિકમ્મેન હિ પારાજિકં આપન્નસ્સ ભિક્ખુનો ગિહિલિઙ્ગં ગહેત્વા ભિક્ખુભાવપરિચ્ચાગેન પારાજિકાપત્તિ વિગચ્છતિ, ન પાણાતિપાતાદિઅકુસલં આનન્તરિયાદિભાવતો. તસ્મા દુમ્મઙ્કૂનં નિગ્ગહાદિદસઅત્થવસે (પારા. ૩૯; પરિ. ૨) પટિચ્ચ ભગવતા યથાપચ્ચયં સમુપ્પજ્જમાને કુસલાકુસલાદિનામરૂપધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તા સમ્મુતિયેવ આપત્તિ, સા ચ યથાવિધિપટિકમ્મકરણેન વિગતા નામ હોતીતિ વેદિતબ્બં, તેનાહ દ્વત્તિંસેવ હિ આપત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તાનીતિઆદિ. આપત્તિસમુટ્ઠાપકત્તેનેવ હેત્થ કુસલાદીનં આપત્તિતો ભેદો સિદ્ધો. ન હિ તંસમુટ્ઠિતસ્સ તતો અભેદો યુત્તો સમુટ્ઠાનસમુટ્ઠિતભેદબ્યવહારુપચ્છેદપ્પસઙ્ગતો. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૬૬ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) પન આપત્તિયા પરમત્થતો કુસલત્તમેવ ન સમ્ભવતિ ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકતં, નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વચનતો, ‘‘અકુસલત્તં પન અબ્યાકતત્તઞ્ચ આપત્તિયા સમ્ભવતી’’તિ સઞ્ઞાય કુસલચિત્તસમુટ્ઠાનક્ખણેપિ રૂપાબ્યાકતત્તં આપત્તિયા સમત્થેતું યં કુસલચિત્તેન આપજ્જતિ, તં કુસલં, ઇતરેહિ ઇતરન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૬૬ પકિણ્ણકકથા) ઇમં અટ્ઠકથાવચનં નિસ્સાય વુત્તં ‘‘યં કુસલચિત્તેન આપજ્જતીતિ યં સિક્ખાપદસીસે ગહિતં આપત્તિં કુસલચિત્તસમઙ્ગી આપજ્જતિ, ઇમિના પન વચનેન તં કુસલન્તિ આપત્તિયા વુચ્ચમાનો કુસલભાવો પરિયાયતો, ન પરમત્થતોતિ દસ્સેતિ. કુસલચિત્તેન હિ આપત્તિં આપજ્જન્તો સવિઞ્ઞત્તિકં અવિઞ્ઞત્તિકં વા સિક્ખાપદવીતિક્કમાકારપ્પવત્તં રૂપક્ખન્ધસઙ્ખાતં અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતી’’તિ. તત્થ યં કુસલચિત્તેન આપજ્જતીતિ ઇમં વચનં ઉદ્દિસ્સ ‘‘ઇમિના પન વચનેન તં કુસલન્તિ આપત્તિયા વુચ્ચમાનો કુસલભાવો પરિયાયતો, ન પરમત્થતોતિ દસ્સેતી’’તિ વુત્તં, એવં ઇતરેહિ ઇતરન્તિ વચનેન ‘‘યં અકુસલચિત્તેન આપજ્જહિ, તં અકુસલં, યં અબ્યાકતચિત્તેન આપજ્જતિ, તં અબ્યાકત’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ વુત્તત્તા ઇતરેહીતિ વચનં ઉદ્દિસ્સ ‘‘ઇમિનાપિ વચનેન ઇતરન્તિ આપત્તિયા વુચ્ચમાનો અકુસલભાવો અબ્યાકતભાવો ચ પરિયાયતો દસ્સેતી’’તિ વત્તબ્બં. એવં અવત્વા કુસલપક્ખે એવ કથનસ્સ કારણં ન પસ્સામ. યં પન આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલન્તિઆદિવચનં કારણત્તેન વુત્તં, તમ્પિ અકારણં યં અકુસલચિત્તેન આપજ્જતિ, તં અકુસલન્તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેન અકુસલાદિભાવસ્સ પરિયાયદેસિતત્તા, આપત્તિયા કુસલવોહારસ્સ અયુત્તતાય નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલન્તિ વુત્તત્તા ચ. આપત્તિયા હિ કુસલચિત્તસમુટ્ઠિતત્તેપિ ભગવતા પટિક્ખિત્તભાવેન સાવજ્જધમ્મત્તા કારણૂપચારેનાપિ અનવજ્જકુસલવોહારો ન યુત્તો સાવજ્જાનવજ્જાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધત્તા. યથા આકાસાદિસમ્મુતિસચ્ચાનં ઉપ્પન્નતાદિવોહારો વિય જાતિજરાભઙ્ગાનં ઉપ્પન્નતાદિવોહારો અનવટ્ઠાનાદિદેસતો અયુત્તો, એવમિધાપિ કુસલવોહારો અયુત્તો વિરુદ્ધત્તા. અકુસલાદિવોહારો પન યુત્તો, કારણૂપચારેન પન અકુસલાદિસભાવતા યથાવુત્તદોસાનતિવત્તનતો. સુત્તસ્સાપિ હિ યથા સુત્તસુત્તાનુલોમાદીહિ વિરોધો ન હોતિ, તથેવ અત્થો ગહેતબ્બો.

યં પન વુત્તં ‘‘કુસલચિત્તેન હિ આપત્તિં આપજ્જન્તો…પે… રૂપક્ખન્ધસઙ્ખાતં અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતી’’તિ, તં અયુત્તમેવ રૂપક્ખન્ધસ્સ ખણિકતાય આપત્તિયાપિ દેસનાદિપટિકમ્મં વિનાવ પટિપસ્સદ્ધિપ્પસઙ્ગતો. રૂપપરમ્પરા આપત્તીતિ ચે? તન્ન, પટિકમ્મેનાપિ અવિગમપ્પસઙ્ગતો. ન હિ રૂપસન્તતિદેસનાદીહિ વિગચ્છતિ સકારણાયત્તત્તા, ઇતિ સબ્બથા આપત્તિયા પરમત્થતા અયુત્તા, એતેનેવ યં વુત્તં ‘‘નિપજ્જિત્વા નિરોધસમાપન્નસ્સ સહસેય્યવસેન તથાકારપ્પવત્તરૂપધમ્મસ્સેવ આપત્તિભાવતો’’તિઆદિ, તમ્પિ પટિસિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. ઇધ પન નિરોધસમાપન્નાનં રૂપધમ્મમેવ પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા આપત્તિ અચિત્તા અવેદના, અઞ્ઞત્થ પન સચિત્તા સવેદનાવ, સબ્બત્થાપિ પઞ્ઞત્તિસભાવાતિ વેદિતબ્બા. તેનેવ દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં આપત્તિયા અકુસલાદિસભાવં પરપરિકપ્પિતં નિસેધેતું ‘‘આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિવચનતો…પે… પણ્ણત્તિમત્તમેવ આપત્તાધિકરણન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ સયમેવ વક્ખતિ, તસ્મા ‘‘તંતંકુસલાદિધમ્મસમુપ્પત્તિયા ભગવતા પઞ્ઞત્તા આપત્તિસમ્મુતિ સમુટ્ઠિતા’’તિ ચ, ‘‘યાવ પટિપ્પસ્સદ્ધિકારણા તિટ્ઠતી’’તિ ચ, ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધિકારણેહિ વિનસ્સતી’’તિ ચ વોહરીયતિ. આપત્તિયા ચ સમ્મુતિસભાવત્તેપિ હિ સઞ્ચિચ્ચ તં આપજ્જન્તસ્સ, પટિકિરિયં અકરોન્તસ્સ ચ અનાદરે અકુસલરાસિ ચેવ સગ્ગમગ્ગન્તરાયો ચ હોતીતિ લજ્જિનો યથાવિધિં નાતિક્કમન્તિ, અનતિક્કમનપ્પચ્ચયા ચ તેસં અનન્તપ્પભેદા સીલાદયો ધમ્મા પરિવડ્ઢન્તીતિ ગહેતબ્બં. દ્વત્તિંસેવાતિ નિયમો આપત્તિનિમિત્તાનં કાયવચીવિઞ્ઞત્તીનં એતેહેવ સમુપ્પજ્જનતો કતો, ન પન સબ્બાપત્તીનમ્પિ એતેહેવ સમુપ્પજ્જનતો. નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તાનઞ્હિ ઝાનનિરોધસમાપન્નાનઞ્ચ અવિઞ્ઞત્તિજનકેહિ વિપાકઅપ્પનાચિત્તેહિ ચેવ રૂપધમ્મેહિ ચ સહસેય્યાદિઆપત્તિ સમ્ભવતિ.

દસાતિ કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયેન સહ અટ્ઠ મહાકિરિયચિત્તાનિ. પઞ્ઞત્તિં અજાનિત્વા ઇદ્ધિવિકુબ્બનાદીસુ અભિઞ્ઞાનં આપત્તિસમુટ્ઠાપકત્તં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ કિઞ્ચિ સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તમેવ, કિઞ્ચિ કુસલાબ્યાકતવસેન દ્વિચિત્તં, કિઞ્ચિ તિચિત્તન્તિ અયમેવ ભેદો લબ્ભતિ, નાઞ્ઞોતિ વેદિતબ્બં. કિરિયાસમુટ્ઠાનન્તિ પરૂપક્કમેન જાયમાનં અઙ્ગજાતાદિચલનં સાદિયનચિત્તસઙ્ખાતે સેવનચિત્તે ઉપ્પન્ને તેન ચિત્તેન સમુપ્પાદિતમેવ હોતીતિ વુત્તં ઇતરથા ‘‘સિયા કિરિયસમુટ્ઠાનં, સિયા અકિરિયસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વત્તબ્બતો.

યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૬૬ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) વુત્તં ‘‘કિરિયસમુટ્ઠાનન્તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં પરૂપક્કમે સતિ સાદિયન્તસ્સ અકિરિયસમુટ્ઠાનભાવતો’’તિઆદિ, તં ન ગહેતબ્બં પઠમપારાજિકસ્સ અકિરિયસમુટ્ઠાનતાય પાળિઅટ્ઠકથાસુ અવુત્તત્તા. ‘‘મનોદ્વારે આપત્તિ નામ નત્થી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના; પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૩-૪) હિ વુત્તં. કથઞ્હિ નામ પરૂપક્કમેન મેથુનં સાદિયન્તો અત્તનો અઙ્ગજાતાદિકાયચલનં ન સાદિયેય્ય, સાદિયનચિત્તાનુગુણમેવ પન સકલસરીરે ચિત્તજરૂપસમુપ્પત્તિયા વિઞ્ઞત્તિપિ સુખુમા સમુપ્પન્ના એવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં, તેનાહ કાયદ્વારેનેવ સમુટ્ઠાનતો કાયકમ્મન્તિઆદિ. ચિત્તં પનેત્થ અઙ્ગમત્તં હોતીતિ કાયવિઞ્ઞત્તિ એવ કાયકમ્મભાવે કારણં, ન ચિત્તં. તં પનેત્થ કાયસઙ્ખાતાય વિઞ્ઞત્તિયાયેવ અઙ્ગમત્તં, ન કાયકમ્મભાવસ્સ, ઇતરથા મેથુનસ્સ ‘‘મનોકમ્મ’’ન્તિ વત્તબ્બતો, તેનાહ ‘‘ન તસ્સ વસેન કમ્મભાવો લબ્ભતી’’તિ. કમ્મભાવોતિ કાયકમ્મભાવો. સબ્બઞ્ચેતન્તિ એતં સમુટ્ઠાનાદિકં. સિક્ખાપદસીસેનાતિ તંતંસિક્ખાપદનિયતઆપત્તિયા એવ ગહણત્થં સિક્ખાપદમુખેન.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

ઇદં કિન્તિ કથેતુકામતાપુચ્છા. ઇમાતિઆદિ વિસ્સજ્જનં. વિનીતાનિ આપત્તિં ત્વં ભિક્ખુ આપન્નોતિઆદિના (પારા. ૬૭) ભગવતા વિનિચ્છિનિતાનિ વત્થૂનિ વિનીતવત્થૂનિ. તં તં વત્થું ઉદ્ધરિત્વા દાનતો દસ્સનતો ઉદ્દાનભૂતા ગાથા ઉદ્દાનગાથા, સઙ્ગહગાથા, ઉદ્દેસગાથાતિ વુત્તં હોતિ. વત્થુ ગાથાતિ તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂતિઆદિકા વિનીતવત્થુપાળિયેવ તેસં તેસં વિનીતવત્થૂનં ગન્થનતો ‘‘વત્થુગાથા’’તિ વુત્તા, ન છન્દોવિચિતિલક્ખણેન. ઉદ્દાનગાથાનં વત્થુ વત્થુગાથાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એત્થાતિ વિનીતવત્થૂસુ. દુતિયાદીનન્તિ દુતિયપારાજિકાદીનં. યં પસ્સિત્વા ચિત્તકારાદયો સિપ્પિકા ચિત્તકમ્માદીનિ સિક્ખન્તિ, તં પટિચ્છન્નકરૂપં, પટિમારૂપન્તિ અત્થો.

૬૭. પુરિમાનિ દ્વેતિ મક્કટીવજ્જિપુત્તકવત્થૂનિ દ્વે. તાનિપિ ભગવતા વિનીતભાવેન પુન વિનીતવત્થૂસુ પક્ખિત્તાનિ. તત્થ તસ્સ કુક્કુચ્ચં અહોસીતિઆદિ પન કિઞ્ચાપિ તેસં પઠમં કુક્કુચ્ચં ન ઉપ્પન્નં, ભિક્ખૂહિ પન ભગવતા ચ ગરહિત્વા વુત્તવચનં સન્ધાય પચ્છા ઉપ્પન્નત્તં સન્ધાય વુત્તં. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસુન્તિઆદિ ચ ભિક્ખૂહિ આનન્દત્થેરેન ચ પઠમં ભગવતો આરોચિતે, ભગવતા ચ તેસં પારાજિકત્તે પકાસિતે ભીતા તે સયમ્પિ ગન્ત્વા અત્તનો કુક્કુચ્ચં પચ્છા આરોચેન્તિ એવ. ‘‘સચ્ચં કિર ત્વ’’ન્તિઆદિના ભગવતા પુટ્ઠા પન ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ પટિજાનનવસેનાપિ આરોચેન્તિ. ભગવાપિ આપત્તિં ત્વન્તિઆદિના તેસં પારાજિકત્તં વિનિચ્છિનોતિ એવ. અનુપઞ્ઞત્તિકથાયં પન તં સબ્બં અવત્વા અનુપઞ્ઞત્તિયા અનુગુણમેવ કિઞ્ચિમત્તં વુત્તં, ઇધાપિ તેસં વત્થૂનં ભગવતા વિનીતભાવદસ્સનત્થં એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કેચિ ઇમં અધિપ્પાયં અમનસિકત્વા ‘‘અઞ્ઞાનેવેતાનિ વત્થૂની’’તિ વદન્તિ. કુસેતિ કુસતિણાનિ. કેસેહીતિ મનુસ્સકેસેહિ.

૬૮. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ એત્થ પોક્ખલં નામ સમિદ્ધં સુન્દરઞ્ચ, તસ્સ ભાવો ‘‘પોક્ખરતા’’તિ ર-કારં કત્વા વુત્તો, સમિદ્ધતા સુન્દરતાતિ અત્થો. પધંસેસીતિ અભિભવિ. ન લિમ્પતીતિ ન અલ્લીયતિ.

૬૯. એવરૂપા પરિવત્તલિઙ્ગા ભિક્ખુનિયો અત્થતો એકતો ઉપસમ્પન્નાપિ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાસુયેવ સઙ્ગય્હન્તિ ભિક્ખૂપસમ્પદાય ભિક્ખુનીઉપસમ્પદતોપિ ઉક્કટ્ઠત્તા. પાળિયં ‘‘તાહિ આપત્તીહિ અનાપત્તિ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં કત્વા અનુજાનામીતિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇત્થિલિઙ્ગન્તિ થનાદિકં ઇત્થિસણ્ઠાનં વુત્તન્તિ આહ – ‘‘પુરિસ…પે… ઇત્થિસણ્ઠાનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તં નાનન્તરિકતો પન ‘‘પુરિસિન્દ્રિયમ્પિ અન્તરહિતં, ઇત્થિન્દ્રિયઞ્ચ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તમેવ હોતિ, એવં ઉપરિપિ લિઙ્ગગ્ગહણેનેવ ઇત્થિન્દ્રિયાદિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. તાતિ આપત્તિયો, તસ્સ વુટ્ઠાતુન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, તાહિ આપત્તીહિ વુટ્ઠાપેતુન્તિ અત્થો. કથન્તિ આહ તા સબ્બાપિ ભિક્ખુનીહિ કાતબ્બન્તિઆદિ. તેન પટિચ્છન્નાયપિ અપ્પટિચ્છન્નાયપિ ગરુકાપત્તિયા પક્ખમાનત્તચરણાદિકં વિધિં દસ્સેતિ.

ઓક્કન્તિકવિનિચ્છયોતિ પસઙ્ગાનુગુણં ઓતરણકવિનિચ્છયો. બલવઅકુસલેનાતિ પરદારિકકમ્માદિના. દુબ્બલકુસલેનાતિ યથાવુત્તબલવાકુસલોપહતસત્તિના તતો એવ દુબ્બલભૂતેન કુસલેન. દુબ્બલઅકુસલેનાતિ પુરિસભાવુપ્પાદકબ્રહ્મચરિયાદિબલવકુસલોપહતસત્તિના તતો એવ દુબ્બલભૂતેન પરદારિકાદિઅકુસલેન. સુગતિયં ભાવદ્વયસ્સ કુસલકમ્મજત્તા અકુસલેનેવ વિનાસો કુસલેનેવ ઉપ્પત્તીતિ આહ ઉભયમ્પીતિઆદિ. દુગ્ગતિયં પન અકુસલેનેવ ઉભિન્નમ્પિ ઉપ્પત્તિ ચ વિનાસો ચ, તત્થ દુબ્બલબલવભાવોવ વિસેસો.

‘‘એહિ મયં ગમિસ્સામા’’તિ ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં સંવિધાય એકદ્ધાનગમને પાચિત્તિયાપત્તિપરિહારત્થં વુત્તં ‘‘સંવિદહનં પરિમોચેત્વા’’તિ. તેન એકગામક્ખેત્તેપિ બહિગામતો અન્તરઘરં સંવિધાય ગમનમ્પિ આપત્તિકરમેવાતિ દસ્સેતિ. પરિમોચનવિધિં દસ્સેન્તો આહ મયન્તિઆદિ. બહિગામેતિ ગામન્તરે. દુતિયિકા ભિક્ખુની પક્કન્તા વા હોતીતિઆદિના (પાચિ. ૬૯૩) વુત્તઅનાપત્તિલક્ખણં અનુલોમેતીતિ વુત્તં ‘‘ગામન્તર…પે… અનાપત્તી’’તિ. કોપેત્વાતિ પરિચ્ચજિત્વા. લજ્જિનિયો…પે… લબ્ભતીતિ લિઙ્ગપરિવત્તનદુક્ખપીળિતસ્સ સઙ્ગહેપિ અસતિ હીનાયાવત્તનમ્પિ ભવેય્યાતિ ‘‘આપદાસૂ’’તિ વુત્તઅનાપત્તિઅનુલોમેન વુત્તં. તાય દુતિયિકં ગહેત્વાવ ગન્તબ્બં. અલજ્જિનિયો…પે… લબ્ભતીતિ અલજ્જિનીહિ સદ્ધિં એકકમ્માદિસંવાસે આપત્તિસમ્ભવતો તા અસન્તપક્ખં ભજન્તીતિ વુત્તં, ઇમિનાપેતં વેદિતબ્બં ‘‘અલજ્જિનીહિ સદ્ધિં પરિભોગો ન વટ્ટતી’’તિ. યદિ હિ વટ્ટેય્ય, તતોપિ દુતિયિકં વિના ગામન્તરગમનાદીસુ આપત્તિ એવ સિયા સઙ્ગાહિકત્તા તાસં સઙ્ગાહિકલજ્જિનિગણતો વિય. ઞાતિકા ન હોન્તિ…પે… વટ્ટતીતિ વદન્તીતિ ઇમિના અટ્ઠકથાસુ અનાગતભાવં દીપેતિ. તત્થાપિ વિસ્સાસિકઞાતિકભિક્ખુનિયો વિના ભિક્ખુનિભાવે અરમન્તસ્સ માનપકતિકસ્સ આપદાટ્ઠાનસમ્ભવેન તં વચનં અપ્પટિક્ખિત્તમ્પિ તદઞ્ઞેસં ન વટ્ટતિયેવાતિ ગહેતબ્બં. ભિક્ખુભાવેપીતિ ભિક્ખુકાલેપિ. તં નિસ્સાયાતિ તં નિસ્સયાચરિયં કત્વા. ઉપજ્ઝા ગહેતબ્બાતિ ઉપસમ્પદાગહણત્થં ઉપજ્ઝા ગહેતબ્બા.

વિનયકમ્મન્તિ વિકપ્પનં સન્ધાય વુત્તં. પુન કાતબ્બન્તિ પુન વિકપ્પેતબ્બં. પુન પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં વટ્ટતીતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનીનં સન્નિધિં ભિક્ખૂહિ, ભિક્ખૂનં સન્નિધિં ભિક્ખુનીહિ ચ પટિગ્ગાહાપેત્વા પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૨૧) વચનતો પુન પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. સત્તમે દિવસેતિ ઇદઞ્ચ નિસ્સગ્ગિયં અનાપજ્જિત્વાવ પુનપિ સત્તાહં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. પકતત્તોતિ અપરિવત્તલિઙ્ગો. રક્ખતીતિ તં પટિગ્ગહણવિજહનતો રક્ખતિ, અવિભત્તતાય પટિગ્ગહણં ન વિજહતીતિ અધિપ્પાયો.

સામં ગહેત્વાન નિક્ખિપેય્યાતિ સહત્થેન પટિગ્ગહેત્વાન નિક્ખિપેય્ય. પરિભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તીતિ લિઙ્ગપરિવત્તે જાતે પુન અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ.

હીનાયાવત્તનેનાતિ એત્થ કેચિ ‘‘પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ‘ગિહી ભવિસ્સામી’તિ ગિહિલિઙ્ગગ્ગહણં હીનાયાવત્તન’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં તત્તકેન ભિક્ખુભાવસ્સ અવિજહનતો. અઞ્ઞે પન ‘‘પારાજિકં આપન્નસ્સ ભિક્ખુપટિઞ્ઞં પહાય ગિહિલિઙ્ગભાવૂપગમનમ્પિ હીનાયાવત્તન’’ન્તિ વદન્તિ, તં યુત્તમેવ. પારાજિકં આપન્નો હિ તં પટિચ્છાદેત્વા યાવ ભિક્ખુપટિઞ્ઞો હોતિ, તાવ ભિક્ખુ એવ હોતિ ભિક્ખૂનમેવ પારાજિકસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા. ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ હિ વુત્તં. તથા હિ સો સંવાસં સાદિયન્તોપિ થેય્યસંવાસકો ન હોતિ, સહસેય્યાદિઆપત્તિઞ્ચ ન જનેતિ, અત્તાનં ઓમસન્તસ્સ પાચિત્તિયઞ્ચ જનેતિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો ઓકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ ઓમસવાદસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯).

એકે પન ‘‘પારાજિકં આપન્નાનં દોસં પટિજાનિત્વા ગિહિલિઙ્ગગ્ગહણં નામ સિક્ખાપચ્ચક્ખાને સમોધાનં ગચ્છતિ તેનાપિ પટિઞ્ઞાય ભિક્ખુભાવસ્સ વિજહનતો. તેનેવ વિનયવિનિચ્છયાદીસુ હીનાયાવત્તનં સિક્ખાપચ્ચક્ખાને સમોધાનેત્વા વિસું તં ન વુત્તં. તસ્મા ભિક્ખુનીનં વિબ્ભમિતુકામતાય ગિહિલિઙ્ગગ્ગહણં ઇધ હીનાયાવત્તનં તાસં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ અભાવતો. તાસં પટિગ્ગહણવિજહનસ્સાપિ સબ્બસો વત્તબ્બત્તા’’તિ વદન્તિ, તમ્પિ અપ્પટિબાહિયમેવ. તસ્મા પારાજિકાનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ ‘‘ઉપ્પબ્બજિસ્સામી’’તિ ગિહિલિઙ્ગગ્ગહણં હીનાયાવત્તનન્તિ ગહેતબ્બં. વિબ્ભમોતિપિ એતસ્સેવ નામં, તેનેવ તં ખુદ્દસિક્ખાયં ‘‘અચ્છેદવિસ્સજ્જનગાહવિબ્ભમા’’તિ અધિટ્ઠાનવિજહને વિબ્ભમનામેન વુત્તં.

અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેનાતિ અઞ્ઞસ્સ અદત્વાવ અનત્થિકસ્સેવ પટિગ્ગહિતવત્થૂનં બહિ છડ્ડનેન. કેચિ ‘‘પટિગ્ગહિતવત્થૂસુ સાપેક્ખસ્સ પુરે પટિગ્ગહિતભાવતો પરિમોચનત્થં તત્થ પટિગ્ગહમત્તસ્સ વિસ્સજ્જનમ્પિ અનપેક્ખવિસ્સજ્જનમેવ ચીવરાદિઅધિટ્ઠાનપચ્ચુદ્ધારો વિયા’’તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં તથાવચનાભાવા. યથેવ હિ ચીવરાદીસુ અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેન અધિટ્ઠાનવિજહનં વત્વાપિ વિસું પચ્ચુદ્ધારો ચ વુત્તો, એવમિધાપિ વત્તબ્બં, યથા ચ ચીવરાદીસુ કાયપટિબદ્ધેસુપિ પચ્ચુદ્ધારેન અધિટ્ઠાનં વિગચ્છતિ, ન એવમિધ. ઇધ પન પટિગ્ગહિતવત્થુસ્મિં અનપેક્ખસ્સાપિ કાયતો મુત્તેયેવ તસ્મિં પટિગ્ગહણં વિજહતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સતક્ખત્તુમ્પિ પરિચ્ચજતુ, યાવ અત્તનો હત્થગતં પટિગ્ગહિતમેવા’’તિ. અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેનાતિ એત્થ ચ ‘‘અનપેક્ખાયા’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં અનપેક્ખતં મુઞ્ચિત્વા ઇધ વિસું વિસ્સજ્જનસ્સ અભાવા. ન હેત્થ પચ્ચુદ્ધારે વિય વિસ્સજ્જનવિધાનમત્થિ. અપિચ પટિગ્ગહણમત્તવિસ્સજ્જને સતિ પુરે પટિગ્ગહિતોપિ આહારો ભુઞ્જિતુકમ્યતાય ઉપ્પન્નાય પટિગ્ગહણમત્તં વિસ્સજ્જેત્વા પુન પટિગ્ગહેત્વા યથાસુખં ભુઞ્જિતબ્બો સિયાતિ, તથા ચ સન્નિધિકારકસિક્ખાપદે વુત્તા સબ્બાપિ વિનિચ્છયભેદા નિરત્થકા એવ સિયું. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘ગણ્ઠિકપત્તસ્સ વા ગણ્ઠિકન્તરે સ્નેહો પવિટ્ઠો હોતિ…પે… તાદિસે પત્તેપિ પુનદિવસે ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૫૩).

તત્થ પન ‘‘પટિગ્ગહણં અનપેક્ખચિત્તેન વિસ્સજ્જેત્વા ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં, ન ચ વુત્તં. કત્થચિ ઈદિસેસુ ચ ગણ્ઠિકપત્તાદીસુ પટિગ્ગહણે અપેક્ખા કસ્સચિપિ નત્થેવ તપ્પહાનાય વાયામતો, તથાપિ તત્થગતઆમિસે પટિગ્ગહણં ન વિગચ્છતિ. કસ્મા? ભિક્ખુસ્સ પત્તે પુન ભુઞ્જિતુકામતાપેક્ખાય વિજ્જમાનત્તા પત્તગતિકે આહારેપિ તસ્સા વત્તનતો. ન હિ પત્તં અવિસ્સજ્જેત્વા તગ્ગતિકં આહારં વિસ્સજ્જેતું સક્કા, નાપિ આહારં અવિસ્સજ્જેત્વા તગ્ગતિકં પટિગ્ગહણં વિસ્સજ્જેતું. તસ્મા વત્થુનો વિસ્સજ્જનમેવ અનપેક્ખવિસ્સજ્જનં, ન પટિગ્ગહણસ્સાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. તેનેવ સન્નિધિસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિવારે –

‘‘અન્તોસત્તાહં અધિટ્ઠેતિ, વિસ્સજ્જેતિ, નસ્સતિ, વિનસ્સતિ, ડય્હતિ, અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તિ, વિસ્સાસં ગણ્હન્તિ, અનુપસમ્પન્નસ્સ ચત્તેન વન્તેન મુત્તેન અનપેક્ખો દત્વા પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ –

એવં સબ્બત્થ વત્થુવિસ્સજ્જનમેવ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘અન્તોસત્તાહં અધિટ્ઠેતી’’તિ બાહિરપરિભોગાય અધિટ્ઠાનવચનતો વત્થું અવિસ્સજ્જેત્વાપિ કેવલં અનજ્ઝોહરિતુકામતાય સુદ્ધચિત્તેન બાહિરપરિભોગત્થાય નિયમનમ્પિ વિસું એકં પટિગ્ગહણવિજહનકારણમેવ, ઇદઞ્ચ સન્ધાય પટિગ્ગહણમત્તવિસ્સજ્જનં વુત્તં સિયા, સુવુત્તમેવ સિયા, તથા ચ ‘‘પુન પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ પટિગ્ગહણવિસ્સજ્જનં ન વત્તબ્બં સિયા બાહિરપરિભોગાધિટ્ઠાનસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા.

સારત્થદીપનિયઞ્હિ (સારત્થ. દી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૬૯) ‘‘અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેનાતિ એત્થ અઞ્ઞસ્સ અદત્વાવ અનત્થિકતાય ‘નત્થિ ઇમિના કમ્મં ન દાનિ નં પરિભુઞ્જિસ્સામી’તિ વત્થૂસુ વા, ‘પુન પટિગ્ગહેત્વા પટિભુઞ્જિસ્સામી’તિ પટિગ્ગહણે વા અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેના’’તિ એવં પરિભુઞ્જિતુકામસ્સેવ પટિગ્ગહણમત્તવિસ્સજ્જનમ્પિ પટિગ્ગહણવિજહનકારણં વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. પુરિમમેવ પન બાહિરપરિભોગાધિટ્ઠાનં ગહેતબ્બં. ઇદં પન અટ્ઠકથાસુ ‘‘અનપેક્ખવિસ્સજ્જનસઙ્ખાતે વિસ્સજ્જેતી’’તિ વુત્તપાળિપદત્થે સઙ્ગહેત્વા વિસું ન વુત્તં. નસ્સતિ, વિનસ્સતિ, ડય્હતિ, વિસ્સાસં વા ગણ્હન્તીતિ ઇમાનિ પન પદાનિ અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તીતિ ઇમસ્મિં પદે સઙ્ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બં.

અચ્છિન્દિત્વા ગહણેનાતિ અનુપસમ્પન્નાનં બલક્કારાદિના અચ્છિન્દિત્વા ગહણેન. ઉપસમ્પન્નાનઞ્હિ અચ્છિન્દનવિસ્સાસગ્ગાહેસુ પટિગ્ગહણં ન વિજહતિ. એત્થાતિ ભિક્ખુવિહારે. ઉપરોપકાતિ તેન રોપિતા રુક્ખગચ્છા. તેરસસુ સમ્મુતીસૂતિ ભત્તુદ્દેસકસેનાસનપઞ્ઞાપકભણ્ડાગારિકચીવરપટિગ્ગાહકચીવરભાજકયાગુભાજકફલભાજકખજ્જભાજકઅપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસાદિયગાહાપકપત્તગાહાપકઆરામિકપેસકસામણેરપેસકસમ્મુતિસઙ્ખાતાસુ તેરસસુ સમ્મુતીસુ.