૩. તતિયપારાજિકં

તીહીતિ કાયવચીમનોદ્વારેહિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિનિદાનવણ્ણના

૧૬૨. યા અયં હેટ્ઠા તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતીતિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૪) રાજગહસ્સ બુદ્ધુપ્પાદેયેવ વેપુલ્લપ્પત્તિ વુત્તા, સા એત્થાપિ સમાનાતિ દસ્સેતું ‘‘ઇદમ્પિ ચ નગર’’ન્તિ વુત્તં, તેન ચ ન કેવલં રાજગહાદયો એવાતિ દસ્સેતિ. મહાવનં નામાતિઆદિ મજ્ઝિમભાણકસંયુત્તભાણકાનં મતેન વુત્તં, દીઘભાણકા પન ‘‘હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધં હુત્વા ઠિતં મહાવન’’ન્તિ વદન્તિ. હંસવટ્ટકચ્છદનેનાતિ હંસવટ્ટકપટિચ્છન્નેન, હંસમણ્ડલાકારેનાતિ અત્થો. કાયવિચ્છન્દનિયકથન્તિ કરજકાયે વિરાગુપ્પાદનકથં. છન્દોતિ દુબ્બલરાગો. રાગોતિ બલવરાગો. ‘‘કેસલોમાદિ’’ન્તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિભાગેન દસ્સેતું યેપિ હીતિઆદિ વુત્તં. પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદેનાતિ એત્થ પઞ્ચ પઞ્ચ પભેદા એતસ્સ પરિયાયસ્સાતિ પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદો, તેન પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદેનાતિ એવં બાહિરત્થસમાસવસેન પરિયાયવિસેસનતા દટ્ઠબ્બા.

અસુભાયાતિ અસુભમાતિકાય. વણ્ણેતબ્બમાતિકઞ્હિ અપેક્ખિત્વા ઇત્થિલિઙ્ગે સામિવચનં, તેનાહ માતિકં નિક્ખિપિત્વાતિઆદિ. તં વિભજન્તોતિ માતિકં વિભજન્તો. ફાતિકમ્મન્તિ નિપ્ફત્તિકરણં. પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનન્તિ કામચ્છન્દાદિપઞ્ચનીવરણઙ્ગવિગમેન પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનતા, અપ્પનાપ્પત્તવિતક્કાદિજ્ઝાનઙ્ગાનં ઉપ્પત્તિવસેન પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતતા ચ વેદિતબ્બા. તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નન્તિ એત્થ પન ઝાનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં વસેન તિવિધકલ્યાણતા, તેસંયેવ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં લક્ખણવસેન દસલક્ખણસમ્પન્નતા ચ વેદિતબ્બા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘દસલક્ખણવિભાવનેનેવ તન્નિસ્સયભૂતા તિવિધકલ્યાણતાપિ ઝાનસ્સ પાકટા હોતીતિ તત્રિમાનીતિઆદિ વુત્તં.

તત્રાયં પાળીતિ તસ્મિં દસલક્ખણવિભાવનવિસયે અયં પાળિ. પટિપદાવિસુદ્ધીતિ ગોત્રભુપરિયોસાનાય પુબ્બભાગપટિપદાય ઝાનસ્સ નીવરણાદિપરિબન્ધતો વિસુદ્ધિ, સાયં યસ્મા ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાદીનમ્પિ પચ્ચયત્તેન પધાના પુરિમકારણસિદ્ધા ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધિ આદી’’તિ. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાતિ વિસોધેતબ્બતાદીનં અભાવતો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અનુબ્રૂહના, સા પન પરિબન્ધવિસુદ્ધિસમકાલવિભાવિનીપિ તબ્બિસુદ્ધિયાવ નિપ્ફન્નાતિ દીપનત્થમાહ ‘‘ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે’’તિ. સમ્પહંસનાતિ વત્થુધમ્માદીનં અનતિવત્તનાદિસાધકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન પરિયોદપના, સા પન યસ્મા કત્તબ્બસ્સ સબ્બકિચ્ચસ્સ નિપ્ફત્તિયાવ સિદ્ધા નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્પહંસના પરિયોસાન’’ન્તિ. તીણિપિ ચેતાનિ કલ્યાણાનિ એકક્ખણે લબ્ભમાનાનિપિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાદિવસેન પવત્તન્તીતિ દસ્સનત્થં આદિમજ્ઝપરિયોસાનભાવેન વુત્તાનિ, ન પન ઝાનસ્સ ઉપ્પાદાદિક્ખણત્તયે યથાક્કમં લબ્ભમાનત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. મજ્ઝિમં સમાધિનિમિત્તં પટિપજ્જતીતિઆદીસુ મજ્ઝિમં સમાધિનિમિત્તં નામ સમપ્પવત્તો અપ્પનાસમાધિયેવ. સો હિ લીનુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતાનં ઉભિન્નં અન્તાનં અનુપગમનેન મજ્ઝિમો, સવિસેસં ચિત્તસ્સ એકત્તારમ્મણે ઠપનતો સમાધિયેવ ઉપરિવિસેસાનં કારણભાવતો ‘‘સમાધિનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં પટિપજ્જતિ પટિલબ્ભતીતિ અત્થો. એવં પટિપન્નત્તા મજ્ઝિમેન સમાધિનિમિત્તેન તત્થ એકત્તારમ્મણે અપ્પનાગોચરે પક્ખન્દતિ ઉપતિટ્ઠતિ, એવં વિસુદ્ધસ્સ પન તસ્સ ચિત્તસ્સ પુન વિસોધેતબ્બાભાવતો વિસોધને બ્યાપારં અકરોન્તો પુગ્ગલો વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથભાવૂપગમનેન સમથપટિપન્નસ્સ પુન સમાધાને બ્યાપારં અકરોન્તો સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, સમથપટિપન્નભાવતો એવમસ્સ કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારં અકરોન્તો એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ.

તત્થ જાતાનન્તિઆદીસુ યે પન તે એવં ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતે તસ્મિં ઝાનચિત્તે જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા, તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનસભાવેન સમ્પહંસના વિસોધના પરિયોદપના ચ, સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસતાય સમ્પહંસના ચ, યઞ્ચેતં તદુપગં તેસં અનતિવત્તનએકરસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં, તસ્સ તદુપગવીરિયસ્સ વાહનટ્ઠેન પવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના ચ, તસ્મિં ખણે યથાવુત્તધમ્માનં આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના ચ, પરિયોદપના ચ પરિયોદપનકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેનેવ ઇજ્ઝતીતિ વેદિતબ્બં. એવં તિવિધત્તગતં ચિત્તન્તિઆદીનિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ થોમનવચનાનિ. વિતક્કસમ્પન્નન્તિ વિતક્કઙ્ગેન સુન્દરભાવમુપગતં. ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ તસ્મિઞ્ઞેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ નિરન્તરપ્પવત્તિસઙ્ખાતેન સમાધિના સમ્પન્નં, ઇદં ઝાનઙ્ગવસેન વુત્તં. સમાધિસમ્પન્નન્તિ ઇદં પન ઇન્દ્રિયવસેનાતિ વેદિતબ્બં.

પટિકુટતીતિ સઙ્કુચતિ. પટિવટ્ટતીતિ પટિનિવટ્ટતિ. ન્હારુદદ્દુલન્તિ ન્હારુખણ્ડં. પયુત્તવાચન્તિ પચ્ચયપરિયેસને નિયુત્તવાચં. દણ્ડવાગુરાહીતિ દણ્ડપટિબદ્ધાહિ દીઘજાલસઙ્ખાતાહિ વાગુરાહિ.

સમણકુત્તકોતિ કાસાયનિવાસનાદિસમણકિચ્ચકો. વગ્ગુમુદાતિ એત્થ ‘‘વગ્ગુમતા’’તિ વત્તબ્બે લોકિકા ‘‘મુદા’’તિ વોહરિંસૂતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વગ્ગુમતા’’તિ. ‘‘વગ્ગૂ’’તિ મતા, સુદ્ધસમ્મતાતિ અત્થો, તેનાહ ‘‘પુઞ્ઞસમ્મતા’’તિ. સત્તાનં પાપુનનેન સોધનેન સા પુઞ્ઞસમ્મતા.

૧૬૩. મારસ્સ ધેય્યં ઠાનં, વત્થુ વા નિવાસો મારધેય્યં, સો અત્થતો તેભૂમકધમ્મા એવ, ઇધ પન પઞ્ચ કામગુણા અધિપ્પેતા, તં મારધેય્યં. ‘‘અયં સમણકુત્તકો યથાસમુપ્પન્નસંવેગમૂલકેન સમણભાવૂપગમનેન અતિક્કમિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા અવોચ, ન પન ‘‘અરહત્તપ્પત્તિયા તીસુ ભવેસુ અપ્પટિસન્ધિકતાય તં અતિક્કમિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ મરણેનેવ સત્તાનં સંસારમોચનલદ્ધિકત્તા દેવતાય. ન હિ મતાનં કત્થચિ પટિસન્ધિ ગચ્છતિ. ઇમિના અત્થેન એવમેવ ભવિતબ્બન્તિ ઇમિના પરેસં જીવિતા વોરોપનત્થેન એવમેવ સંસારમોચનસભાવેનેવ ભવિતબ્બં. ‘‘અત્તનાપિ અત્તાનં જીવિતા વોરોપેન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ જીવિતા વોરોપેન્તી’’તિ (પારા. ૧૬૨) વુત્તત્તા સબ્બાનિપિ તાનિ પઞ્ચભિક્ખુસતાનિ જીવિતા વોરોપેસીતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. તસ્મા યે અત્તનાપિ અત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ જીવિતા વોરોપેસું, તે પુથુજ્જનભિક્ખૂ ઠપેત્વા તદવસેસે ચ પુથુજ્જનભિક્ખૂ, સબ્બે ચ અરિયે અયં જીવિતા વોરોપેસીતિ વેદિતબ્બં.

૧૬૪. એકીભાવતોતિ પવિવેકતો. ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં ગણ્હન્તીતિ અત્તનો અત્તનો આચરિયાનં સન્તિકે ગણ્હન્તિ, ગહેત્વા ચ આચરિયેહિ સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપટ્ઠહન્તિ. તદા પન ઉદ્દેસાદિદાયકા તનુભૂતેહિ ભિક્ખૂહિ ભગવન્તં ઉપગતા, તં સન્ધાય ભગવા પુચ્છતિ.

આનાપાનસ્સતિસમાધિકથાવણ્ણના

૧૬૫. દસાનુસ્સતીસુ અન્તોગધાપિ આનાપાનસ્સતિ તદા ભિક્ખૂનં બહૂનં સપ્પાયતં દસ્સેતું પુન ગહિતા. તથા હિ તં ભગવા તેસં દેસેસિ. આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞા અસુભકમ્મટ્ઠાનસદિસા, ચત્તારો પન આરુપ્પા આદિકમ્મિકાનં અનનુરૂપાતિ તેસં ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞં પરિયાયન્તિ અરહત્તાધિગમત્થાય અઞ્ઞં કારણં. અત્થયોજનાક્કમન્તિ અત્થઞ્ચ યોજનાક્કમઞ્ચ. અસ્સાસવસેનાતિ અસ્સાસં આરમ્મણં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ અપ્પમુસ્સનતાય તમેવ અસ્સાસં પસ્સાસઞ્ચ ઉપગન્ત્વા ઠાનં, તથા તિટ્ઠનકધમ્મો સતિ નામાતિ અત્થો. ઇદાનિ સતિવસેનેવ પુગ્ગલં નિદ્દિસિતુકામેન યો અસ્સસતીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો અસ્સસતિ, તસ્સ સતિ અસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિઆદિના અત્થો ગહેતબ્બો. અકોસલ્લસમ્ભૂતેતિ અવિજ્જાસમ્ભૂતે. ખણેનેવાતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ. અરિયમગ્ગસ્સ પાદકભૂતો અયં સમાધિ અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અરિયમગ્ગભાવં ઉપગતો વિય હોતીતિ આહ ‘‘અરિયમગ્ગવુડ્ઢિપ્પત્તો’’તિ. ઓપમ્મનિદસ્સનન્તિ એત્થ ઉપમાવ ઓપમ્મં, તસ્સ નિદસ્સનં.

બાહિરકા આનાપાનસ્સતિં જાનન્તા આદિતો ચતુપ્પકારમેવ જાનન્તિ, ન સબ્બં સોળસપ્પકારન્તિ આહ સબ્બપ્પકારઇચ્ચાદિ. એવમસ્સેતં સેનાસનન્તિ એત્થ એવન્તિ ભાવનાસતિયા યથાવુત્તનયેન આરમ્મણે ચિત્તસ્સ નિબન્ધને સતિયેવ, નાસતીતિ અત્થો, તેન મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અરઞ્ઞવાસો નિરત્થકો અનનુરૂપોતિ દસ્સેતિ. અવસેસસત્તવિધસેનાસનન્તિ ‘‘પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જ’’ન્તિ (વિભ. ૫૦૮) એવં વુત્તં. ઉતુત્તયાનુકૂલં ધાતુચરિયાનુકૂલન્તિ ગિમ્હાનાદિઉતુત્તયસ્સ સેમ્હાદિધાતુત્તયસ્સ મોહાદિચરિયત્તયસ્સ ચ અનુકૂલં. નિસજ્જાય દળ્હભાવં પલ્લઙ્કાભુજનેન, અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસુખતં ઉપરિમકાયસ્સ ઉજુકં ઠપનેન, આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયં પરિમુખં સતિયા ઠપનેન ઉપદિસન્તો. ન પણમન્તીતિ ન ઓણમન્તિ. પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિન્તિ સબ્બથા ગહિતં સમ્મોસપટિપક્ખતો નિગ્ગમનસઙ્ખાતં સતિં કત્વા, પરમં સતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો.

સતોવાતિ સતિયા સમન્નાગતો એવ. બાત્તિંસાય આકારેહીતિ ચતૂસુ ચતુક્કેસુ આગતાનિ દીઘરસ્સાદીનિ સોળસ પદાનિ અસ્સાસપસ્સાસવસેન દ્વિધા વિભજિત્વા વુત્તેહિ દ્વત્તિંસાકારેહિ. દીઘંઅસ્સાસવસેનાતિ દીઘઅસ્સાસવસેન, વિભત્તિઅલોપં કત્વા નિદ્દેસો, દીઘન્તિ વા ભગવતા વુત્તઅસ્સાસવસેન. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપન્તિ વિક્ખેપપટિપક્ખભાવતો ‘‘અવિક્ખેપો’’તિ લદ્ધનામં ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવં પજાનતો. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેનાતિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી હુત્વા અસ્સાસવસેન, ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિઅસ્સાસનવસેના’’તિ વા પાઠો, તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો અસ્સાસવસેનાતિ અત્થો. આ પઠમં બહિમુખં સસનં અસ્સાસો, તતો અન્તોમુખં પટિસસનં પસ્સાસોતિ આહ અસ્સાસોતિ બહિનિક્ખમનવાતોતિઆદિ, સુત્તન્તટ્ઠકથાસુ પન આકડ્ઢનવસેન અન્તો સસનં અસ્સાસો, બહિ પટિસસનં પસ્સાસોતિ કત્વા ઉપ્પટિપાટિયા વુત્તં.

તત્થાતિ બહિનિક્ખમનઅન્તોપવિસનવાતેસુ, તસ્સ ચ પઠમં અબ્ભન્તરવાતો નિક્ખમતીતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘સબ્બેસમ્પિ ગબ્ભસેય્યકાનન્તિઆદિના દારકાનં પવત્તિક્કમેન અસ્સાસો બહિનિક્ખમનવાતોતિ ગહેતબ્બન્તિ દીપેતી’’તિ કેચિ વદન્તિ. સુત્તનયો એવ ચેત્થ ‘‘અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો અજ્ઝત્તં વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચ પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો બહિદ્ધા વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચા’’તિ ઇમાય પાળિયા સમેતીતિ ગહેતબ્બં. અદ્ધાનવસેનાતિ કાલદ્ધાનવસેન. અયઞ્હિ અદ્ધાન-સદ્દો કાલસ્સ દેસસ્સ ચ વાચકો. તત્થ યથા હીતિઆદિના દેસદ્ધાનં ઉપમાવસેન દસ્સિતં. ઇદાનિ તબ્બિસિટ્ઠકાલદ્ધાનવસેન અસ્સાસપસ્સાસાનં દીઘરસ્સતં ઉપમેય્યવસેન વિભાવેતું એવન્તિઆદિ વુત્તં. ચુણ્ણવિચુણ્ણા અનેકકલાપભાવેન. એત્થ ચ હત્થિઆદિસરીરે સુનખાદિસરીરે ચ અસ્સાસપસ્સાસાનં દેસદ્ધાનવિસિટ્ઠકાલદ્ધાનવસેનેવ દીઘરસ્સતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા અત્તભાવસઙ્ખાતં દીઘં અદ્ધાનં સણિકં પૂરેત્વાતિઆદિવચનતો. તેસન્તિ સત્તાનં. તેતિ અસ્સાસપસ્સાસા. ઇત્તરમદ્ધાનન્તિ અપ્પકં કાલં. નવહાકારેહીતિ ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ પુબ્બેનાપરં અલદ્ધવિસેસસ્સ કેવલં અદ્ધાનવસેન આદિતો વુત્તા તયો આકારા, તે ચ કસ્સચિ અસ્સાસોવ, કસ્સચિ પસ્સાસોવ, કસ્સચિ તદુભયમ્પિ ઉપટ્ઠાતીતિ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં વસેન વુત્તા, તથા છન્દવસેન તયો, તથા પામોજ્જવસેનાતિ ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ. એકેનાકારેનાતિ દીઘં અસ્સાસાદીસુ એકેનાકારેન.

અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ દીઘે ઓકાસદ્ધાનસઙ્ખાતે અત્તભાવે કાલદ્ધાનેપિ વા, એવં ઉપરિ ઇત્તરસઙ્ખાતેતિ એત્થાપિ. છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહન્તિયા લદ્ધસ્સાદત્તા તત્થ સાતિસયો કત્તુકામતાલક્ખણો કુસલચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. છન્દવસેનાતિ તથાપવત્તછન્દસ્સ વસેન. પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં સુખુમતરભાવે આરમ્મણસ્સ સન્તતરતાય, કમ્મટ્ઠાનસ્સ ચ વીથિપટિપન્નતાય ભાવનાચિત્તસહગતો પમોદો ખુદ્દકાદિભેદા તરુણા પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તં વિવત્તતીતિ પટિભાગનિમિત્તે ઉપ્પન્ને પકતિઅસ્સાસપસ્સાસતો ચિત્તં નિવત્તતિ. ઉપેક્ખા સણ્ઠાતીતિ તસ્મિં પટિભાગનિમિત્તે ઉપચારપ્પનાભેદે સમાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને પુન ઝાનનિબ્બત્તનત્થં બ્યાપારાભાવતો અજ્ઝુપેક્ખનં હોતિ, સા પનાયં ઉપેક્ખા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા. અનુપસ્સનાઞાણન્તિ સમથવસેન નિમિત્તસ્સ અનુપસ્સના, વિપસ્સનાવસેન અસ્સાસપસ્સાસમુખેન તન્નિસ્સયનામરૂપસ્સ અનુપસ્સના ચ ઞાણં. કાયો ઉપટ્ઠાનન્તિ અસ્સાસપસ્સાસસઙ્ખાતો કાયો ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ એત્થ સતીતિ ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ, સતિ પન સરસતો ઉપતિટ્ઠનટ્ઠેન સરણટ્ઠેન ચ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ. તેન વુચ્ચતીતિઆદીસુ યા અયં યથાવુત્તઅસ્સાસપસ્સાસકાયે, તન્નિસ્સયભૂતે કરજકાયે ચ કાયસ્સેવ અનુપસ્સના નિચ્ચાદિભાવં વા ઇત્થિપુરિસસત્તજીવાદિભાવં વા અનનુપસ્સિત્વા અસ્સાસપસ્સાસકાયમત્તસ્સેવ અનિચ્ચાદિભાવસ્સ ચ અનુપસ્સના, તાય કાયાનુપસ્સનાય સતિસઙ્ખાતસ્સ પટ્ઠાનસ્સ ભાવના વડ્ઢના કાયે કાયાનુપસ્સના સતિપટ્ઠાનભાવનાતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

ઇત્તરવસેનાતિ પરિત્તકાલવસેન. તાદિસોતિ દીઘો રસ્સો ચ. વણ્ણાતિ દીઘાદિઆકારા. નાસિકગ્ગેવ ભિક્ખુનોતિ નાસિકગ્ગે વા, વા-સદ્દેન ઉત્તરોટ્ઠે વાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન સબ્બં અસ્સાસપસ્સાસકાયં વિદિતં પાકટં કરિસ્સામી’’તિ પુબ્બે પવત્તઆભોગવસેન પચ્છા તથા સમુપ્પન્નેન ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન તં અસ્સાસપસ્સાસકાયં એવં વિદિતં પાકટં કરોન્તો અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ, તસ્મા એવંભૂતો સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ નામ, ન પન ‘‘અનાગતે એવં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તનમત્તેન સો એવં વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. તથાભૂતસ્સાતિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તસ્સ. સંવરોતિ સતિ વીરિયમ્પિ વા. ન અઞ્ઞં કિઞ્ચીતિ સબ્બકાયં વિદિતં કરિસ્સામીતિઆદિકં પુબ્બાભોગં સન્ધાય વદતિ. ઞાણુપ્પાદનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન કાયસઙ્ખારપસ્સમ્ભનપીતિપટિસંવેદનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. કાયસઙ્ખારન્તિ અસ્સાસપસ્સાસં. સો હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનોપિ સમાનો કરજકાયપટિબદ્ધવુત્તિતાય તેન સઙ્ખરીયતીતિ કાયસઙ્ખારોતિ વુચ્ચતિ. અપરિગ્ગહિતકાલેતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અનારદ્ધકાલે, તદારમ્ભત્થાય કાયચિત્તાનમ્પિ અપરિગ્ગહિતકાલેતિ અત્થો. નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાયાતિ હિ ઇમિના કાયપરિગ્ગહો, પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ ઇમિના ચિત્તપરિગ્ગહો વુત્તો. અધિમત્તન્તિ બલવં ઓળારિકં, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. કાયસઙ્ખારો હિ અધિપ્પેતો. અધિમત્તં હુત્વા પવત્તતીતિ કિરિયાવિસેસનં વા એતં. સબ્બેસંયેવાતિ ઉભયેસમ્પિ.

મહાભૂતપરિગ્ગહે સુખુમોતિ ચતુધાતુમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં સન્ધાય વુત્તં. લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાયાતિ કલાપસમ્મસનમાહ. નિબ્બિદાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય બલવવિપસ્સના, તતો ઓરં દુબ્બલવિપસ્સના. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ અપરિગ્ગહિતકાલેતિઆદિના સમથનયે વુત્તનયેન.

ચોદનાસોધનાહીતિ અનુયોગપરિહારેહિ. કથન્તિઆદિ પટિસમ્ભિદાપાળિ, તત્થ કથં સિક્ખતીતિ સમ્બન્ધો. ઇતિ કિરાતિઆદિ ચોદકવચનં. ઇતિ કિરાતિ એવઞ્ચેતિ અત્થો. અસ્સાસપસ્સાસો સબ્બથા અભાવં ઉપનેતિ ચેતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. વાતૂપલદ્ધિયાતિ અસ્સાસપસ્સાસવાતસ્સ અભાવેન તબ્બિસયાય ઉપલદ્ધિયા ભાવનાચિત્તસ્સ ઉપ્પાદો વડ્ઢિ ચ ન હોતીતિ અત્થો. ન ચ નન્તિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં. પુન ઇતિ કિરાતિઆદિ યથાવુત્તાય ચોદનાય વિસ્સજ્જના, તત્થ ઇતિ કિર સિક્ખતીતિ મયા વુત્તાકારેન યદિ સિક્ખતીતિ અત્થો. પભાવના હોતીતિ યદિપિ ઓળારિકા કાયસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, સુખુમા પન અત્થેવાતિ ભાવનાયપિ વડ્ઢિ હોતેવાતિ અધિપ્પાયો. કંસેતિ કંસભાજને. નિમિત્તન્તિ નિમિત્તસ્સ, તેસં સદ્દાનં પવત્તિઆકારસ્સાતિ અત્થો. સુખુમકા સદ્દાતિ અનુરવે આહ. સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણતાપીતિ સુખુમો સદ્દોવ નિમિત્તં તદારમ્મણતાયપિ.

આભિસમાચારિકસીલન્તિ એત્થ અભિસમાચારોતિ ઉત્તમસમાચારો, તદેવ આભિસમાચારિકં સીલં, ખન્ધકવત્તપરિયાપન્નસ્સ સીલસ્સેતં અધિવચનં. અહં સીલં રક્ખામીતિ ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નં સીલં સન્ધાય વુત્તં. આવાસોતિ આવાસપલિબોધો. કુલન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કમ્મન્તિ નવકમ્મં. ઇદ્ધીતિ પોથુજ્જનિકા ઇદ્ધિ, સા વિપસ્સનાય પલિબોધો. સો ઉપચ્છિન્દિતબ્બોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૧) વુત્તેન તસ્સ તસ્સ પલિબોધસ્સ ઉપચ્છેદપ્પકારેન ઉપચ્છિન્દિતબ્બો. યોગાનુયોગોતિ યોગસ્સ ભાવનાય અનુયુઞ્જનં. અટ્ઠતિંસારમ્મણેસૂતિ આલોકાકાસકસિણદ્વયં વજ્જેત્વા પાળિયં આગતાનં અટ્ઠન્નં કસિણાનં વસેન વુત્તં, ચત્તારીસઞ્ઞેવ પન કમ્મટ્ઠાનાનિ. યથાવુત્તેનેવ નયેનાતિ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનત્તાતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. ઇમિનાવ કમ્મટ્ઠાનેનાતિ ઇમિના આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનેન. મહાહત્થિપથં નીહરન્તો વિયાતિ કમ્મટ્ઠાનવીથિં મહાહત્થિમગ્ગં કત્વા દસ્સેન્તો વિય.

વુત્તપ્પકારમાચરિયન્તિ ‘‘ઇમિનાવ કમ્મટ્ઠાનેન ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સા’’તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારં આચરિયં. ‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૩૭; નેત્તિ. ૧૧૩; મિ. પ. ૬.૧.૧૦) વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૨) વુત્તપ્પકારમાચરિયન્તિપિ વદન્તિ. પઞ્ચસન્ધિકન્તિ પઞ્ચપબ્બં, પઞ્ચભાગન્તિ અત્થો. કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનન્તિ કમ્મટ્ઠાનગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનં. તદત્થપરિપુચ્છા કમ્મટ્ઠાનસ્સ પરિપુચ્છા, તત્થ સંસયપરિપુચ્છા વા. કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપટ્ઠાનન્તિ એવં ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ એવમિધ નિમિત્તં ઉપતિટ્ઠતીતિ ઉપધારણં. તથા કમ્મટ્ઠાનપ્પના એવં ઝાનમપ્પેતીતિ. કમ્મટ્ઠાનસ્સ લક્ખણન્તિ ગણનાનુબન્ધનાફુસનાનં વસેન ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઠપનાવસેન મત્થકપ્પત્તિ ઇધ ભાવનાતિ કમ્મટ્ઠાનસભાવસ્સ સલ્લક્ખણં, તેનાહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસભાવૂપધારણન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ.

અટ્ઠારસસેનાસનદોસવિવજ્જિતન્તિ મહત્તં નવત્તં જિણ્ણત્તં પન્થનિસ્સિતત્તં સોણ્ડિપણ્ણપુપ્ફફલયુત્તતા પત્થનીયતા નગરદારુખેત્તસન્નિસ્સિતતા વિસભાગાનં પુગ્ગલાનં અત્થિતા પટ્ટનસન્નિસ્સિતતા પચ્ચન્તસન્નિસ્સિતતા રજ્જસીમસન્નિસ્સિતતા અસપ્પાયતા કલ્યાણમિત્તાનં અલાભોતિ ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ સેનાસનદોસેહિ વિવજ્જિતં. પઞ્ચસેનાસનઙ્ગસમન્નાગતન્તિ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, સેનાસનં નાતિદૂરં હોતિ નાચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નં દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા, તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ …પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧) –

એવં ભગવતા વુત્તેહિ પઞ્ચહિ સેનાસનઙ્ગેહિ સમન્નાગતં, એત્થ ચ નાતિદૂરતાદિ એકં, દિવા અપ્પાકિણ્ણતાદિ એકં, અપ્પડંસાદિતા એકં, ચીવરાદિલાભો એકં, થેરાનં ભિક્ખૂનં નિવાસો એકન્તિ એવં પઞ્ચઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેનાતિ દીઘાનં કેસાદીનં હરણેન પત્તચીવરાદીનં પચનતુન્નકરણરજનાદિકરણેહિ ચ ઉપચ્છિન્ના ખુદ્દકા પલિબોધા યેન, તેન. ભત્તસમ્મદન્તિ ભોજનનિમિત્તં પરિસ્સમં. આચરિયતો ઉગ્ગહો આચરિયુગ્ગહો, સબ્બોપિ કમ્મટ્ઠાનવિધિ, ન પુબ્બે વુત્તઉગ્ગહમત્તં, તતો. એકપદમ્પીતિ એકકોટ્ઠાસમ્પિ.

અનુવહનાતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુગમનવસેન સતિયા નિરન્તરં અનુપ્પવત્તના. યસ્મા પન ગણનાદિવસેન વિય ફુસનાવસેન વિસું મનસિકારો નત્થિ, ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાને એવ ગણનાદિ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતું ઇધ ફુસનાગહણન્તિ દીપેન્તો ‘‘ફુસનાતિ ફુટ્ઠટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. ઠપનાતિ સમાધાનં, સમાધિપ્પધાના પન અપ્પનાતિ આહ ‘‘ઠપનાતિ અપ્પના’’તિ. અનિચ્ચતાદીનં લક્ખણતો સલ્લક્ખણા વિપસ્સના. પવત્તતો નિમિત્તતો ચ વિનિવટ્ટનતો વિનિવટ્ટના મગ્ગો. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભાવતો પારિસુદ્ધિ ફલં. તેસન્તિ વિનિવટ્ટનાપારિસુદ્ધીનં. ખણ્ડન્તિ ‘‘એકં તીણિ પઞ્ચા’’તિ એકન્તરિકાદિભાવેન ગણનાય ખણ્ડનં. અથ વા ખણ્ડન્તિ અન્તરન્તરા કતિપયકાલં અગણેત્વા પુન ગણનવસેન અન્તરા ઓધિપરિચ્છેદો ન દસ્સેતબ્બો. તથા ખણ્ડં દસ્સેન્તસ્સ હિ ‘‘કમ્મટ્ઠાનનિન્નં પવત્તતિ નુ ખો મે ચિત્તં, નો’’તિ વીમંસુપ્પત્તિયા વિક્ખેપો હોતિ, તેનાહ સિખાપ્પત્તં નુ ખો મેતિઆદિ, ઇદઞ્ચ એવં ખણ્ડં દસ્સેત્વા ચિરતરં ગણનાય મનસિકરોન્તસ્સ વસેન વુત્તં. સો હિ તથા લદ્ધં અવિક્ખેપમત્તં નિસ્સાય એવં મઞ્ઞેય્ય. યો ઉપટ્ઠાતિ, તં ગહેત્વાતિ ઇદં અસ્સાસપસ્સાસેસુ યસ્સ એકોવ પઠમં ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં, યસ્સ પન ઉભોપિ ઉપટ્ઠહન્તિ, તેન ઉભયમ્પિ ગહેત્વા ગણિતબ્બં. યો ઉપટ્ઠાતીતિ ઇમિનાવ દ્વીસુ નાસાપુટવાતેસુ યો પાકટો હોતિ, સો ગહેતબ્બોતિ અયમ્પિ અત્થો દીપિતોતિ ગહેતબ્બં. પઠમં એકેકસ્મિં ઉપટ્ઠિતેપિ ઉપલક્ખેત્વા ગણન્તસ્સેવ કમેન ઉભોપિ પાકટા હોન્તીતિ આહ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હોન્તી’’તિ. એવં સીઘં સીઘં ગણેતબ્બમેવાતિ સમ્બન્ધો. એવં સીઘગણનારમ્ભસ્સ ઓકાસં દસ્સેતું ઇમસ્સાપિ પુરિમનયેન ગણયતોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુરિમનયેનાતિ દન્ધગણનાય, પાકટા હુત્વાતિ ઇમિના દન્ધગણનાય આરદ્ધકાલે ચિત્તસ્સ અવિસદતાય સુખુમસ્સાસાદીનં અપાકટતં, પચ્છા વિસદકાલે પાકટતઞ્ચ તેસુ ચ પાકટેસુ દન્ધગણનં પહાય સીઘગણના કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. સીઘગણનાય નિપ્પરિયાયતો નિરન્તરપ્પવત્તિ અપ્પનાવીથિયમેવ, ન કામાવચરે ભવઙ્ગન્તરિકત્તાતિ આહ ‘‘નિરન્તરપ્પવત્તં વિયા’’તિ. પુરિમનયેનેવાતિ સીઘગણનાય. અન્તો પવિસન્તં વાતં મનસિકરોન્તો અન્તો ચિત્તં પવેસેતિ નામ.

એતન્તિ એતં અસ્સાસપસ્સાસજાતં. અનુગમનન્તિ ફુટ્ઠટ્ઠાને મનસિકરણમેવ, ન અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુવત્તનં, તેનાહ – ‘‘તઞ્ચ ખો ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનુગમનવસેના’’તિ. ફુસનાઠપનાવસેન વિસું મનસિકારો નત્થીતિ ઇમિના યથા ગણનાય ફુસનાય ચ મનસિકરોતિ, એવં અનુબન્ધનં વિના કેવલં ઠપનાય ચ ફુસનાય ચ મનસિકારોપિ નત્થીતિ દસ્સેન્તેન ગણનં પટિસંહરિત્વા યાવ અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, તાવ અનુબન્ધનાય ચ ફુસનાય ચ મનસિકરોતિ, અપ્પનાય પન ઉપ્પન્નાય અનુબન્ધનાય ઠપનાય ચ મનસિકરોતિ નામાતિ દીપિતં હોતિ, અટ્ઠકથાયં પન અનુબન્ધનાય વિના ઠપનાય મનસિકારો નત્થીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનુબન્ધનાય ચ ફુસનાય ચ ઠપનાય ચ મનસિકરોતીતિ વુચ્ચતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. યા અચ્ચન્તાય ન મિનોતિ ન વિનિચ્છનતિ, સા માનસ્સ સમીપેતિ ઉપમાનં સિદ્ધસાદિસેન સાધ્યસાધનં યથા ગો વિય ગવયોતિ. પઙ્ગુળોતિ પીઠસપ્પી. દોલાતિ પેઙ્ખોલો. કીળતન્તિ કીળન્તાનં. ઉપનિબન્ધનત્થમ્ભમૂલેતિ નાસિકગ્ગં મુખનિમિત્તઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. આદિતો પભુતીતિ ઉપમેય્યત્થદસ્સનતો પટ્ઠાય. નિમિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધનનિમિત્તં નાસિકગ્ગં, મુખનિમિત્તં વા. અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સાતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં એકક્ખણે અપ્પવત્તનતો એકસ્સ ચિત્તસ્સ તયોપિ આરમ્મણં ન હોન્તિ, નિમિત્તેન સહ અસ્સાસો પસ્સાસો વાતિ દ્વેયેવ એકક્ખણે આરમ્મણં હોન્તીતિ અત્થો. અજાનતો ચ તયો ધમ્મેતિ નિમિત્તં અસ્સાસો પસ્સાસોતિ ઇમે તયો ધમ્મે આરમ્મણકરણવસેન અવિન્દન્તસ્સ, ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો, તેન એવઞ્ચ સતિ અયં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોતિ બ્યતિરેકં દસ્સેતિ. ભાવનાતિ આનાપાનસ્સતિભાવના.

કથં ઇમે…પે… વિસેસમધિગચ્છતીતિ ઇદં પરિહારગાથાય વુત્તમેવત્થં કકચોપમાય (મ. નિ. ૧.૨૨૨ આદયો) વિવરિતું પુચ્છાઠપનં. તત્થ કથં-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો ‘‘કથમિમે અવિદિતા…પે… કથં વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ. પધાનન્તિ ભાવનાનિપ્ફાદકં વીરિયં. પયોગન્તિ નીવરણવિક્ખમ્ભકં ભાવનાનુયોગં. વિસેસન્તિ અરહત્તપરિયોસાનવિસેસં. પધાનન્તિ રુક્ખસ્સ છેદનવીરિયં. પયોગન્તિ તસ્સેવ છેદનકકિરિયં. કિઞ્ચાપેત્થ ‘‘વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ ઉપમાયં ન વુત્તં, તથાપિ અત્થતો યોજેતબ્બમેવ. યથા રુક્ખોતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વાતિ દીઘનાસિકો નાસિકગ્ગે, ઇતરો મુખં નિમિયતિ છાદિયતિ એતેનાતિ મુખનિમિત્તન્તિ લદ્ધનામે ઉત્તરોટ્ઠે.

ઇદં પધાનન્તિ યેન વીરિયારમ્ભેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ ભાવનાકમ્મસ્સ અરહં ઇધ પધાનન્તિ ફલેન હેતું દસ્સેતિ. ઉપક્કિલેસાતિ નીવરણા. વિતક્કાતિ કામવિતક્કાદિમિચ્છાવિતક્કા, નીવરણપ્પહાનેન વા પઠમજ્ઝાનાધિગમં દસ્સેત્વા વિતક્કૂપસમાપદેસેન દુતિયજ્ઝાનાદીનમધિગમમાહ. અયં પયોગોતિ અયં ઝાનાધિગમસ્સ હેતુભૂતો કમ્મટ્ઠાનાનુયોગસઙ્ખાતો પયોગો. સંયોજના પહીયન્તીતિ દસપિ સંયોજનાનિ મગ્ગપઅપાટિયા સમુચ્છેદવસેન પહીયન્તિ. બ્યન્તી હોન્તીતિ તથા સત્તપિ અનુસયા ભઙ્ગમત્તસ્સપિ અનવસેસતો વિગતન્તા હોન્તિ. અયં વિસેસોતિ ઇમં સમાધિં નિસ્સાય અનુક્કમેન લબ્ભમાનો અયં સંયોજનપ્પહાનાદિકો ઇમસ્સ સમાધિસ્સ વિસેસોતિ અત્થો. એવં ઇમે તયો ધમ્માતિઆદિ નિગમનવચનં. પરિપુણ્ણાતિ સોળસન્નં વત્થૂનં પારિપૂરિયા સબ્બસો પુણ્ણા. અનુપુબ્બન્તિ અનુક્કમેન. પરિચિતાતિ પરિચિણ્ણા. ઇમં લોકન્તિ ખન્ધાદિલોકં પઞ્ઞાપભાસેન પભાસેતિ.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઠાને. અસ્સાતિ ઉપમાભૂતસ્સ કકચસ્સ. આનયને પયોજનન્તિ યોજેતબ્બં. નિમિત્તન્તિ પટિભાગનિમિત્તં. અવસેસઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતાતિ વિતક્કાદિઅવસેસઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતાતિ વદન્તિ. વિચારાદીહીતિ પન વત્તબ્બં નિપ્પરિયાયેન વિતક્કસ્સ અપ્પનાભાવતો. સો હિ ‘‘અપ્પના બ્યપ્પના’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. એવઞ્હિ સતિ અવસેસ-સદ્દો ઉપપન્નો હોતિ, વિતક્કસમ્પયોગતો વા ઝાનઙ્ગેસુ પધાનભૂતો સમાધિ અપ્પનાતિ કત્વા ‘‘અવસેસઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતા અપ્પનાસઙ્ખાતા ઠપના ચ સમ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. કસ્સચિ પન ગણનાવસેનેવ મનસિકારકાલતો પભુતીતિ એત્થ ‘‘અનુક્કમતો…પે… પત્તં વિય હોતી’’તિ ઉપરિ વક્ખમાનો ગન્થો પુરાણપોત્થકેસુ દિસ્સતિ, તસ્મા અયં પાઠો એત્થાપિ લિખિતબ્બો, લેખકાનં પન દોસેન ગળિતોતિ વેદિતબ્બો.

ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે નિરુદ્ધેતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તનયમ્પિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તસ્સ કાયસઙ્ખારસ્સ વિચયનવિધિં દસ્સેતું આનીતં. દેસતોતિ પુબ્બે ફુસનવસેન ગહિતટ્ઠાનતો. નિમિત્તં પટ્ઠપેતબ્બન્તિ પુબ્બે ગહિતાકારનિમિત્તગ્ગાહિકા સઞ્ઞા ફુસનટ્ઠાને પટ્ઠપેતબ્બા. ઇમમેવ હિ અત્થવસન્તિ ઇમં અનુપટ્ઠહન્તસ્સ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનવિધિસઙ્ખાતં કારણં પટિચ્ચ. ઇતોતિ આનાપાનકમ્મટ્ઠાનતો. ગરુકતા ચ ભાવનાદુક્કરતાયાતિ આહ ‘‘ગરુકભાવન’’ન્તિ. ચરિત્વાતિ ગોચરં ગહેત્વા. નિમિત્તન્તિ ઉગ્ગહનિમિત્તં, પટિભાગનિમિત્તં વા. ઉભયમ્પિ હિ ઇધ એકજ્ઝં વુત્તં. તથા હિ તૂલપિચુઆદિઉપમત્તયં ઉગ્ગહે યુજ્જતિ, સેસં ઉભયત્થ.

તારકરૂપં વિયાતિ તારકાય સરૂપં વિય. સઞ્ઞાનાનતાયાતિ નિમિત્તુપટ્ઠાનતો પુબ્બે પવત્તસઞ્ઞાનં નાનતાય. સઞ્ઞજન્તિ ભાવનાસઞ્ઞાય પરિકપ્પિતં, ન ઉપ્પાદિતં અવિજ્જમાનત્તા, તેનાહ ‘‘નાનતો ઉપટ્ઠાતી’’તિ. એવં હોતીતિ ભાવનમનુયુત્તસ્સ એવં ઉપટ્ઠાતિ. એવન્તિ એવં સતિ, યથાવુત્તનયેન નિમિત્તે એવ ચિત્તસ્સ ઠપને સતીતિ અત્થો. ઇતો પભુતીતિ ઇતો પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય. નિમિત્તેતિ પટિભાગનિમિત્તે. ઠપયન્તિ ઠપનાવસેન ચિત્તં ઠપન્તો. નાનાકારન્તિ ‘‘ચત્તારો વણ્ણા’’તિ એવં વુત્તં નાનાકારં. વિભાવયન્તિ વિભાવેન્તો અન્તરધાપેન્તો. નિમિત્તુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય હિ તે આકારા અમનસિકરોતો અન્તરહિતા વિય હોન્તિ. અસ્સાસપસ્સાસેતિ અસ્સાસે પસ્સાસે ચ યો નાનાકારો, તં વિભાવયં અસ્સાસપસ્સાસસમ્ભૂતે વા નિમિત્તે ચિત્તં ઠપયં સકં ચિત્તં નિબન્ધતિ નામાતિ યોજના. કેચિ પન વિભાવયન્તિ એતસ્સ વિભાવેન્તો વિદિતં પાકટં કરોન્તોતિ અત્થં વદન્તિ, તં પુબ્બભાગવસેન યુજ્જેય્ય. અયઞ્હેત્થ અત્થો – અસ્સાસપસ્સાસે નાનાકારં વિભાવેન્તો પજાનન્તો તત્થ યં લદ્ધં નિમિત્તં, તસ્મિં ચિત્તં ઠપેન્તો અનુક્કમેન સકં ચિત્તં નિબન્ધતિ અપ્પેતીતિ.

કિલેસાતિ અવસેસકિલેસા. સન્નિસિન્નાયેવાતિ અલદ્ધનીવરણસહાયા ઓલીનાયેવ. ઉપચારભૂમિયન્તિ ઉપચારાવત્થાયં. લક્ખણતોતિ વિક્ખમ્ભનાદિસભાવતો વા અનિચ્ચાદિસભાવતો વા. ગોચરોતિ ભિક્ખાચારગામો. યત્થ દુલ્લભા સપ્પાયભિક્ખા, સો અસપ્પાયો, ઇતરો સપ્પાયો. ભસ્સન્તિ દસકથાવત્થુનિસ્સિતં ભસ્સં, તં સપ્પાયં, ઇતરમસપ્પાયં. સેસેસુ આવાસાદીસુ યત્થ યત્થ અસમાહિતં ચિત્તં સમાધિયતિ, તં તં સપ્પાયં, ઇતરમસપ્પાયન્તિ ગહેતબ્બં. યસ્સ પન એવં સત્તવિધં અસપ્પાયં વજ્જેત્વા સપ્પાયમેવ સેવન્તસ્સપિ અપ્પના ન હોતિ, તેન સમ્પાદેતબ્બં દસવિધં અપ્પનાકોસલ્લં દસ્સેન્તો વત્થુવિસદકિરિયાતિઆદિમાહ. તત્થ વત્થુવિસદકિરિયા નામ કેસનખચ્છેદનાદીહિ અજ્ઝત્તિકસ્સ સરીરવત્થુસ્સ, ચીવરસેનાસનાદિધોવનપરિકમ્માદીહિ બાહિરવત્થુસ્સ ચ વિસદભાવકરણં. એવઞ્હિ ઞાણમ્પિ વિસદકિચ્ચનિપ્ફત્તિકરં હોતિ. ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા નામ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં સમભાવકરણં. નિમિત્તકુસલતા નામ ભાવનાય લદ્ધનિમિત્તસ્સ રક્ખણકોસલ્લં. યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બન્તિઆદીસુ યસ્મિં સમયે ચિત્તં અચ્ચારદ્ધતાદીહિ કારણેહિ ઉદ્ધતતાય નિગ્ગહેતબ્બં, તદા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો તયો અભાવેત્વા પસ્સદ્ધાદીનં તિણ્ણં ભાવનેન ચિત્તસ્સ નિગ્ગણ્હના હોતિ. યદાસ્સ ચિત્તં અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ લીનતાય પગ્ગહેતબ્બં, તદા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો તયો અભાવેત્વા ધમ્મવિચયાદીનં તિણ્ણં ભાવનેન ચિત્તસ્સ પગ્ગણ્હનં હોતિ. યદાસ્સ પઞ્ઞાપયોગમન્દતાદીહિ નિરસ્સાદં ચિત્તં હોતિ, તદા તસ્સ ચિત્તસ્સ અટ્ઠસંવેગવત્થુપચ્ચવેક્ખણાદિના (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૪૧૮) સમ્પહંસનસઙ્ખાતા સંવેજના હોતિ. યદા પનસ્સ એવં પટિપજ્જનતો અલીનં અનુદ્ધતં અનિરસ્સાદં આરમ્મણે સમપ્પવત્તં સમથવીથિપટિપન્નઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, તદા તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ અબ્યાપારતાસમાપજ્જનેન અજ્ઝુપેક્ખના હોતિ.

તદધિમુત્તતા નામ સમાધિઅધિમુત્તતા, સમાધિનિન્નપોણપબ્ભારતાતિ અત્થો. એત્થાતિ એતિસ્સં કાયાનુપસ્સનાયં.

પારિસુદ્ધિં પત્તુકામોતિ ફલં અધિગન્તુકામો સમાપજ્જિતુકામો ચ. તત્થ સલ્લક્ખણાવિવટ્ટનાવસેન પઠમં મગ્ગાનન્તરફલં અધિગન્તુકામો. તતો પરં સલ્લક્ખણવસેન ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિતુકામોપીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. આવજ્જનસમાપજ્જન…પે… વસિપ્પત્તન્તિ એત્થ પટિલદ્ધઝાનતો વુટ્ઠાય વિતક્કાદીસુ ઝાનઙ્ગેસુ એકેકં આવજ્જયતો ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં વિતક્કાદીસુ યથાવજ્જિતઝાનઙ્ગારમ્મણાનિ કામાવચરજવનાનિ ભવઙ્ગન્તરિતાનિ યદા નિરન્તરં પવત્તન્તિ, અથસ્સ આવજ્જનવસી સિદ્ધા હોતિ. તં પન ઝાનં સમાપજ્જિતુકામતાનન્તરં સીઘં સમાપજ્જનસમત્થતા સમાપજ્જનવસી નામ. અચ્છરામત્તં વા દસચ્છરામત્તં વા ખણં ઝાનં ઠપેતું સમત્થતા અધિટ્ઠાનવસી નામ. તથેવ લહું ખણં ઝાનસમઙ્ગી હુત્વા ઝાનતો ભવઙ્ગુપ્પત્તિવસેન વુટ્ઠાતું સમત્થતા વુટ્ઠાનવસી નામ. ‘‘એત્તકમેવ ખણં સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ, ‘‘એત્તકમેવ ખણં ઝાનસમઙ્ગી હુત્વા ઝાનતો વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ચ પવત્તપુબ્બપરિકમ્મભેદેનેત્થ અધિટ્ઠાનવુટ્ઠાનવસિયો ભિન્ના, ન સરૂપભેદેન, યા ‘‘સમાપત્તિકુસલતા, વુટ્ઠાનકુસલતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પચ્ચવેક્ખણવસી પન આવજ્જનવસિયા એવ વુત્તા. પચ્ચવેક્ખણવીથિયઞ્હિ સીઘં આવજ્જનુપ્પત્તિયા આવજ્જનવસી તદનન્તરાનં જવનાનં સમુપ્પત્તિયા પચ્ચવેક્ખણવસીતિ આવજ્જનવસીસિદ્ધિયાવ પચ્ચવેક્ખણવસી સિદ્ધા એવ હોતીતિ વેદિતબ્બા. ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગહેત્વાતિ ઝાનચિત્તસમ્પયુત્તાનિ ઝાનઙ્ગાનિ લક્ખણાદિવસેન પરિગ્ગહેત્વા. તેસઞ્ચ નિસ્સયન્તિ તેસં વત્થુનિસ્સયાનં ભૂતાનં નિસ્સયં. ઇદઞ્ચ કરજકાયસ્સ વત્થુદસકસ્સ ભૂતનિસ્સયત્તા સુત્તન્તનયેન વુત્તં, ન પટ્ઠાનનયેન. ન હિ કલાપન્તરગતાનિ ભૂતાનિ કલાપન્તરગતાનં ભૂતાનં નિસ્સયપચ્ચયા હોન્તિ, સુત્તન્તનયેન પન ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બાનિ. પટ્ઠાને હિ અસઙ્ગહિતા સબ્બે પચ્ચયા સુત્તન્તિકનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયે સઙ્ગય્હન્તીતિ વેદિતબ્બં. તંનિસ્સિતરૂપાનીતિ ઉપાદારૂપાનિ. યથાપરિગ્ગહિતરૂપવત્થુદ્વારારમ્મણં વાતિ એત્થ યથાપરિગ્ગહિતકેસાદિરૂપારમ્મણં તતો પુબ્બે વુત્તનયવત્થારમ્મણઞ્ચ તન્નિસ્સયકરજકાયપઅગ્ગહમુખેન ઉપટ્ઠિતચક્ખાદિદ્વારઞ્ચ સસમ્પયુત્તધમ્મવિઞ્ઞાણં વાતિ યોજેતબ્બં. કમ્મારગગ્ગરીતિ કમ્મારાનં અગ્ગિધમનભસ્તા. તજ્જન્તિ તદનુરૂપં. તસ્સાતિ નામરૂપસ્સ. તં દિસ્વાતિ અવિજ્જાતણ્હાદિપચ્ચયં દિસ્વા. કઙ્ખં વિતરતીતિ અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનન્તિઆદિનયપ્પવત્તં (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) સોળસવત્થુકં વિચિકિચ્છં અતિક્કમતિ. કલાપસમ્મસનવસેનાતિ યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૬૧; ૩.૮૬, ૮૯; અ. નિ. ૪.૧૮૧) પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અતીતાદિકોટ્ઠાસં એકેકકલાપતો ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસનં કલાપસમ્મસનં, તસ્સ વસેન. પુબ્બભાગેતિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિપરિયાપન્નાય ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય પુબ્બભાગે. ઓભાસાદયોતિ ઓભાસો ઞાણં પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપેક્ખા ઉપટ્ઠાનં નિકન્તિ ચ. તત્થ અધિમોક્ખોતિ સદ્ધા. ઉપટ્ઠાનન્તિ સતિ. ઉપેક્ખાતિ તત્રમજ્ઝત્તતા. એત્થ ચ ઓભાસાદયો નવ નિકન્તિસઙ્ખાતતણ્હુપક્કિલેસવત્થુતાય ઉપક્કિલેસા વુત્તા, નિકન્તિ પન ઉપક્કિલેસતાય તબ્બત્થુતાય ચ. નિબ્બિન્દન્તો આદીનવાનુપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાય નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નિબ્બિન્દન્તો. મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાનુપસ્સનાસઙ્ખારુપેક્ખાનુલોમઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઉપ્પન્નગોત્રભુઞાણાનન્તરં ઉપ્પન્નેન મગ્ગઞાણેન સબ્બસઙ્ખારેસુ વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો. ફલક્ખણે હિ વિમુત્તો નામ વુચ્ચતિ, મગ્ગક્ખણે વિમુચ્ચન્તોતિ. એકૂનવીસતિભેદસ્સાતિ ચતુન્નં મગ્ગવીથીનં અનન્તરં પચ્ચેકં ઉપ્પજ્જન્તસ્સ મગ્ગફલનિબ્બાનપહીનાવસિટ્ઠકિલેસાનં પઞ્ચન્નં પચ્ચવેક્ખિતબ્બાનં વસેન એકૂનવીસતિભેદસ્સ. અરહતો હિ અવસિટ્ઠકિલેસાભાવેન એકૂનવીસતિતા. અસ્સાતિ આનાપાનકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ.

સપ્પીતિકે દ્વે ઝાનેતિ પીતિસહગતાનિ ચતુક્કનયે દ્વે પઠમદુતિયજ્ઝાનાનિ. તસ્સાતિ તેન યોગિના. સમાપત્તિક્ખણેતિ સમાપન્નક્ખણે. આરમ્મણતોતિ પટિભાગારમ્મણગ્ગહણમુખેન પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. આરમ્મણે હિ વિદિતે તબ્બિસયા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સયં અત્તનો પટિસંવિદિતા નામ હોતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ પચ્છા ગહણે સન્દેહાભાવતો. વિપસ્સનાક્ખણેતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય વિસયતો દસ્સનક્ખણે. એવં પીતિં અનિચ્ચાદિવસેન ગહણમેવ અસમ્મોહતો પીતિપટિસંવેદનં નામ.

દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘસ્સ અસ્સાસસ્સ આરમ્મણભૂતસ્સ વસેન, પજાનતો સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતોતિ ઝાનપરિયાપન્નં અવિક્ખેપાપન્નં નામ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં તંસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય પજાનતો. યથેવ હિ આરમ્મણમુખેન પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, એવં તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ પટિસંવિદિતા એવ હોન્તીતિ. સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતીતિ દીઘં અસ્સાસવસેન ઝાનસમ્પયુત્તા સતિ તસ્સ આરમ્મણે ઉપટ્ઠિતા તદારમ્મણજ્ઝાનેપિ ઉપટ્ઠિતા નામ હોતીતિ. દીઘં પસ્સાસવસેનાતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એવં દસ્સિતં પીતિપટિસંવેદનં આરમ્મણતો અસમ્મોહતો ચ વિભાગતો દસ્સેતું આવજ્જતોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ આવજ્જતોતિ ઝાનં આવજ્જન્તસ્સ. સા પીતીતિ સા ઝાનપરિયાપન્ના પીતિ. જાનતોતિ સમાપન્નક્ખણે આરમ્મણમુખેન જાનતો, તસ્સ સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. પસ્સતોતિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન ઝાનતો વુટ્ઠાય પસ્સન્તસ્સ. પચ્ચવેક્ખતોતિ ઝાનં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. ચિત્તં અધિટ્ઠહતોતિ ‘‘એત્તકં વેલં ઝાનસમઙ્ગી ભવિસ્સામી’’તિ ઝાનચિત્તં અધિટ્ઠહન્તસ્સ. એવં પઞ્ચન્નં વસિભાવાનં વસેન ઝાનસ્સ પજાનનમુખેન આરમ્મણતો પીતિયા પટિસંવેદના દસ્સિતા. અધિમુચ્ચતોતિ સદ્દહન્તસ્સ, સમથવિપસ્સનાવસેનાતિ અધિપ્પાયો. વીરિયં પગ્ગણ્હતોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અભિઞ્ઞેય્યન્તિ વિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય જાનિતબ્બં ચતુસચ્ચં વિપસ્સનાપઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય મગ્ગપઞ્ઞાય અભિજાનતોતિઆદિ યોજના. એવં પરિઞ્ઞેય્યન્તિઆદીસુપિ પરિજાનતોતિઆદિના યોજના વેદિતબ્બા. તત્થ પરિઞ્ઞેય્યન્તિ દુક્ખસચ્ચં. અવસેસપદાનીતિ સુખપટિસંવેદી ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદીતિ પદાનિ.

વેદનાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સઞ્ઞા ગહિતા, તેનાહ ‘‘દ્વે ખન્ધા’’તિ. વિપસ્સનાભૂમિદસ્સનત્થન્તિ કાયિકસુખાદિસીસેન પકિણ્ણકસઙ્ખારદસ્સનતો વુત્તં સમથે કાયિકસુખાભાવતો. સોતિ પસ્સમ્ભનપરિયાયેન વુત્તો નિરોધો. વુત્તનયેનાતિ ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલેતિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫) કાયસઙ્ખારે વુત્તનયેન. પીતિસીસેન વેદના વુત્તાતિ પીતિઅપદેસેન વેદના વુત્તા, સુખગ્ગહણતો વેદનાનુપસ્સનાપસઙ્ગતોતિ અધિપ્પાયો. દ્વીસુ ચિત્તસઙ્ખારપદેસૂતિ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખાર’’ન્તિ ઇમેસુ દ્વીસુ કોટ્ઠાસેસુ. સઞ્ઞાસમ્પયુત્તા વેદનાતિ વેદનાનુપસ્સનાભાવતો વુત્તં. ચિત્તપટિસંવેદિતા વેદિતબ્બાતિ આરમ્મણતો અસમ્મોહતોતિઆદિના વુત્તનયં સન્ધાય વુત્તં. ચિત્તન્તિ ઝાનસમ્પયુત્તં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તઞ્ચ ચિત્તં. આમોદેતીતિ સમ્પયુત્તાય પીતિયા ઝાનવિસયાય મોદેતિ. વિપસ્સનાક્ખણેતિઆદિના વુત્તભઙ્ગાનુપસ્સનક્ખણે.

આનાપાનસ્સતિસમાધિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

૧૬૭. યદિપિ અરિયા નેવ અત્તનાવ અત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વા જીવિતા વોરોપેન્તિ, નાપિ પરેહિ સમાદપેન્તિ, તથાપિ યથાવુત્તેહિ તીહિ પકારેહિ મતાનં પુથુજ્જનાનં અન્તરે મિગલણ્ડિકેન મારિતાનં અરિયપુગ્ગલાનમ્પિ અત્થિતાય ‘‘અરિયપુગ્ગલમિસ્સકત્તા’’તિ વુત્તં. અથ વા પુથુજ્જનકાલે અત્તનાવ અત્તાનં ઘાતેત્વા મરણસમયે વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરિયમગ્ગં પટિલભિત્વા મતાનમ્પિ સબ્ભાવતો એવં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

પદભાજનીયવણ્ણના

૧૭૨. બ્યઞ્જને આદરં અકત્વાતિ જાનિત્વા સઞ્જાનિત્વાતિઆદિના બ્યઞ્જનાનુરૂપં અવુત્તત્તા વુત્તં. પાણોતિ જાનન્તોતિ ઇદં મનુસ્સોતિ અજાનિત્વાપિ કેવલં સત્તસઞ્ઞાય એવ પારાજિકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. વધકચેતનાવસેન ચેતેત્વાતિ ‘‘ઇમં મારેમી’’તિ વધકચેતનાય ચિન્તેત્વા. પકપ્પેત્વાતિ ‘‘વધામિ ન’’ન્તિ એવં ચિત્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા. અભિવિતરિત્વાતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા, તેનાહ ‘‘નિરાસઙ્કચિત્તં પેસેત્વા’’તિ. સિખાપ્પત્તો અત્થોતિ સઞ્ચિચ્ચાતિ પુબ્બકાલકિરિયાવસેન વુત્તસ્સપિ વીતિક્કમભૂતસ્સ અપરકાલકિરિયાયુત્તદસ્સનેન કોટિપ્પત્તો અત્થો. જાતિઉણ્ણા નામ તદહુજાતએળકસ્સ લોમં. એવં વણ્ણપ્પટિભાગન્તિ એવં વણ્ણસણ્ઠાનં. તતો વા ઉદ્ધન્તિ દુતિયસત્તાહાદીસુ અબ્બુદાદિભાવપ્પત્તં સન્ધાય વુત્તં. પરિહીનવેગસ્સ સન્તાનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ સહકારીપચ્ચયો હોતિ, ન જનકો. કમ્મમેવ હિ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં કમ્મજરૂપાનં જનકપચ્ચયો, તઞ્ચ પવત્તિયં પુબ્બે ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતં અનુપહતં ચતુસન્તતિરૂપં સહકારીપચ્ચયં લભિત્વાવ કાતું સક્કોતિ, ન અઞ્ઞથા, યેન કેનચિ વિરોધિપચ્ચયેન નિરુદ્ધચક્ખાદિપ્પસાદાનં પુગ્ગલાનં વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં ચક્ખાદિકં જનેતું ન સક્કોતીતિ સિદ્ધમેવ હોતિ.

અતિપાતેન્તોતિ અતિપાતેન્તો વિનાસેન્તો. વુત્તપકારમેવાતિ જીવિતિન્દ્રિયાતિપાતનવિધાનં વુત્તપ્પકારમેવ. સરસેનેવ પતનસભાવસ્સ સણિકં પતિતું અદત્વા અતીવ પાતનં સીઘપાતનં અતિપાતો, પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો. આથબ્બણિકાતિ અથબ્બણવેદિનો. અથબ્બણન્તિ અથબ્બણવેદવિહિતં. મન્તં પયોજેન્તીતિ અલોણભોજનદબ્બસયનસુસાનગમનાદીહિ પયોગેહિ મન્તં પરિવત્તેન્તિ, તેન યથિચ્છિતપાણવધાદિફલં ઉપપજ્જતિ, તસ્મા તં કાયવચીકમ્મેસુ પવિટ્ઠં. ઈતિન્તિ પીળં. ઉપદ્દવન્તિ તતો અધિકતરં પીળં. પજ્જરકન્તિ વિસમજ્જરં. સૂચિકન્તિ સૂચીહિ વિય વિજ્ઝમાનં સૂલં. વિસૂચિકન્તિ સસૂલં આમાતિસારં. પક્ખન્દિયન્તિ રત્તાતિસારં. વિજ્જં પરિવત્તેત્વાતિ ગન્ધારવિજ્જાદિકં અત્તનો વિજ્જં કતૂપચારં મન્તપઠનક્કમેન પરિજપ્પિત્વા. તેહીતિ તેહિ વત્થૂહિ. પયોજનન્તિ પવત્તનં. અહો વતાયન્તિ અયં તં કુચ્છિગતં. ગબ્ભન્તિ ઇદં કુચ્છિગતં ગબ્ભં. કુલુમ્બસ્સાતિ ગબ્ભસ્સ, કુલસ્સેવ વા, કુટુમ્બસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ભાવનામયિદ્ધિયાતિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિં સન્ધાય વુત્તં. તં તેસં ઇચ્છામત્તન્તિ સુત્તત્થતો ન સમેતીતિ અધિપ્પાયો. અથબ્બણિદ્ધિવસેનેવ હિ સુત્તે ‘‘ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો’’તિ વુત્તં, ન ભાવનામયિદ્ધિવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇતરથાતિ પરિયેસેય્યાતિ પદસ્સ ગવેસનમત્તમેવ યથારુતવસેન અત્થો સિયા, તદા પરિયિટ્ઠમત્તેન પરિયેસિત્વા સત્થાદીનં લદ્ધમત્તેનાતિ અત્થો. સસન્તિ હિંસન્તિ એતેનાતિ સત્થન્તિ વધોપકરણસ્સ પાસાણરજ્જુઆદિનો સબ્બસ્સાપિ નામન્તિ આહ લગુળાતિઆદિ. લગુળન્તિ મુગ્ગરસ્સેતં અધિવચનં. સત્થસઙ્ગહોતિ માતિકાયં સત્થહારકન્તિ એત્થ વુત્તસત્થસઙ્ગહો. પરતો વુત્તનયત્તાતિ પરતો નિગમનવસેન વુત્તસ્સ દુતિયપદસ્સ પદભાજને વુત્તનયત્તા. ચિત્તસદ્દસ્સ અત્થદીપનત્થં વુત્તોતિ ચિત્ત-સદ્દસ્સ વિચિત્તાદિઅનેકત્થવિસયત્તા ઇતરેહિ નિવત્તેત્વા વિઞ્ઞાણત્થં નિયમેતું વુત્તો.

૧૭૪. કમ્મુના બજ્ઝતીતિ પાણાતિપાતકમ્મુના બજ્ઝતિ, તં કમ્મમસ્સ સિદ્ધન્તિ અત્થો. ઉભયથાપીતિ ઉદ્દિસકાનુદ્દિસકવસેન. પચ્છા વા તેન રોગેનાતિ એતેન અનાગતમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયં આરબ્ભ પાણાતિપાતસ્સ પવત્તિં દસ્સેતિ. એવઞ્ચ ‘‘યદા સક્કોતિ, તદા તં જીવિતા વોરોપેહી’’તિ આણત્તિયા ચિરેન સમિદ્ધિયમ્પિ આણત્તિક્ખણેયેવ પાણાતિપાતો. ઓપાતખણનાદિથાવરપયોગેસુ પયોગકરણતો પચ્છા ગહિતપટિસન્ધિકસ્સાપિ સત્તસ્સ મરણે પાણાતિપાતો ચ અનાગતારમ્મણો ઉપપન્નો હોતિ. યં પન સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાયેવા’’તિ વુત્તં, તં પાણાતિપાતાદિતો વિરતિં સન્ધાય વુત્તં, ન પાણાતિપાતાદિન્તિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞચિત્તેનાતિ અમારેતુકામતાચિત્તેન. દુતિયપ્પહારેન મરતીતિ પઠમપ્પહારં વિના દુતિયેનેવ મરતીતિ અત્થો. પઠમપ્પહારેનેવાતિ પઠમપ્પહારસમુટ્ઠાપકચેતનાક્ખણેયેવાતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ પઠમપ્પહારો સયમેવ ન સક્કોતિ મારેતું, દુતિયં પન લભિત્વા સક્કોન્તો જીવિતવિનાસહેતુ હોતિ, તસ્મા પઠમપ્પહારં વિના મરણસ્સ અસિદ્ધત્તા ‘‘પયોગો તેન ચ મરણ’’ન્તિ ઇમિના સંસન્દનતો પઠમપ્પહારેનેવ કમ્મબદ્ધો યુત્તો, ન દુતિયેન તસ્સ અઞ્ઞચિત્તેન દિન્નત્તા. યથા ચેત્થ, એવં અઞ્ઞેન પુગ્ગલેન દુતિયપ્પહારદાનાદીસુ વિય. યદિ પન દુતિયપ્પહારદાયકસ્સાપિ પુગ્ગલસ્સ વધકચેતના અત્થિ, તસ્સાપિ અત્તનો પયોગેનાપિ મતત્તા પયોગક્ખણે પાણાતિપાતોતિ વેદિતબ્બં.

કમ્માપત્તિબ્યત્તિભાવત્થન્તિ આનન્તરિયાદિકમ્મવિભાગસ્સ પારાજિકાદિઆપત્તિવિભાગસ્સ ચ પાકટભાવત્થં. ‘‘એળકં મારેમી’’તિ વિપરીતગ્ગહણેપિ ‘‘ઇમ’’ન્તિ યથાનિપન્નસ્સેવ પરમત્થતો ગહિતત્તા યથાવત્થુકં કમ્મબદ્ધો હોતિયેવાતિ આહ ઇમં વત્થુન્તિઆદિ. ઘાતકો ચ હોતીતિ પાણાતિપાતકમ્મેન બદ્ધોતિ અત્થો. માતાદિગુણમહન્તે આરબ્ભ પવત્તવધકચેતનાય મહાસાવજ્જતાય વુત્તં ‘‘ઇધ પન ચેતના દારુણા હોતી’’તિ.

લોહિતકન્તિ લોહિતમક્ખિતં. કમ્મં કરોન્તેતિ યુદ્ધકમ્મં કરોન્તે. યથાધિપ્પાયં ગતેતિ યોધં વિજ્ઝિત્વા પિતરિ વિદ્ધે, યોધં પન અવિજ્ઝિત્વા કેવલં પિતરિ વિદ્ધેપિ વિસઙ્કેતો નત્થિયેવ પિતરિપિ વધકચિત્તસ્સ અત્થિતાય, કેવલં યોધે વિદ્ધેપિ એસેવ નયો. આનન્તરિયં પન નત્થીતિ પિતુવિસયં પાણાતિપાતકમ્મં નત્થીતિ અત્થો.

એવં વિજ્ઝાતિ એવં પાદેહિ ભૂમિયં ઠત્વા એવં ધનું ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વાતિઆદિના વિજ્ઝનપ્પકારસિક્ખાપનમુખેન આણાપેતીતિ અત્થો. એવં પહરાતિ દળ્હં અસિં ગહેત્વા એવં પહર. એવં ઘાતેહીતિ એવં કમ્મકારણં કત્વા મારેહિ. તત્તકા ઉભિન્નં પાણાતિપાતાતિ અનુદ્દિસિત્વા યેસં કેસઞ્ચિ મારણત્થાય ઉભોહિ પયોગસ્સ કતત્તા વુત્તં. સચે હિ આણાપકો ‘‘એવં વિદ્ધે અસુકો એવં મરતી’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘એવં વિજ્ઝા’’તિ આણાપેતિ, નિયમિતસ્સેવ મરણે આણાપકસ્સ કમ્મબદ્ધોતિ વદન્તિ. સચે આણત્તો ‘‘અસુક’’ન્તિ નિયમેત્વા ઉદ્દિસ્સ સરં ખિપતિ, આણાપકો અનિયમેત્વા આણાપેતિ, આણાપકસ્સ યેસં કેસઞ્ચિ મરણેપિ કમ્મબદ્ધો, આણત્તસ્સ પન નિયમિતમરણેયેવાતિ વેદિતબ્બં. મજ્ઝેતિ હત્થિનો પિટ્ઠિનો મજ્ઝે. એતેનાતિ અધિટ્ઠહિત્વા આણાપેતીતિઆદિપાળિવચનેન. તત્થાતિ આણત્તિકપયોગે.

કિઞ્ચાપિ કિરિયાવિસેસો અટ્ઠકથાસુ અનાગતો, પાળિયં પન ‘‘એવં વિજ્ઝ, એવં પહર, એવં ઘાતેહી’’તિ (પારા. ૧૭૪) કિરિયાવિસેસસ્સ પરામટ્ઠત્તા આચરિયપરમ્પરા આગતં કિરિયાવિસેસમ્પિ પાળિસંસન્દનતો ગહેત્વા દસ્સેન્તો અપરો નયોતિઆદિમાહ. વિજ્ઝનન્તિ ઉસુસત્તિઆદીહિ વિજ્ઝનં. છેદનન્તિ અસિઆદીહિ હત્થપાદાદિચ્છેદનં. ભેદનન્તિ મુગ્ગરાદીહિ સીસાદિભેદનં દ્વિધાકરણં. સઙ્ખમુણ્ડકન્તિ સીસકટાહે ચમ્મં સહ કેસેહિ ઉપ્પાટેત્વા થૂલસક્ખરાહિ સીસકટાહં ઘંસિત્વા સઙ્ખવણ્ણકરણવસેન સઙ્ખમુણ્ડકમ્મકરણં. એવમાદીતિ આદિ-સદ્દેન બિળઙ્ગથાલિકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉરે પહરિત્વા પિટ્ઠિયં પહરિત્વા ગીવાયં પહરિત્વાતિઆદિના સરીરાવયવપ્પદેસેસુ પહરણવિજ્ઝનાદિનિયમોપિ કિરિયાવિસેસેયેવ સઙ્ગય્હતિ અટ્ઠકથાસુ સઙ્ખમુણ્ડકાદિસરીરપ્પદેસવિસયાયપિ ઘાતનાય તત્થ પવેસિતત્તા, યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૧૭૪ પયોગકથાવણ્ણના) પુરતો પહરિત્વા મારેહીતિઆદિકસ્સ અટ્ઠકથાપાઠસ્સ ‘‘પુરિમપસ્સાદીનમ્પિ વત્થુસભાગતો વત્થુગ્ગહણેનેવ ગહણન્તિ આહ પુરતો પહરિત્વાતિઆદી’’તિ એવમધિપ્પાયકથનં, તં સઙ્ખમુણ્ડકાદિકસ્સ સરીરપ્પદેસે કમ્મકારણાકરણસ્સ અટ્ઠકથાય કિરિયાવિસેસવિસયે વુત્તત્તા ન યુજ્જતિ. યથાણત્તં મુઞ્ચિત્વા પુગ્ગલન્તરમારણમેવ હિ વત્થુવિસંવાદો, ન પહરિતું આણત્તં સરીરપ્પદેસવિસંવાદનં, તેનાહ ‘‘વત્થું વિસં વાદેત્વા…પે… તતો અઞ્ઞં મારેતિ. પુરતો પહરિત્વા મારેહીતિ વા…પે… નત્થિ કમ્મબદ્ધો’’તિ, ઇદં પન યથાણત્તવત્થુસ્મિમ્પિ કિરિયાવિસેસવિસઙ્કેતેન કમ્મબદ્ધાભાવં દસ્સેતું વુત્તન્તિ પઞ્ઞાયતિ. તેન ‘‘વત્થું અવિસંવાદેત્વા મારેન્તી’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા ‘‘યથાણત્તિયા’’તિ કિરિયાવિસેસનિયમોપિ દસ્સિતો, ઇતરથા યથાણત્તિયાતિ વચનસ્સ નિરત્થકતાપત્તિતો. વત્થુનિદ્દેસે ચ ‘‘વત્થૂતિ મારેતબ્બો સત્તો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૭૪) એત્તકમેવ વુત્તં, ન પન ‘‘યથાણત્તસ્સ પહરિતબ્બસરીરપ્પદેસોપી’’તિ વુત્તં. તસ્મા પુરતો પહરણાદિપિ કિરિયાવિસેસે એવ સઙ્ગય્હતીતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. વત્થુવિસેસેનાતિ માતુઆદિમતસત્તવિસેસેન. કમ્મવિસેસોતિ આનન્તરિયાદિકમ્મવિસેસો. આપત્તિવિસેસોતિ પારાજિકાદિઆપત્તિવિસેસો.

યદા કદાચિ પુબ્બણ્હેતિ આણત્તદિવસતો અઞ્ઞસ્સપિ યસ્સ કસ્સચિ દિવસસ્સ પુબ્બણ્હે. એતં ગામે ઠિતન્તિ ગામો પુગ્ગલનિયમનત્થં વુત્તો, ન ઓકાસનિયમનત્થં, તસ્મા ‘‘યત્થ કત્થચિ મારેતિ, નત્થિ વિસઙ્કેતો’’તિ વુત્તં, એતેન કાલોકાસઆવુધઇઅયાપથકિરિયાવિસેસાનં નિયમિચ્છાય અસતિ યેન કેનચિ પકારેન મરણમેવ ઇચ્છન્તસ્સ આણાપકસ્સ મુખારુળ્હવસેન વુત્તસ્સ દેસકાલાદિનિયમસ્સ વિસઙ્કેતેપિ કમ્મબદ્ધોયેવાતિ ઞાપિતં હોતિ. યો પન ચિત્તેન યત્થ કત્થચિ યદા કદાચિ યેન કેનચિ પકારેન મરણમેવ ઇચ્છન્તોપિ કાલાદિવિસઙ્કેતેન અકુસલતો ચોદનતો વા મુચ્ચિતુકામો લેસેન કાલાદિનિયમં કરોતિ, તસ્સ મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકતો પરિયાયેન અમુચ્ચનતો કાલાદિવિસઙ્કેતેપિ કમ્મબદ્ધોવાતિ ગહેત્વા વિચારણતો ગહેતબ્બં, કેચિ પનેતં ન ઇચ્છન્તિ, વીમંસિતબ્બં. તુણ્ડેનાતિ અગ્ગકોટિયા. થરુનાતિ ખગ્ગમુટ્ઠિના. એતં ગચ્છન્તન્તિ ગમનેન પુગ્ગલોવ નિયમિતો, ન ઇરિયાપથો, તેનાહ ‘‘નત્થિ વિસઙ્કેત’’ન્તિ.

‘‘દીઘં મારેહી’’તિ વુત્તેપિ દીઘસણ્ઠાનાનં બહુભાવતો ‘‘ઇત્થન્નામં એવરૂપઞ્ચ દીઘ’’ન્તિ અઞ્ઞેસં અસાધારણલક્ખણેન અનિદ્દિટ્ઠત્તા ‘‘અનિયમેત્વા આણાપેતી’’તિ વુત્તં, તેનેવાહ ‘‘યં કિઞ્ચિ તાદિસં મારેમી’’તિ. એત્થ ચ ચિત્તેન બહૂસુ દીઘસણ્ઠાનેસુ એકં નિયમેત્વા વુત્તેપિ વાચાય અનિયમિતત્તા અઞ્ઞસ્મિં તાદિસે મારિતે નત્થિ વિસઙ્કેતોતિ વદન્તિ. અત્તાનં મુઞ્ચિત્વા પરપાણિમ્હિ પાણસઞ્ઞિતાલક્ખણસ્સ અઙ્ગસ્સ અભાવતો નેવત્થિ પાણાતિપાતોતિ આહ ‘‘આણાપકો મુચ્ચતી’’તિ. અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ ‘‘અસુકટ્ઠાને નિસિન્ન’’ન્તિ ઓકાસનિયમે તસ્મિં પદેસે નિસિન્નસ્સ યસ્સ કસ્સચિ જીવિતિન્દ્રિયં આરબ્ભ વધકચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘નેવ વધકો મુચ્ચતિ ન આણાપકો’’તિ. ઓકાસઞ્હિ નિયમેત્વા નિદ્દિસન્તો તસ્મિં ઓકાસે નિસિન્નં મારેતુકામો હોતિ, સયં પન તદા તત્થ નત્થિ, તસ્મા ઓકાસેન સહ તત્થ નિસિન્નસ્સેવ જીવિતિન્દ્રિયં આરમ્મણં હોતિ, ન અત્તનોતિ ગહેતબ્બં. સચે પન સયં તત્થેવ નિસીદિત્વા અત્તનો નિસિન્નટ્ઠાનમેવ નિયમેત્વા ‘‘મારેહી’’તિ વુત્તેપિ અઞ્ઞો તત્થ નિસિન્નો મારિયતિ, તસ્સાપિ અત્તનોપિ જીવિતં આરબ્ભ વધકચેતના પવત્તતિ, પરસ્મિં તત્થ મારિતે આણાપકસ્સ કમ્મબદ્ધોતિ ગહેતબ્બં. એવરૂપે ઠાને ચિત્તપ્પવત્તિનિયમો બુદ્ધવિસયો, ન અઞ્ઞેસં વિસયોતિ આહ ‘‘તસ્મા એત્થ ન અનાદરિયં કાતબ્બ’’ન્તિ.

એવં આણાપેન્તસ્સ આચરિયસ્સ તાવ દુક્કટન્તિ સચે આણત્તિકો યથાધિપ્પાયં ન ગચ્છતિ, આચરિયસ્સ આણત્તિક્ખણે દુક્કટં. સચે પન સો યથાધિપ્પાયં ગચ્છતિ, યં પરતો થુલ્લચ્ચયં વુત્તં, આણત્તિક્ખણે તદેવ હોતિ. અથ સો અવસ્સં ઘાતેતિ, યં પરતો ‘‘આપત્તિ સબ્બેસં પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૭૪) વુત્તં, તતો ઇમસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં હોતિ, ન દુક્કટથુલ્લચ્ચયાનીતિ ગહેતબ્બં. તેસમ્પિ દુક્કટન્તિ બુદ્ધરક્ખિતાદીનમ્પિ આરોચનપચ્ચયા દુક્કટં, ઇદઞ્ચ યથાણત્તિવસેન સઙ્ઘરક્ખિતસ્સ જીવિતા વોરોપને અસતિ યુજ્જતિ, વોરોપને સતિ તેસમ્પિ આરોચનક્ખણેયેવ પારાજિકં. પટિગ્ગહિતમત્તેતિ ઇદં અવસ્સં પટિગ્ગહણસભાવદીપનત્થં વુત્તં, ન પટિગ્ગહિતક્ખણેયેવ થુલ્લચ્ચયન્તિ દસ્સનત્થં. સચે હિ સો અવસ્સં પટિગ્ગહેસ્સતિ, કમ્મં પન ન નિપ્ફાદેસ્સતિ, તદા આચરિયસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ થુલ્લચ્ચયં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

મૂલટ્ઠસ્સેવ દુક્કટન્તિ ઇદં મહાઅટ્ઠકથાયં આગતનયદસ્સનમત્તં, ન પનેતં અત્તના અધિપ્પેતં, તેનાહ એવં સન્તેતિઆદિ, એવં મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન અત્થે સતીતિ અત્થો. પટિગ્ગહણે આપત્તિયેવ ન સિયાતિ વધકસ્સ ‘‘સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ મરણપટિગ્ગહણે દુક્કટાપત્તિ નેવ સિયા, એવં અનોળારિકવિસયેપિ તાવ દુક્કટં, કિમઙ્ગં પન મરણપટિગ્ગહણેતિ દસ્સનત્થં સઞ્ચરિત્તપટિગ્ગહણાદિ નિદસ્સિતં. ‘‘અહો વત ઇત્થન્નામો હતો અસ્સા’’તિ એવં મરણાભિનન્દનદસ્સનત્થં સઞ્ચરિત્તપટિગ્ગહણાદિભિનન્દને દુક્કટે સતિ પગેવ ‘‘અહં તં મારેસ્સામી’’તિ મરણપટિગ્ગહણેતિ અધિપ્પાયો. પટિગ્ગણ્હન્તસ્સેવેતં દુક્કટન્તિ અવધારણેન સઙ્ઘરક્ખિતસ્સ પટિગ્ગહણપચ્ચયા મૂલટ્ઠસ્સ નત્થેવ આપત્તીતિ દસ્સેતિ, વિસઙ્કેતત્તા પઠમં આણત્તદુક્કટમેવસ્સ હોતિ. કેચિ પન ‘‘મૂલટ્ઠસ્સાપિ દુક્કટમેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં એકેન પયોગેન દ્વિન્નં દુક્કટાનં અસમ્ભવા. પુરિમનયેતિ સમનન્તરાતીતે અવિસક્કિયદૂતનિદ્દેસે. એતન્તિ દુક્કટં. ઓકાસાભાવેનાતિ મૂલટ્ઠસ્સ થુલ્લચ્ચયસ્સ વુચ્ચમાનત્તા પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં ન વુત્તં ઓકાસાભાવેન, ન પન આપત્તિઅભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૧૭૫. સયં સઙ્ઘત્થેરત્તા ‘‘ઉપટ્ઠાનકાલે’’તિ વુત્તં. વાચાય વાચાય દુક્કટન્તિ ‘‘યો કોચિ મમ વચનં સુત્વા ઇમં મારેતૂ’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અવત્વા કેવલં મરણાભિનન્દનવસેનેવ વુત્તત્તા ચોરાપિ નામ તં ન હનન્તીતિઆદિવાચાયપિ દુક્કટમેવ વુત્તં. દ્વિન્નં ઉદ્દિસ્સાતિ દ્વે ઉદ્દિસ્સ, દ્વિન્નં વા મરણં ઉદ્દિસ્સ. ઉભો ઉદ્દિસ્સ મરણં સંવણ્ણેન્તસ્સ પયોગસમુટ્ઠાપિકાય ચેતનાય એકત્તેપિ ‘‘દ્વે પાણાતિપાતા’’તિ વત્તબ્બતાસઙ્ખાતં બલવભાવં આપજ્જિત્વા પટિસન્ધિપવત્તીસુ મહાવિપાકત્તા ‘‘અકુસલરાસી’’તિ વુત્તં, બહૂ ઉદ્દિસ્સ મરણસંવણ્ણનેપિ એસેવ નયો. તત્તકા પાણાતિપાતાતિ યત્તકા સંવણ્ણનં સુત્વા મરિસ્સન્તિ, તત્તકાનમ્પિ વત્તમાનં અનાગતઞ્ચ જીવિતિન્દ્રિયં સબ્બં આલમ્બિત્વાવ ચેતનાય પવત્તનતો તત્તકા પાણાતિપાતા હોન્તિ, તત્તકાહિ ચેતનાહિ દાતબ્બં પવત્તિવિપાકં એકાવ સા ચેતના દાતું સક્કોતીતિ અત્થો, પટિસન્ધિવિપાકં પન સયઞ્ચ પુબ્બાપરચેતના ચ એકેકમેવ દાતું સક્કોતીતિ ગહેતબ્બં.

૧૭૬. યેસં હત્થતોતિ યેસં ઞાતકપવારિતાદીનં હત્થતો, ઇદઞ્ચ ભિક્ખુનો રૂપિયમૂલસ્સ અભાવં સન્ધાય વુત્તં, અત્તનોવ ધનઞ્ચે, સયમેવ મૂલં ગહેત્વા મુઞ્ચતિ, મૂલં પન અગ્ગહેત્વાપિ પોત્થકસ્સ પોત્થકસામિનો સન્તકત્તાપાદનમેવેત્થ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. લેખાદસ્સનકોતૂહલકાતિ સુન્દરક્ખરં દિસ્વા વા ‘‘કીદિસં નુ ખો પોત્થક’’ન્તિ વા ઓલોકેતુકામા.

પાણાતિપાતસ્સ પયોગત્તાતિ સરીરતો પાણવિયોજનસ્સ નિટ્ઠાપકપયોગત્તા. ઓપાતખણનત્થં પન કુદાલાદિઅત્થાય અયોબીજસમુટ્ઠાપનત્થં અકપ્પિયપથવિં વા કુદાલદણ્ડાદીનં અત્થાય ભૂતગામં વિકોપેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. પાણાતિપાતપયોગત્તાભાવા અદિન્નાદાનપુબ્બપયઓગે વિય દુતિયપરિયેસનાદીસુપિ એત્થ દુક્કટટ્ઠાને દુક્કટં, મુસાવાદાદિપાચિત્તિયટ્ઠાને પાચિત્તિયમેવાતિ ગહેતબ્બં. પમાણેતિ અત્તના સલ્લક્ખિતે પમાણે. તચ્છેત્વાતિ ઉન્નતપ્પદેસં તચ્છેત્વા. પંસુપચ્છિન્તિ સબ્બન્તિમં પંસુપચ્છિં. એત્તકં અલન્તિ નિટ્ઠાપેતુકામતાય સબ્બન્તિમપયઓગસાધિકા ચેતના સન્નિટ્ઠાપકચેતના, મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘એકસ્મિં દિવસે અવૂપસન્તેનેવ પયોગેન ખણિત્વા નિટ્ઠાપેન્તં સન્ધાય સબ્બન્તિમા સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તા, ઇતરાસુ પન અટ્ઠકથાસુ ‘‘ઇમસ્મિં પતિત્વા મરન્તૂ’’તિ અધિપ્પાયેન એકસ્મિં દિવસે કિઞ્ચિ ખણિત્વા અપરસ્મિમ્પિ દિવસે તતો કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ ખણિત્વા નિટ્ઠાપેન્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ એવં અટ્ઠકથાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો ઞાતબ્બો. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ અજાનિત્વા, પક્ખલિત્વા વા. અરહન્તાપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ અઞ્ઞેહિ પાતિયમાનાનં અમરિતુકામાનમ્પિ અરહન્તાનં મરણં સમ્ભવતીતિ વુત્તં. પુરિમનયેતિ ‘‘મરિતુકામા ઇધ મરિસ્સન્તી’’તિ વુત્તનયે. વિસઙ્કેતોતિ મરિતુકામાનં મારેતુકામાનઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ ખતત્તા અમરિતુકામાનં મરણે કમ્મબદ્ધો નત્થીતિ અત્થો.

તત્થ પતિતં બહિ નીહરિત્વાતિ ઇદં તત્થ પતનપચ્ચયા મરણસ્સ પવત્તત્તા વુત્તં. આવાટે પતિત્વા થોકં ચિરાયિત્વા ગચ્છન્તં ગહેત્વા મારિતે તત્થ પતિતરોગેન પીળિતસ્સ ગચ્છતો પક્ખલિત્વા પાસાણાદીસુ પતનેનાપિ મરણેપિ ઓપાતખણકો ન મુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં. અમરિતુકામા વાતિ અધિપ્પાયસ્સ સમ્ભવતો ઓપપાતિકે ઉત્તરિતું અસક્કુણિત્વા મતેપિ પારાજિકં વુત્તં. ‘‘નિબ્બત્તિત્વા’’તિ વુત્તત્તા પતનં ન દિસ્સતીતિ ચે? તત્થસ્સ નિબ્બત્તિયેવ પતનન્તિ નત્થિ વિરોધો. યસ્મા માતુયા પતિત્વા પરિવત્તિતલિઙ્ગાય મતાય સો માતુઘાતકો હોતિ, ન કેવલં મનુસ્સપુરિસઘાતકો, તસ્મા પતિતસ્સેવ વસેન આપત્તીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પતનરૂપં પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, ઇદં પન અકારણં ‘‘લિઙ્ગે પરિવત્તેપિ એકસન્તાનત્તસ્સ અવિગતત્તા. મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા અપિ પરિવત્તલિઙ્ગં જીવિતા વોરોપેન્તસ્સ કમ્મં આનન્તરિય’’ન્તિ હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. યેન પન સભાવેન સત્તા જાયન્તિ, તેનેવ મરન્તિ, સોવ તેસં રૂપન્તરગ્ગહણેપિ સભાવોતિ ‘‘મરણરૂપમેવ પમાણં, તસ્મા પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તો. પચ્છિમો વાદો પમાણં, એવં સન્તે પાળિયં ‘‘યક્ખો વા પેતો વા તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહો વા તસ્મિં પતતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પતિતે દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. મરતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચે? નાયં દોસો. ‘‘યક્ખો વા પેતો વા’’તિ હિ પઠમં સકરૂપં દસ્સેત્વા રૂપન્તરં ગહેત્વાપિ ઠિતેયેવ યક્ખપેતે દસ્સેતું ‘‘તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહો વા’’તિ વુત્તં. તસ્મા તિરચ્છાનગતવિગ્ગહો મનુસ્સવિગ્ગહો વા યક્ખો વા પેતો વાતિ એવમેત્થ યોજના કાતબ્બા. કેચિ પન ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહેન ઠિતતિરચ્છાનગતાનં આવેણિકં કત્વા થુલ્લચ્ચયં વુત્તં વિય દિસ્સતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં તિરચ્છાનો વા મનુસ્સવિગ્ગહોતિ વત્તબ્બતો, અટ્ઠકથાસુ ચ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ અવુત્તત્તા. યક્ખપેતરૂપેન મતેપિ એસેવ નયોતિ ઇમિના મરણરૂપસ્સેવ પમાણત્તા થુલ્લચ્ચયં અતિદિસતિ.

મુધાતિ અમૂલેન. સો નિદ્દોસોતિ તેન તત્થ કતપયોગસ્સ અભાવતો, યદિ પન સોપિ તત્થ કિઞ્ચિ કરોતિ, ન મુચ્ચતિ એવાતિ દસ્સેન્તો એવં પતિતાતિઆદિમાહ. તત્થ એવન્તિ એવં મયા કતેતિ અત્થો. ન નસ્સિસ્સન્તીતિ અદસ્સનં ન ગમિસ્સન્તિ, ન પલાયિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. સુઉદ્ધરા વા ભવિસ્સન્તીતિ ઇદં ગમ્ભીરસ્સ ઓપાતસ્સ પૂરણે પયોજનદસ્સનં. ઉત્તાને કતે ઓપાતે સીઘં અમ્હેહિ ગહેત્વા મારેતું સુઉદ્ધરા ભવિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્નેતિ મૂલટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં. યદિ પન પચ્છિમોપિ લભિત્વા તત્થ વુત્તપ્પકારં કિઞ્ચિ કત્વા પુન વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્ને એવં કરોતિ, તસ્સાપિ એસેવ નયો. જાતપથવી જાતાતિ ઈદિસે પુન અઞ્ઞેન ઓપાતે ખતે તદા મુચ્ચતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં, જાતપથવીસદિસં કત્વા પુન સુટ્ઠુ કોટ્ટેત્વા દળ્હતરં પૂરિતેપિ મુચ્ચતિયેવાતિ ગહેતબ્બં.

થદ્ધતરન્તિ થિરકરણત્થં અપરાપરાય પાસયટ્ઠિયા સદ્ધિં બન્ધિત્વા વા તમેવ વા સિથિલભૂતપાસં થદ્ધતરં બન્ધિત્વા ઠપેતિ. ખાણુકન્તિ પાસયટ્ઠિબન્ધનખાણુકં. તત્થજાતકયટ્ઠિં છિન્દિત્વા મુચ્ચતીતિ ઇદં અરઞ્ઞે યથાઠિતમેવ દણ્ડં મૂલે અચ્છિન્દિત્વા પાસબન્ધનયોગ્ગં કત્વા ઠપિતત્તા તત્થ અઞ્ઞોપિ કોચિ પાસં બન્ધેય્ય, મૂલટ્ઠો ન મુચ્ચતિ, તં પન મૂલેપિ છિન્દિત્વા ખણ્ડાખણ્ડં કત્વા મુચ્ચતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. રજ્જુકેતિ વાકેહિ એકવારં વટ્ટિતરજ્જુકે. સયં વટ્ટિતન્તિ તનુકવટ્ટિતં દિગુણતિગુણતાપાદનેન અત્તના વટ્ટિતં. ઉબ્બટ્ટેત્વાતિ પાકતિકં કત્વા. ગોપેન્તોપીતિ હીરં હીરં કત્વા ગોપેન્તોપિ.

૧૭૭. આલમ્બનરુક્ખો વાતિ તત્થજાતકં સન્ધાય વુત્તં. તદત્થમેવ કત્વાતિ મારણત્થમેવ અયોબીજસમુટ્ઠાપનાદિના વાસિઆદિં સત્થં કારેત્વા. પાકતિકન્તિ અઞ્ઞેહિ કતં પકતિસત્થમેવ લભિત્વા મૂલટ્ઠેન ઠપિતં હોતીતિ અત્થો. મુચ્ચતીતિ મૂલટ્ઠો મુચ્ચતિ. વિસમણ્ડલન્તિ મઞ્ચપીઠાદીસુ આલિત્તં વિસમણ્ડલં.

વત્વા અસિં ઉપનિક્ખિપતીતિ એત્થ મુખેન અવત્વા મનસાવ ચિન્તેત્વા ઉપનિક્ખિપનેપિ એસેવ નયો. પુરિમનયેનાતિ યેસં હત્થતો મૂલં ગહિતન્તિઆદિના. વિસભાગરોગો નામ કુટ્ઠાદિવિરૂપભાવતો, ગણ્ડપીળકાદિ વા જીવિતપ્પવત્તિયા પચ્ચનીકત્તા.

૧૭૮. મનાપિયેપિ એસેવ નયોતિ એતેન મનાપિયં રૂપં ઉપસંહરતીતિ એત્થ યં વા મનાપરૂપં, તસ્સ સમીપે ઠપેતિ, અત્તના વા મનાપિયેન રૂપેન સમન્નાગતો તિટ્ઠતીતિઆદિ યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અલઙ્કરિત્વા ઉપસંહરતીતિ ‘‘અલાભકેન સુસ્સિત્વા મરતૂ’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ઉપસંહરતિ, તેનેવ ‘‘સચે ઉત્તસિત્વા મરતિ, વિસઙ્કેતો’’તિ વુત્તં. અલાભકેન સુસ્સિત્વા મરતીતિ એત્થ પારાજિકોતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. મહાકચ્છુ નામ વલ્લિફલવિસેસો, યસ્સ મજ્જારપાદસ્સેવ સણ્ઠાનં દુક્ખસમ્ફસ્સાનિ સુખુમલોમાનિ ચ હોન્તિ. હંસપુપ્ફન્તિ હંસાદીનં પક્ખલોમં સન્ધાય વદન્તિ. અત્તનો ધમ્મતાય મરતિ, અનાપત્તીતિ પારાજિકં સન્ધાય વુત્તં દુક્કટા ન મુચ્ચનતો.

૧૭૯. અસઞ્ચિચ્ચાતિ ઇદં મરણસંવત્તનિકઉપક્કમસ્સ અસલ્લક્ખણં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ઇમિના ઉપક્કમેનાતિઆદિ. અજાનન્તસ્સાતિ ઇદં પન મરણસંવત્તનિકવિસાદિઉપક્કમકરણસ્સ અજાનનં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ઇમિના અયં મરિસ્સતીતિઆદિ. ન મરણાધિપ્પાયસ્સાતિ ઇદં દુક્ખુપ્પાદકં ઉપક્કમન્તિ જાનન્તસ્સાપિ મરણાધિપ્પાયસ્સ અભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ મરણં અનિચ્છન્તસ્સાતિઆદિ. અનુપ્પબન્ધાભાવાતિ દોમનસ્સવીથીનં નિરન્તરપ્પવત્તિઅભાવા.

પદભાજનીયવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૧૮૦. વોહારવસેનાતિ પુબ્બભાગવોહારવસેન, મરણાધિપ્પાયસ્સ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાક્ખણે કરુણાય અભાવતો કારુઞ્ઞેન પાસે બદ્ધસૂકરમોચનં (પારા. ૧૫૩) વિય ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યથાયુના’’તિ વુત્તમેવત્થં ‘‘યથાનુસન્ધિના’’તિ પરિયાયન્તરેન વુત્તં. હેટ્ઠા કિસ્મિઞ્ચિ વિજ્જમાને સાટકં વલિં ગણ્હાતીતિ આહ ‘‘યસ્મિં વલિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. પટિવેક્ખણઞ્ચેતં ગિહીનં સન્તકે એવાતિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયં મુસલે ઉસ્સિતેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભેત્વા દ્વીસુ મુસલેસુ ભિત્તિં અપસ્સાય ઠપિતેસૂતિ અત્થો. ઉદુક્ખલભણ્ડિકન્તિ ઉદુક્ખલત્થાય આનીતં દારુભણ્ડં. પરિબન્ધન્તિ ભોજનપરિબન્ધં, ભોજનન્તરાયન્તિ વુત્તં હોતિ.

૧૮૧. અગ્ગકારિકન્તિ એત્થ કારિક-સદ્દસ્સ ભાવવચનત્તા ‘‘અગ્ગકિરિય’’ન્તિ અત્થં વત્વાપિ યસ્મા કિરિયં દાતું ન સક્કા, તસ્મા દાનસઙ્ખાતાય અગ્ગકિરિયાય યુત્તપિણ્ડપાતમેવ ઇધ ઉપચારયુત્તિયા અગ્ગકિરિયાતિ ગહેતબ્બન્તિ આહ પઠમં લદ્ધપિણ્ડપાતન્તિઆદિ.

૧૮૨-૩. દણ્ડમુગ્ગરનિખાદનવેમાદીનં વસેનાતિ એત્થ દણ્ડો નામ દીઘદણ્ડો. મુગ્ગરો નામ રસ્સો. વેમં નામ તન્તવાયાનં વત્થવાયનઉપકરણં, યેન વીતં તન્તં ઘટ્ટેન્તિ. વિભત્તિબ્યત્તયેનાતિ વિભત્તિવિપરિણામેન. વિસેસાધિગમોતિ સમાધિ વિપસ્સના ચ. વિસેસાધિગમન્તિ લોકુત્તરધમ્મપટિલાભં. બ્યાકરિત્વાતિ આરોચેત્વા, ઇદઞ્ચ વિસેસસ્સ અધિગતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અધિગતવિસેસા હિ દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનત્થં લજ્જીભિક્ખૂનં અવસ્સં અધિગમં બ્યાકરોન્તિ, અધિગતવિસેસેન પન અબ્યાકરિત્વાપિ આહારં ઉપચ્છિન્દિતું ન વટ્ટતિ, અધિગમન્તરાયવિનોદનત્થમેવ આહારૂપચ્છેદસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તદધિગમે સો ન કાતબ્બોવ. કિં પનાધિગમં આરોચેતું વટ્ટતીતિ આહ સભાગાનન્તિઆદિ. ભણ્ડકં વા ધોવન્તાતિ ચીવરં વા ધોવન્તા. ધોવનદણ્ડકન્તિ ચીવરધોવનદણ્ડં.

૧૮૫. મદ્દાપેત્વા પાતેતિ, વિસઙ્કેતોતિ યથાણત્તિયા અકતત્તા વુત્તં, યદિ પન આણાપકો મદ્દનમ્પિ મદ્દાપનમ્પિ સન્ધાય વોહારવસેન ‘‘મદ્દિત્વા પાતેહી’’તિ વદતિ, વિસઙ્કેતો નત્થીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિ (પારા. ૧૭૧) વુત્તત્તા આહ ‘‘પરિયાયો નામ નત્થી’’તિ, પરિયાયેન આપત્તિમોક્ખો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. અવિજાયનત્થાય ગબ્ભગ્ગહણતો પુરેતરમેવ ભેસજ્જં દેન્તસ્સ કુચ્છિયં ઉપ્પજ્જિત્વા ગબ્ભો વિનસ્સતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન દિન્ને તથામરન્તાનં વસેન કમ્મબદ્ધો, કુચ્છિયં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન દિન્ને ઉપ્પજ્જિત્વા મરતુ વા મા વા, નેવત્થિ કમ્મબદ્ધો.

સહધમ્મિકાનન્તિ એકસ્સ સત્થુ સાસને સહસિક્ખમાનધમ્માનં, સહધમ્મે વા સિક્ખાપદે સિક્ખનભાવેન નિયુત્તાનં. સમસીલસદ્ધાનન્તિઆદિના દુસ્સીલાનં ભિન્નલદ્ધિકાનઞ્ચ અકાતુમ્પિ લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ. ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતોતિ અત્તનો તેસં વા ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો. અરિયેહિ અકતા અયુત્તવસેન અકતપુબ્બા વિઞ્ઞત્તિ અકતવિઞ્ઞત્તિ.

પટિયાદિયતીતિ સમ્પાદિયતિ. અકાતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ દુક્કટં વદન્તિ, અયુત્તતાવસેનેવ પનેત્થ અકરણપટિક્ખેપો યુત્તો, ન આપત્તિવસેનાતિ ગહેતબ્બં. યાવ ઞાતકા પસ્સન્તીતિ યાવ તસ્સ ઞાતકા પસ્સન્તિ.

પિતુભગિની પિતુચ્છા. માતુભાતા માતુલો. નપ્પહોન્તીતિ કાતું ન સક્કોન્તિ. ન યાચન્તીતિ લજ્જાય ન યાચન્તિ. ‘‘આભોગં કત્વા’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞથા દેન્તસ્સ આપત્તિયેવ. કેચિ પન ‘‘આભોગં અકત્વાપિ દાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં ભેસજ્જકરણસ્સ પાળિયં ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ પારાજિકસ્સ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૧૮૭) એવં અન્તરાપત્તિદસ્સનવસેન સામઞ્ઞતો પટિક્ખિત્તત્તા, અટ્ઠકથાયં અવુત્તપ્પકારેન કરોન્તસ્સ સુત્તેનેવ આપત્તિ સિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બા, તેનેવ અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘તેસઞ્ઞેવ સન્તક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞેસન્તિ અસાલોહિતાનં, તેનાહ એતેસં પુત્તપરમ્પરાયાતિઆદિ. કુલપરિવટ્ટોતિ કુલસ્મિં ઞાતિપરમ્પરા. ભેસજ્જં કરોન્તસ્સાતિ યથાવુત્તવિધિના કરોન્તસ્સ, ‘‘તાવકાલિકં દસ્સામી’’તિ આભોગં અકત્વા દેન્તસ્સાપિ પન અન્તરાપત્તિ દુક્કટં વિના મિચ્છાજીવં વા કુલદૂસનં વા ન હોતિયેવ, તેનાહ – ‘‘વેજ્જકમ્મં વા કુલદૂસકાપત્તિ વા ન હોતી’’તિ. ઞાતકાનઞ્હિ સન્તકં યાચિત્વાપિ ગહેતું વટ્ટતિ, તસ્મા તત્થ કુલદૂસનાદિ ન સિયા. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘ચૂળમાતુયા’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ.

ઉપજ્ઝાયસ્સ આહરામાતિ ઇદં ઉપજ્ઝાયેન ‘‘મમ ઞાતકાનં ભેસજ્જં આહરથા’’તિ આણત્તેહિ કત્તબ્બવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં, ઇમિના ચ સામણેરાદીનં અપચ્ચાસાયપિ પરજનસ્સ ભેસજ્જકરણં ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. વુત્તનયેન પરિયેસિત્વાતિ ઇમિના ‘‘ભિક્ખાચારવત્તેન વા’’તિ ઇમિના, ‘‘ઞાતિસામણેરેહી’’તિ ઇમિના ચ વુત્તમત્થં અતિદિસતિ. અપચ્ચાસીસન્તેનાતિ આગન્તુકચોરાદીનં કરોન્તેનાપિ ‘‘મનુસ્સા નામ ઉપકારકા હોન્તી’’તિ અત્તનો તેહિ લાભં અપત્થયન્તેન. પચ્ચાસાય કરોન્તસ્સ પન વેજ્જકમ્મકુલદૂસનાદિદોસો હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવં ઉપકારે કતે સાસનગુણં ઞત્વા પસીદન્તિ, સઙ્ઘસ્સ વા ઉપકારકા હોન્તી’’તિ કરણે પન દોસો નત્થિ. કેચિ પન ‘‘અપચ્ચાસીસન્તેન આગન્તુકાદીનં પટિક્ખિત્તપુગ્ગલાદીનમ્પિ દાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં કત્તબ્બાકત્તબ્બટ્ઠાનવિભાગસ્સનિરત્થકત્તપ્પસઙ્ગતો ‘‘અપચ્ચાસીસન્તેન સબ્બેસં દાતું કાતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ એત્તકમત્તસ્સેવ વત્તબ્બતો. અપચ્ચાસીસનઞ્ચ મિચ્છાજીવકુલદૂસનાદિદોસનિસેધનત્થમેવ વુત્તં ભેસજ્જકરણસઙ્ખતાય ઇમિસ્સા અન્તરાપત્તિયા મુચ્ચનત્થં આગન્તુકચોરાદીનં અનુઞ્ઞાતાનં દાનેનેવ તાય આપત્તિયા મુચ્ચનતોતિ ગહેતબ્બં. તેનેવ અપચ્ચાસીસન્તેનાપિ અકાતબ્બટ્ઠાનં દસ્સેતું સદ્ધં કુલન્તિઆદિ વુત્તં. પુચ્છન્તીતિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠરોગીનં પરિયાયેનાપિ વત્વા વિચરણં અયુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પુચ્છિતસ્સાપિ પન પચ્ચાસીસન્તસ્સ પરિયાયકથાપિ ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

સમુલ્લપેસીતિ અપચ્ચાસીસન્તો એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં કથં સમુટ્ઠાપેસિ. આચરિયભાગોતિ વિનયાચારં અકોપેત્વા ભેસજ્જાચિક્ખણેન વેજ્જાચરિયભાગોતિ અત્થો. પુપ્ફપૂજનત્થાય સમ્પટિચ્છિયમાનં રૂપિયં અત્તનો સન્તકત્તભજનેન નિસ્સગ્ગિયમેવાતિ આહ ‘‘કપ્પિયવસેન ગાહાપેત્વા’’તિ, ‘‘અમ્હાકં રૂપિયં ન વટ્ટતિ, પુપ્ફપૂજનત્થં પુપ્ફં વટ્ટતી’’તિઆદિના પટિક્ખિપિત્વા કપ્પિયેન કમ્મેન ગાહાપેત્વાતિ અત્થો.

યદિ ‘‘પરિત્તં કરોથા’’તિ વુત્તે કરોન્તિ, ભેસજ્જકરણં વિય ગિહિકમ્મં વિય હોતીતિ ‘‘ન કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પરિત્તં ભણથા’’તિ વુત્તે પન ધમ્મજ્ઝેસનત્તા અનજ્ઝિટ્ઠેનપિ ભણિતબ્બો ધમ્મો, પગેવ અજ્ઝિટ્ઠેનાપીતિ ‘‘કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ચાલેત્વા સુત્તં પરિમજ્જિત્વાતિ ઇદં ‘‘પરિત્તાણં એત્થ પવેસેમી’’તિ ચિત્તેન એવં કતે પરિત્તાણા તત્થ પવેસિતા નામ હોતીતિ વુત્તં. વિહારતો…પે… દુક્કટન્તિ ઇદં અઞ્ઞાતકગહટ્ઠે સન્ધાય વુત્તન્તિ વદન્તિ. પાદેસુ ઉદકં આકિરિત્વાતિ ઇદં તસ્મિં દેસે ચારિત્તવસેન વુત્તં. વુત્તઞ્હિ ‘‘તત્થ પાળિયા નિસિન્નાનં ભિક્ખૂનં પાદેસુ રોગવૂપસમનાદિઅત્થાય ઉદકં સિઞ્ચિત્વા પરિત્તં કાતું સુત્તઞ્ચ ઠપેત્વા ‘પરિત્તં ભણથા’તિ વત્વા ગચ્છન્તિ. એવઞ્હિ કરિયમાને યદિ પાદે અપનેન્તિ, મનુસ્સા તં અવમઙ્ગલન્તિ મઞ્ઞન્તિ, રોગો વા ન વૂપસમિસ્સતી’’તિ. તેનાહ ‘‘ન પાદા અપનેતબ્બા’’તિ. મતસરીરદસ્સને વિય કેવલં સુસાનદસ્સનેપિ ‘‘ઇદં જાતાનં સત્તાનં ખયગમનટ્ઠાન’’ન્તિ મરણસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘સીવથિકદસ્સને…પે… ‘મરણસ્સતિં પટિલભિસ્સામા’તિ કમ્મટ્ઠાનસીસેન ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. લેસકપ્પં અકત્વા સમુપ્પન્નસુદ્ધચિત્તેન ‘‘પરિવારત્થાય આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તેપિ ગન્તું વટ્ટતિ.

અનામટ્ઠપિણ્ડપાતોતિ અગ્ગહિતઅગ્ગો, અપરિભુત્તોતિ અત્થો. કહાપણગ્ઘનકો હોતીતિ ઇમિના દાયકેહિ બહુબ્યઞ્જનેન સમ્પાદેત્વા સક્કચ્ચં દિન્નભાવં દીપેતિ. થાલકેતિ સઙ્ઘિકે કંસાદિમયે થાલકે, પત્તોપિ એત્થ સઙ્ગય્હતિ. ન વટ્ટતીતિ ઇમિના દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ. દામરિકચોરસ્સાતિ રજ્જં પત્થેન્તસ્સ પાકટચોરસ્સ. અદીયમાનેપિ ‘‘ન દેન્તી’’તિ કુજ્ઝન્તીતિ સમ્બન્ધો. આમિસસ્સ ધમ્મસ્સ ચ અલાભેન અત્તનો પરસ્સ ચ અન્તરે સમ્ભવન્તસ્સ છિદ્દસ્સ ચ વિવરસ્સ પટિસન્થરણં પિદહનં પટિસન્થારો, સો પન ધમ્મામિસવસેન દુવિધો. તત્થ આમિસપટિસન્થારં સન્ધાય ‘‘કસ્સ કાતબ્બો, કસ્સ ન કાતબ્બો’’તિ વુત્તં. ‘‘આગન્તુકસ્સ વા…પે… કત્તબ્બો યેવા’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં પાકટં કાતું આગન્તુકં તાવાતિઆદિમાહ. ખીણપરિબ્બયન્તિ ઇમિના અગતિભાવં કારુઞ્ઞભાજનતઞ્ચ દસ્સેતિ, તેન ચ તબ્બિધુરાનં સમિદ્ધાનં દાયકાદીનં આગન્તુકત્તેપિ દાતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં હોતિ. તણ્ડુલાદિમ્હિ દાતબ્બે સતિ ‘‘અવેલાયં…પે… ન વત્તબ્બો’’તિ વુત્તં. ‘‘અપચ્ચાસીસન્તેના’’તિ વત્વા પચ્ચાસીસનપ્પકારં દસ્સેતું મનુસ્સા નામાતિઆદિ વુત્તં. અનનુઞ્ઞાતાનં પન અપચ્ચાસીસન્તેનાપિ દાતું ન વટ્ટતિ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતત્તા, પચ્ચાસીસાય પન સતિ કુલદૂસનમ્પિ હોતિ.

ઉબ્બાસેત્વાતિ સમન્તતો તિયોજનં વિલુમ્પન્તે મનુસ્સે પલાપેત્વા. વરપોત્થકચિત્તત્થરણન્તિ અનેકપ્પકારઇત્થિપુરિસાદિઉત્તમરૂપવિચિત્તં અત્થરણં.

૧૮૭. સત્તરસવગ્ગિયેસુ પુબ્બે એકસ્સ અઙ્ગુલિપતોદકેન મારિતત્તા સેસેસુ સોળસજનેસુ ઉદરં આરુહિત્વા નિસિન્નમેકં ઠપેત્વા ‘‘સેસાપિ પન્નરસ જના’’તિ વુત્તં. અદૂહલપાસાણા વિયાતિ અદૂહલે આરોપિતપાસાણા વિય. કમ્માધિપ્પાયાતિ તજ્જનીયાદિકમ્મકરણાધિપ્પાયા.

આવાહેત્વાતિ આવિસાપેત્વા. રૂપં કત્વા હત્થપાદાદીનિ છિન્દન્તીતિ તસ્મિં પિટ્ઠાદિમયે રૂપે અમનુસ્સં આવાહેત્વા તસ્સ હત્થપાદાદીનિ છિન્દન્તિ. સક્કં દેવરાજાનં મારેય્યાતિ ઇદં સમ્ભાવનવસેન વુત્તં. ન હિ તાદિસા મહાનુભાવા યક્ખા સત્થઘાતારહા હોન્તિ દેવાસુરયુદ્ધેપિ તેસં સત્થપ્પહારેન મરણાભાવા.

૧૮૮. પહારો ન દાતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. અમનુસ્સં કોધચિત્તેન પહરન્તસ્સ દુક્કટમેવ. ચિકિચ્છાધિપ્પાયેન પહરન્તસ્સ અનાચારોતિ ગહેતબ્બો. તાલપણ્ણં…પે… બન્ધિતબ્બન્તિ અમનુસ્સા તાલપણ્ણબન્ધનેન પલાયન્તીતિ કત્વા વુત્તં, ઇદઞ્ચ ગિહીનં વેજ્જકમ્મવસેન કાતું ન વટ્ટતિ.

૧૮૯. યો રુક્ખેન ઓત્થતોપિ ન મરતીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ભૂતગામસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં સયમેવ વક્ખતિ, તં તત્થેવ ગહેતબ્બં.

૧૯૦. દબ્બૂપકરણાનીતિ કેહિચિ છિન્દિત્વા ઠપિતાનિ સપરિગ્ગહિતાનિ સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ ઠાનાચાવનાભાવેન વિનાસાધિપ્પાયસ્સ દુક્કટં વુત્તં. ખિડ્ડાધિપ્પાયેનાપિ દુક્કટન્તિ સુક્ખતિણાદીસુ અગ્ગિકરણં સન્ધાય વુત્તં, અલ્લેસુ પન કીળાધિપ્પાયેનપિ કરોન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. પટિપક્ખભૂતો, પટિમુખં ગચ્છન્તો વા અગ્ગિ પટગ્ગિ, તસ્સ અલ્લતિણાદીસુપિ દાનં અનુઞ્ઞાતં, તં દેન્તેન દૂરતો આગચ્છન્તં દાવગ્ગિં દિસ્વા વિહારસ્સ સમન્તતો એકક્ખણે અદત્વા એકદેસતો પટ્ઠાય વિહારસ્સ સમન્તતો સણિકં ઝાપેત્વા યથા મહન્તોપિ અગ્ગિ વિહારં પાપુણિતું ન સક્કોતિ, એવં વિહારસ્સ સમન્તા અબ્ભોકાસં કત્વા પટગ્ગિ દાતબ્બો, સો દાવગ્ગિનો પટિપથં ગન્ત્વા એકતો હુત્વા તેન સહ નિબ્બાતિ. પરિત્તકરણન્તિ સમન્તા રુક્ખતિણાદિચ્છેદનપરિખાખણનાદિઆરક્ખકરણં, તેનાહ તિણકુટિકાનં સમન્તા ભૂમિતચ્છનન્તિઆદિ.

૧૯૧. ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણત્તા પારાજિકન્તિ દ્વીસુ એકસ્સાપિ અન્તોગધત્તા ‘‘દ્વીહી’’તિ વુત્તખેત્તે એકસ્સાપિ ઓતિણ્ણત્તા પારાજિકં, ‘‘દ્વીહિ એવ મારેહિ ન એકેના’’તિ નિયમિતે પન એકેનેવ મારિતે નત્થિ પારાજિકન્તિ વદન્તિ, એવં દ્વે એવ પુરિસાતિઆદીસુપિ. પુબ્બે કતસીસચ્છેદપયોગતો અઞ્ઞો પયોગો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકો ન ઉપલબ્ભતિ, પઠમેન પયોગેનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં ઉપચ્છિજ્જતીતિ ‘‘સીસચ્છેદકસ્સા’’તિ વુત્તં, યં પન સારત્થદીપનિયં ‘‘જીવિતિન્દ્રિયસ્સ અવિજ્જમાનત્તા’’તિ કારણં વુત્તં, તં અકારણં જીવિતિન્દ્રિયસન્નિસ્સિતચિત્તસન્તતિં વિના ઉક્ખિપનસન્નિરુજ્ઝનાદિવસપ્પવત્તસ્સ ગમનસ્સ અસમ્ભવતો. ન હિ વાયુવેગેન પણ્ણપટાદયો વિય કાયો ગચ્છતિ, ન ચ ઉક્ખિપને પવત્તાવ ચિત્તજવિઞ્ઞત્તિઆદયોવ નિક્ખિપનાદિનોપિ હેતુભૂતાતિ સક્કા વત્તું વિચ્છિન્દિત્વા પવત્તનતો. પુબ્બે અનાહિતવેગાપિ હિ કાચિ સરીસપજાતિ દ્વિધા છિન્ના છેદનમત્તા દ્વીહિ વિભાગેહિ કતિપયક્ખણં દ્વીસુ દિસાસુ ગચ્છતિ, તત્થ ચ યસ્મિં ભાગે હદયવત્થુ તિટ્ઠતિ, તત્રટ્ઠં પઞ્ચદ્વારાવજ્જનચિત્તં દ્વીસુપિ ભાગેસુ કાયપ્પસાદે ઘટ્ટિતં ફોટ્ઠબ્બં આલમ્બિત્વા ઉપ્પજ્જતિ, તતો તદારમ્મણમેવ યથારહમેકસ્મિં ભાગે એકદા અઞ્ઞસ્મિં અઞ્ઞદાતિ એવં પરિયાયેન કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તતો હદયવત્થુસ્મિંયેવ સમ્પટિચ્છનાદિવીથિચિત્તાનિ ભવઙ્ગન્તરિતાનિ મનોદ્વારવીથિવિઞ્ઞાણાનિ ચ વિઞ્ઞત્તિજનકાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યે હિ ઉભયભાગા ગચ્છન્તિ વા ચલન્તિ વા ફન્દન્તિ વા. ચિત્તસ્સ પન લહુપરિવત્તિયા એકક્ખણે ઉભયભાગાપિ ચલન્તા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, સેય્યથાપિ નામ કુક્કુળાદિનરકેસુ નિમુગ્ગસકલસરીરસ્સ સત્તસ્સ એકસ્મિં ખણે સકલસરીરેપિ કાયવિઞ્ઞાણદુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં વિય ઉપટ્ઠાતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં, તતો પન યસ્મિં ભાગે જીવિતિન્દ્રિયં સસેસકમ્મજરૂપં નિરુજ્ઝતિ, તત્થ કાયવિઞ્ઞાણં નપ્પવત્તતિ, હદયવત્થુસહિતભાગેયેવ યાવ જીવિતિન્દ્રિયનિરોધા પવત્તતિ.

નનુ નરકાદીસુ એકાબદ્ધે સરીરે સબ્બત્થ પરિયાયેન કાયવિઞ્ઞાણસમુપ્પત્તિ યુત્તા હોતુ, દ્વિધા હુત્વા વિચ્છિન્ને પન ભાગદ્વયે કથન્તિ? નાયં દોસો. સરીરે હિ એકાબદ્ધતા નામ પરમત્થધમ્મબ્યતિરિત્તા કાચિ નત્થિ પરવાદીનં અવયવીઆદિ વિય, કમ્માદિએકકારણપુઞ્જાયત્તતાય બહૂનં સહુપ્પત્તિયેવ એકાબદ્ધતા. તત્થ ચ સત્થપ્પહારાદિવિરુદ્ધપચ્ચયોપનિપાતેન વિભિન્નાનમ્પિ કમ્માદિએકકારણાનં પુઞ્જાયત્તતા ન વિગચ્છતિ, યાવ સા ન વિગચ્છતિ, તાવ અવિચ્છિન્નાવ તત્થ વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિ. વિભિન્નાનં પન કમ્મજરૂપાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ સેસતિસન્તતિરૂપાનઞ્ચ ઉપત્થમ્ભનભાવેન ચિરં પવત્તિતું ન સક્કોન્તિ, યાવ ચ ધરન્તિ, તાવ વિઞ્ઞાણપચ્ચયા હોન્તિ, વિઞ્ઞાણેન ચ તેસં ચલનગમનાદિદેસન્તરુપ્પત્તિ. તસ્મા કબન્ધસ્સપિ ધાવક્ખણે સવિઞ્ઞાણજીવિતિન્દ્રિયં અત્થેવ, તઞ્ચ સીસચ્છેદકપ્પયોગેનેવ સીઘં પતતિ, તતો અઞ્ઞપ્પયોગસ્સ સરીરે વિસેસુપ્પાદનતો પુરેતરમેવ પઠમેનેવ કિચ્ચનિપ્ફત્તિતો સીસચ્છેદકસ્સેવ કમ્મબદ્ધોતિ ગહેતબ્બો. એવરૂપાનીતિ કબન્ધવત્થુસદિસાનિ. ઇમસ્સ વત્થુસ્સાતિ આઘાતનવત્થુસ્સ. અત્થદીપનેતિ એકેન પુરિસેન પયોગેન વા મારિતતાસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ દીપને.

૧૯૨. પાનપરિભોગેન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. એવં પન વુત્તત્તા ‘‘લોણસોવીરકં યામકાલિક’’ન્તિ કેચિ વદન્તિ, કેચિ પન ‘‘ગિલાનાનં પાકતિકમેવ, અગિલાનાનં પન ઉદકસમ્ભિન્ન’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘ગુળં વિય સત્તાહકાલિક’’ન્તિ.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં

તતિયપારાજિકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.