૨. દુતિયપારાજિકં

અદુતિયેનાતિ અસદિસેન જિનેન યં દુતિયં પારાજિકં પકાસિતં, તસ્સ ઇદાનિ યસ્મા સંવણ્ણનાક્કમો પત્તો, તસ્મા અસ્સ દુતિયસ્સ અયં સંવણ્ણના હોતીતિ યોજના.

ધનિયવત્થુવણ્ણના

૮૪. રાજૂહિ ગહિતન્તિ રાજગહન્તિ આહ ‘‘મન્ધાતૂ’’તિ. રાજપુરોહિતેન પરિગ્ગહિતમ્પિ રાજપરિગ્ગહિતમેવાતિ મહાગોવિન્દગ્ગહણં, નગરસદ્દાપેક્ખાય ચેત્થ ‘‘રાજગહ’’ન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો. અઞ્ઞેપેત્થ પકારેતિ સુસંવિહિતારક્ખત્તા રાજૂનં ગહં ગેહભૂતન્તિ રાજગહન્તિઆદિકે પકારે. વસન્તવનન્તિ કીળાવનં, વસન્તકાલે કીળાય યેભુય્યત્તા પન વસન્તવનન્તિ વુત્તં.

સદ્વારબન્ધાતિ વસ્સૂપગમનયોગ્ગતાદસ્સનં. નાલકપટિપદન્તિ સુત્તનિપાતે (સુ. નિ. ૬૮૪ આદયો) નાલકત્થેરસ્સ દેસિતં મોનેય્યપટિપદં. પઞ્ચન્નં છદનાનન્તિ તિણપણ્ણઇટ્ઠકસિલાસુધાસઙ્ખાતાનં પઞ્ચન્નં. નો ચે લભતિ…પે… સામમ્પિ કાતબ્બન્તિ ઇમિના નાવાસત્થવજે ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ ‘‘અસેનાસનિકો અહ’’ન્તિ આલયકરણમત્તેન ઉપગમનં ન વટ્ટતિ. સેનાસનં પરિયેસિત્વા વચીભેદં કત્વા વસ્સં ઉપગન્તબ્બમેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેના’’તિઆદિના (મહાવ. ૨૦૪) હિ પાળિયં ‘‘નાલકપટિપદં પટિપન્નેનાપી’’તિ અટ્ઠકથાયઞ્ચ અવિસેસેન દળ્હં કત્વા વુત્તં, નાવાસત્થવજેસુયેવ ચ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નાવાય વસ્સં ઉપગન્તુ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૨૦૩) અસતિપિ સેનાસને આલયકરણવસેન વસ્સૂપગમનં અનુઞ્ઞાતં, નાઞ્ઞત્થાતિ ગહેતબ્બં. અયમનુધમ્મતાતિ સામીચિવત્તં. કતિકવત્તાનીતિ ભસ્સારામતાદિં વિહાય સબ્બદા અપ્પમત્તેહિ ભવિતબ્બન્તિઆદિકતિકવત્તાનિ. ખન્ધકવત્તાનીતિ ‘‘આગન્તુકાદિખન્ધકવત્તં પૂરેતબ્બ’’ન્તિ એવં ખન્ધકવત્તાનિ ચ અધિટ્ઠહિત્વા.

વસ્સંવુત્થાતિ પદસ્સ અટ્ઠકથાયં ‘‘પુરિમિકાય ઉપગતા મહાપવારણાય પવારિતા પાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય ‘વુત્થવસ્સા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ વુત્તત્તા મહાપવારણાદિવસે પવારેત્વા વા અપ્પવારેત્વા વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તેહિ સત્તાહકરણીયનિમિત્તે સતિ એવ ગન્તબ્બં, નાસતિ, ઇતરથા વસ્સચ્છેદો દુક્કટઞ્ચ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘ઇમં તેમાસં વસ્સં ઉપેમી’’તિ હિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, વસ્સં ઉપગન્ત્વા પુરિમં વા તેમાસં પચ્છિમં વા તેમાસં અવસિત્વા ચારિકા પક્કમિતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૧૮૫) ચ વુત્તં. ઇધેવ ચ વસ્સંવુત્થા તેમાસચ્ચયેન…પે… પક્કમિંસૂતિ વુત્તં. પવારણાદિવસોપિ તેમાસપરિયાપન્નોવ. કેચિ પન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુત્થાનં ભિક્ખૂનં તીહિ ઠાનેહિ પવારેતુન્તિ (મહાવ. ૨૦૯) પવારણાકમ્મસ્સ પુબ્બેયેવ વસ્સંવુત્થાનન્તિ વુત્થવસ્સતાય વુત્તત્તા મહાપવારણાદિવસે સત્તાહકરણીયનિમિત્તં વિનાપિ યથાસુખં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, વુત્થવસ્સાનઞ્હિ પવારણાનુજાનનં અનુપગતછિન્નવસ્સાદીનં નિવત્તનત્થં કતં, ન પન પવારણાદિવસે અવસિત્વા પક્કમિતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં તદત્થસ્સ ઇધ પસઙ્ગાભાવા, પવારણં કાતું અનુચ્છવિકાનં પવારણા ઇધ વિધીયતિ, યે ચ વસ્સં ઉપગન્ત્વા વસ્સચ્છેદઞ્ચ અકત્વા યાવ પવારણાદિવસા વસિંસુ, તે તત્તકેન પવારણાકમ્મં પતિ પરિયાયતો વુત્થવસ્સાતિ વુચ્ચન્તિ, અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ ઞાયતો, ન કથિનકમ્મં પતિ તેમાસસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા, ઇતરથા તસ્મિં મહાપવારણાદિવસેપિ કથિનત્થારપ્પસઙ્ગતો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુત્થાનં ભિક્ખૂનં કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૬) ઇદં પન ‘‘ન, ભિક્ખવે, વસ્સં ઉપગન્ત્વા પુરિમં વા તેમાસં પચ્છિમં વા તેમાસં અવસિત્વા ચારિકા પક્કમિતબ્બા’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૮૫) ચ નિપ્પરિયાયતો મહાપવારણાય અનન્તરપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય કથિનત્થારં પક્કમનઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં, પરિવારે ચ ‘‘કથિનસ્સ અત્થારમાસો જાનિતબ્બો’’તિ (પરિ. ૪૧૨) વત્વા ‘‘વસ્સાનસ્સ પચ્છિમો માસો જાનિતબ્બો’’તિ (પરિ. ૪૧૨) વુત્તં. યો હિ કથિનત્થારસ્સ કાલો, તતો પટ્ઠાયેવ ચારિકાપક્કમનસ્સાપિ કાલો, ન તતો પુરે વસ્સંવુત્થાનંયેવ કથિનત્થારારહત્તા. યદગ્ગેન હિ પવારણાદિવસે કથિનત્થારો ન વટ્ટતિ, તદગ્ગેન ભિક્ખૂપિ વુત્થવસ્સા ન હોન્તિ પવારણાદિવસસ્સ અવુત્થત્તા.

યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પારાજિકકણ્ડ ૨.૮૪) ‘‘એકદેસેન અવુત્થમ્પિ તં દિવસં વુત્થભાગાપેક્ખાય વુત્થમેવ હોતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં ન યુત્તં, તંદિવસપરિયોસાને અરુણુગ્ગમનકાલે વસન્તોવ હિ તં દિવસં વુત્થો નામ હોતિ પરિવાસઅરઞ્ઞવાસાદીસુ વિય, અયઞ્ચ વિચારણા ઉપરિ વસ્સૂપનાયિકક્ખન્ધકે આવિ ભવિસ્સતીતિ તત્થેવ તં પાકટં કરિસ્સામ.

મહાપવારણાય પવારિતાતિ પુરિમિકાય વસ્સં ઉપગન્ત્વા અચ્છિન્નવસ્સતાદસ્સનપરં એતં કેનચિ અન્તરાયેન અપ્પવારિતાનમ્પિ વુત્થવસ્સત્તા. ન ઓવસ્સિયતીતિ અનોવસ્સકન્તિ કમ્મસાધનં દટ્ઠબ્બં, યથા ન તેમિયતિ, તથા કત્વાતિ અત્થો. અનવયોતિ એત્થ અનુસદ્દો વિચ્છાયં વત્તતીતિ આહ અનુ અનુ અવયોતિઆદિ. આચરિયસ્સ કમ્મં આચરિયકન્તિ આહ ‘‘આચરિયકમ્મે’’તિ. કટ્ઠકમ્મં થમ્ભાદિ. તેલતમ્બમત્તિકાયાતિ તેલમિસ્સાય તમ્બમત્તિકાય.

૮૫. કુટિકાય કરણભાવન્તિ કુટિયા કતભાવં. કિં-સદ્દપ્પયોગે અનાગતપ્પચ્ચયવિધાનં સન્ધાય તસ્સ લક્ખણન્તિઆદિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ પાણઘાતાધિપ્પાયો નત્થિ, અનુપપરિક્ખિત્વા કરણેન પન બહૂનં પાણાનં મરણત્તા પાણે બ્યાબાધેન્તસ્સાતિઆદિ વુત્તં. પાતબ્યભાવન્તિ વિનાસેતબ્બતં. પાણાતિપાતં કરોન્તાનન્તિ થેરેન અકતેપિ પાણાતિપાતે પાણકાનં મરણમત્તેન પચ્છિમાનં લેસેન ગહણાકારં દસ્સેતિ, તેન ચ ‘‘મમ તાદિસં અકુસલં નત્થી’’તિ પચ્છિમાનં વિપલ્લાસલેસગ્ગહણનિમિત્તકિચ્ચં ન કત્તબ્બન્તિ દીપિતં હોતિ. દિટ્ઠાનુગતિન્તિ દિટ્ઠસ્સ કમ્મસ્સ અનુપગમનં અનુકિરિયં, દિટ્ઠિયા વા લદ્ધિયા અનુગમનં ગાહં. ઘંસિતબ્બેતિ મદ્દિતબ્બે, વિનાસિતબ્બેતિ અત્થો. કતં લભિત્વા તત્થ વસન્તાનમ્પિ દુક્કટમેવાતિ ઇદં ભગવતા કુટિયા ભેદાપનવચનેન સિદ્ધં, સાપિ તિણદબ્બસમ્ભારેહિ તુલાથમ્ભાદીહિ અમિસ્સા સુદ્ધમત્તિકામયાપિ ઇટ્ઠકાહિ કતા વટ્ટતિ. કેચિ હિ ઇટ્ઠકાહિયેવ થમ્ભે ચિનિત્વા તદુપરિ ઇટ્ઠકાહિયેવ વિતાનાદિસણ્ઠાનેન તુલાદિદારુસમ્ભારવિરહિતં છદનમ્પિ બન્ધિત્વા ઇટ્ઠકામયમેવ આવસથં કરોન્તિ, તાદિસં વટ્ટતિ. ગિઞ્જકાવસથસઙ્ખેપેન કતાતિ એત્થ ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, તાહિયેવ કતો આવસથો ગિઞ્જકાવસથો. વયકમ્મમ્પીતિ મત્તિકુદ્ધારણઇટ્ઠકદારુચ્છેદનાદિકારકાનં દિન્નભત્તવેત્તનાદિવત્થુબ્બયેન નિપ્ફન્નકમ્મમ્પિ અત્થિ, એતેન કુટિભેદકાનં ગીવાદિભાવં પરિસઙ્કતિ. તિત્થિયધજોતિ તિત્થિયાનમેવ સઞ્ઞાણભૂતત્તા વુત્તં. તે હિ ઈદિસેસુ ચાટિઆદીસુ વસન્તિ. અઞ્ઞાનિપીતિ પિ-સદ્દેન અત્તના વુત્તકારણદ્વયમ્પિ મહાઅટ્ઠકથાયમેવ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. યસ્મા સબ્બમત્તિકામયા કુટિ સીતકાલે અતિસીતા ઉણ્હકાલે ચ ઉણ્હા સુકરા ચ હોતિ ચોરેહિ ભિન્દિતું, તસ્મા તત્થ ઠપિતપત્તચીવરાદિકં સીતુણ્હચોરાદીહિ વિનસ્સતીતિ વુત્તં ‘‘પત્તચીવરગુત્તત્થાયા’’તિ. છિન્દાપેય્ય વા ભિન્દાપેય્ય વા અનુપવજ્જોતિ ઇદં અયં કુટિ વિય સબ્બથા અનુપયોગારહં સન્ધાય વુત્તં. યં પન પઞ્ચવણ્ણસુત્તેહિ વિનદ્ધછત્તાદિકં, તત્થ અકપ્પિયભાગોવ છિન્દિતબ્બો, ન તદવસેસો તસ્સ કપ્પિયત્તા, તં છિન્દન્તો ઉપવજ્જોવ હોતિ. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘ઘટકમ્પિ વાળરૂપમ્પિ ભિન્દિત્વા ધારેતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયવણ્ણના

છત્તદણ્ડગ્ગાહકં સલાકપઞ્જરન્તિ એત્થ યો પઞ્જરસલાકાનં મજ્ઝટ્ઠો બુન્દે પુથુલો અહિચ્છત્તકસદિસો અગ્ગે સછિદ્દો યત્થ દણ્ડન્તરં પવેસેત્વા છત્તં ગણ્હન્તિ, યો વા સયમેવ દીઘતાય ગહણદણ્ડો હોતિ, અયં છત્તદણ્ડો નામ, તસ્સ અપરિગળનત્થાય છત્તસલાકાનં મૂલપ્પદેસદણ્ડસ્સ સમન્તતો દળ્હપઞ્જરં કત્વા સુત્તેહિ વિનન્ધન્તિ, સો પદેસો છત્તદણ્ડગાહકસલાકપઞ્જરં નામ, તં વિનન્ધિતું વટ્ટતિ. ન વણ્ણમટ્ઠત્થાયાતિ ઇમિના થિરકરણત્થમેવ એકવણ્ણસુત્તેન વિનન્ધિયમાનં યદિ વણ્ણમટ્ઠં હોતિ, ન તત્થ દોસોતિ દસ્સેતિ. આરગ્ગેનાતિ નિખાદનમુખેન. દણ્ડબુન્દેતિ દણ્ડમૂલે કોટિયં. છત્તમણ્ડલિકન્તિ છત્તપઞ્જરે મણ્ડલાકારેન બદ્ધદણ્ડવલયં. ઉક્કિરિત્વાતિ નિન્નં, ઉન્નતં વા કત્વા.

નાનાસુત્તકેહીતિ નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ. ઇદઞ્ચ તથા કરોન્તાનં વસેન વુત્તં, એકવણ્ણસુત્તકેનાપિ ન વટ્ટતિયેવ, ‘‘પકતિસૂચિકમ્મમેવ વટ્ટતી’’તિ હિ વુત્તં. પટ્ટમુખેતિ દ્વિન્નં પટ્ટાનં સઙ્ઘટિતટ્ઠાનં સન્ધાયેતં વુત્તં. પરિયન્તેતિ ચીવરપરિયન્તે, અનુવાતં સન્ધાયેતં વુત્તં. વેણિન્તિ વરકસીસાકારેન સિબ્બનં. સઙ્ખલિકન્તિ દિગુણસઙ્ખલિકાકારેન સિબ્બનં, વેણિં વા સઙ્ખલિકં વા કરોન્તીતિ પકતેન સમ્બન્ધો. અગ્ઘિયં નામ ચેતિયસણ્ઠાનં, યં અગ્ઘિયત્થમ્ભોતિ વદન્તિ. ઉક્કિરન્તીતિ ઉટ્ઠપેન્તિ. ચતુકોણમેવ વટ્ટતીતિ ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનિ સન્ધાય વુત્તં. કોણસુત્તપિળકાતિ ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનં કોણેહિ બહિ નિગ્ગતસુત્તાનં પિળકાકારેન ઠપિતકોટિયોતિ કેચિ વદન્તિ, તે પિળકે છિન્દિત્વા દુવિઞ્ઞેય્યા કાતબ્બાતિ તેસં અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘કોણસુત્તા ચ પિળકાતિ દ્વેયેવા’’તિ વદન્તિ, તેસં મતેન ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનં કોણતો કોણેહિ નીહતસુત્તા કોણસુત્તા નામ. સમન્તતો પન પરિયન્તેન કતા ચતુરસ્સસુત્તા પિળકા નામ. તં દુવિધમ્પિ કેચિ ચીવરતો વિસું પઞ્ઞાયનત્થાય વિકારયુત્તં કરોન્તિ, તં નિસેધાય ‘‘દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં, ન પન સબ્બથા અચક્ખુગોચરભાવેન સિબ્બનત્થાય તથાસિબ્બનસ્સ અસક્કુણેય્યત્તા. યથા પકતિચીવરતો વિકારો ન પઞ્ઞાયતિ, એવં સિબ્બિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. રજનકમ્મતો પુબ્બે પઞ્ઞાયમાનોપિ વિસેસો ચીવરે રત્તે એકવણ્ણતાય ન પઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘ચીવરે રત્તે’’તિ. મણિનાતિ નીલમણિઆદિમટ્ઠપાસાણેન, અંસવદ્ધકકાયબન્ધનાદિકં પન અચીવરત્તા સઙ્ખાદીહિ ઘંસિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. કણ્ણસુત્તકન્તિ ચીવરસ્સ દીઘતો તિરિયઞ્ચ સિબ્બિતાનં ચતૂસુ કણ્ણેસુ કોણેસુ ચ નિક્ખન્તાનં સુત્તસીસાનમેતં નામં, તં છિન્દિત્વાવ પારુપિતબ્બં, તેનાહ ‘‘રજિતકાલે છિન્દિતબ્બ’’ન્તિ. ભગવતા અનુઞ્ઞાતં એકં કણ્ણસુત્તમ્પિ અત્થિ, તં પન નામેન સદિસમ્પિ ઇતો અઞ્ઞમેવાતિ દસ્સેતું યં પનાતિઆદિ વુત્તં. લગ્ગનત્થાયાતિ ચીવરરજ્જુયં ચીવરબન્ધનત્થાય. ગણ્ઠિકેતિ દન્તાદિમયે. પીળકાતિ બિન્દું બિન્દું કત્વા ઉટ્ઠાપેતબ્બપીળકા.

થાલકે વાતિ તમ્બાદિમયે પુગ્ગલિકે તિવિધેપિ કપ્પિયથાલકે. ન વટ્ટતીતિ મણિવણ્ણકરણપ્પયોગો ન વટ્ટતિ, તેલવણ્ણકરણત્થં પન વટ્ટતિ. પત્તમણ્ડલેતિ તિપુસીસાદિમયે. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચિત્તાનિ પત્તમણ્ડલાનિ ધારેતબ્બાનિ રૂપકાકિણ્ણાનિ ભિત્તિકમ્મકતાની’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૩) વુત્તત્તા ‘‘ભિત્તિકમ્મં ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મકરદન્તકં છિન્દિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૫૩) વુત્તત્તા ‘‘મકરદન્તકં પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, ઇદં પન પાળિયા લદ્ધમ્પિ ઇધ પાળિયા મુત્તત્તા પાળિમુત્તકનયે વુત્તં. એવમઞ્ઞમ્પિ ઈદિસં.

લેખા ન વટ્ટતીતિ આરગ્ગેન દિન્નલેખાવ ન વટ્ટતિ, જાતિહિઙ્ગુલિકાદિવણ્ણેહિ કતલેખા વટ્ટતિ. છત્તમુખવટ્ટિયન્તિ ધમકરણસ્સ હત્થેન ગહણછત્તાકારસ્સ મુખવટ્ટિયં, ‘‘પરિસ્સાવનચોળબન્ધનટ્ઠાને’’તિ કેચિ.

દેડ્ડુભસીસન્તિ ઉદકસપ્પસીસં. અચ્છીનીતિ કુઞ્જરચ્છિસણ્ઠાનાનિ. એકમેવ વટ્ટતીતિ એત્થ એકરજ્જુકં દિગુણં તિગુણં કત્વાપિ બન્ધિતું ન વટ્ટતિ, એકમેવ પન સતવારમ્પિ સરીરં પરિક્ખિપિત્વા બન્ધિતું વટ્ટતિ, બહુરજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં ‘‘બહુરજ્જુક’’ન્તિ ન વત્તબ્બં ‘‘વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા, તં મુરજસઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. મુરજઞ્હિ નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ મુરજવટ્ટિસણ્ઠાનં વેઠેત્વા કતં, ઇદં પન મુરજં મદ્દવીણસઙ્ખાતં પામઙ્ગસણ્ઠાનઞ્ચ દસાસુ વટ્ટતિ ‘‘કાયબન્ધનસ્સ દસા જીરન્તિ; અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મુરજં મદ્દવીણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૮) વુત્તત્તા.

વિધેતિ દસાપરિયોસાને થિરભાવાય દન્તવિસાણસુત્તાદીહિ કત્તબ્બે વિધે. અટ્ઠ મઙ્ગલાનિ નામ સઙ્ખો ચક્કં પુણ્ણકુમ્ભો ગયા સિરીવચ્છો અઙ્કુસો ધજં સોવત્તિકન્તિ વદન્તિ. મચ્છયુગળછત્તનન્દિયાવટ્ટાદિવસેનપિ વદન્તિ. પરિચ્છેદલેખામત્તન્તિ દન્તાદીહિ કતવિધસ્સ ઉભોસુ કોટીસુ કતપરિચ્છેદરાજિમત્તં.

‘‘ઉજુકમેવા’’તિ વુત્તત્તા ચતુરસ્સાદિસણ્ઠાનાપિ અઞ્જની વઙ્કગતિકા ન વટ્ટતિ. સિપાટિકાયાતિ વાસિઆદિભણ્ડનિક્ખિપનપસિબ્બકે. આરકણ્ટકં નામ પોત્થકાદિઅઅસઙ્ખારણત્થં કતદીઘમુખસત્થકન્તિ વદન્તિ. ‘‘ભમકારાનં દારુઆદિલિખનસત્થક’’ન્તિ કેચિ. વટ્ટમણિકન્તિ વટ્ટં કત્વા ઉટ્ઠપેતબ્બં પુપ્ફુળકં. અઞ્ઞન્તિ ઇમિના પિળકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પિપ્ફલિકેતિ યં કિઞ્ચિ છેદનકે ખુદ્દકસત્થે. વલિતકન્તિ નખચ્છેદનકાલે દળ્હગ્ગહણત્થં વલીહિ યુત્તમેવ કરોન્તિ. તસ્મા તં વટ્ટતીતિ ઇમિના યં અઞ્ઞમ્પિ વિકારં દળ્હીકમ્માદિઅત્થાય કરોન્તિ, ન વણ્ણમટ્ઠત્થાય, તં વટ્ટતીતિ દીપિતં, તેન ચ કત્તરદણ્ડકોટિયં અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ ઘટ્ટનેન સદ્દનિચ્છરણત્થાય કતં અયોવલયાદિકં સંયુત્તમ્પિ કપ્પિયતો ઉપપન્નં હોતિ. મણ્ડલન્તિ ઉત્તરારણિયા પવેસનત્થં આવાટમણ્ડલં હોતિ. ઉજુકમેવ બન્ધિતુન્તિ સમ્બન્ધો, ઉભોસુ વા પસ્સેસુ એકપસ્સે વાતિ વચનસેસો. વાસિદણ્ડસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દણ્ડકોટીનં અચલનત્થં બન્ધિતુન્તિ અત્થો.

આમણ્ડસારકેતિ આમલકફલાનિ પિસિત્વા તેન કક્કેન કતતેલભાજને. તત્થ કિર પક્ખિત્તં તેલં સીતલં હોતિ. ભૂમત્થરણેતિ કટસારાદિમયે પરિકમ્મકતાય ભૂમિયા અત્થરિતબ્બઅત્થરણે. પાનીયઘટેતિ સબ્બં ભાજનવિકતિં સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બં…પે… વટ્ટતીતિ યથાવુત્તેસુ મઞ્ચાદીસુ ઇત્થિપુરિસરૂપમ્પિ વટ્ટતિ તેલભાજનેસુયેવ ઇત્થિપુરિસરૂપાનં પટિક્ખિત્તત્તા, તેલભાજનેન સહ અગણેત્વા વિસું મઞ્ચાદીનં ગહિતત્તા ચાતિ વદન્તિ, કિઞ્ચાપિ વદન્તિ, એતેસં પન મઞ્ચાદીનં હત્થેન આમસિતબ્બભણ્ડત્તા ઇત્થિરૂપમેવેત્થ ન વટ્ટતીતિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞેસન્તિ સીમસામિકાનં. રાજવલ્લભેહીતિ લજ્જીપેસલાદીનં ઉપોસથાદિઅન્તરાયકરા અલજ્જિનો ભિન્નલદ્ધિકા ચ ભિક્ખૂ અધિપ્પેતા તેહિ સહ ઉપોસથાદિકરણાયોગા, તેનેવ ‘‘સીમાયા’’તિ વુત્તં. તેસં લજ્જીપરિસાતિ તેસં સીમાસામિકાનં અનુબલં દાતું સમત્થા લજ્જીપરિસા. ભિક્ખૂહિ કતન્તિ યં અલજ્જીનં સેનાસનભેદનાદિકં લજ્જીભિક્ખૂહિ કતં, સબ્બઞ્ચેતં સુકતમેવ અલજ્જીનિગ્ગહત્થાય પવત્તિતબ્બતો.

૮૮. અવજ્ઝાયન્તીતિ નીચતો ચિન્તેન્તિ. ઉજ્ઝાયનત્થોતિ ભિક્ખુનો થેય્યકમ્મનિન્દનત્થો ‘‘કથઞ્હિ નામ અદિન્નં આદિયિસ્સતી’’તિ, ન પન દારુ-સદ્દવિસેસનત્થો તસ્સ બહુવચનત્તા. વચનભેદેતિ એકવચનબહુવચનાનં ભેદે. સબ્બાવન્તન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીઆદિસબ્બાવયવવન્તં. બિમ્બિસારોતિ તસ્સ નામન્તિ એત્થ બિમ્બીતિ સુવણ્ણં. તસ્મા સારસુવણ્ણસદિસવણ્ણતાય ‘‘બિમ્બિસારો’’તિ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં. પોરાણસત્થાનુરૂપં ઉપ્પાદિતો વીસતિમાસપ્પમાણઉત્તમસુવણ્ણગ્ઘનકો લક્ખણસમ્પન્નો નીલકહાપણોતિ વેદિતબ્બો. રુદ્રદામેન નામ કેનચિ ઉપ્પાદિતો રુદ્રદામકો. સો કિર નીલકહાપણસ્સ તિભાગં અગ્ઘતિ. યસ્મિં પન દેસે નીલકહાપણા ન સન્તિ, તત્થાપિ કાળકવિરહિતસ્સ નિદ્ધન્તસુવણ્ણસ્સ પઞ્ચમાસગ્ઘનકેન ભણ્ડેન પાદપરિચ્છેદો કાતબ્બો. તેનાતિ નીલકહાપણસ્સ ચતુત્થભાગભૂતેન. પારાજિકવત્થુમ્હિ વાતિઆદિ પારાજિકાનં સબ્બબુદ્ધેહિ પઞ્ઞત્તભાવેન વુત્તં, સઙ્ઘાદિસેસાદીસુ પન ઇતરાપત્તીસુપિ તબ્બત્થૂસુ ચ નાનત્તં નત્થેવ, કેવલં કેચિ સબ્બાકારેન પઞ્ઞપેન્તિ, કેચિ એકદેસેનાતિ એત્તકમેવ વિસેસો. ન હિ કદાચિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધા યથાપરાધં અતિક્કમ્મ ઊનમધિકં વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તિ.

પદભાજનીયવણ્ણના

૯૨. પુનપિ ‘‘આગન્તુકામા’’તિ વુત્તત્તા ચ સબ્બથા મનુસ્સેહિ અનિવુત્થપુબ્બે અભિનવમાપિતે, ‘‘પુન ન પવિસિસ્સામા’’તિ નિરાલયેહિ પરિચ્ચત્તે ચ ગામે ગામવોહારાભાવા ગામપ્પવેસનાપુચ્છનાદિકિચ્ચં નત્થીતિ વેદિતબ્બં. અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થન્તિ ગામગામૂપચારેસુ દસ્સિતેસુ તદઞ્ઞં અરઞ્ઞન્તિ અરઞ્ઞપરિચ્છેદો સક્કા ઞાતુન્તિ વુત્તં. માતિકાયં પન ગામગ્ગહણેનેવ ગામૂપચારોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇન્દખીલેતિ ઉમ્મારે. અરઞ્ઞસઙ્ખેપં ગચ્છતિ તથા અભિધમ્મે વુત્તત્તા. અસતિપિ ઇન્દખીલે ઇન્દખીલટ્ઠાનિયત્તા ‘‘વેમજ્ઝમેવ ઇન્દખીલોતિ વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. યત્થ પન દ્વારબાહાપિ નત્થિ, તત્થ પાકારવેમજ્ઝમેવ ઇન્દખીલોતિ ગહેતબ્બં. લુઠિત્વાતિ પવટ્ટિત્વા.

મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સુપ્પપાતો વાતિઆદિ માતુગામસ્સ કાકુટ્ઠાપનવસેન ગહેતબ્બં, ન બલદસ્સનવસેન ‘‘માતુગામો ભાજનધોવનઉદકં છડ્ડેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) ઉપરિ વુચ્ચમાનત્તા, તેનેવ ‘‘લેડ્ડુપાતો’’તિ અવત્વા સુપ્પપાતોતિઆદિ વુત્તં. કુરુન્દટ્ઠકથાયં મહાપચ્ચરિયઞ્ચ ઘરૂપચારોવ ગામોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારો’’તિ વુત્તં. કતપરિક્ખેપોતિ ઇમિના પરિક્ખેપતો બહિ ઉપચારો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. સુપ્પમુસલપાતોપિ અપરિક્ખિત્તગેહસ્સેવ, સો ચ યતો પહોતિ, તત્થેવ ગહેતબ્બો, અપ્પહોનટ્ઠાને પન વિજ્જમાનટ્ઠાનમેવ ગહેતબ્બં. યસ્સ પન ઘરસ્સ સમન્તતો પાકારાદીહિ પરિક્ખેપો કતો હોતિ, તત્થ સોવ પરિક્ખેપો ઘરૂપચારોતિ ગહેતબ્બં.

પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ પરિક્ખિત્તગામે વુત્તનયેન. સઙ્કરીયતીતિ મિસ્સીયતિ. વિકાલે ગામપ્પવેસને ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૧૩) વુત્તત્તા ગામગામૂપચારાનં અસઙ્કરતા ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ અસઙ્કરતો ચાતિઆદિ. કેચિ પનેત્થ પાળિયં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સાતિ ઇદં પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, ન તતો પરં એકલેડ્ડુપાતપરિચ્છિન્નં ઉપચારં. તસ્મા પરિક્ખેપારહટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગામં ઓક્કમન્તસ્સેવ આપત્તિ, ન ઉપચાર’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં ગામો નામ. તતો અઞ્ઞસ્સ લેડ્ડુપાતસ્સ અબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) ઇધેવ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા. વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદટ્ઠકથાયઞ્હિ અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧૨) અયમેવ નયો અતિદિસિતો. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘ય્વાયં અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો દસ્સિતો, તસ્સ વસેન વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસુ આપત્તિ પરિચ્છિન્દિતબ્બા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) વુત્તં, તસ્મા પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારતો પટ્ઠાય દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતં ગામૂપચારં ઓક્કમન્તસ્સ વિકાલે ગામપ્પવેસનાપત્તિ હોતિ, માતિકાયઞ્ચ વિકાલે ગામં પવિસેય્યાતિ ગામગ્ગહણેનેવ ગામૂપચારોપિ ગહિતોતિ વેદિતબ્બં. વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ઘરઘરૂપચારાદીસુ ઠિતાનં ઉપ્પન્નલાભભાજનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલાતિ ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વા ઠિતં યં ઠાનં સબ્બમેતં અરઞ્ઞન્તિ યોજના. આચરિયધનુ નામ પકતિહત્થેન નવવિદત્થિપમાણં, જિયાય પન આરોપિતાય સત્તટ્ઠવિદત્થિમત્તન્તિ વદન્તિ.

કપ્પિયન્તિ અનુરૂપવસેન વુત્તં અકપ્પિયસ્સાપિ અપ્પટિગ્ગહિતસ્સ પરિભોગે પાચિત્તિયત્તા. પરિચ્ચાગાદિમ્હિ અકતે ‘‘ઇદં મય્હં સન્તક’’ન્તિ વત્થુસામિના અવિદિતમ્પિ પરિગ્ગહિતમેવ બાલુમ્મત્તાદીનં સન્તકં વિય, તાદિસં અવહરન્તોપિ ઞાતકાદીહિ પચ્છા ઞત્વા વત્થુસામિના ચ અનુબન્ધિતબ્બતો પારાજિકોવ હોતિ. યસ્સ વસેન પુરિસો થેનો હોતિ, તં થેય્યન્તિ આહ ‘‘અવહરણચિત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. પપઞ્ચસઙ્ખાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિસઙ્ખાતા પપઞ્ચકોટ્ઠાસા. એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ ઠાનાચાવનપયોગસમુટ્ઠાપકો એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ અત્થો.

અભિયોગવસેનાતિ અટ્ટકરણવસેન. સવિઞ્ઞાણકેનેવાતિ ઇદં સવિઞ્ઞાણકાનઞ્ઞેવ આવેણિકવિનિચ્છયં સન્ધાય વુત્તં. પાણો અપદન્તિઆદીસુ હિ ‘‘પદસા નેસ્સામી’’તિ પઠમં પાદં સઙ્કામેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સાતિઆદિના પાળિયં (પારા. ૧૧૧), ભિક્ખુ દાસં દિસ્વા સુખદુક્ખં પુચ્છિત્વા વા અપુચ્છિત્વા વા ‘‘ગચ્છ, પલાયિત્વા સુખં જીવા’’તિ વદતિ, સો ચે પલાયતિ, દુતિયપદવારે પારાજિકન્તિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૪) અટ્ઠકથાયઞ્ચ યો સવિઞ્ઞાણકાનઞ્ઞેવ આવેણિકો વિનિચ્છયો વુત્તો, સો આરામાદિઅવિઞ્ઞાણકેસુ ન લબ્ભતીતિ તાદિસં સન્ધાય ‘‘સવિઞ્ઞાણકેનેવા’’તિ વુત્તં. યો પન વિનિચ્છયો આરામાદિઅવિઞ્ઞાણકેસુ લબ્ભતિ, સો યસ્મા સવિઞ્ઞાણકેસુ અલબ્ભનકો નામ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘નાનાભણ્ડવસેન સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકમિસ્સકેના’’તિ. સવિઞ્ઞાણકેન ચ અવિઞ્ઞાણકેન ચાતિ અત્થો. યસ્મા ચેત્થ અવિઞ્ઞાણકેનેવ આદિયનાદીનિ છપિ પદાનિ ન સક્કા યોજેતું ઇરિયાપથવિકોપનસ્સ સવિઞ્ઞાણકવસેનેવ યોજેતબ્બતો, તસ્મા ‘‘અવિઞ્ઞાણકેનેવા’’તિ તતિયં પકારં ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

આરામન્તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં દાસાદિસવિઞ્ઞાણકસ્સાપિ ઇધ સઙ્ગહેતબ્બતો, નાનાભણ્ડવસેન હેત્થ યોજના દસ્સિયતિ. પરિકપ્પિતટ્ઠાનન્તિ પરિકપ્પિતોકાસં. સુઙ્કઘાતન્તિ એત્થ મગ્ગં ગચ્છન્તેહિ સત્થિકેહિ અત્તના નીયમાનભણ્ડતો રઞ્ઞો દાતબ્બભાગો સુઙ્કો નામ, સો એત્થ હઞ્ઞતિ અદત્વા ગચ્છન્તેહિ અવહરીયતિ, તં વા હન્તિ એત્થ રાજપુરિસા અદદન્તાનં સન્તકં બલક્કારેનાતિ સુઙ્કઘાતો, ‘‘એત્થ પવિટ્ઠેહિ સુઙ્કો દાતબ્બો’’તિ રુક્ખપબ્બતાદિસઞ્ઞાણેન નિયમિતપ્પદેસસ્સેતં અધિવચનં.

પઞ્ચવીસતિઅવહારકથાવણ્ણના

કત્થચીતિ એકિસ્સા અટ્ઠકથાયં. એકં પઞ્ચકં દસ્સિતન્તિ ‘‘પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતિ, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞી ચ, ગરુકો ચ હોતિ પરિક્ખારો પઞ્ચમાસકો વા અતિરેકપઞ્ચમાસકો વા, થેય્યચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, ઠાના ચાવેતી’’તિ (પારા. ૧૨૨) વુત્તપઞ્ચઅવહારઙ્ગાનિ એકં પઞ્ચકન્તિ દસ્સિતં. દ્વે પઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનીતિ ‘‘છહિ આકારેહિ અદિન્નં આદિયન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સ. ન ચ સકસઞ્ઞી, ન ચ વિસ્સાસગ્ગાહી, ન ચ તાવકાલિકં, ગરુકો ચ હોતિ પરિક્ખારો પઞ્ચમાસકો વા અતિરેકપઞ્ચમાસકો વા, થેય્યચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, ઠાના ચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૨૫) એવં વુત્તેસુ છસુ પદેસુ એકં અપનેત્વા સેસાનિ પઞ્ચ પદાનિ એકં પઞ્ચકં કત્વા હેટ્ઠા વુત્તપઞ્ચકઞ્ચ ગહેત્વા દ્વે પઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનિ. એત્થ પનાતિ પઞ્ચહાકારેહીતિઆદીસુ. સબ્બેહિપિ પદેહીતિ પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતીતિઆદીહિ સબ્બેહિ પઞ્ચહિ પદેહિ.

પઞ્ચન્નં અવહારાનં સમૂહો પઞ્ચકં. સકો હત્થો સહત્થો, તેન નિબ્બત્તો, તસ્સ વા સમ્બન્ધીતિ સાહત્થિકો, અવહારો. સાહત્થિકાદિ પઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકન્તિઆદિપદવસેન નામલાભો દટ્ઠબ્બો. એવં સેસેસુપિ. તતિયપઞ્ચમેસુ પઞ્ચકેસૂતિ સાહત્થિકપઞ્ચકથેય્યાવહારપઞ્ચકેસુ. લબ્ભમાનપદવસેનાતિ સાહત્થિકપઞ્ચકે લબ્ભમાનસ્સ નિસ્સગ્ગિયાવહારપદસ્સ વસેન, થેય્યાવહારપઞ્ચકે લબ્ભમાનસ્સ પરિકપ્પાવહારપદસ્સ ચ વસેન યોજેતબ્બન્તિ અત્થો.

નિસ્સગ્ગિયો નામ…પે… પારાજિકસ્સાતિ ઇમિના બહિસુઙ્કઘાતપાતનં નિસ્સગ્ગિયપયોગોતિ દસ્સેતિ. ‘‘હત્થે ભારં થેય્યચિત્તો ભૂમિયં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૦૧) વુત્તત્તા પન સુદ્ધચિત્તેન ગહિતપરભણ્ડસ્સ થેય્યચિત્તેન ગુમ્બાદિપટિચ્છન્નટ્ઠાને ખિપનમ્પિ ઇમસ્મિં નિસ્સગ્ગિયપયોગે સઙ્ગય્હતીતિ દટ્ઠબ્બં. કિરિયાસિદ્ધિતો પુરેતરમેવ પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતીતિ અત્થસાધકો. અથ વા અત્તનો વત્તમાનક્ખણે અવિજ્જમાનમ્પિ કિરિયાસિદ્ધિસઙ્ખાતં અત્થં અવસ્સં આપત્તિં સાધેતીતિપિ અત્થસાધકો. અસુકં નામ ભણ્ડં યદા સક્કોસીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં પરસ્સ તેલકુમ્ભિયા ઉપાહનાદીનં નિક્ખેપપયોગસ્સાપિ અત્થસાધકત્તા. તથા હિ વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં –

‘‘અત્થસાધકો નામ ‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોતિ, તદા તં અવહરા’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. પરસ્સ વા પન તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકતેલં અવસ્સં પિવનકાનિ ઉપાહનાદીનિ પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિક’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના).

ઇમસ્સ અત્થસાધકસ્સ આણત્તિયા ચ કો વિસેસોતિ? તઙ્ખણઞ્ઞેવ ગહણે નિયુઞ્જનં આણત્તિકપયોગો, કાલન્તરેન ગહણત્થં નિયોગો અત્થસાધકોતિ અયં નેસં વિસેસો. તેનેવાહ ‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં યદા સક્કોસી’’તિઆદિ. ધુરનિક્ખેપો પન ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બોતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, આરામાભિયુઞ્જનાદીસુપિ તાવકાલિકભણ્ડદેય્યાનં અદાનેપિ એસેવ નયો. ભણ્ડગ્ગહણપ્પયોગતો આણત્તિયા પુબ્બત્તા આહ ‘‘આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ. પયોગેન સહ વત્તમાનો અવહારો સહપયોગોતિ આહ ‘‘ઠાનાચાવનવસેના’’તિ, ઇદઞ્ચ નિદસ્સનમત્તં ખીલસઙ્કમનાદીસુપિ અસતિ ઠાનાચાવને સહપયોગત્તા. વુત્તઞ્હિ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ઠાનાચાવનવસેન ખીલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચ સહપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના).

તુલયિત્વાતિ ઉપપરિક્ખિત્વા. સામીચીતિ વત્તં. સકસઞ્ઞાય અદેન્તસ્સ આપત્તિ નત્થીતિ વદન્તિ. સમ્મદ્દોતિ નિવિદ્ધતાસઙ્ખોભો. ભટ્ઠે જનકાયેતિ અપગતે જનસમૂહે. અત્તનો સન્તકં કત્વા એતસ્સેવ ભિક્ખુનો દેહીતિ ઇદં ઉભિન્નમ્પિ કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં વુત્તં. અવહારકસ્સ હિ ‘‘મયા સહત્થેન ન દિન્નં, ભણ્ડદેય્યં એત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્ય, ઇતરસ્સ ચ ‘‘મયા પઠમં ધુરનિક્ખેપં કત્વા પચ્છા અદિન્નં ગહિત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ.

સમગ્ઘન્તિ અપ્પગ્ઘં. દારુઅત્થં ફરતીતિ દારૂહિ કત્તબ્બકિચ્ચં સાધેતિ. એકદિવસં દન્તકટ્ઠચ્છેદનાદિના યા અયં અગ્ઘહાનિ વુત્તા, સા સબ્બા ભણ્ડસામિના કિણિત્વા ગહિતમેવ સન્ધાય વુત્તા. સબ્બં પનેતં અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન વેદિતબ્બં. પાસાણઞ્ચ સક્ખરઞ્ચ પાસાણસક્ખરં.

અક્ખદસ્સાતિ એત્થ અક્ખ-સદ્દેન કિર વિનિચ્છયસાલા વુચ્ચતિ, તત્થ નિસીદિત્વા વજ્જાવજ્જં નિરૂપયન્તીતિ ‘‘અક્ખદસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ ધમ્મવિનિચ્છનકા. હનનં નામ હત્થપાદાદીહિ પોથનઞ્ચેવ હત્થનાસાદિચ્છેદનઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘હનેય્યુન્તિ પોથેય્યુઞ્ચેવ છિન્દેય્યુઞ્ચા’’તિ.

પદભાજનીયઞ્ચ ‘‘હત્થેન વા પાદેન વા કસાય વા વેત્તેન વા અડ્ઢદણ્ડકેન વા છજ્જાય વા હનેય્યુ’’ન્તિ (પારા. ૯૨) વુત્તં. તત્થ અડ્ઢદણ્ડકેનાતિ દ્વિહત્થપ્પમાણેન રસ્સમુગ્ગરેન, વેળુપેસિકાય વા. છેજ્જાય વાતિ હત્થાદીનં છેદનેન. છિન્દન્તિ એતાય હત્થપાદાદીનીતિ છેજ્જા, સત્થં, તેન સત્થેનાતિપિ અત્થો. નીહરેય્યુન્તિ રટ્ઠતો નીહરેય્યું. ‘‘ચોરોસિ…પે… થેનોસી’’તિ એત્થ પરિભાસેય્યુન્તિ પદં અજ્ઝાહરિત્વા અત્થો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘ચોરોસિ…પે… પરિભાસેય્યુ’’ન્તિ. યં તં ભણ્ડં દસ્સિતન્તિ સમ્બન્ધો.

૯૩. યત્થ યત્થ ઠિતન્તિ ભૂમિયાદીસુ યત્થ યત્થ ઠિતં. યથા યથા આદાનં ગચ્છતીતિ યેન યેન આકારેન ગહણં ઉપગચ્છતિ.

ભૂમટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૪. વાચાય વાચાયાતિ એકેકત્થદીપિકાય વાચાય વાચાય. ઉપલદ્ધોતિ ઞાતો. પાળિયં સેસઅટ્ઠકથાસુ ચ કુદાલં વા પિટકં વાતિ ઇદમેવ દ્વયં વત્વા વાસિફરસૂનં અવુત્તત્તા તેસમ્પિ સઙ્ખેપટ્ઠકથાદીસુ આગતભાવં દસ્સેતું સઙ્ખેપટ્ઠકથાયન્તિઆદિ વુત્તં. થેય્યચિત્તેન કતત્તા ‘‘દુક્કટેહિ સદ્ધિં પાચિત્તિયાની’’તિ વુત્તં.

અટ્ઠવિધં હેતન્તિઆદીસુ એતં દુક્કટં નામ થેરેહિ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઇમસ્મિં ઠાને સમોધાનેત્વા અટ્ઠવિધન્તિ દસ્સિતન્તિ યોજના. સબ્બેસમ્પિ દુક્કટાનં ઇમેસુયેવ અટ્ઠસુ સઙ્ગહેતબ્બભાવતો પન ઇતરેહિ સત્તહિ દુક્કટેહિ વિનિમુત્તં વિનયદુક્કટેયેવ સઙ્ગહેતબ્બં. દસવિધં રતનન્તિ ‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતકો મસારગલ્લ’’ન્તિ એવમાગતં દસવિધં રતનં.

‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો ચ સઙ્ખો,

સિલા પવાળં રજતઞ્ચ હેમં;

લોહિતકઞ્ચ મસારગલ્લં,

દસેતે ધીરો રતનાનિ જઞ્ઞા’’તિ. –

હિ વુત્તં. સત્તવિધં ધઞ્ઞન્તિ સાલિ વીહિ યવો કઙ્ગુ કુદ્રૂસં વરકો ગોધુમોતિ ઇમં સત્તવિધં ધઞ્ઞં. આવુધભણ્ડાદિન્તિ આદિ-સદ્દેન તુરિયભણ્ડઇત્થિરૂપાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનામસિતબ્બે વત્થુમ્હિ દુક્કટં અનામાસદુક્કટં. દુરૂપચિણ્ણદુક્કટન્તિ ‘‘અકત્તબ્બ’’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા દુટ્ઠુ ઉપચિણ્ણં ચરિતન્તિ દુરૂપચિણ્ણં, તસ્મિં દુક્કટં દુરૂપચિણ્ણદુક્કટં. વિનયે પઞ્ઞત્તં અવસેસં દુક્કટં વિનયદુક્કટં. એકાદસ સમનુભાસના નામ ભિક્ખુપાતિમોક્ખે ચત્તારો યાવતતિયકા સઙ્ઘાદિસેસા અરિટ્ઠસિક્ખાપદન્તિ પઞ્ચ, ભિક્ખુનીપાતિમોક્ખે એકં યાવતતિયકપારાજિકં ચત્તારો સઙ્ઘાદિસેસા ચણ્ડકાળીસિક્ખાપદન્તિ છ.

સહપયોગતો પટ્ઠાય ચેત્થ પુરિમપુરિમા આપત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ આહ અથ ધુરનિક્ખેપં અકત્વાતિઆદિ. ‘‘ધુરનિક્ખેપં અકત્વા’’તિ વુત્તત્તા ધુરનિક્ખેપં કત્વા પુન ખણન્તસ્સ પુરિમાપત્તિયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ વદન્તિ. ‘‘છેદનપચ્ચયા દુક્કટં દેસેત્વા મુચ્ચતી’’તિ વત્વા પુબ્બપયોગે આપત્તીનં દેસેતબ્બતાય અવુત્તત્તા સહપયોગે પત્તે પુબ્બપયોગે આપત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બં.

અપરદ્ધં વિરદ્ધં ખલિતન્તિ સબ્બમેતં યઞ્ચ દુક્કટન્તિ એત્થ વુત્તસ્સ દુક્કટસ્સ પરિયાયવચનં, યં મનુસ્સો કરેતિઆદિ પનેત્થ ઓપમ્મનિદસ્સનં. સંયોગભાવોતિ દ્વિત્તં સન્ધાય વુત્તં, તેન રસ્સત્તસ્સાપિ નિમિત્તં દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. એકસ્સ મૂલેતિ એકસ્સ સન્તિકે. સબ્બત્થાપિ આમસને દુક્કટં, ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ વિસું વિસું આમસનફન્દાપનપયોગં કરોન્તસ્સેવ હોતિ, એકપયોગેન ગણ્હન્તસ્સ પન ઉદ્ધારે પારાજિકમેવ, ન દુક્કટથુલ્લચ્ચયાનીતિ વદન્તિ, એકપયોગેન ગણ્હન્તસ્સાપિ આમસનફન્દાપનાનમ્પિ લબ્ભમાનત્તા તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ સક્કા અનામસિત્વા અફન્દાપેત્વા ચ કિઞ્ચિ ગહેતું. ‘‘એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતી’’તિ પંસુખણનાદિસમાનપયોગેપિ પુરિમા આપત્તિ ઉત્તરમુત્તરં આપત્તિં પત્વા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ સઞ્ઞાય કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં, ઇતરટ્ઠકથાસુ પન ખણનપયોગભેદેહિ પયોગે પયોગે આપન્ના આપત્તિયો ઉત્તરમુત્તરં પત્વા ન પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસત્તા વિયૂહનં પત્વા તા સબ્બાપિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ વિસદિસપયોગત્તાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન પટિપ્પસ્સદ્ધિવિધાનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમિના હિ અવહારકસ્સ આસન્નં ઓરિમન્તં પરામસતિ.

તત્થેવાતિ મુખવટ્ટિયમેવ. બુન્દેનાતિ કુમ્ભિયા હેટ્ઠિમતલેન. એકટ્ઠાને ઠિતાય કુમ્ભિયા ઠાના ચાવનં છહિ આકારેહિ વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એકટ્ઠાનેતિ ચ સઙ્ખલિકબદ્ધભાવેન એકસ્મિં પતિટ્ઠિતોકાસટ્ઠાનેતિ અત્થો. ખાણુકં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાના ચાવેતીતિ ખાણુકં અત્તનો પતિટ્ઠિતટ્ઠાનતો પઞ્ચહિ આકારેહિ ઠાના ચાવેતિ. છિન્નમત્તે પારાજિકન્તિ અવસ્સં ચે પતતિ, છિન્નમત્તે પારાજિકં. પરિચ્છેદોતિ પઞ્ચમાસકાદિગરુભાવપરિચ્છેદો. અપબ્યૂહન્તોતિ ઠિતટ્ઠાનતો અપનયનવસેન વિયૂહન્તો રાસિં કરોન્તો. એવં કત્વાતિ ભાજનમુખવટ્ટિયા કુમ્ભિગતેન ભાજનગતસ્સ એકાબદ્ધભાવં વિયોજેત્વાતિ અત્થો. ઉપડ્ઢકુમ્ભીયન્તિ ઉપડ્ઢપુણ્ણાય કુમ્ભિયા. વિનયધમ્મતાતિ અધિકકારણાલાભે વિનયવિનિચ્છયધમ્મતાતિ અધિપ્પાયો. ન કેવલઞ્ચેત્થ ગરુકતાવ, સુત્તાનુગમનમ્પિ અત્થીતિ દસ્સેન્તો અપિચાતિઆદિમાહ. કણ્ઠેન પન પરિચ્છિન્નકાલેતિ મુખગતં અજ્ઝોહટકાલેતિ અત્થો. અજ્ઝોહરણમેવ હેત્થ પરિચ્છિન્દનં, ન કણ્ઠપિદહનં. ચિક્કનન્તિ થદ્ધં, બહલં ઘનન્તિ અત્થો.

યોપિ થેય્યચિત્તેન પરસ્સ કુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકં સપ્પિં વા તેલં વા અવસ્સં પિવનકં યં કિઞ્ચિ દુકૂલસાટકં વા ચમ્મખણ્ડાદીનં વા અઞ્ઞતરં પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકન્તિ એત્થ અવહારો વીમંસિતબ્બો. યદિ ચ દુકૂલાદીસુ સપ્પિતેલાનં પવિસનં સન્ધાય પારાજિકં ભવેય્ય, તત્થ પવિટ્ઠતેલાદિનો કુમ્ભિગતેન એકાબદ્ધતાય ન તાવ અવહારો ભાજનન્તરં પવેસેત્વા ગહણકાલે વિય. તથા હિ વુત્તં – ‘‘ભાજનં પન નિમુજ્જાપેત્વા ગણ્હન્તસ્સ યાવ એકાબદ્ધં હોતિ, તાવ રક્ખતી’’તિઆદિ. અથ તેલાદિવિનાસેન પારાજિકં ભવેય્ય, તદાપિ તિણજ્ઝાપનાદીસુ વિય અવહારો નત્થિ, દુક્કટેન સદ્ધિં ભણ્ડદેય્યમેવ હોતિ, તથા ચ પાદગ્ઘનકં તેલાદિં પીતં દુકૂલાદિં ઉદ્ધરન્તસ્સાપિ પારાજિકં ન સિયા તત્થ પવિટ્ઠસ્સ તેલાદિનો વિનટ્ઠટ્ઠેન ગહણક્ખણે અવિજ્જમાનત્તા, વિજ્જમાનત્તેન ચ ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં વત્તબ્બં, ન હત્થતો મુત્તમત્તેતિ. સબ્બઅટ્ઠકથાસુ ચ દુકૂલાદીનં પક્ખિપને હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકસ્સ વુત્તત્તા ન તં પટિક્ખિપિતું સક્કા. અટ્ઠકથાપ્પમાણેન પનેતં ગહેતબ્બં, યુત્તિ પનેત્થ પણ્ડિતેહિ પુબ્બાપરં સંસન્દિત્વા ઉદ્ધારેતબ્બા.

પલિબુજ્ઝિસ્સતીતિ નિવારેસ્સતિ. વુત્તનયેન પારાજિકન્તિ હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિકં. નેવ અવહારો, ન ગીવાતિ અત્તનો ભાજનત્તા વુત્તં, અનાપત્તિમત્તમેવ વુત્તં, ન પન એવં વિચારિતન્તિ અધિપ્પાયો. બહિગતં નામ હોતીતિ તતો પટ્ઠાય તેલસ્સ અટ્ઠાનતો અધોમુખભાવતો ચ બહિગતં નામ હોતિ. અન્તો પટ્ઠાય છિદ્દે કરિયમાને તેલસ્સ નિક્ખમિત્વા ગતગતટ્ઠાનં ભાજનસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ આહ ‘‘બાહિરન્તતો પાદગ્ઘનકે ગળિતે પારાજિક’’ન્તિ. યથા તથા વા કતસ્સાતિ બાહિરન્તતો વા અબ્ભન્તરન્તતો વા પટ્ઠાય કતસ્સ. મજ્ઝે ઠપેત્વા કતછિદ્દેતિ મજ્ઝે થોકં કપાલં ઠપેત્વા પચ્છા તં છિન્દન્તેન કતછિદ્દે.

પત્થીનસ્સ ખાદનં ઇતરસ્સ પાનઞ્ચ સપ્પિઆદીનં પરિભોગોતિ આહ ‘‘અખાદિતબ્બં વા અપાતબ્બં વા કરોતી’’તિ. કસ્મા પનેત્થ દુક્કટં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઠાનાચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટ’’ન્તિ. પુરિમદ્વયન્તિ ભેદનં છડ્ડનઞ્ચ. કુમ્ભિજજ્જરકરણેનાતિ પુણ્ણકુમ્ભિયા જજ્જરકરણેન. માતિકાઉજુકરણેનાતિ ઉદકપુણ્ણાય માતિકાય ઉજુકરણેન. એકલક્ખણન્તિ ભેદનં કુમ્ભિયા જજ્જરકરણેન, છડ્ડનં માતિકાય ઉજુકરણેન ચ સદ્ધિં એકસભાવં. પચ્છિમં પન દ્વયન્તિ ઝાપનં અપરિભોગકરણઞ્ચ. એત્થ એવં વિનિચ્છયં વદન્તીતિ એતસ્મિં મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તે અત્થે એકે આચરિયા એવં વિનિચ્છયં વદન્તિ. પચ્છિમદ્વયં સન્ધાય વુત્તન્તિ એત્થ પુરિમપદદ્વયે વિનિચ્છયો હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ તત્થ કિઞ્ચિ અવત્વા પચ્છિમપદદ્વયં સન્ધાય ‘‘ઠાનાચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટ’’ન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. થેય્યચિત્તેનાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા કાતુકામતાવસેન ઉપ્પન્નથેય્યચિત્તેન. વિનાસેતુકામતાયાતિ હત્થપાદાદીનિ છિન્દન્તો વિય કેવલં વિનાસેતુકામતાય. વુત્તનયેન ભિન્દન્તસ્સ વા છડ્ડેન્તસ્સ વાતિ મુગ્ગરેન પોથેત્વા ભિન્દન્તસ્સ વા ઉદકં વા વાલિકં વા આકિરિત્વા ઉત્તરાપેન્તસ્સ વાતિ અત્થો. અયુત્તન્તિ ચેતિ પાળિયં પુરિમદ્વયેપિ દુક્કટસ્સેવ વુત્તત્તા ‘‘પુરિમદ્વયે પારાજિક’’ન્તિ ઇદં અયુત્તન્તિ યદિ તુમ્હાકં સિયાતિ અત્થો. નાતિ અયુત્તભાવં નિસેધેત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘અઞ્ઞથા ગહેતબ્બત્થતો’’તિ.

એવમેકે વદન્તીતિ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ અત્થનયસ્સ અત્તના અનભિમતભાવં દસ્સેત્વા સયં અઞ્ઞથાપિ પાળિં અટ્ઠકથઞ્ચ સંસન્દિત્વા અત્થં દસ્સેતુકામો અયં પનેત્થ સારોતિઆદિમાહ. અચાવેતુકામોવાતિ થેય્યચિત્તેન ઠાના અચાવેતુકામોવ. અછડ્ડેતુકામોયેવાતિ એત્થાપિ થેય્યચિત્તેનાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇદઞ્હિ થેય્યચિત્તપક્ખં સન્ધાય વુત્તં નાસેતુકામતાપક્ખસ્સ વક્ખમાનત્તા. તેનેવાહ નાસેતુકામતાપક્ખે પનાતિઆદિ. ઇતરથાપિ યુજ્જતીતિ થેય્યચિત્તાભાવા ઠાના ચાવેતુકામસ્સાપિ દુક્કટં યુજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ.

ભૂમટ્ઠકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

આકાસટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૬. આકાસટ્ઠકથાયં અન્તોવત્થુમ્હીતિ પરિક્ખિત્તસ્સ વત્થુસ્સ અન્તો. અન્તોગામેતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ અન્તો. અપરિક્ખિત્તે પન વત્થુમ્હિ ગામે વા ઠિતટ્ઠાનમેવ ઠાનં. અટવિમુખં કરોતિ…પે… રક્ખતીતિ તેન પયોગેન તસ્સ ઇચ્છિતટ્ઠાનં આગતત્તા રક્ખતિ. ગામતો નિક્ખન્તસ્સાતિ પરિક્ખિત્તગામતો નિક્ખન્તસ્સ. કપિઞ્જરો નામ અઞ્ઞમઞ્ઞં યુજ્ઝાપનત્થાય બાલજનેહિ પોસાવનિયપક્ખિજાતિ.

વેહાસટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૭. વેહાસટ્ઠકથાયં છિન્નમત્તે મુત્તમત્તેતિ યથા છિન્નં મુત્તઞ્ચ પકતિટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, તથા છેદનં મોચનઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં.

ઉદકટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૮. ઉદકટ્ઠકથાયં સન્દમાનઉદકે નિક્ખિત્તં ન તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘અસન્દનકે ઉદકે’’તિ. અનાપત્તીતિ હત્થવારપદવારેસુ દુક્કટાપત્તિયા અભાવં સન્ધાય વુત્તં. કડ્ઢતીતિ હેટ્ઠતો ઓસારેતિ. સકલમુદકન્તિ દણ્ડેન ફુટ્ઠોકાસગતં સકલમુદકં. ન ઉદકં ઠાનન્તિ અત્તના કતટ્ઠાનસ્સ અટ્ઠાનત્તા. પદુમિનિયન્તિ પદુમગચ્છે. કલાપબન્ધન્તિ હત્થકવસેન ખુદ્દકં કત્વા બદ્ધં કલાપબદ્ધં. ભારબદ્ધં નામ સીસભારાદિવસેન બદ્ધં. મુળાલન્તિ કન્દં. પત્તં વા પુપ્ફં વાતિ ઇદં કદ્દમસ્સ અન્તો પવિસિત્વા ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. નિદ્ધમનતુમ્બન્તિ વાપિયા ઉદકસ્સ નિક્ખમનનાળં. ઉદકવાહકન્તિ મહામાતિકં. અવહારેન સો ન કારેતબ્બોતિ ઇમિના પાણં જીવિતા વોરોપને આપત્તિયા સબ્બત્થ ન મુચ્ચતીતિ દીપેતિ. માતિકં આરોપેત્વાતિ ખુદ્દકમાતિકં આરોપેત્વા. મરિત્વા…પે… તિટ્ઠન્તીતિ એત્થ મતમચ્છાનંયેવ તેસં સન્તકત્તા અમતે ગણ્હન્તસ્સ નત્થિ અવહારો.

નાવટ્ઠકથાવણ્ણના

૯૯. નાવટ્ઠકથાયં થુલ્લચ્ચયમ્પિ પારાજિકમ્પિ હોતીતિ એત્થ પઠમં ઠાના અચાવેત્વા મુત્તે થુલ્લચ્ચયં, પઠમં પન ઠાના ચાવેત્વા મુત્તે પારાજિકન્તિ વેદિતબ્બં. પાસે બદ્ધસૂકરો વિયાતિઆદિના વુત્તં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થ યુત્તિ પુબ્બે વુત્તાએવા’’તિ. વિપન્નટ્ઠનાવાતિ વિસમવાતેહિ દેસન્તરં પલાતા, ભિજ્જિત્વા વા વિનાસં પત્વા ઉદકે નિમુજ્જિત્વા હેટ્ઠા ભૂમિતલં અપ્પત્વા સામિકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તાલયા વુચ્ચતિ. બલવા ચ વાતો આગમ્માતિ ઇમિના અસતિ વાતે અયં પયોગો કતોતિ દસ્સેતિ. પુગ્ગલસ્સ નત્થિ અવહારોતિ સુક્ખમાતિકાયં ઉજુકરણનયેન વુત્તં. તં અત્તનો પાદેન અનક્કમિત્વા હત્થેન ચ અનુક્ખિપિત્વા અઞ્ઞસ્મિં દણ્ડાદીસુ બન્ધિત્વા ઠપિતે યુજ્જતિ, અત્તનો પાદેન અક્કમિત્વા હત્થેન ચ ઉક્ખિપિત્વા ઠિતસ્સ પન બલવવાતેન છત્તચીવરાદીસુ પહટેસુ પકતિં વિજહિત્વા દળ્હતરં અક્કમનગહણાદિપયોગો અભિનવો કાતબ્બો સિયા. ઇતરથા છત્તચીવરાદીનિ વા વિગચ્છન્તિ, અવહારકો વા સયં પતિસ્સતિ, નાવા ચ તદા ન ગમિસ્સતિ. તસ્મા ઈદિસે અભિનવપ્પયોગે સતિ અવહારેન ભવિતબ્બં. સુક્ખમાતિકાયં ઉજુકતાય ઉદકાગમનકાલે કાતબ્બકિચ્ચં નત્થીતિ તં ઇધ નિદસ્સનં ન હોતિ. દાસં પન પકતિયા પલાયન્તં ‘‘સીઘં યાહી’’તિ વત્વા પકતિગમનતો તુરિતગમનુપ્પાદનાદિના ઇધ નિદસ્સનેન ભવિતબ્બન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. વાતે આગતેપિ યત્થ અતિલહુકત્તા નાવાય કઞ્ચિ પયોગં અકત્વા પકતિયા અવહારકો તિટ્ઠતિ, તત્થિદં અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

યાનટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૦. યાનટ્ઠકથાયં ઉભોસુ પસ્સેસૂતિ ચતુન્નં થમ્ભાનં ઉપરિ ચતુરસ્સં દારુસઙ્ઘાટં આરોપેત્વા તસ્સ વામદક્ખિણપસ્સેસુ ઉભોસુ વાતાતપાદિપરિસ્સયવિનોદનત્થં ગરુળપક્ખિનો ઉભો પક્ખા વિય કતા સન્દમાનિકા. દુકયુત્તસ્સાતિ દ્વીહિ ગોણેહિ યુત્તસ્સ. અયુત્તકન્તિ ગોણેહિ અયુત્તં. કપ્પકતાતિ દ્વિન્નં સિખાનં સન્ધિટ્ઠાને ગોસિઙ્ગાનિ વિય દ્વે કોટિયો ઠપેત્વા ઉપત્થમ્ભની કપ્પકતા નામ, સા દ્વીહિપિ કોટીહિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાતિ, તેનાહ ‘‘છ ઠાનાની’’તિ. તીણિ વા ચત્તારિ વા ઠાનાનીતિ અકપ્પકતાય ઉપત્થમ્ભનિયા ચ દ્વિન્નં ચક્કાનઞ્ચ વસેન તીણિ ઠાનાનિ, કપ્પકતાય વસેન ચત્તારિ ઠાનાનિ, તથા પથવિયં ઠપિતસ્સ તીણિ ઠાનાનીતિ સમ્બન્ધો. અક્ખસીસેહીતિ અક્ખદારુનો દ્વીહિ કોટીહિ. અક્ખુદ્ધીહીતિ અક્ખદારુના સમ્પટિચ્છકા હેટ્ઠિમભાગે કપ્પકતા દ્વે દારુખણ્ડા અક્ખુદ્ધિયો નામ, તાસં કપ્પકતાનં દ્વિન્નં કપ્પસીસાનિ ચત્તારિ ઇધ ‘‘અક્ખુદ્ધિયો’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેનાહ ‘‘ચતૂહિ ચ અક્ખુદ્ધીહી’’તિ. તાહિ પતિટ્ઠિતાહિ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનાનિ ચત્તારિ ધુરેન પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં એકન્તિ પઞ્ચ ઠાનાનિ હોન્તિ. ઉદ્ધિયોવ ‘‘ઉદ્ધિખાણુકા’’તિ વુત્તા, ઉદ્ધિખાણુકાનં અભાવે અક્ખસીસાનં પતિટ્ઠાનોકાસં દસ્સેન્તો આહ સમમેવ બાહં કત્વાતિઆદિ. તત્થ સમમેવાતિ ઉદ્ધિયો હેટ્ઠા અનોલમ્બેત્વા બાહુનો હેટ્ઠિમભાગં સમં કત્વા દ્વિન્નં બાહુદારૂનં મજ્ઝે અક્ખસીસપ્પમાણેન છિદ્દં કત્વા તત્થ અક્ખસીસાનિ પવેસિતાનિ હોન્તિ, તેન બાહાનં હેટ્ઠાભાગં સબ્બં ભૂમિં ફુસિત્વા તિટ્ઠતિ, તેનાહ ‘‘સબ્બં પથવિં ફુસિત્વા તિટ્ઠતી’’તિ. સેસં નાવાયં વુત્તસદિસન્તિ ઇમિના યદિ પન તં એવં ગચ્છન્તં પકતિગમનં પચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞં દિસાભાગં નેતિ, પારાજિકં. સયમેવ યં કિઞ્ચિ ઠાનં સમ્પત્તં ઠાના અચાલેન્તોવ વિક્કિણિત્વા ગચ્છતિ, નેવત્થિ અવહારો, ભણ્ડદેય્યં પન હોતીતિ ઇમં નયં અતિદિસતિ.

ભારટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૧. ભારટ્ઠકથાયં ભારટ્ઠન્તિ માતિકાપદસ્સ ભારો નામાતિ ઇદં અત્થદસ્સનન્તિ આહ ‘‘ભારોયેવ ભારટ્ઠ’’ન્તિ. પુરિમગલેતિ ગલસ્સ પુરિમભાગે. ગલવાટકોતિ ગીવાય ઉપરિમગલવાટકો. ઉરપરિચ્છેદમજ્ઝેતિ ઉરપરિયન્તસ્સ મજ્ઝે. સામિકેહિ અનાણત્તોતિ ઇદં યદિ સામિકેહિ ‘‘ઇમં ભારં નેત્વા અસુકટ્ઠાને દેહી’’તિ આણત્તો ભવેય્ય, તદા તેન ગહિતભણ્ડં ઉપનિક્ખિત્તં સિયા, તઞ્ચ થેય્યચિત્તેન સીસાદિતો ઓરોપેન્તસ્સાપિ અવહારો ન સિયા, સામિકાનં પન ધુરનિક્ખેપે એવ સિયાતિ તતો ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડભાવતો વિયોજેતું વુત્તં, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘તેહિ પન અનાણત્તત્તા પારાજિક’’ન્તિ. ઘંસન્તોતિ સીસતો અનુક્ખિપન્તો, યદિ ઉક્ખિપેય્ય, ઉક્ખિત્તમત્તે પારાજિકં, તેનાહ સીસતો કેસગ્ગમત્તમ્પીતિઆદિ. યો ચાયન્તિ યો અયં વિનિચ્છયો.

આરામટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૨. આરામટ્ઠકથાયં આરામં અભિયુઞ્જતીતિ ઇદં અભિયોગકરણં પરેસં ભૂમટ્ઠભણ્ડાદીસુપિ કાતું વટ્ટતિયેવ. આરામાદિથાવરેસુ પન યેભુય્યેન અભિયોગવસેનેવ ગહણસમ્ભવતો એત્થેવ પાળિયં અભિયોગો વુત્તો, ઇતિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થાપિ સક્કા ઞાતુન્તિ ગહેતબ્બં. અદિન્નાદાનસ્સ પયોગત્તાતિ સહપયોગમાહ. વત્થુમ્હિયેવ કતપયોગત્તા સહપયોગવસેન હેતં દુક્કટં. સયમ્પીતિ અભિયુઞ્જકોપિ. ‘‘કિં કરોમિ કિં કરોમી’’તિ એવં કિઙ્કારમેવ પટિસ્સુણન્તો વિય ચરતીતિ કિઙ્કારપટિસ્સાવી, તસ્સ ભાવો કિઙ્કારપટિસ્સાવિભાવો, તસ્મિં, અત્તનો વસવત્તિભાવેતિ વુત્તં હોતિ. ઉક્કોચન્તિ લઞ્જં. સબ્બેસં પારાજિકન્તિ કૂટવિનિચ્છયિકાદીનં. અયં વત્થુસામીતિઆદિકસ્સ ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપકરણહેતુનો પયોગસ્સ કરણક્ખણેવ પારાજિકં હોતીતિ વેદિતબ્બં. સચે પન સામિકસ્સ વિમતિ ચ ધુરનિક્ખેપો ચ કમેન ઉપ્પજ્જન્તિ, પયોગસમુટ્ઠાપકચિત્તક્ખણે પારાજિકમેવ હોતિ, ન થુલ્લચ્ચયં. યદિ વિમતિયેવ ઉપ્પજ્જતિ, તદા થુલ્લચ્ચયમેવાતિ વેદિતબ્બં, અયં નયો સબ્બત્થ યથાનુરૂપં ગહેતબ્બો. ધુરનિક્ખેપવસેનેવ પરાજયોતિ સામિકો ‘‘અહં ન મુચ્ચામી’’તિ ધુરં અનિક્ખિપન્તો અટ્ટો પરાજિતો નામ ન હોતીતિ દસ્સેતિ.

વિહારટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૩. વિહારટ્ઠકથાયં વિહારન્તિ ઉપચારસીમાસઙ્ખાતં સકલં વિહારં. પરિવેણન્તિ તસ્સ વિહારસ્સ અબ્ભન્તરે વિસું વિસું પાકારાદિપરિચ્છિન્નટ્ઠાનં. આવાસન્તિ એકં આવસથમત્તં. ગણસન્તકે પરિચ્છિન્નસામિકત્તા સક્કા ધુરં નિક્ખિપાપેતુન્તિ આહ ‘‘દીઘભાણકાદિભેદસ્સ પન ગણસ્સા’’તિ. ઇધાપિ સચે એકોપિ ધુરં ન નિક્ખિપતિ, રક્ખતિયેવ. એસ નયો બહૂનં સન્તકે સબ્બત્થ.

ખેત્તટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૪. ખેત્તટ્ઠકથાયં નિરુમ્ભિત્વા વાતિઆદીસુ ગણ્હન્તસ્સાતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં, તત્થ નિરુમ્ભિત્વા ગહણં નામ વીહિસીસં અચ્છિન્દિત્વા યથાઠિતમેવ હત્થેન ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા બીજમત્તસ્સેવ ગહણં. એકમેકન્તિ એકં વીહિસીસં. યસ્મિં બીજે વાતિઆદિ નિરુમ્ભિત્વા ગહણાદીસુ યથાક્કમં યોજેતબ્બં. ‘‘તસ્મિં બન્ધના મોચિતમત્તે’’તિ વચનતો તસ્મિં બીજાદિમ્હિ બન્ધના મુત્તે સતિ તતો અનપનીતેપિ ઠાનન્તરસ્સ અભાવા પારાજિકમેવ. યસ્સ પન સીસાદિકસ્સ સન્તરાદિના સહ સંસિબ્બનં વા એકાબદ્ધતા વા હોતિ, તસ્સ બન્ધના મોચિતે થુલ્લચ્ચયં, ઇતરટ્ઠાનતો મોચિતે પારાજિકન્તિ ગહેતબ્બં, તેનાહ વીહિનાળન્તિઆદિ. સભુસન્તિ પલાલસહિતં. ખીલેનાતિ ખાણુકેન. એત્થ ચ ખીલસઙ્કમનાદીસુ સહપયોગો ધુરનિક્ખેપો ચાતિ ઉભયં સમ્ભવતિ. ખીલસઙ્કમનાદિ એત્થ સહપયોગો. તસ્મિઞ્ચ કતે યદિ સામિકા ધુરં ન નિક્ખિપન્તિ પુન ગણ્હિતુકામાવ હોન્તિ, ન તાવ અવહારો, ‘‘ખીલં સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિં અસુકો રાજવલ્લભો ભિક્ખુ ગણ્હિતુકામો’’તિ ઞત્વા તસ્સ બલં કક્ખળાદિભાવઞ્ચ નિસ્સાય ખીલસઙ્કમનાદિકિરિયાનિટ્ઠાનતો પઠમમેવ સામિકા ધુરં નિક્ખિપન્તિ, ન અવહારો એતસ્સ પયોગનિટ્ઠાનતો પુરેતરમેવ ધુરસ્સ નિક્ખિત્તત્તા. યદા પન ખીલસઙ્કમનાદિપયોગેનેવ ધુરનિક્ખેપો હોતિ, તદાયેવ અવહારો, તેનેવેત્થ ‘‘તઞ્ચ ખો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપેના’’તિ વુત્તં. ખીલાદીનં સઙ્કમિતભાવં અજાનિત્વા સામિકાનં સમ્પટિચ્છનમ્પેત્થ ધુરનિક્ખેપોતિ વેદિતબ્બો. એવં સબ્બત્થાતિ યથાવુત્તમત્થં રજ્જુસઙ્કમનાદીસુપિ અતિદિસતિ. યટ્ઠિન્તિ માનદણ્ડં. એકસ્મિં અનાગતે થુલ્લચ્ચયં, તસ્મિં આગતે પારાજિકન્તિ સચે દારૂનિ નિખણિત્વા તત્તકેનેવ ગણ્હિતુકામો હોતિ, અવસાને દારુમ્હિ પારાજિકં. સચે તત્થ કણ્ટકસાખાદીહિ પાદાનં અન્તરં પટિચ્છાદેત્વા કસ્સચિ અપ્પવેસારહં કત્વા ગહેતુકામો હોતિ, અવસાનસાખાય પારાજિકં, તેનાહ ‘‘સાખાપરિવારેનેવ અત્તનો કાતું સક્કોતી’’તિ, દારૂનિ ચ નિખણિત્વા સાખાપરિવારઞ્ચ કત્વા એવ અત્તનો સન્તકં કાતું સક્કોતીતિ અત્થો. ખેત્તમરિયાદન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘કેદારપાળિ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ ખીલસઙ્કમનાદિના ગહણં આરામાદીસુપિ લબ્ભતેવ.

વત્થુટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૫. વત્થુટ્ઠકથાયં તિણ્ણં પાકારાનન્તિ ઇટ્ઠકસિલાદારૂનં વસેન તિણ્ણં પાકારાનં.

૧૦૬. ગામટ્ઠકથાયં ‘‘ગામો નામા’’તિ પાળિયં ન વુત્તં સબ્બસો ગામલક્ખણસ્સ પુબ્બે વુત્તત્તા.

અરઞ્ઞટ્ઠકથાવણ્ણના

૧૦૭. અરઞ્ઞટ્ઠકથાયં વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ ઉજુકમેવ વિનિવિજ્ઝિત્વા. લક્ખણચ્છિન્નસ્સાતિ અરઞ્ઞસામિકાનં હત્થતો કિણિત્વા ગણ્હન્તેહિ કતઅક્ખરાદિસઞ્ઞાણસ્સ. છલ્લિયા પરિયોનદ્ધન્તિ ઇમિના સામિકાનં નિરાપેક્ખતાય ચિરછડ્ડિતભાવં દીપેતિ, તેનાહ ‘‘ગહેતું વટ્ટતી’’તિ. યદિ સામિકાનં સાપેક્ખતા અત્થિ, ન વટ્ટતિ. તાનિ કતાનિ અજ્ઝાવુત્થાનિ ચ હોન્તીતિ તાનિ ગેહાદીનિ કતાનિ પરિનિટ્ઠિતાનિ મનુસ્સેહિ ચ અજ્ઝાવુત્થાનિ ચ હોન્તિ. દારૂનીતિ ગેહાદીનં કતત્તા અવસિટ્ઠદારૂનિ. ગહેતું વટ્ટતીતિ સામિકાનં અનાલયત્તા વુત્તં, તે ચ યદિ ગહણકાલે દિસ્વા સાલયા હુત્વા વારેન્તિ, ગહેતું ન વટ્ટતિયેવ. ‘‘દેહી’’તિ વુત્તે દાતબ્બમેવાતિ ‘‘દેહી’’તિ વુત્તે ‘‘દસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા ગચ્છન્તસ્સ ‘‘દેહી’’તિ અવુત્તે અદત્વા ગમને આપત્તિ નત્થિ. પચ્છાપિ તેહિ ચોદિતે દાતબ્બમેવ.

અદિસ્વા ગચ્છતિ, ભણ્ડદેય્યન્તિ સુદ્ધચિત્તેન ગતસ્સ ભણ્ડદેય્યં. આરક્ખટ્ઠાનમ્પિ સુદ્ધચિત્તેન અતિક્કમિત્વા થેય્યચિત્તે ઉપ્પન્નેપિ અવહારો નત્થિ આરક્ખટ્ઠાનસ્સ અતિક્કન્તત્તા. કેચિ પન ‘‘યત્થ કત્થચિ નીતાનમ્પિ દારૂનં અરઞ્ઞસામિકાનઞ્ઞેવ સન્તકત્તા પુન થેય્યચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ગચ્છતિ, પારાજિકમેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં ‘‘આરક્ખટ્ઠાનં પત્વા…પે… અસ્સતિયા અતિક્કમતી’’તિ, સહસા તં ઠાનં અતિક્કમતીતિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭) ચ આરક્ખટ્ઠાનાતિક્કમેયેવ આપત્તિયા વુચ્ચમાનત્તા, આરક્ખટ્ઠાનાતિક્કમમેવ સન્ધાય ‘‘ઇદં પન થેય્યચિત્તેન પરિહરન્તસ્સ આકાસેન ગચ્છતોપિ પારાજિકમેવા’’તિ વુત્તં. યઞ્ચ ‘‘યત્થ કત્થચિ નીતાનમ્પિ દારૂનં અરઞ્ઞસામિકાનઞ્ઞેવ સન્તકત્તા’’તિ કારણં વુત્તં, તમ્પિ આરક્ખટ્ઠાનતો બહિ પારાજિકાપજ્જનસ્સ કારણં ન હોતિ ભણ્ડદેય્યભાવસ્સેવ કારણત્તા. તેસં સન્તકત્તેનેવ હિ બહિ કતસ્સાપિ ભણ્ડદેય્યં જાતં, ઇતરથા ચ ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન સિયા સુઙ્કઘાતાતિક્કમે વિય. અદ્ધિકેહિ દિન્નમેવ સુઙ્કિકાનં સન્તકં હોતિ, નાદિન્નં, તેન તં ઠાનં યતો કુતોચિ પચ્ચયતો સુદ્ધચિત્તેન અતિક્કન્તસ્સ ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન હોતિ. ઇધ પન અરઞ્ઞસામિકાનં સન્તકત્તા સબ્બત્થાપિ ભણ્ડદેય્યમેવ હોતિ, તેનેવેતં અરઞ્ઞે આરક્ખટ્ઠાનં સુઙ્કઘાતતોપિ ગરુતરં જાતં. યદિ હિ આરક્ખટ્ઠાનતો બહિપિ થેય્યચિત્તે સતિ અવહારો ભવેય્ય, આરક્ખટ્ઠાનં પત્વાતિઆદિના ઠાનનિયમો નિરત્થકો સિયા યત્થ કત્થચિ થેય્યચિત્તે ઉપ્પન્ને પારાજિકન્તિ વત્તબ્બતો. તસ્મા આરક્ખટ્ઠાનતો બહિ થેય્યચિત્તેન ગચ્છન્તસ્સ અવહારો ન ભવતિ એવાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. ઇદં પન થેય્યચિત્તેન પરિહરન્તસ્સાતિ યસ્મિં પદેસે અતિક્કન્તે તેસં અરઞ્ઞં આરક્ખટ્ઠાનઞ્ચ અતિક્કન્તો નામ હોતિ, તં પદેસં આકાસેનાપિ અતિક્કમનવસેન ગચ્છન્તસ્સાપીતિ અત્થો.

ઉદકકથાવણ્ણના

૧૦૮. ઉદકકથાયં મહાકુચ્છિકા ઉદકચાટિ ઉદકમણિકો, ‘‘સમેખલા ચાટિ ઉદકમણિકો’’તિપિ વદન્તિ. તત્થાતિ તેસુ ભાજનેસુ. ભૂતગામેન સદ્ધિમ્પીતિ પિ-સદ્દેન અકપ્પિયપથવિમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. તળાકરક્ખણત્થાયાતિ ‘‘મહોદકં આગન્ત્વા તળાકમરિયાદં મા છિન્દી’’તિ તળાકરક્ખણત્થં. નિબ્બહનઉદકન્તિ એત્થ તળાકસ્સ એકેન ઉન્નતેન પસ્સેન અધિકજલં નિબ્બહતિ નિગચ્છતિ એતેનાતિ ‘‘નિબ્બહન’’ન્તિ અધિકજલનિક્ખમનમાતિકા વુચ્ચતિ. તત્થ ગચ્છમાનં ઉદકં નિબ્બહનઉદકં નામ. નિદ્ધમનતુમ્બન્તિ સસ્સાદીનં અત્થાય ઇટ્ઠકાદીહિ કતં ઉદકનિક્ખમનપનાળિ. મરિયાદં દુબ્બલં કત્વાતિ એત્થ દુબ્બલં અકત્વાપિ યથાવુત્તપ્પયોગે કતે મરિયાદં છિન્દિત્વા નિક્ખન્તઉદકગ્ઘાનુરૂપેન અવહારેન કત્તબ્બમેવ. યત્તકં તપ્પચ્ચયા સસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ બીજકસિકમ્માદિબ્બયં ઠપેત્વા યં અધિકલાભં ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ તેહિ કાતબ્બં વયકરણમ્પિ એતસ્સ દાતબ્બં. ઇદઞ્ચ તરુણસસ્સે જાતે ઉદકં વિનાસેન્તસ્સ યુજ્જતિ, સસ્સે પન સબ્બથા અકતેયેવ ઉદકં વિનાસેન્તેન ચ ઉદકગ્ઘમેવ દાતબ્બં, ન તપ્પચ્ચયા સકલં સસ્સં તેન વિનાસિતભણ્ડસ્સેવ ભણ્ડદેય્યત્તા, ઇતરથા વાણિજ્જાદિઅત્થાય પરેહિ ઠપિતભણ્ડં અવહરન્તસ્સ તદુભયમ્પિ ગહેત્વા ભણ્ડગ્ઘં કાતબ્બં સિયા, તઞ્ચ ન યુત્તન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. સામિકાનં ધુરનિક્ખેપેનાતિ એત્થ એકસ્સ સન્તકે તળાકે ખેત્તે ચ જાતે તસ્સેવ ધુરનિક્ખેપેન પારાજિકં, યદિ પન તં તળાકં સબ્બસાધારણં, ખેત્તાનિ પાટિપુગ્ગલિકાનિ, તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સેવ ધુરનિક્ખેપે અવહારો, અથ ખેત્તાનિપિ સબ્બસાધારણાનિ, સબ્બેસં ધુરનિક્ખેપેયેવ પારાજિકં, નાસતીતિ દટ્ઠબ્બં.

અનિગ્ગતેતિ અનિક્ખન્તે, તળાકેયેવ ઠિતેતિ અત્થો. પરેસં માતિકામુખન્તિ ખુદ્દકમાતિકામુખં. અસમ્પત્તેવાતિ તળાકતો નિક્ખમિત્વા મહામાતિકાયં એવ ઠિતે. અનિક્ખન્તે બદ્ધા સુબદ્ધાતિ તળાકતો અનિક્ખન્તે ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન હોતિ સબ્બસાધારણત્તા ઉદકસ્સાતિ અધિપ્પાયો. નિક્ખન્તે પન પાટિપુગ્ગલિકં હોતીતિ આહ ‘‘નિક્ખન્તે બદ્ધા ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ. ઇધ પન ખુદ્દકમાતિકાયં અપ્પવિટ્ઠત્તા અવહારો ન જાતો, ‘‘તળાકતો અનિગ્ગતે પરેસં માતિકામુખં અસમ્પત્તેવા’’તિ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ વિકપ્પદ્વયસ્સ ‘‘અનિક્ખન્તે બદ્ધા સુબદ્ધા, નિક્ખન્તે બદ્ધા ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ ઇદં દ્વયં યથાક્કમેન યોજનત્થં વુત્તં. નત્થિ અવહારોતિ એત્થ ‘‘અવહારો નત્થિ, ભણ્ડદેય્યં પન હોતી’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. વત્થું…પે… ન સમેતીતિ એત્થ તળાકગતઉદકસ્સ સબ્બસાધારણત્તા પરસન્તકવત્થુ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો.

દન્તપોનકથાવણ્ણના

૧૦૯. દન્તકટ્ઠકથાયં તતો પટ્ઠાય અવહારો નત્થીતિ ‘‘યથાસુખં ભિક્ખુસઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂ’’તિ અભાજેત્વાવ યાવદિચ્છકં ગહણત્થમેવ ઠપિતત્તા અરક્ખિતત્તા સબ્બસાધારણત્તા ચ અઞ્ઞં સઙ્ઘિકં વિય ન હોતીતિ થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તસ્સાપિ નત્થિ અવહારો. ખાદન્તુ, પુન સામણેરા આહરિસ્સન્તીતિ કેચિ થેરા વદેય્યુન્તિ યોજેતબ્બં.

વનપ્પતિકથાવણ્ણના

૧૧૦. વનપ્પતિકથાયં સન્ધારિતત્તાતિ છિન્નસ્સ રુક્ખસ્સ પતિતું આરદ્ધસ્સ સન્ધારણમત્તેન વુત્તં, ન પન મરિચવલ્લિઆદીહિ પુબ્બે વેઠેત્વા ઠિતભાવેન. તાદિસે હિ છિન્નેપિ અવહારો નત્થિ અરઞ્ઞટ્ઠકથાયં વેઠિતવલ્લિયં વિય. ઉજુકમેવ તિટ્ઠતીતિ ઇમિના સબ્બસો છિન્દનમેવ વલ્લિઆદીહિ અસમ્બદ્ધસ્સ રુક્ખસ્સ ઠાનાચાવનં પુબ્બે વિય આકાસાદીસુ ફુટ્ઠસકલપદેસતો મોચનન્તિ આવેણિકમિધ ઠાનાચાવનં દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘રુક્ખભારેન કિઞ્ચિદેવ ભસ્સિત્વા ઠિતત્તા હોતિયેવ ઠાનાચાવન’’ન્તિ વદન્તિ, તન્ન, રુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ સકલસ્સ આકાસપદેસસ્સ પઞ્ચહિ છહિ વા આકારેહિ અનતિક્કમિતત્તા. વાતમુખં સોધેતીતિ યથા વાતો આગન્ત્વા રુક્ખં પાતેતિ, એવં વાતસ્સ આગમનમગ્ગં રુન્ધિત્વા ઠિતાનિ સાખાગુમ્બાદીનિ છિન્દિત્વા અપનેન્તો સોધેતિ. મણ્ડૂકકણ્ટકં વાતિ મણ્ડૂકાનં નઙ્ગુટ્ઠે અગ્ગકોટિયં ઠિતકણ્ટકન્તિ વદન્તિ, એકે ‘‘વિસમચ્છકણ્ટક’’ન્તિપિ વદન્તિ.

હરણકકથાવણ્ણના

૧૧૧. હરણકકથાયં હરણકન્તિ વત્થુસામિના હરિયમાનં. સો ચ પાદં અગ્ઘતિ, પારાજિકમેવાતિ ‘‘અન્તં ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ અસલ્લક્ખિતત્તા સામઞ્ઞતો ‘‘ગણ્હિસ્સામિ એત’’ન્તિ સલ્લક્ખિતસ્સેવ પટસ્સ એકદેસતાય તમ્પિ ગણ્હિતુકામોવાતિ પારાજિકં વુત્તં. સભણ્ડહારકન્તિ સહભણ્ડહારકં, સકારાદેસસ્સ વિકપ્પત્તા સહ સદ્દોવ ઠિતો, ભણ્ડહારકેન સહ તં ભણ્ડન્તિ અત્થો. સાસઙ્કોતિ ‘‘યદિ ઉપસઙ્કમિત્વા ભણ્ડં ગણ્હિસ્સામિ, આવુધેન મં પહરેય્યા’’તિ ભયેન સઞ્જાતાસઙ્કો. એકમન્તં પટિક્કમ્માતિ ભયેનેવ અનુપગન્ત્વા મગ્ગતો સયં પટિક્કમ્મ. સન્તજ્જેત્વાતિ ફરુસવાચાય ચેવ આવુધપરિવત્તનાદિકાયવિકારેન ચ સન્તજ્જેત્વા. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અપરિગ્ગહિતકં. આલયેન અનધિમુત્તમ્પિ ભણ્ડં અનજ્ઝાવુત્થકં નામ હોતીતિ આહ ‘‘આહરાપેન્તે દાતબ્બ’’ન્તિ, ઇમિના પઠમં પરિચ્ચત્તાલયાનમ્પિ યદિ પચ્છાપિ સકસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તેસઞ્ઞેવ તં ભણ્ડં હોતિ, બલક્કારેનાપિ સકસઞ્ઞાય તસ્સ ગહણે દોસો નત્થિ, અદદન્તસ્સેવ અવહારોતિ દસ્સેતિ. યદિ પન સામિનો ‘‘પરિચ્ચત્તં મયા પઠમં, ઇદાનિ મમ સન્તકં વા એતં, નો’’તિ આસઙ્કા હોતિ, બલક્કારેન ગહેતું ન વટ્ટતિ સકસઞ્ઞાબલેનેવ પુન ગહેતબ્બભાવસ્સ આપન્નત્તા. ‘‘અદેન્તસ્સ પારાજિક’’ન્તિ વચનતો ચોરસ્સ સકસઞ્ઞાય વિજ્જમાનાયપિ સામિકેસુ સાલયેસુ અદાતું ન વટ્ટતીતિ દીપિતં હોતિ. અઞ્ઞેસૂતિ મહાપચ્ચરિયાદીસુ. વિચારણાયેવ નત્થીતિ ઇમિના તત્થાપિ પટિક્ખેપાભાવતો અયમેવ અત્થોતિ દસ્સેતિ.

ઉપનિધિકથાવણ્ણના

૧૧૨. ઉપનિધિકથાયં સઙ્ગોપનત્થાય અત્તનો હત્થે નિક્ખિત્તસ્સ ભણ્ડસ્સ ગુત્તટ્ઠાને પટિસામનપ્પયોગં વિના નાહં ગણ્હામીતિઆદિના અઞ્ઞસ્મિં પયોગે અકતે રજ્જસઙ્ખોભાદિકાલે ‘‘ન દાનિ તસ્સ દસ્સામિ, ન મય્હં દાનિ દસ્સતી’’તિ ઉભોહિપિ સકસકટ્ઠાને નિસીદિત્વા ધુરનિક્ખેપે કતેપિ અવહારો નત્થિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘પારાજિકમેવ પટિસામનપ્પયોગસ્સ કતત્તા’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, ન સારતો પચ્ચેતબ્બં. પટિસામનકાલે હિસ્સ થેય્યચિત્તં નત્થિ, ‘‘ન દાનિ તસ્સ દસ્સામી’’તિ થેય્યચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે પન સામિનો ધુરનિક્ખેપચિત્તુપ્પત્તિયા હેતુભૂતો કાયવચીપયોગો નત્થિ, યેન સો આપત્તિં આપજ્જેય્ય. ન હિ અકિરિયસમુટ્ઠાનાયં આપત્તીતિ. દાને સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવાતિ અવહારં સન્ધાય અવુત્તત્તા નાહં ગણ્હામીતિઆદિના મુસાવાદકરણે પાચિત્તિયમેવ હોતિ, ન દુક્કટં થેય્યચિત્તાભાવેન સહપયોગસ્સાપિ અભાવતોતિ ગહેતબ્બં. યદિપિ મુખેન દસ્સામીતિ વદતિ…પે… પારાજિકન્તિ એત્થ કતરપયોગેન આપત્તિ, ન તાવ પઠમેન ભણ્ડપટિસામનપ્પયોગેન તદા થેય્યચિત્તાભાવા, નાપિ ‘‘દસ્સામી’’તિ કથનપ્પયોગેન તદા થેય્યચિત્તે વિજ્જમાનેપિ પયોગસ્સ કપ્પિયત્તાતિ? વુચ્ચતે – સામિના ‘‘દેહી’’તિ બહુસો યાચિયમાનોપિ અદત્વા યેન પયોગેન અત્તનો અદાતુકામતં સામિકસ્સ ઞાપેતિ, યેન ચ સો ‘‘અદાતુકામો અયં વિક્ખિપતી’’તિ ઞત્વા ધુરં નિક્ખિપતિ, તેનેવ પયોગેનસ્સ આપત્તિ. ન હેત્થ ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડે પરિયાયેન મુત્તિ અત્થિ. અદાતુકામતાય હિ કદા તે દિન્નં, કત્થ તે દિન્નન્તિઆદિપરિયાયવચનેનાપિ સામિકસ્સ ધુરે નિક્ખિપાપિતે આપત્તિયેવ. તેનેવ અટ્ઠકથાયં વુત્તં – ‘‘કિં તુમ્હે ભણથ…પે… એવં ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિક’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૧). પરસન્તકસ્સ પરેહિ ગણ્હાપને એવ પરિયાયતો મુત્તિ, ન સબ્બત્થાતિ ગહેતબ્બં. અત્તનો હત્થે નિક્ખિત્તત્તાતિ એત્થ અત્તનો હત્થે સામિના દિન્નતાય ભણ્ડાગારિકટ્ઠાને ઠિતત્તા ચ ઠાનાચાવનેપિ નત્થિ અવહારો, થેય્યચિત્તેન પન ગહણે દુક્કટતો ન મુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં.

એસેવ નયોતિ ઉદ્ધારેયેવ ચોરસ્સ પારાજિકં, કસ્મા? અઞ્ઞેહિ સાધારણસ્સ અભિઞ્ઞાણસ્સ વુત્તત્તા. અઞ્ઞં તાદિસમેવ ગણ્હન્તે યુજ્જતીતિ સઞ્ઞાણતો ઓકાસતો ચ તેન સદિસમેવ અઞ્ઞં ગણ્હન્તે યુજ્જતિ, ચોરેન સલ્લક્ખિતપ્પદેસતો તં અપનેત્વા કેહિચિ તત્થ તાદિસે અઞ્ઞસ્મિં પત્તે ઠપિતે તં ગણ્હન્તેયેવ યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો, તેન ચોરેન દિવા સલ્લક્ખિતપત્તં અઞ્ઞત્થ અપનેત્વા તદઞ્ઞે તાદિસે પત્તે તત્થ ઠપિતેપિ ચોરસ્સ પચ્છા રત્તિભાગે ઉપ્પજ્જમાનં થેય્યચિત્તં દિવા સલ્લક્ખિતપ્પદેસે ઠપિતં અઞ્ઞં તાદિસં પત્તમેવ આલમ્બિત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સિતં હોતિ. પદવારેનાતિ થેરેન નીહરિત્વા દિન્નં પત્તં ગહેત્વા ગચ્છતો ચોરસ્સ પદવારેન. અતાદિસમેવ ગણ્હન્તે યુજ્જતીતિ અતાદિસસ્સ થેરેન ગહણક્ખણે અવહારાભાવતો પચ્છા હત્થપત્તં ‘‘ત’’ન્તિ વા ‘‘અઞ્ઞ’’ન્તિ વા સઞ્ઞાય ‘‘ઇદં ગહેત્વા ગચ્છામી’’તિ ગમને પદવારેનેવ અવહારો યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો.

પારાજિકં નત્થીતિ પદવારેપિ પારાજિકં નત્થિ ઉપનિધિભણ્ડે વિયાતિ ગહેતબ્બં. ગામદ્વારન્તિ બહિગામે વિહારસ્સ પતિટ્ઠિતત્તા ગામપ્પવેસસ્સ આરમ્ભપ્પદેસદસ્સનવસેન વુત્તં, અન્તોગામન્તિ અત્થો. દ્વિન્નમ્પિ ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકન્તિ થેરસ્સ અભણ્ડાગારિકત્તા વુત્તં. યદિ હિ સો ભણ્ડાગારિકો ભવેય્ય, સબ્બમ્પિ ઉપનિક્ખિત્તમેવ સિયા, ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડે ચ થેય્યચિત્તેન ગણ્હતોપિ ન તાવ થેરસ્સ અવહારો હોતિ, ચોરસ્સેવ અવહારો. ઉભિન્નમ્પિ દુક્કટન્તિ થેરસ્સ અત્તનો સન્તકતાય ચોરસ્સ સામિકેન દિન્નત્તા અવહારો ન જાતો, ઉભિન્નમ્પિ અસુદ્ધચિત્તેન ગહિતત્તા દુક્કટન્તિ અત્થો.

આણત્તિયા ગહિતત્તાતિ ‘‘પત્તચીવરં ગણ્હા’’તિ એવં થેરેન કતઆણત્તિયા ગહિતત્તા. અટવિં પવિસતિ, પદવારેન કારેતબ્બોતિ ‘‘પત્તચીવરં ગણ્હ, અસુકં નામ ગામં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ થેરેન વિહારતો પટ્ઠાય ગામમગ્ગેપિ સકલેપિ ગામે વિચરણસ્સ નિયમિતત્તા મગ્ગતો ઓક્કમ્મ ગચ્છન્તસ્સેવ પદવારેન આપત્તિ વુત્તા. વિહારસ્સ હિ પરભાગે ઉપચારતો પટ્ઠાય યાવ તસ્સ ગામસ્સ પરતો ઉપચારો, તાવ સબ્બં દહરસ્સ થેરાણત્તિયા સઞ્ચરણૂપચારોવ હોતિ, ન પન તતો પરં. તેનેવ ‘‘ઉપચારાતિક્કમે પારાજિકં. ગામૂપચારાતિક્કમે પારાજિક’’ન્તિ ચ વુત્તં. પટિનિવત્તને ચીવરધોવનાદિઅત્થાય પેસનેપિ એસેવ નયો. અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વાતિ એત્થ વિહારં પવિસિત્વા સીસાદીસુ ભારં ભૂમિયં અનિક્ખિપિત્વા તિટ્ઠન્તો વા નિસીદન્તો વા વિસ્સમિત્વા થેય્યચિત્તે વૂપસન્તે પુન થેય્યચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ગચ્છતિ ચે, પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો. સચે ભૂમિયં નિક્ખિપિત્વા પુન તં ગહેત્વા ગચ્છતિ, ઉદ્ધારેન કારેતબ્બો. કસ્મા? આણાપકસ્સ આણત્તિયા યં કત્તબ્બં, તસ્સ તાવતા પરિનિટ્ઠિતત્તા. ‘‘અસુકં નામ ગામ’’ન્તિ અનિયમેત્વા ‘‘અન્તોગામં ગમિસ્સામા’’તિ અવિસેસેન વુત્તે વિહારસામન્તા પુબ્બે પિણ્ડાય પવિટ્ઠપુબ્બા સબ્બે ગોચરગામાપિ ખેત્તમેવાતિ વદન્તિ. સેસન્તિ મગ્ગુક્કમનવિહારાભિમુખગમનાદિ સબ્બં. પુરિમસદિસમેવાતિ અનાણત્તિયા ગહિતેપિ સામિકસ્સ કથેત્વા ગહિતત્તા હેટ્ઠા વુત્તવિહારૂપચારાદિ સબ્બં ખેત્તમેવાતિ કત્વા વુત્તં. એસેવ નયોતિ અન્તરામગ્ગે થેય્યચિત્તં ઉપ્પાદેત્વાતિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૨) વુત્તં નયં અતિદિસતિ.

નિમિત્તે વા કતેતિ ચીવરં મે કિલિટ્ઠં, કો નુ ખો રજિત્વા દસ્સતીતિઆદિના નિમિત્તે કતે. વુત્તનયેનેવાતિ અનાણત્તસ્સ થેરેન સદ્ધિં પત્તચીવરં ગહેત્વા ગમનવારે વુત્તનયેનેવ. એકપસ્સેતિ વિહારસ્સ મહન્તતાય અત્તાનં અદસ્સેત્વા એકસ્મિં પસ્સે. થેય્યચિત્તેન પરિભુઞ્જન્તો જીરાપેતીતિ થેય્યચિત્તે ઉપ્પન્ને ઠાનાચાવનં અકત્વા નિવત્થપારુતનીહારેનેવ પરિભુઞ્જન્તો જીરાપેતિ, ઠાના ચાવેન્તસ્સ પન થેય્યચિત્તે સતિ પારાજિકમેવ સીસે ભારં ખન્ધે કરણાદીસુ વિય (પારા. ૧૦૧). યથા વા તથા વા નસ્સતીતિ અગ્ગિઆદિના નસ્સતિ, અઞ્ઞો વા કોચીતિ ઇમિના યેન ઠપિતં, સોપિ સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બં.

ઇતરસ્સાતિ ચોરસ્સ. ઇતરં ગણ્હતો ઉદ્ધારે પારાજિકન્તિ એત્થ ‘‘પવિસિત્વા તવ સાટકં ગણ્હાહી’’તિ ઇમિનાવ ઉપનિધિભાવતો મોચિતત્તા, સામિકસ્સ ઇતરં ગણ્હતો અત્તનો સાટકે આલયસ્સ સબ્ભાવતો ચ ‘‘ઉદ્ધારે પારાજિક’’ન્તિ વુત્તં. સામિકો ચે ‘‘મમ સન્તકં ઇદં વા હોતુ, અઞ્ઞં વા, કિં તેન, અલં મય્હં ઇમિના’’તિ એવં સુટ્ઠુ નિરાલયો હોતિ, ચોરસ્સ પારાજિકં નત્થીતિ ગહેતબ્બં. ન જાનન્તીતિ તેન વુત્તવચનં અસુણન્તા ન જાનન્તિ. એસેવ નયોતિ એત્થ સચે જાનિત્વાપિ ચિત્તેન ન સમ્પટિચ્છન્તિ, એસેવ નયોતિ દટ્ઠબ્બં. પટિક્ખિપન્તીતિ એત્થ ચિત્તેન પટિક્ખેપોપિ સઙ્ગહિતોવાતિ વેદિતબ્બં. ઉપચારે વિજ્જમાનેતિ ભણ્ડાગારસ્સ સમીપે ઉચ્ચારપસ્સાવટ્ઠાને વિજ્જમાને. મયિ ચ મતે સઙ્ઘસ્સ ચ સેનાસને વિનટ્ઠેતિ એત્થ ‘‘તં મારેસ્સામા’’તિ એત્તકે વુત્તેપિ વિવરિતું વટ્ટતિ ગિલાનપક્ખે ઠિતત્તા અવિસયોતિ વુત્તત્તા. મરણતો હિ પરં ગેલઞ્ઞં અવિસયત્તઞ્ચ નત્થિ. ‘‘દ્વારં છિન્દિત્વા પરિક્ખારં હરિસ્સામા’’તિ એત્તકે વુત્તેપિ વિવરિતું વટ્ટતિયેવ. સહાયેહિ ભવિતબ્બન્તિ તેહિપિ ભિક્ખાચારાદીહિ પરિયેસિત્વા અત્તનો સન્તકેપિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ દાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. અયં સામીચીતિ ભણ્ડાગારે વસન્તાનં ઇદં વત્તં.

લોલમહાથેરોતિ મન્દો મોમૂહો આકિણ્ણવિહારી. ઇતરેહીતિ તસ્મિંયેવ ગબ્ભે વસન્તેહિ ઇતરભિક્ખૂહિ. વિહારરક્ખણવારે નિયુત્તો વિહારવારિકો, વુડ્ઢપટિપાટિયા અત્તનો વારે વિહારરક્ખણકો. નિવાપન્તિ ભત્તવેતનં. ચોરાનં પટિપથં ગતેસૂતિ ચોરાનં આગમનં ઞત્વા ‘‘પઠમતરઞ્ઞેવ ગન્ત્વા સદ્દં કરિસ્સામા’’તિ ચોરાનં અભિમુખં ગતેસુ, ‘‘ચોરેહિ હટભણ્ડં આહરિસ્સામા’’તિ તદનુપથં ગતેસુપિ એસેવ નયો. નિબદ્ધં કત્વાતિ ‘‘અસુકકુલે યાગુભત્તં વિહારવારિકાનઞ્ઞેવા’’તિ એવં નિયમનં કત્વા. દ્વે તિસ્સો યાગુસલાકા ચત્તારિ પઞ્ચ સલાકભત્તાનિ ચ લભમાનોવાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, તતો ઊનં વા હોતુ અધિકં વા અત્તનો વેય્યાવચ્ચકરસ્સ ચ યાપનમત્તં લભનમેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. નિસ્સિતકે જગ્ગેન્તીતિ તેહિ વિહારં જગ્ગાપેન્તીતિ અત્થો. અસહાયકસ્સાતિ સહાયરહિતસ્સ. અત્તદુતિયસ્સાતિ અપ્પિચ્છસ્સ અત્તા સરીરમેવ દુતિયો અસ્સ નાઞ્ઞોતિ અત્તદુતિયો. તદુભયસ્સાપિ અત્થસ્સ વિભાવનં યસ્સાતિઆદિ, એતેન સબ્બેન એકેકસ્સ વારો ન પાપેતબ્બોતિ દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. પાકવત્તત્થાયાતિ નિચ્ચં પચિતબ્બયાગુભત્તસઙ્ખાતવત્તત્થાય. ઠપેન્તીતિ દાયકા ઠપેન્તિ. તં ગહેત્વાતિ તં આરામિકાદીહિ દિય્યમાનં ભાગં ગહેત્વા. ન ગાહાપેતબ્બોતિ એત્થ અબ્ભોકાસિકસ્સાપિ અત્તનો અધિકપરિક્ખારો વા ઠપિતો અત્થિ, ચીવરાદિસઙ્ઘિકભાગેપિ આલયો વા અત્થિ, સોપિ ગાહાપેતબ્બોવ. દિગુણન્તિ અઞ્ઞેહિ લબ્ભમાનતો દિગુણં. પક્ખવારેનાતિ અડ્ઢમાસવારેન.

સુઙ્કઘાતકથાવણ્ણના

૧૧૩. સુઙ્કઘાતકથાયં સુઙ્કં યત્થ રાજપુરિસા હનન્તિ અદદન્તાનં સન્તકં અચ્છિન્દિત્વાપિ ગણ્હન્તિ, તં ઠાનં સુઙ્કઘાતન્તિ એવમ્પિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વુત્તમેવત્થં પાકટં કાતું તઞ્હીતિઆદિ વુત્તં. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતીતિ એત્થ પઠમપાદં પરિચ્છેદતો બહિ ઠપેત્વા દુતિયપાદે ઉદ્ધટમત્તે પારાજિકં. ઉદ્ધરિત્વા બહિ અટ્ઠપિતેપિ બહિ ઠિતો એવ નામ હોતીતિ કત્વા એવં સબ્બત્થ પદવારેસુપીતિ દટ્ઠબ્બં. પરિવત્તિત્વા અબ્ભન્તરિમં બહિ ઠપેતિ, પારાજિકન્તિ ઇદં સયં બહિ ઠત્વા પઠમં અબ્ભન્તરિમં ઉક્ખિપિત્વા વા સમકં ઉક્ખિપિત્વા વા પરિવત્તનં સન્ધાય વુત્તં. બહિ ઠત્વા ઉક્ખિત્તમત્તે હિ સબ્બં બહિગતમેવ હોતીતિ. સચે પન સો બહિ ઠત્વાપિ બાહિરપુટકં પઠમં અન્તો ઠપેત્વા પચ્છા અબ્ભન્તરિમં ઉક્ખિપિત્વા બહિ ઠપેતિ, તદાપિ એકાબદ્ધતાય અવિજહિતત્તા અવહારો ન દિસ્સતિ. કેચિ પન ‘‘ભૂમિયં પતિત્વા વત્તન્તં પુન અન્તો પવિસતિ, પારાજિકમેવાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૩) વુત્તત્તા બાહિરપુટકે અન્તોપવિટ્ઠેપિ બહિગતભાવતો ન મુચ્ચતિ, અન્તોગતં પન પુટકં પઠમં, પચ્છા એવ વા બહિ ઠપિતમત્તે વા પારાજિકમેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. બહિ ભૂમિયં પાતિતસ્સ કેનચિ સદ્ધિં એકાબદ્ધતાય અભાવેન અન્તોપવિટ્ઠેપિ પારાજિકમેવાતિ વત્તું યુત્તં, ઇદં પન એકાબદ્ધત્તા તેન સદ્ધિં ન સમેતિ. તસ્મા યથા અન્તોભૂમિગતેન એકાબદ્ધતા ન હોતિ, એવં ઉભયસ્સાપિ બહિગતભાવે સાધિતેયેવ અવહારોતિ વિઞ્ઞાયતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. યે પન પરિવત્તિત્વાતિ ઇમસ્સ નિવત્તિત્વાતિ અત્થં વદન્તિ, તેહિ પન અબ્ભન્તરિમં બહિ ઠપેતીતિ અયમત્થો ગહિતો હોતીતિ તત્થ સઙ્કાયેવ નત્થિ. એકાબદ્ધન્તિ કાજકોટિયં રજ્જુયા બન્ધનં સન્ધાય વુત્તં. અબન્ધિત્વા કાજકોટિયં ઠપિતમત્તમેવ હોતિ, પારાજિકન્તિ બહિ ગહિતકાજકોટિયં ઠપિતં યદિ પાદં અગ્ઘતિ, પારાજિકમેવ, અન્તોઠપિતેન એકાબદ્ધતાય અભાવાતિ અધિપ્પાયો. ગચ્છન્તે યાને વા…પે… ઠપેતીતિ સુઙ્કઘાતં પવિસિત્વા અપ્પવિસિત્વા વા ઠપેતિ. સુઙ્કટ્ઠાનસ્સ બહિ ઠિતન્તિ યાનાદીહિ નીહટત્તા બહિ ઠિતં. કેચિ પન ‘‘બહિ ઠપિત’’ન્તિ પાઠં વિકપ્પેત્વા સુઙ્કટ્ઠાનતો પુબ્બેવ બહિ ઠપિતન્તિ અત્થં વદન્તિ, તં ન સુન્દરં; સુઙ્કટ્ઠાને પવિસિત્વા યાને ઠપિતેપિ પવત્તિત્વા ગતે વિય દોસાભાવતો. યો પન સુઙ્કટ્ઠાનસ્સ અન્તોવ પવિસિત્વા ‘‘સુઙ્કટ્ઠાન’’ન્તિ ઞત્વા થેય્યચિત્તેન આગતમગ્ગેન પટિનિવત્તિત્વા ગચ્છતિ, તસ્સાપિ યદિ તેન દિસાભાગેન ગચ્છન્તાનમ્પિ હત્થતો સુઙ્કં ગણ્હન્તિ, પારાજિકમેવ. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ યાનાદીહિ નીહરણે. તત્રાતિ તસ્મિં એળકલોમસિક્ખાપદે (પારા. ૫૭૧ આદયો).

પાણકથાવણ્ણના

૧૧૪. પાણકથાયં આઠપિતોતિ માતાપિતૂહિ ઇણં ગણ્હન્તેહિ ‘‘યાવ ઇણદાના અયં તુમ્હાકં સન્તિકે હોતૂ’’તિ ઇણદાયકાનં નિય્યાતિતો. અવહારો નત્થીતિ માતાપિતૂહિ પુત્તસ્સ અપરિચ્ચત્તત્તા માતાપિતૂનઞ્ચ અસન્તકત્તા અવહારો નત્થિ. ધનં પન ગતટ્ઠાને વડ્ઢતીતિ ઇમિના આઠપેત્વા ગહિતધનં વડ્ઢિયા સહ આઠપિતપુત્તહારકસ્સ ગીવાતિ દસ્સિતન્તિ વદન્તિ. દાસસ્સ જાતોતિ ઉક્કટ્ઠલક્ખણં દસ્સેતું વુત્તં. દાસિકુચ્છિયં પન અદાસસ્સ જાતોપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતો. પરદેસતો પહરિત્વાતિ પરદેસવિલુમ્પકેહિ રાજચોરાદીહિ પહરિત્વા. સુખં જીવાતિ વદતીતિ થેય્યચિત્તેન સામિકાનં સન્તિકતો પલાપેતુકામતાય વદતિ, તથા પન અચિન્તેત્વા કારુઞ્ઞેન ‘‘સુખં ગન્ત્વા જીવા’’તિ વદન્તસ્સ નત્થિ અવહારો, ગીવા પન હોતિ. દુતિયપદવારેતિ યદિ દુતિયપદં અવસ્સં ઉદ્ધરિસ્સતિ, ભિક્ખુસ્સ ‘‘પલાયિત્વા સુખં જીવા’’તિ વચનક્ખણેયેવ પારાજિકં. અનાપત્તિ પારાજિકસ્સાતિ તસ્સ વચનેન વેગવડ્ઢને અકતેપિ દુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયેય્યા’’તિ (પારા. ૮૯, ૯૧) આદાનસ્સેવ વુત્તત્તા વુત્તપરિયાયેન મુચ્ચતીતિ.

ચતુપ્પદકથાવણ્ણના

૧૧૭. ચતુપ્પદકથાયં પાળિયં આગતાવસેસાતિ પાળિયં આગતેહિ હત્થિ આદીહિ અઞ્ઞે પસુ-સદ્દસ્સ સબ્બસાધારણત્તા. ભિઙ્કચ્છાપન્તિ ‘‘ભિઙ્કા ભિઙ્કા’’તિ સદ્દાયનતો એવં લદ્ધનામં હત્થિપોતકં. અન્તોવત્થુમ્હીતિ પરિક્ખિત્તે. બહિનગરે ઠિતસ્સાતિ પરિક્ખિત્તનગરં સન્ધાય વુત્તં, અપરિક્ખિત્તનગરે પન અન્તોનગરે ઠિતસ્સાપિ ઠિતટ્ઠાનમેવ ઠાનં. ખણ્ડદ્વારન્તિ અત્તના ખણ્ડિતદ્વારં. એકો નિપન્નોતિ એત્થાપિ બન્ધોતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, તેનાહ ‘‘નિપન્નસ્સ દ્વે’’તિ. ઘાતેતીતિ એત્થ થેય્યચિત્તેન વિનાસેન્તસ્સ સહપયોગત્તા દુક્કટમેવાતિ વદન્તિ.

ઓચરકકથાવણ્ણના

૧૧૮. ઓચરકકથાયં પરિયાયેન હિ અદિન્નાદાનતો મુચ્ચતીતિ ઇદં આણત્તિકપયોગં સન્ધાય વુત્તં, સયમેવ પન અભિયુઞ્જનાદીસુ પરિયાયેનપિ મોક્ખો નત્થિ.

ઓણિરક્ખકથાવણ્ણના

ઓણિરક્ખકથાયં ઓણિન્તિ ઓણીતં, આનીતન્તિ અત્થો. ઓણિરક્ખસ્સ સન્તિકે ઠપિતભણ્ડં ઉપનિધિ (પારા. ૧૧૨) વિય ગુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા સઙ્ગોપનત્થાય અનિક્ખિપિત્વા યથાઠપિતટ્ઠાને એવ મુહુત્તમત્તં ઓલોકનત્થાય ઠપિતત્તા તસ્સ ભણ્ડસ્સ ઠાનાચાવનમત્તેન ઓણિરક્ખકસ્સ પારાજિકં હોતિ.

સંવિદાવહારકથાવણ્ણના

સંવિદાવહારકથાયં સંવિધાયાતિ સંવિદહિત્વા. તેન નેસં દુક્કટાપત્તિયોતિ આણત્તિવસેન પારાજિકાપત્તિયા અસમ્ભવે સતીતિ વુત્તં. યદિ હિ તેન આણત્તા યથાણત્તિવસેન હરન્તિ, આણત્તિક્ખણે એવ પારાજિકાપત્તિં આપજ્જન્તિ. પાળિયં ‘‘સમ્બહુલા સંવિદહિત્વા એકો ભણ્ડં અવહરતિ, આપત્તિ સબ્બેસં પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૧૮) એત્થાપિ આણાપકાનં આણત્તિક્ખણેયેવ આપત્તિ, અવહારકસ્સ ઉદ્ધારેતિ ગહેતબ્બો. સમ્બહુલા ભિક્ખૂ એકં આણાપેન્તિ ‘ગચ્છેતં આહરા’તિ, તસ્સુદ્ધારે સબ્બેસં પારાજિકન્તિઆદીસુપિ એવમેવ અત્થો ગહેતબ્બો. સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ આણત્તિકં વા સાહત્થિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતીતિ ભિન્નકાલિકત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ. તથા હિ સહત્થા અવહરન્તસ્સ ઠાનાચાવનક્ખણે આપત્તિ, આણત્તિયા પન આણત્તિક્ખણેયેવાતિ ભિન્નકાલિકત્તા આપત્તિયોતિ.

સઙ્કેતકમ્મકથાવણ્ણના

૧૧૯. સઙ્કેતકમ્મકથાયં ઓચરકે વુત્તનયેનેવાતિ એત્થ અવસ્સં હારિયે ભણ્ડેતિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧૮) વુત્તનયેનેવ. પાળિયં ‘‘તં સઙ્કેતં પુરે વા પચ્છા વા’’તિ તસ્સ સઙ્કેતસ્સ પુરે વા પચ્છા વાતિ અત્થો. ‘‘તં નિમિત્તં પુરે વા પચ્છા વા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

નિમિત્તકમ્મકથાવણ્ણના

૧૨૦. નિમિત્તકમ્મકથાયં અક્ખિનિખણનાદિનિમિત્તકમ્મં પન લહુકં ઇત્તરકાલં, તસ્મા તઙ્ખણેયેવ તં ભણ્ડં અવહરિતું ન સક્કા. નિમિત્તકમ્માનન્તરમેવ ગણ્હિતું આરદ્ધત્તા તેનેવ નિમિત્તેન અવહરતીતિ વુચ્ચતિ. યદિ એવં પુરેભત્તપ્પયોગોવ એસોતિ વાદો પમાણભાવં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ. ન હિ સઙ્કેતકમ્મં (પારા. ૧૧૯) વિય નિમિત્તકમ્મં કાલપરિચ્છેદયુત્તં. કાલવસેન હિ સઙ્કેતકમ્મં વુત્તં, કિરિયાવસેન નિમિત્તકમ્મન્તિ અયમેવ તેસં વિસેસો. ‘‘તં નિમિત્તં પુરે વા પચ્છા વા તં ભણ્ડં અવહરતિ, મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇદં પન નિમિત્તકરણતો પુરે ગણ્હન્તસ્સ ચેવ નિમિત્તકમ્મે ચ કતેપિ ગણ્હિતું અનારભિત્વા પચ્છા સયમેવ ગણ્હન્તસ્સ ચ વસેન વુત્તં.

આણત્તિકથાવણ્ણના

૧૨૧. આણત્તિકથાયં અસમ્મોહત્થન્તિ યસ્મા સઙ્કેતકમ્મનિમિત્તકમ્માનિ કરોન્તો ન કેવલં પુરેભત્તાદિકાલસઙ્કેતકમ્મં અક્ખિનિખણનાદિનિમિત્તકમ્મમેવ વા કરોતિ, અથ ખો એવંવણ્ણસણ્ઠાનભણ્ડં ગણ્હાતિ, ભણ્ડનિયમમ્પિ કરોતિ, ત્વં ઇત્થન્નામસ્સ પાવદ, સો અઞ્ઞસ્સ પાવદતૂતિઆદિના પુગ્ગલપટિપાટિયા ચ આણાપેતિ, તસ્મા પુબ્બણ્હાદિકાલવસેન અક્ખિનિખણનાદિકિરિયાવસેન ભણ્ડપુગ્ગલપટિપાટિવસેન ચ આણત્તે એતેસુ સઙ્કેતકમ્મનિમિત્તકમ્મેસુ વિસઙ્કેતા વિસઙ્કેતભાવે સમ્મોહો જાયતિ, તદપગમેન અસમ્મોહત્થં. યં આણાપકેન નિમિત્તસઞ્ઞં કત્વા વુત્તન્તિ પુબ્બણ્હાદીસુ અક્ખિનિખણનાદીસુ વા ગહણત્થં આણાપેન્તેન ઈદિસવણ્ણસણ્ઠાનાદિયુત્તં ગણ્હાતિ એવં ગહણસ્સ નિમિત્તભૂતસઞ્ઞાણં કત્વા યં ભણ્ડં વુત્તં. અયં યુત્તિ સબ્બત્થાતિ હેટ્ઠા વુત્તેસુ ઉપરિ વક્ખમાનેસુ ચ સબ્બત્થ આણત્તિપ્પસઙ્ગેસુ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકાદીનં ભાવસઙ્ખાતા વિનયયુત્તિ, સા ચ આણત્તસ્સ કિરિયાનિટ્ઠાપનક્ખણે આણાપકસ્સ પયોગે થેય્યચિત્તાનં અભાવા આણત્તિક્ખણે એકા એવ આપત્તિ હોતીતિ એવં ઉપપત્તિયા પવત્તત્તા યુત્તીતિ વુત્તા. ‘‘મૂલટ્ઠસ્સ થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ વુત્તત્તા સઙ્ઘરક્ખિતેન પટિગ્ગહિતેપિ બુદ્ધરક્ખિતધમ્મરક્ખિતાનં દુક્કટમેવ, કસ્મા પનેત્થ આચરિયસ્સ થુલ્લચ્ચયન્તિ આહ ‘‘મહાજનો હી’’તિઆદિ. મહાજનોતિ ચ બુદ્ધરક્ખિતધમ્મરક્ખિતસઙ્ઘરક્ખિતે સન્ધાય વુત્તં. મૂલટ્ઠસ્સેવ દુક્કટન્તિ બુદ્ધરક્ખિતસ્સ દુક્કટં. ઇદઞ્ચ મૂલટ્ઠસ્સ થુલ્લચ્ચયાભાવદસ્સનત્થં પઠમં આણત્તિક્ખણે દુક્કટં સન્ધાય વુત્તં, ન પન સઙ્ઘરક્ખિતસ્સ પટિગ્ગહણપચ્ચયા પુન દુક્કટસમ્ભવં સન્ધાય. ન હિ સો એકપયોગેન દુક્કટદ્વયં આપજ્જતિ. કેચિ પન ‘‘વિસઙ્કેતત્તા પાળિયં ‘મૂલટ્ઠસ્સા’તિ અવત્વા ‘પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા ઇદં સઙ્ઘરક્ખિતસ્સ દુક્કટં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં કિઞ્ચાપિ અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, પાળિતો પન યુત્તં વિય દિસ્સતિ. ન હિ તસ્સ પટિગ્ગહણપ્પયોગે અનાપત્તિ હોતીતિ. ઇમિનાવ હેટ્ઠા આગતવારેસુપિ પટિગ્ગણ્હન્તાનં દુક્કટં વેદિતબ્બં. ‘‘પણ્ણે વા સિલાદીસુ વા ‘ચોરિયં કાતબ્બ’ન્તિ લિખિત્વા ઠપિતે પારાજિકમેવા’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં પન ‘‘અસુકસ્સ ગેહે ભણ્ડ’’ન્તિ એવં નિયમેત્વા લિખિતે યુજ્જતિ, ન અનિયમેત્વા લિખિતેતિ વીમંસિતબ્બં. મગ્ગાનન્તરફલસદિસાતિ ઇમિના યથા અરિયપુગ્ગલાનં મગ્ગાનન્તરે ફલે ઉપ્પન્ને કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિપરિયોસાનં ભાવનાકિચ્ચં નિપ્ફન્નં નામ હોતિ, એવમેતિસ્સા અત્થસાધકચેતનાય ઉપ્પન્નાય આણત્તિકિચ્ચં નિપ્ફન્નમેવાતિ દસ્સેતિ, તેનાહ ‘‘તસ્મા અયં આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકો’’તિ, આણત્તિવચીપયોગસમુટ્ઠાપકચેતનાક્ખણેયેવ પારાજિકો હોતીતિ અત્થો.

આણત્તિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

આપત્તિભેદવણ્ણના

૧૨૨. તત્થ તત્થાતિ ભૂમટ્ઠથલટ્ઠાદીસુ. પાળિયં મનુસ્સપરિગ્ગહિતં સન્ધાય ‘‘પરપરિગ્ગહિત’’ન્તિ વુત્તં. આમસતિ ફન્દાપેતિ ઠાના ચાવેતીતિ ઇમેહિ તીહિ પદેહિ પુબ્બપયોગસહિતં પઞ્ચમં અવહારઙ્ગં વુત્તં, ઠાના ચાવેતીતિ ચ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં. આણત્તિકાદયો સબ્બેપિ પયોગા ધુરનિક્ખેપો ચ ઇધ સઙ્ગહેતબ્બાવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૨૫. ઠાનાચાવનન્તિ ઇદં પાળિઅનુસારતો વુત્તં ધુરનિક્ખેપસ્સાપિ સઙ્ગહેતબ્બતો. એસ નયો ઉપરિપિ સબ્બત્થ. તત્થ હિ ન ચ સકસઞ્ઞીતિ ઇમિના પરપરિગ્ગહિતતા વુત્તા, ન ચ વિસ્સાસગ્ગાહી ન ચ તાવકાલિકન્તિ ઇમેહિ પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, તીહિ વા એતેહિ પરપરિગ્ગહિતતા પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા ચ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ ‘‘મમેદ’’ન્તિ પરિગ્ગહવસેન અનજ્ઝાવુત્થકં અરઞ્ઞે દારુતિણપણ્ણાદિ. છડ્ડિતન્તિ પઠમં પરિગ્ગહેત્વા પચ્છા અનત્થિકતાય છડ્ડિતં યં કિઞ્ચિ. છિન્નમૂલકન્તિ નટ્ઠં પરિયેસિત્વા આલયસઙ્ખાતસ્સ મૂલસ્સ છિન્નત્તા છિન્નમૂલકં. અસ્સામિકન્તિ અનજ્ઝાવુત્થકાદીહિ તીહિ આકારેહિ દસ્સિતં અસ્સામિકવત્થુ. ઉભયમ્પીતિ અસ્સામિકં અત્તનો સન્તકઞ્ચ.

અનાપત્તિભેદવણ્ણના

૧૩૧. તસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિબ્બત્તાતિ તસ્મિંયેવ મતસરીરે પેતત્તભાવેન નિબ્બત્તા. રુક્ખાદીસુ લગ્ગિતસાટકે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ મનુસ્સેહિ અગોપિતં સન્ધાય વુત્તં, સચે પનેતં દેવાલયચેતિયરુક્ખાદીસુ નિયુત્તેહિ પુરિસેહિ રક્ખિતગોપિતં હોતિ, ગહેતું ન વટ્ટતિ. થોકે ખાયિતે…પે… ગહેતું વટ્ટતીતિ ઇદં અદિન્નાદાનાભાવં સન્ધાય વુત્તં. જિઘચ્છિતપાણિના ખાદિયમાનમંસસ્સ અચ્છિન્દિત્વા ખાદનં નામ કારુઞ્ઞહાનિતો લોલભાવતો ચ અસારુપ્પમેવ. તેનેવ હિ અરિયવંસિકા અત્તનો પત્તે ભત્તં ખાદન્તમ્પિ સુનખાદિં તજ્જેત્વા ન વારેન્તિ, તિરચ્છાનાનં આમિસદાને કુસલં વિય તેસં આમિસસ્સ અચ્છિન્દનેપિ અકુસલમેવાતિ ગહેતબ્બં, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘પરાનુદ્દયતાય ચ ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૪૦).

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

બહુ એકતો દારુઆદિભારિયસ્સ એકસ્સ ભણ્ડસ્સ ઉક્ખિપનકાલે ‘‘ગણ્હથ ઉક્ખિપથા’’તિ વચીપયોગેન સદ્ધિં કાયપયોગસબ્ભાવટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘સાહત્થિકાણત્તિક’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ત્વં એતં વત્થું ગણ્હ, અહં અઞ્ઞ’’ન્તિ એવં પવત્તે પન અવહારે અત્તના ગહિતં સાહત્થિકમેવ, પરેન ગાહાપિતં આણત્તિકમેવ, તેનેવ તદુભયગ્ઘેન પઞ્ચમાસેપિ પારાજિકં ન હોતિ, એકેકભણ્ડગ્ઘવસેન થુલ્લચ્ચયાદિમેવ હોતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતી’’તિઆદિ. ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડં ભણ્ડદેય્યઞ્ચ અદાતુકામતાય ‘‘દેમિ દમ્મી’’તિ વિક્ખિપન્તો તુણ્હીભાવેન વિહેઠેન્તોપિ તેન તેન કાયવિકારાદિકિરિયાય પરસ્સ ધુરં નિક્ખિપાપેસીતિ ‘‘કિરિયાસમુટ્ઠાનઞ્ચા’’તિ વુત્તં.

પદભાજનીયવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૧૩૫. વિનીતવત્થૂસુ નિરુત્તિયેવ તંતંઅત્થગ્ગહણસ્સ ઉપાયતાય પથોતિ નિરુત્તિપથો, તેનેવાહ ‘‘વોહારવચનમત્તે’’તિ. યથાકમ્મં ગતોતિ તતો પેતત્તભાવતો મતભાવં દસ્સેતિ. અબ્ભુણ્હેતિ આસન્નમરણતાય સરીરસ્સ ઉણ્હસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ, તેનેવાહ ‘‘અલ્લસરીરે’’તિ. કુણપભાવં ઉપગતમ્પિ ભિન્નમેવ અલ્લભાવતો ભિન્નત્તા. વિસભાગસરીરેતિ ઇત્થિસરીરે. સીસે વાતિઆદિ અધક્ખકે ઉબ્ભજાણુમણ્ડલે પદેસે ચિત્તવિકારપ્પત્તિં સન્ધાય વુત્તં, યત્થ કત્થચિ અનામસન્તેન કતં સુકતમેવ. મતસરીરમ્પિ હિ યેન કેનચિ આકારેન સઞ્ચિચ્ચ ફુસન્તસ્સ અનામાસદુક્કટમેવાતિ વદન્તિ, તં યુત્તમેવ. ન હિ અપારાજિકવત્થુકેપિ ચિત્તાદિઇત્થિરૂપે ભવન્તં દુક્કટં પારાજિકવત્થુભૂતે મતિત્થિસરીરે નિવત્તતિ.

કુસસઙ્કામનવત્થુકથાવણ્ણના

૧૩૮. બલસાતિ બલેન. સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામીતિ અનાગતવચનં પસિબ્બકગ્ગહણતો પુરેતરં સમુપ્પન્નપરિકપ્પદસ્સનવસેન વુત્તં. ગહણક્ખણે પન ‘‘સાટકો ચે, ગણ્હામી’’તિ પસિબ્બકં ગણ્હાતીતિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો, ન પન બહિ નીહરિત્વા સાટકભાવં ઞત્વા ગહેસ્સામીતિ, તેનાહ ‘‘ઉદ્ધારેયેવ પારાજિક’’ન્તિ. ઇતરથા ‘‘ઇદાનિ ન ગણ્હામિ, પચ્છા અન્ધકારે જાતે વિજાનનકાલે વા ગણ્હિસ્સામિ, ઇદાનિ ઓલોકેન્તો વિય હત્થગતં કરોમી’’તિ ગણ્હન્તસ્સાપિ ગહણક્ખણે અવહારો ભવેય્ય, ન ચ તં યુત્તં તદા ગહણે સન્નિટ્ઠાનાભાવા. સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય એવ હિ પાણાતિપાતાદિઅકુસલં વિય. ન હિ ‘‘પચ્છા વધિસ્સામી’’તિ પાણં ગણ્હન્તસ્સ તદેવ તસ્મિં મતેપિ પાણાતિપાતો હોતિ વધકચેતનાય પયોગસ્સ અકતત્તા, એવમિધાપિ અત્થઙ્ગતે સૂરિયે અવહરિસ્સામીતિઆદિના કાલપરિકપ્પનવસેન ઠાના ચાવિતેપિ તદાપિ અવહારો ન હોતિ ઓકાસપરિકપ્પે (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮) વિય, તસ્મિં પન યથાપરિકપ્પિતટ્ઠાને કાલે આગતે ભણ્ડં ભૂમિયં અનિક્ખિપિત્વાપિ થેય્યચિત્તેન ગચ્છતો પદવારેન અવહારોતિ ખાયતિ. તસ્મા ભણ્ડપરિકપ્પો ઓકાસપરિકપ્પો કાલપરિકપ્પોતિ તિવિધોપિ પરિકપ્પો ગહેતબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન ઓકાસપરિકપ્પે સમોધાનેત્વા કાલપરિકપ્પો વિસું ન વુત્તોતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. પદવારેન કારેતબ્બોતિ ભૂમિયં અનિક્ખિપિત્વા વીમંસિતત્તા વુત્તં. પરિયુટ્ઠિતોતિ અનુબદ્ધો.

પરિકપ્પો દિસ્સતીતિ ગહણક્ખણે પરિકપ્પો દિસ્સતિ, ન તદા તેસં મતેન અવહારોતિ દસ્સેતિ. દિસ્વા હટત્તા પરિકપ્પાવહારો ન દિસ્સતીતિ પચ્છા પન બહિ વીમંસિત્વા સાટકભાવં ઞત્વા તતો પચ્છા થેય્યચિત્તેન હટત્તા પુબ્બે કતસ્સ પરિકપ્પસ્સ અવહારાનઙ્ગત્તા ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વા હરણે વિય થેય્યાવહારો એવ સિયા. તસ્મા પરિકપ્પાવહારો ન દિસ્સતિ. સાટકો ચે ભવિસ્સતીતિઆદિકસ્સ પરિકપ્પસ્સ તદા અવિજ્જમાનત્તા કેવલં અવહારો એવ, ન પરિકપ્પાવહારોતિ અધિપ્પાયો, તેન ભણ્ડપરિકપ્પાવહારસ્સ ‘‘સાટકો ચે ભવિસ્સતિ, ગહેસ્સામી’’તિ એવં ભણ્ડસન્નિટ્ઠાનાભાવક્ખણેયેવ પવત્તિં દસ્સેતિ, તેનાહ ‘‘યં પરિકપ્પિતં, તં અદિટ્ઠં પરિકપ્પિતભાવે ઠિતંયેવ ઉદ્ધરન્તસ્સ અવહારો’’તિ. યદિ એવં કસ્મા ઓકાસપઅપ્પાવહારો ભણ્ડં દિસ્વા અવહરન્તસ્સ પરિકપ્પાવહારો સિયાતિ? નાયં દોસો અભણ્ડવિસયત્તા તસ્સ પરિકપ્પસ્સ, પુબ્બેવ દિસ્વા ઞાતભણ્ડસ્સેવ હિ ઓકાસપરિકપ્પો વુત્તો. તં મઞ્ઞમાનો તં અવહરીતિ ઇદં સુત્તં કિઞ્ચાપિ ‘‘તઞ્ઞેવેત’’ન્તિ નિયમેત્વા ગણ્હન્તસ્સ વસેન વુત્તં, તથાપિ ‘‘તઞ્ચે ગણ્હિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તે ઇમસ્મિં પરિકપ્પેપિ ‘‘ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગહણે નિયમસબ્ભાવા અવહારત્થસાધકં હોતીતિ ઉદ્ધટં, તેનેવ ‘‘સમેતી’’તિ વુત્તં.

કેચીતિ મહાઅટ્ઠકથાયમેવ એકચ્ચે આચરિયા. મહાપચ્ચરિયં પનાતિઆદિનાપિ કેચિવાદો ગારય્હો, મહાઅટ્ઠકથાવાદોવ યુત્તતરોતિ દસ્સેતિ.

અલઙ્કારભણ્ડન્તિ અઙ્ગુલિમુદ્દિકાદિ. કુસં પાતેત્વાતિ વિલીવમયં વા તાલપણ્ણાદિમયં વા કતસઞ્ઞાણં પાતેત્વા. પરકોટ્ઠાસતો કુસે ઉદ્ધટેપિ ન તાવ કુસસ્સ પરિવત્તનં જાતન્તિ વુત્તં ‘‘ઉદ્ધારે રક્ખતી’’તિ. હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકન્તિ ઇમિના ઠાનાચાવનં ધુરનિક્ખેપઞ્ચ વિના કુસસઙ્કામનં નામ વિસું એકોયં અવહારોતિ દસ્સેતિ. સબ્બેપિ હિ અવહારા સાહત્થિકાણત્તિકાધિપ્પાયયોગેહિ નિપ્ફાદિયમાના અત્થતો ઠાનાચાવનધુરનિક્ખેપકુસસઙ્કામનેસુ તીસુ સમોસરન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરો તસ્સ ભાગં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકન્તિ પુરિમસ્સ અત્તનો કોટ્ઠાસે આલયસ્સ અવિગતત્તા વુત્તં, આલયે પન સબ્બથા અસતિ અવહારો ન હોતિ, તેનાહ ‘‘વિચિનિતાવસેસં ગણ્હન્તસ્સાપિ અવહારો નત્થેવા’’તિ.

નાયં મમાતિ જાનન્તોપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન તત્થ વેમતિકોપિ હુત્વા થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તોપિ સઙ્ગય્હતિ. સિવેય્યકન્તિ સિવિરટ્ઠે જાતં.

૧૪૦-૧. કપ્પિયં કારાપેત્વાતિ પચાપેત્વા. તસ્મિં પાચિત્તિયન્તિ અદિન્નાદાનભાવેન સહપયોગસ્સાપિ અભાવા દુક્કટં ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. આણત્તેહીતિ સમ્મતેન આણત્તેહિ. આણત્તેનાતિ સામિકેહિ આણત્તેન. ભણ્ડદેય્યન્તિ સમ્મતાદીહિ દિન્નત્તા ન પરાજિકં જાતં, અસન્તં પુગ્ગલં વત્વા ગહિતત્તા પન ભણ્ડદેય્યં વુત્તં. અઞ્ઞેન દિય્યમાનન્તિ સમ્મતાદીહિ ચતૂહિ અઞ્ઞેન દિય્યમાનં. ગણ્હન્તોતિ ‘‘અપરસ્સ ભાગં દેહી’’તિ વત્વા ગણ્હન્તો. અપરસ્સાતિ અસન્તં પુગ્ગલં અદસ્સેત્વા પન ‘‘અપરં ભાગં દેહી’’તિ વા કૂટવસ્સાનિ ગણેત્વા વા ગણ્હતો ગિહિસન્તકે સામિના ચ ‘‘ઇમસ્સ દેહી’’તિ એવં આણત્તેન ચ દિન્ને ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન હોતિ, સઙ્ઘસન્તકે પન હોતીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું અસમ્મતેન વા અનાણત્તેન વાતિઆદિ પુન વુત્તં. ઇતરેહિ દિય્યમાનન્તિ સમ્મતેન આણત્તેન વા દિય્યમાનં. એવં ગણ્હતોતિ ‘‘અપરમ્પિ ભાગં દેહી’’તિ વત્વા કૂટવસ્સાનિ ગણેત્વા વા ગણ્હતો. સામિકેન પનાતિ એત્થ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતકો, તેન ‘‘અપરમ્પિ ભાગં દેહી’’તિ વા કૂટવસ્સાનિ ગણેત્વા વા ગણ્હન્તે સામિકેન સયં દેન્તે વા દાપેન્તે વા વિસેસો અત્થીતિ વુત્તં હોતિ. સુદિન્નન્તિ ભણ્ડદેય્યં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. હેટ્ઠા પન સામિકેન તેન આણત્તેન વા દિય્યમાનં ગિહિસન્તકં ‘‘અપરસ્સ ભાગં દેહી’’તિ વત્વા ગણ્હતો અપરસ્સ અભાવતો સામિસન્તકમેવ હોતીતિ ભણ્ડદેય્યં જાતં, ઇધ પન તેહિયેવ દિય્યમાનં ‘‘અપરમ્પિ ભાગં દેહી’’તિ વત્વા વા કૂટવસ્સાનિ ગણેત્વા વા ગણ્હતો ‘‘દેહી’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિમત્તં ઠપેત્વા ભણ્ડદેય્યં ન હોતીતિ સુદિન્નમેવાતિ વુત્તં. અસ્સામિકેન પન આણત્તેન દિન્નં ભણ્ડં ગણ્હતો ભણ્ડદેય્યમેવાતિ વદન્તિ, પત્તચતુક્કે વિય અવહારતાવેત્થ યુત્તા, સઙ્ઘસન્તકે પન ‘‘દેહી’’તિ વુત્તેપિ સામિકસ્સ કસ્સચિ અભાવા સમ્મતેન દિન્નેપિ ભણ્ડદેય્યં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

૧૪૬-૯. આહરાપેન્તેસુ ભણ્ડદેય્યન્તિ ‘‘ગહિતે અત્તમનો હોતી’’તિ વચનતો અનત્તમનસ્સ સન્તકં ગહિતમ્પિ પુન દાતબ્બમેવાતિ વુત્તં. ‘‘સમ્મુખીભૂતેહિ ભાજેતબ્બ’’ન્તિ વચનતો ભાજનીયભણ્ડં ઉપચારસીમટ્ઠાનમેવ પાપુણાતીતિ આહ ‘‘અન્તોઉપચારસીમાયં ઠિતસ્સેવ ગહેતું વટ્ટતી’’તિ. ભણ્ડદેય્યન્તિ ઉભિન્નં સાલયભાવેપિ ચોરસ્સ અદત્વા સામિકસ્સેવ દાતબ્બં ચોરેનાપિ સામિકસ્સેવ દાતબ્બતો. એસેવ નયોતિ પંસુકૂલસઞ્ઞાય ગહિતે ભણ્ડદેય્યં, થેય્યચિત્તેન પારાજિકન્તિ અત્થો.

વુટ્ઠહન્તેસૂતિ ગામં છડ્ડેત્વા પલાયન્તેસુ. અવિસેસેનાતિ સઉસ્સાહતાદિવિસેસં અપરામસિત્વા સામઞ્ઞતો. સઉસ્સાહમત્તમેવ આપત્તિભાવસ્સ પમાણં સામિકાનં પરિચ્છિન્નભાવતો. તતોતિ ગણસન્તકાદિતો. કુલસઙ્ગહણત્થાય દેતીતિ પંસુકૂલવિસ્સાસિકાદિસઞ્ઞાય ગહેત્વા દેતિ, તદા કુલસઙ્ગહપચ્ચયા ચ દુક્કટં ભણ્ડદેય્યઞ્ચ, થેય્યચિત્તે પન સતિ કુલસઙ્ગહણત્થાય ગણ્હતોપિ પારાજિકમેવ. ઊનપઞ્ચમાસકાદીસુ કુલદૂસકદુક્કટેન સદ્ધિં થુલ્લચ્ચયદુક્કટાનિ. સેનાસનત્થાય નિયમિતન્તિ ઇદં ઇસ્સરવતાય દદતો થુલ્લચ્ચયદસ્સનત્થં વુત્તં. ઇતરપચ્ચયત્થાય દિન્નમ્પિ અથેય્યચિત્તેન ઇસ્સરવતાય કુલસઙ્ગહણત્થાય વા ઞાતકાદીનં વા દદતો દુક્કટં ભણ્ડદેય્યઞ્ચ હોતેવ. ઇસ્સરવતાયાતિ ‘‘મયિ દેન્તે કો નિવારેસ્સતિ, અહમેવેત્થ પમાણ’’ન્તિ એવં અત્તનો ઇસ્સરિયભાવેન. થુલ્લચ્ચયન્તિ કુલસઙ્ગહણત્થાય વા અઞ્ઞથા વા કારણેન દદતો સેનાસનત્થાય નિયમિતસ્સ ગરુભણ્ડતાય થુલ્લચ્ચયં ભણ્ડદેય્યઞ્ચ. ગીવાતિ એત્થ સેનાસનત્થાય નિયમિતે થુલ્લચ્ચયેન સદ્ધિં ગીવા, ઇતરસ્મિં દુક્કટેન સદ્ધિન્તિ વેદિતબ્બં. સુખાદિતમેવાતિ અન્તોઉપચારસીમાયં ઠત્વા ભાજેત્વા અત્તનો સન્તકં કત્વા ખાદિતત્તા વુત્તં. સઙ્ઘિકઞ્હિ વિહારપટિબદ્ધં વેભઙ્ગિયં બહિઉપચારસીમટ્ઠં ભણ્ડં અન્તોઉપચારટ્ઠેહિ ભિક્ખૂહિ એવ ભાજેતબ્બં, ન બહિ ઠિતેહિ ઉપચારસીમાય ભાજેતબ્બન્તિ.

૧૫૦. ‘‘વુત્તો વજ્જેમી’’તિ વુત્તભિક્ખુસ્મિં ‘‘વુત્તો વજ્જેહી’’તિ વુત્તસ્સ પચ્છા ઉપ્પજ્જનકપારાજિકાદિદોસારોપનતો, ગહટ્ઠાનં વા ‘‘ભદન્તા અપરિચ્છેદં કત્વા વદન્તી’’તિ એવં દોસારોપનતો.

૧૫૩-૫. છાતજ્ઝત્તન્તિ તેન છાતેન જિઘચ્છાય ઉદરગ્ગિના ઝત્તં, દડ્ઢં પીળિતન્તિ અત્થો. ધનુકન્તિ ખુદ્દકધનુસણ્ઠાનં લગ્ગનકદણ્ડં. મદ્દન્તો ગચ્છતિ, ભણ્ડદેય્યન્તિ એત્થ એકસૂકરગ્ઘનકભણ્ડં દાતબ્બં એકસ્મિં બન્ધે અઞ્ઞેસં તત્થ અબજ્ઝનતો. અદૂહલન્તિ યન્તપાસાણો, યેન અજ્ઝોત્થટત્તા મિગા પલાયિતું ન સક્કોન્તિ. પચ્છા ગચ્છતીતિ તેન કતપયોગેન અગન્ત્વા પચ્છા સયમેવ ગચ્છતિ, હેટ્ઠા વુત્તેસુપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. રક્ખં યાચિત્વાતિ રાજપુરિસાનં સન્તિકં ગન્ત્વા અનુદ્દિસ્સ રક્ખં યાચિત્વા. કુમીનમુખન્તિ કુમીનસ્સ અન્તો મચ્છાનં પવિસનમુખં.

૧૫૬. થેરાનન્તિ આગન્તુકત્થેરાનં. તેસમ્પીતિ આવાસિકભિક્ખૂનમ્પિ. પરિભોગત્થાયાતિ સઙ્ઘિકે કત્તબ્બવિધિં કત્વા પરિભુઞ્જનત્થાય. ગહણેતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. યત્થાતિ યસ્મિં આવાસે. અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞેસં આગન્તુકાનં. તેસુપિ આગન્તુકા અનિસ્સરાતિ સેનાસને નિરન્તરં વસન્તાનં ચીવરત્થાય દાયકેહિ ભિક્ખૂહિ વા નિયમેત્વા દિન્નત્તા ભાજેત્વા ખાદિતું અનિસ્સરા, આગન્તુકેહિપિ ઇચ્છન્તેહિ તસ્મિં વિહારે વસ્સાનાદીસુ પવિસિત્વા ચીવરત્થાય ગહેતબ્બં. તેસં કતિકાય ઠાતબ્બન્તિ સબ્બાનિ ફલાફલાનિ અભાજેત્વા ‘‘એત્તકેસુ રુક્ખેસુ ફલાનિ ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામ, અઞ્ઞેસુ ફલાફલેહિ સેનાસનાનિ પટિજગ્ગિસ્સામા’’તિ વા, ‘‘પિણ્ડપાતાદિપચ્ચયં સમ્પાદેસ્સામા’’તિ વા, ‘‘કિઞ્ચિપિ અભાજેત્વા ચતુપચ્ચયત્થાયેવ ઉપનેમા’’તિ વા એવં સમ્મા ઉપનેન્તાનં આવાસિકાનં કતિકાય આગન્તુકેહિ ઠાતબ્બં. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘અનિસ્સરા’’તિ વચનેન દીપિતો એવ અત્થો, મહાપચ્ચરિયં ચતુન્નં પચ્ચયાનન્તિઆદિના વિત્થારેત્વા દસ્સિતો. પરિભોગવસેનેવાતિ એત્થ એવ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, પરિભોગવસેન તમેવ ભાજેત્વાતિ યોજેતબ્બં. એત્થાતિ એતસ્મિં વિહારે, રટ્ઠે વા.

સેનાસનપચ્ચયન્તિ સેનાસનઞ્ચ તદત્થાય નિયમેત્વા ઠપિતઞ્ચ. એકં વા દ્વે વા વરસેનાસનાનિ ઠપેત્વાતિ વુત્તમેવત્થં પુન બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘મૂલવત્થુચ્છેદં પન કત્વા ન ઉપનેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, સેનાસનસઙ્ખાતવત્થુનો મૂલચ્છેદં કત્વા સબ્બાનિ સેનાસનાનિ ન વિસ્સજ્જેતબ્બાનીતિ અત્થો. કેચિ પનેત્થ ‘‘એકં વા દ્વે વા વરસેનાસનાનિ ઠપેત્વા લામકતો પટ્ઠાય વિસ્સજ્જેન્તેહિપિ સેનાસનભૂમિયો ન વિસ્સજ્જેતબ્બાતિ અયમત્થો વુત્તો’’તિ વદન્તિ, તમ્પિ યુત્તમેવ ઇમસ્સાપિ અત્થસ્સ અવસ્સં વત્તબ્બતો, ઇતરથા કેચિ સહ વત્થુનાપિ વિસ્સજ્જેતબ્બં મઞ્ઞેય્યું.

પણ્ણં આરોપેત્વાતિ ‘‘એત્તકે રુક્ખે રક્ખિત્વા તતો એત્તકં ગહેતબ્બ’’ન્તિ પણ્ણં આરોપેત્વા. નિમિત્તસઞ્ઞં કત્વાતિ સઙ્કેતં કત્વા. દારકાતિ તેસં પુત્તનત્તાદયો યે કેચિ ગોપેન્તિ, તે સબ્બેપિ ઇધ ‘‘દારકા’’તિ વુત્તા. તતોતિ યથાવુત્તદારુસમ્ભારતો. આપુચ્છિત્વાતિ કારકસઙ્ઘં આપુચ્છિત્વા. તં સબ્બમ્પિ આહરિત્વાતિ અનાપુચ્છિત્વાપિ તાવકાલિકં આહરિત્વા. અયમેવ ભિક્ખુ ઇસ્સરોતિઆદિતો પટ્ઠાય અત્તનો સન્તકેહિ દારુસમ્ભારાદીહિ ચ કારાપિતત્તા પટિજગ્ગિતત્તા ચ સઙ્ઘિકસેનાસને ભાગિતાય ચ અયમેવ ઇસ્સરો, ન ચ સો તતો વુટ્ઠાપેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ઉદકપૂજન્તિ ચેતિયઙ્ગણે સિઞ્ચનાદિપૂજં. વત્તસીસેનાતિ કેવલં સદ્ધાય, ન વેતનાદિઅત્થાય. સવત્થુકન્તિ સહ ભૂમિયા. કુટ્ટન્તિ ગેહભિત્તિં. પાકારન્તિ પરિક્ખેપપાકારં. તતોતિ છડ્ડિતવિહારતો. તતો આહરિત્વા સેનાસનં કતં હોતીતિ સામન્તગામવાસીહિ ભિક્ખૂહિ છડ્ડિતવિહારતો દારુસમ્ભારાદિં આહરિત્વા સેનાસનં કતં હોતિ.

૧૫૭. ‘‘પુગ્ગલિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જતી’’તિ વુત્તમત્થંયેવ પાકટં કાતું ‘‘આગતાગતાનં વુડ્ઢતરાનં ન દેતી’’તિ વુત્તં. ચતુભાગઉદકસમ્ભિન્નેતિ ચતુત્થભાગેન સમ્ભિન્ને. પાળિયં ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૫૭) સામિકેહિ થુલ્લનન્દં ઉદ્દિસ્સ એતિસ્સા હત્થે દિન્નત્તા, અથેય્યચિત્તેન પરિભુઞ્જિતત્તા ચ વુત્તં. થેય્યચિત્તેન પરિભુત્તેપિ ચસ્સા ભણ્ડદેય્યમેવ ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડટ્ઠાનિયત્તા. ઓદનભાજનીયવત્થુસ્મિન્તિ ‘‘અપરસ્સ ભાગં દેહી’’તિ આગતવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૪૧).

૧૫૯. તસ્સ કુલસ્સ અનુકમ્પાય પસાદાનુરક્ખણત્થાયાતિઆદિના કુલસઙ્ગહત્થં નાકાસીતિ દસ્સેતિ. ‘‘યાવ દારકા પાસાદં આરોહન્તિ, તાવ પાસાદો તેસં સન્તિકે હોતૂ’’તિ પુબ્બે કાલપરિચ્છેદં કત્વા અધિટ્ઠિતત્તા એવ યથાકાલપરિચ્છેદમેવ તત્થ તિટ્ઠતિ, તતો પરં પાસાદો સયમેવ યથાઠાનં ગચ્છતિ, તથાગમનઞ્ચ ઇદ્ધિવિસ્સજ્જનેન સઞ્જાતં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘થેરો ઇદ્ધિં પટિસંહરી’’તિ. યસ્મા એવં ઇદ્ધિવિધઞાણેન કરોન્તસ્સ કાયવચીપયોગા ન સન્તિ થેય્યચિત્તઞ્ચ નત્થિ પાસાદસ્સેવ વિચારિતત્તા, તસ્મા ‘‘એત્થ અવહારો નત્થી’’તિ થેરો એવમકાસીતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા દારકેસુ અનુકમ્પાય આનયનત્થમેવ પાસાદે ઉપનીતે પાસે બદ્ધસૂકરાદીનં આમિસં દસ્સેત્વા ઠાનાચાવનં વિય કરમરાનીતેસુ દારકેસુ પાસાદં આરુળ્હેસુપિ પુન પટિસંહરણે ચ ઇધ અવહારો નત્થિ કારુઞ્ઞાધિપ્પાયત્તા, ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન હોતિ કાયવચીપયોગાભાવા. કાયવચીપયોગે સતિયેવ હિ આપત્તિ ભણ્ડદેય્યં વા હોતિ, તેનેવ ભગવા ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, અથેય્યચિત્તસ્સા’’તિઆદિં અવત્વા ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયે’’તિ (પારા. ૧૫૯) એત્તકમેવ અવોચ. ઇદ્ધિવિસયેતિ ચેત્થ પરભણ્ડાદાયકકાયવચીપયોગાસમુટ્ઠાપકસ્સ કેવલં મનોદ્વારિકસ્સ અથેય્યચિત્તભૂતસ્સ ઇદ્ધિચિત્તસ્સ વિસયે આપત્તિ નામ નત્થીતિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. કિં પન પટિક્ખિત્તં ઇદ્ધિપાટિહારિયં કાતું વટ્ટતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઈદિસાય અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા અનાપત્તી’’તિ. ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયે’’તિ હિ ઇમિનાયેવ સુત્તેન અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા અપ્પટિક્ખિત્તભાવો સિજ્ઝતિ. અત્તનો પકતિવણ્ણં અવિજહિત્વા બહિદ્ધા હત્થિઆદિદસ્સનં, ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૮, ૨૩૯; મ. નિ. ૧.૧૪૭; પટિ. મ. ૧.૧૦૨) આગતઞ્ચ અધિટ્ઠાનવસેન નિપ્ફન્નત્તા અધિટ્ઠાનિદ્ધિ નામ, ‘‘સો પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા કુમારકવણ્ણં વા દસ્સેતિ, નાગવણ્ણં…પે… વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૩) એવં આગતા ઇદ્ધિ પકતિવણ્ણવિજહનવિકારવસેન પવત્તત્તા વિકુબ્બનિદ્ધિ નામ. અત્તનો પન પકતિરૂપં યથાસભાવેન ઠપેત્વાવ બહિ હત્થિઆદિદસ્સનં વિકુબ્બનિદ્ધિ નામ ન હોતિ, અત્તનો રૂપમેવ હત્થિઆદિરૂપેન નિમ્માનં વિકુબ્બનિદ્ધીતિ વેદિતબ્બં.

પરાજિતકિલેસેનાતિ વિજિતકિલેસેન, નિક્કિલેસેનાતિ અત્થો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને, તેન દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદેન સમં અઞ્ઞં અનેકનયવોકિણ્ણં ગમ્ભીરત્થવિનિચ્છયં કિઞ્ચિ સિક્ખાપદં ન વિજ્જતીતિ યોજના. તત્થ અત્થો નામ પાળિઅત્થો, વિનિચ્છયો પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો, તે ગમ્ભીરા યસ્મિં, તં ગમ્ભીરત્થવિનિચ્છયં. વત્થુમ્હિ ઓતિણ્ણેતિ ચોદનાવસેન વા અત્તનાવ અત્તનો વીતિક્કમારોચનવસેન વા સઙ્ઘમજ્ઝે અદિન્નાદાનવત્થુસ્મિં ઓતિણ્ણે. એત્થાતિ ઓતિણ્ણવત્થુમ્હિ. વિનિચ્છયોતિ આપત્તાનાપત્તિનિયમનં. કપ્પિયેપિ ચ વત્થુસ્મિન્તિ અત્તના ગહેતું યુત્તે માતાપિતાદીનં સન્તકેપિ.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં

દુતિયપારાજિકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.