એકુત્તરિકનયવણ્ણના

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. એકુત્તરિકનયે આપત્તિ જાનિતબ્બાતિ એત્થ આપત્તિ નામ કિં પરમત્થસભાવા, ઉદાહુ ન વત્તબ્બસભાવાતિ? ન વત્તબ્બસભાવા. વુત્તઞ્હિ પરિવારે ‘‘વત્થુ જાનિતબ્બં, ગોત્તં જાનિતબ્બં, નામં જાનિતબ્બં, આપત્તિ જાનિતબ્બા’’તિ એતેસં પદાનં વિભઙ્ગે ‘‘મેથુનધમ્મોતિ વત્થુ ચ ગોત્તઞ્ચ. પારાજિકન્તિ નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચા’’તિ. નામઞ્ચ ગોત્તઞ્ચ ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૭૬) વચનતો સમ્મુતિમત્તં, તસ્મા ‘‘કુસલત્તિકવિનિમુત્તા ન વત્તબ્બધમ્મભૂતા એકચ્ચા સમ્મુતિ એવા’’તિ વુત્તં. યં પન વુત્તં સમથક્ખન્ધકે ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૨૨), તં ‘‘વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલં, સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૨૦) એત્થ વિય પરિયાયતો વુત્તં. અત્થતો હિ વિવાદો નામ એકચ્ચો સમ્મુતિવિસેસો. યો ચિત્તસમઙ્ગિનો, સો ‘‘તં ચિત્તપરિયાયેન પન સિયા કુસલ’’ન્તિઆદિ વોહારલદ્ધો, તથા આપત્તાધિકરણમ્પીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘આપત્તિં આપજ્જમાનો હિ અકુસલચિત્તો વા આપજ્જતિ કુસલાબ્યાકતચિત્તો વા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના). અઞ્ઞથા સમથેહિ અધિકરણીયતા ન સમ્ભવતિ. ન હિ સમથા કુસલાદિં અકુસલાદિં વા અધિકિચ્ચપવત્તન્તિ, સમથવસેન વા કુસલાદિ સમ્મતિ. ન ચ કુસલસ્સ વિવાદસ્સ, અનુવાદસ્સ વા કુસલાદિસમથેહિ વૂપસમેતબ્બતા આપજ્જતીતિ તેસં અધિકરણમત્તમેવ ન સમ્ભવેય્ય, તસ્મા અધિકરણાનં, સમથાનઞ્ચ કુસલાદિભાવો પરિયાયદેસનાય લબ્ભતિ, નો અઞ્ઞથા, તેનેવ સમ્મુખાવિનયે વિય આપત્તાધિકરણે તિકં ન પૂરિતં. સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જમાનસ્સ યસ્મા સઞ્ચેતના એકન્તતો અકુસલાવ હોતિ. ઇતરસ્સ સચિત્તકસ્સ વા અચિત્તકસ્સ વા તદાભાવમત્તં ઉપાદાય ‘‘અબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તં. યથા હિ ‘‘તિક્ખત્તું ચોદયમાનો તં ચીવરં અભિનિપ્ફાદેય્ય, ઇચ્ચેતં કુસલ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૫૩૮) ન કુસલસદ્દો સુખવિપાકો, ‘‘સમ્પરાયિકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પટિઘાતાયા’’તિઆદીસુ (પરિ. ૪૯૮) ન અકુસલા વા હોતિ. ઇતરસ્સ સચિત્તકસ્સ વા અચિત્તકસ્સ વા તદાભાવમત્તં ઉપાદાય ‘‘અબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તં. યથા હિ દ્વિક્ખત્તું ચોદયમાનો તં ચીવરં અભિનિપ્ફાદેય્ય, યં પનેત્થ ‘‘આપત્તાધિકરણં અકુસલ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્સ વસેન તદકુસલતો સત્ત વિનીતવત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ, તતો ચીવરન્તિ સમ્ભવતો અચીવરકા, અન્તરાપત્તિકા ચ. અનન્તરિકલક્ખણપ્પત્તસ્સ વસેન નિયતા ચ નામાતિ વેદિતબ્બં. સમ્મુતિનિદ્દેસે ગરુકલહુકનિદ્દેસોપિ સમ્ભવતિ. અઞ્ઞથા ‘‘અનન્તરાયિકા પણ્ણત્તિવજ્જા, અનવજ્જાપણ્ણત્તી’’તિ ચ વુત્તા. કુટિકારમહલ્લકાપત્તિ અન્તરાયિકા લોકવજ્જસાવજ્જપણ્ણત્તિતો. સમ્પજાનમુસાવાદો ઓમસવાદાદિતો ગરુકાદિ ન સમ્ભવેય્ય, તતો વા અયં લહુકાદીતિ ઇદં સબ્બં એકચ્ચાનં આચરિયાનં મતં, ‘‘સબ્બં અયુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. કસ્મા? યસ્મા ‘‘પારાજિકન્તિ નામઞ્ચેવ આપત્તિચા’’તિ વચનેન ચે આપત્તિ ન વત્તબ્બધમ્મો સિયા, વત્થુ ચ ન વત્તબ્બધમ્મો સિયા ગોત્તેન સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તત્તા, તસ્મા ‘‘મેથુનધમ્મો’’તિ પદં અજ્ઝાચારસઙ્ખાતં વત્થુઞ્ચ દીપેતિ. અજ્ઝાચારવસેનેવ આપત્તિયા લદ્ધનામં અસાધારણનામત્તા ‘‘ગોત્ત’’ન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ અયં તત્થ અત્થો.

‘‘આપત્તાધિકરણસ્સ કિં પુબ્બઙ્ગમન્તિ? લોભો પુબ્બઙ્ગમો, દોસો, મોહો, અલોભો, અદોસો, અમોહો પુબ્બઙ્ગમો’’તિ ‘‘કતિ હેતૂતિ? છ હેતૂ તયો અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ’’તિ ચ વુત્તત્તા નિપ્પરિયાયેનેવ ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તં. સમથક્ખન્ધકે પન સન્ધાયભાસિતવસેન તથા એવ વુત્તં. તસ્મા આપત્તાધિકરણં સભાવતો નિપ્પરિયાયેનેવ અકુસલા ચત્તારો ખન્ધા, રૂપઅબ્યાકતા ચ હોન્તિ. ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૨૨) વુત્તત્તા કુસલમેવ પટિક્ખિત્તં, ખીણાસવાનં કિરિયાબ્યાકતં નામ હોતીતિ કુસલે પટિક્ખિત્તે કિરિયાબ્યાકતમ્પિ પટિક્ખિત્તમેવ હોતિ. તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સબ્બથા અવાવટં વિપાકાબ્યાકતં પટિક્ખિત્તમેવ હોતિ. નિબ્બાનાબ્યાકતે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ એકે, તં અયુત્તં ‘‘છ હેતુયો’’તિ વુત્તત્તા. કિઞ્ચાપિ વુત્તં સામઞ્ઞેન, તથાપિ વિપાકહેતુયેવ તત્થ અધિપ્પેતો, ન કિરિયાહેતુ, તે હિ કુસલસભાવા ચ, તસ્મા રૂપં, વિપાકાબ્યાકતઞ્ચાપત્તિ. તત્થ અકુસલાપત્તિતો વિનીતવત્થૂનિ. ઇતરસ્સાપિ આદિતો છાદના કુસલચિત્તતોતિ વુત્તં હોતિ. અન્તરાયિકનિયતસાવજ્જપઞ્ઞત્તિભાવોપિ ચસ્સા વેવચનવસેન વેદિતબ્બો પણ્ણત્તિવજ્જાય, સઞ્ચિચ્ચ આપન્નાય ચ, તસ્મા ‘‘જીવિતિન્દ્રિયં સિયા સારમ્મણં સિયા અનારમ્મણ’’ન્તિ વચનં વિય એકન્તાકુસલં અનેકન્તાકુસલઞ્ચ લોકવજ્જં, એકન્તાબ્યાકતં ભૂતારોચનં અનેકન્તાબ્યાકતઞ્ચ સેસં પણ્ણત્તિવજ્જં એકતો સમ્પિણ્ડેત્વા ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયાબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તં. સમથક્ખન્ધકે પન પણ્ણત્તિવજ્જમેવ સન્ધાય તથા વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં, ગણ્ઠિપદે ચ ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકતં, નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’ન્તિ એત્થ સન્ધાયભાસિતવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મિઞ્હિ પથવિખણનાદિકે આપત્તાધિકરણે અપકતઞ્ઞુનો સન્ધાય અપ્પહરિતકરણાદિકાલે કુસલચિત્તં અઙ્ગં હોતિ, ખણનાદિપયોગસઙ્ખાતં રૂપાબ્યાકતં આપત્તિસમુટ્ઠાપેન્તં હોતીતિ અધિપ્પાયો’’તિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અત્થાપત્તિ કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, કુસલચિત્તો વુટ્ઠાતી’’તિઆદિ. તસ્મિઞ્હિ સતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ. યસ્મા આપત્તિસમુટ્ઠાપકં ચિત્તં સન્ધાય વુત્તં ન હોતિ, તસ્મા ન યિદં અઙ્ગપ્પહોનકચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. યદિ તં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘સિયા કુસલ’’ન્તિ ચ વત્તબ્બં ભવેય્ય, ન ચ વુત્તં. તસ્મા ઇદં પન સન્ધાય વુત્તં – યં તાવ આપત્તાધિકરણં લોકવજ્જં, તં એકન્તતો અકુસલમેવ, તત્થ ‘‘સિયા અકુસલ’’ન્તિ વિકપ્પો નત્થિ. યં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તં યસ્મા સઞ્ચિચ્ચ ‘‘ઇમં આપત્તિં વીતિક્કમામી’’તિ વીતિક્કમન્તસ્સેવ અકુસલં હોતિ, અસઞ્ચિચ્ચ પન કિઞ્ચિ અજાનન્તસ્સ સહસેય્યાદિવસેન આપજ્જતો રૂપવિપાકં અબ્યાકતં હોતિ અનુટ્ઠાનતો. તસ્મા તસ્સ પણ્ણત્તિવજ્જસ્સ સઞ્ચિચ્ચાસઞ્ચિચ્ચવસેન ઇમં વિકપ્પભાવં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકતં, નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ.

સચે પન કોચિ વિનયે અપકતઞ્ઞૂ ‘‘યં કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, ઇદં વુચ્ચતિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વદેય્ય, તસ્સેવંવાદિનો અચિત્તકાનં એળકલોમાદિસમુટ્ઠાનાનમ્પિ કુસલચિત્તસમઙ્ગિકાલે તાસં આપત્તીનં કુસલચિત્તો આપજ્જેય્ય, ન વા આપજ્જતિ. કિંકારણં? ન ચ તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ કુસલચિત્તં આપત્તિયા અઙ્ગં. અત્તભાવો સભાવો પકતીતિ વુત્તં હોતિ. કતરં પન તસ્સા આપત્તિયા તદા અઙ્ગસભાવોતિ? વુચ્ચતે – કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવસેન પન ચલિતસ્સ કાયસ્સ, પવત્તાય વાચાય ચાતિ એતેસં દ્વિન્નં ચલિતપ્પવત્તાનં કાયવાચાનં અઞ્ઞતરમેવ અઙ્ગસભાવો, તઞ્ચ રૂપક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા અબ્યાકતન્તિ. કિં વુત્તં હોતિ? કાયો, વાચા ચ તદા આપત્તાધિકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. યા પનેત્થ અકુસલાપત્તિક્ખણે કાયવાચાયો અબ્યાકતભાવો, તા અબ્બોહારિકા હોન્તિ કાયવચીકમ્મકાલે મનોકમ્મં વિય. તદા હિ કાયવાચાયો આપત્તિકરાદિટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આપત્તિકરા ધમ્મા જાનિતબ્બા. કતિ મૂલાનીતિ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ મૂલાની’’તિઆદિ. યદા પન કાયવાચાયો આપત્તિયા અઙ્ગમેવ હોન્તિ, તદા ‘‘ચિત્તં ચિત્તાધિપતેય્ય’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલવણ્ણના) વચનં વિય પુબ્બપયોગાનં અપરપયોગસ્સ પચ્ચયભાવતો આપત્તિકરાદિપઞ્ઞત્તિં ન વિજહન્તિ. યથા તબ્ભાવેપિ ‘‘આપત્તાધિકરણસ્સ કતિ વત્થૂનીતિ? સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા વત્થૂનિ. કતિ ભૂમિયોતિ? સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા ભૂમિયો’’તિ વુત્તં. તથા તબ્ભાવેપિ આપત્તિકરા ‘‘આપત્તિસમુટ્ઠાના’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તીતિ વેદિતબ્બા. એત્તાવતા આપત્તિ નામ ચત્તારો અકુસલક્ખન્ધા સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમકાલે ભૂતારોચનં ઠપેત્વા સબ્બાપિ અવિસેસતો, વિસેસતો પન સબ્બાપિ એકન્તાકુસલા અકુસલા, અનેકન્તાકુસલા પન ગિરગ્ગસમજ્જચિત્તાગારસઙ્ઘાનિઇત્થાલઙ્કારગન્ધવણ્ણકવાસિતપિઞ્ઞાકપ્પભેદા, ભિક્ખુનિઆદીનં ઉમ્મદ્દનપરિમદ્દનપ્પભેદા ચાતિ દસપ્પભેદા સકનામેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા વત્થુજાનનસચિત્તકકાલે એવ અકુસલા, તદભાવતો અચિત્તકકાલે વિના અનાપત્તાધિકરણેન કમ્મટ્ઠાનાદિસીસેન કુસલચિત્તેન તં તં વત્થું વીતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ કેવલં રૂપઅબ્યાકતમેવ.

કેચિ પનેત્થ ‘‘અપ્પકાસે ઠાને કટિસુત્તકસઞ્ઞાય સઙ્ઘાણિં, મત્તિકાસઞ્ઞાય ગન્ધવણ્ણકાદિં વા ધારેન્તિયાપિ આપત્તિ, તસ્મા અચિત્તકાયેવા’’તિ વણ્ણયન્તિ. તે ‘‘સઙ્ઘાણિયા અસઙ્ઘાણિસઞ્ઞાય ધારેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ પાઠાભાવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતબ્બા. સુરાપાનાપત્તિ પન અચિત્તકાપિ એકન્તાકુસલાવ. તેનેવ ‘‘મજ્જે અમજ્જસઞ્ઞી પિવતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૩૨૮) વુત્તં. યસ્મા પનેત્થ આબાધપચ્ચયાપિ ન સક્કા વિના અકુસલેન સુરાપાનં પાતું, તસ્મા યથાવુત્તેસુ અનેકન્તાકુસલેસુ વિય લોકવજ્જેસુ ઇધ ‘‘સુરાપાનેસુ અનાપત્તિ આબાધપચ્ચયા’’તિ ન વુત્તં. સૂપસંપાકાદિ પન અમજ્જમેવ. તત્થ કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તં ઉદકદન્તપોણે વિય. ભૂતારોચનાપત્તિ રૂપાબ્યાકતમેવ, અચિત્તકકાલે સહસેય્યાદિ રૂપવિપાકાબ્યાકતમેવ, તત્થ સુપિનન્તો વિજ્જમાનમ્પિ અકુસલં અનઙ્ગત્તા અબ્બોહારિકં હોતિ. કુસલે કથાવ નત્થિ અનાપત્તિ સભાવત્તા કુસલસ્સ. તથા કિરિયાતિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ યથાસમ્ભવં અકુસલં વા સુદ્ધરૂપં વા સવિપાકં વાતિ તિધા ભિજ્જતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ.

તત્થ ઠપેત્વા સુરાપાનં એકચ્ચઞ્ચ પણ્ણત્તિવજ્જં, એકન્તાકુસલઞ્ચ સચિત્તકમેવ, ભૂતારોચનં અચિત્તકમેવ, સેસં સહ સુરાપાનેન અનેકન્તાકુસલં લોકવજ્જઞ્ચ અનેકન્તાબ્યાકતં પણ્ણત્તિવજ્જઞ્ચ યેભુય્યેન સચિત્તકાચિત્તકન્તિ સબ્બસિક્ખાપદં તિપ્પભેદં હોતિ. યં પનેત્થ સચિત્તકમેવ, તં મેથુનાદિવત્થુજાનનચિત્તેનેવ સચિત્તકં, સબ્બં સેખિયં પણ્ણત્તિજાનનચિત્તેનેવ સચિત્તકં ‘‘અનાદરિયં પટિચ્ચા’’તિ વચનતોતિ સચિત્તકં દુવિધં હોતિ. એકન્તાચિત્તકં પણ્ણત્તિજાનનચિત્તાભાવેન, ન વત્થુજાનનચિત્તાભાવેન. તદભાવતો એકન્તાકુસલં સુરાપાનં, એકન્તાબ્યાકતં સઞ્ચરિત્તં, વત્થુજાનનચિત્તસ્સ વા પણ્ણત્તિજાનનચિત્તસ્સ વા ઉભિન્નં અભાવેન અચિત્તકભાવેન અચિત્તકં હોતિ. સુરાપાનં પન સચિત્તકં હોતિ વત્થુજાનનચિત્તેનેવ. અરિયપુગ્ગલાનં ઇતરેસં ઉભિન્નં વા અઞ્ઞતરસ્સ ભાવેન સેસં ચિત્તકાચિત્તકં. વિસેસતો ચ વત્થુજાનનચિત્તાભાવેન, અપકતઞ્ઞુનો પણ્ણત્તિજાનનચિત્તાભાવેન વા અચિત્તકભાવેન અચિત્તકં હોતિ. તત્થ એકન્તાચિત્તકઞ્ચ સચિત્તકઞ્ચ ‘‘અચિત્તક’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતિ. અયં તાવ ‘‘આપત્તિ જાનિતબ્બા’’તિ એત્થ વિનિચ્છયો.

મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ અન્તરાપત્તિં આપજ્જિત્વા મૂલાયપટિકસ્સનં કત્વા ઠિતેન આપન્નાપત્તિ. અયં અગ્ઘવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિત્વા તાસુ સબ્બચિરપટિચ્છન્નવસેન અગ્ઘસમોધાનં ગહેત્વા વસન્તેન આપન્નાપત્તિ. ‘‘પુનપિ આપજ્જિસ્સામી’’તિ સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેન. ‘‘અયં ભિક્ખુનિયા એવા’’તિ લિખિતં. ‘‘પારાજિકમેવા’’તિ ઇદઞ્ચ ભૂતવસેન દસ્સેતું વુત્તં. ‘‘એવં દેસિતે પન યા કાચિ આપત્તિ ન વુટ્ઠાતીતિ અપરે, તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને’’તિ વુત્તત્તા અધમ્મિકપટિસ્સવે દુક્કટં ન હોતિ. ‘‘પુબ્બે સુદ્ધચિત્તસ્સ ‘તુમ્હે વિબ્ભમથા’તિ વુત્તે ‘સાધૂ’તિ પટિસ્સુણિત્વા સચે ન વિબ્ભમતિ અનાપત્તિ, એવં સબ્બત્થા’’તિ ચ વુત્તં. ‘‘આવિકરો જાનિતબ્બો’’તિપિ પાળિ. કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેના’’તિઆદીસુ પઞ્ચદસસુ ધમ્મેસુ. ભબ્બાપત્તિકા નામ આપત્તિં આપજ્જિતું ભબ્બા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. નિદહને આતપે. ‘‘એકરત્તમ્પિ ચે ભિક્ખુ તિચીવરેન વિપ્પવસેય્ય (પારા. ૪૭૨). છારત્તપરમં તેના’’તિઆદિના (પારા. ૬૫૩) વુત્તાપત્તિકો ગણપૂરકો હુત્વાપિ કમ્મં કોપેતિ નાનાસંવાસકત્તા. કમ્મેન વા સલાકગ્ગાહેન વાતિ એત્થ ઉદ્દેસો ચેવ કમ્મઞ્ચ એકન્તિ એત્થ પાતિમોક્ખુદ્દેસોતિ વા કમ્મન્તિ વા અત્થતો એકમેવ, તેસુ યં કિઞ્ચિ કતે સઙ્ઘભેદો હોતીતિ અત્થો. પુબ્બભાગાતિ સઙ્ઘભેદતો પુબ્બભાગા. ‘‘પમાણ’’ન્તિ ઇમેસં દ્વિન્નં અઞ્ઞતરેન ભેદો હોતિ, ન ઇતરેહીતિ વુત્તં. વિનયે સિદ્ધા વિનયસિદ્ધા, રોમજનપદે જાતં રોમકં, અનુઞ્ઞાતલોણત્તા દુકેસુ વુત્તાતિ.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. વો તુમ્હેહિ ન સમુદાચરિતબ્બં. વચીસમ્પયુત્તં કાયકિરિયં કત્વાતિ કાયેન નિપચ્ચકારં કત્વાતિ અત્થો. ઉપઘાતેતિ વિનાસેતિ. ઓમદ્દિત્વાતિ અભિભવિત્વા. વદતોતિ વદન્તસ્સ. ‘‘બાલસ્સ નિસ્સયો દાતબ્બો’’તિ દુકે આગતં, ઇધ પન ‘‘ન દાતબ્બો’’તિ વુત્તં, આપત્તિબાહુલ્લં સન્ધાય નાદાતબ્બં, ‘‘ઇમસ્મા વિહારા પરં મા નિક્ખમાહિ, વિનયધરાનં વા સન્તિકં આગચ્છ વિનિચ્છયં દાતુ’’ન્તિ વુત્તે તસ્સ વચનં ન ગહેતબ્બન્તિ અત્થો. તિકભોજનં નામ સચે તયો હુત્વા ભુઞ્જન્તિ, ગણભોજનેન અનાપત્તિ, ઇદં સન્ધાય તિકં. ‘‘પસુત્તો’’તિ બાહુલ્લતો વુત્તં. અથ વા નિપજ્જિત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઇદં ઠપેત્વા ગચ્છામિ, તાવકાલિકં ભન્તે દેથાતિ વુત્તે ‘નવકમ્માદિઅત્થં વિના દાતું ન વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં પચ્છિમે પાટિપદદિવસે નિવાસેન્તો દુક્કટં આપજ્જતીતિ અત્થો. અપચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ પચ્ચુદ્ધરણં અકત્વાતિ અત્થો. ‘‘વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વચનતો અવિકપ્પનપચ્ચયા આપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, વિકપ્પના પન કત્તિકપુણ્ણમદિવસે કાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ ઞાતબ્બં. અયં નયો અવિકપ્પનં સન્ધાય, પુરિમો વિકપ્પિતપરિભોગપચ્ચયાપત્તિં સન્ધાય. વત્થપટિચ્છાદિ સબ્બકપ્પિયતાયાતિ વત્થપટિચ્છાદિ સબ્બત્થ કપ્પિયત્તાતિ અત્થો. કેચિ ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘વત્થપટિચ્છાદિ સબ્બકપ્પિયતા તાય પટિચ્છન્નેના’’તિ લિખન્તિ. ‘‘વત્થમેવ પટિચ્છાદિ વત્થપટિચ્છાદી’’તિ વિગ્ગહત્તા ‘‘તાયા’’તિ ન યુજ્જતિ. ‘‘તેના’’તિ ભવિતબ્બત્તાતિ ઇદં સબ્બં અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે લિખિતં, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતૂહાકારેહિ આપત્તિં આપજ્જતિ…પે… કમ્મવાચાય આપજ્જતીતિ એત્થ યઞ્હિ આપત્તિં કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, ન તત્થ કાયાદયોતિ આપન્નં, તતો કમ્મવાચાય સદ્ધિં આપત્તિકરા ધમ્મા સત્તાતિ આપજ્જતિ, એવં સતિ ‘‘છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાની’’તિ વચનવિરોધો, તાનિ એવ આપત્તિકરા ધમ્મા નામ. અથ તત્થાપિ કાયાદયો એકતો વા નાનાતો વા લબ્ભન્તિ, ચતૂહાકારેહીતિ ન યુજ્જતીતિ ‘‘છહાકારેહિ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ એવં એતાનિ સુત્તપદાનિ વિરોધિતાનિ હોન્તિ. કથં અવિરોધિતાનિ? સવિઞ્ઞત્તિકાવિઞ્ઞત્તિકભેદભિન્નત્તા. કાયાદીનં યા કિરિયા આપત્તિ, નં એકચ્ચં કાયેન સવિઞ્ઞત્તિકેન આપજ્જતિ, એકચ્ચં સવિઞ્ઞત્તિકાય વાચાય, એકચ્ચં સવિઞ્ઞત્તિકાહિ કાયવાચાહિ આપજ્જતિ, યા પન અકિરિયા આપત્તિ, તં એકચ્ચં કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, તઞ્ચ ખો અવસિટ્ઠાહિ અવિઞ્ઞત્તિકાહિ કાયવાચાહિયેવ, ન વિના ‘‘નો ચે કાયેન વાચાય પટિનિસ્સજ્જતિ, કમ્મવાચાપરિયોસાને આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૪૧૪) વચનતો, અવિસેસેન વા એકચ્ચં આપત્તિં કાયેન આપજ્જતિ, એકચ્ચં વાચાય, એકચ્ચં કાયવાચાહિ. યં પનેત્થ કાયવાચાહિ, તં એકચ્ચં કેવલાહિ કાયવાચાહિ આપજ્જતિ, એકચ્ચં કમ્મવાચાય આપજ્જતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બોતિ એવં અવિરોધિતાનિ હોન્તિ.

તત્રાયં સમાસતો અત્થવિભાવના – કાયેન આપજ્જતીતિ કાયેન સવિઞ્ઞત્તિકેન અકત્તબ્બં કત્વા એકચ્ચં આપજ્જતિ, અવિઞ્ઞત્તિકેન કત્તબ્બં અકત્વા આપજ્જતિ, તદુભયમ્પિ કાયકમ્મં નામ. અકતમ્પિ હિ લોકે ‘‘કત’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘દુક્કટં મયા, યં મયા પુઞ્ઞં ન કત’’ન્તિ એવમાદીસુ, સાસને ચ ‘‘ઇદં તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં, યં ત્વં ભગવન્તં ન પુચ્છી’’તિ (ચૂળવ. ૪૪૩) એવમાદીસુ, એવમિધ વિનયપરિયાયેન કાયેન અકરણમ્પિ ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયમેવ નયો ‘‘વાચાય આપજ્જતી’’તિઆદીસુ. પુરતીતિ પુરિસો, પુર અગ્ગગમને. પુરતીતિ પુરતો ગચ્છતિ સબ્બકમ્મેસુ પુબ્બઙ્ગમો હોતિ. પઠમુપ્પન્નવસેનાતિ પઠમકપ્પિયેસુ હિ પઠમં પુરિસલિઙ્ગં ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘પુરિમ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં પુરિસલિઙ્ગં જાયતીતિ અત્થો. સતં તિંસ ચાતિ એત્થ અસાધારણાપિ પારાજિકા નો અન્તોગધાયેવ જાતા પારાજિકાપન્નાનં ભિક્ખુભાવાય અભબ્બત્તા. ‘‘અસાધારણવચનેન પન સામઞ્ઞેન ઉદ્ધટાની’’તિ વદન્તિ. ‘‘સતઞ્ચેવ તિંસઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ પાઠો’’તિ ચ વદન્તિ. ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ચતૂસુ પારાજિકેસૂતિ સાધારણેસુ એવ. અત્થિ વત્થુનાનત્તતા નો આપત્તિનાનત્તતાતિ પઠમપઞ્હો ઇધ દુતિયો નામ. અત્થિ આપત્તિસભાગતા નો વત્થુસભાગતાતિ એતેન વિસેસો નત્થિ. મન્તાભાસાતિ મતિયા ભાસા. ‘‘અભિવાદનારહાતિ યથાનિસિન્નાવ સીસં ઉક્ખિપિત્વા વન્દન્તિ. નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય અનુટ્ઠિતબ્બતો આસના ન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ. અવિસેસેનાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ, ઇતરસ્સ વા વિપ્પકતભોજનસ્સ, સમીપગતો યો કોચિ વુડ્ઢતરોતિ અત્થો. વિપ્પકતભોજનેનાપિ હિ ઉટ્ઠહિત્વા આસનં દાતબ્બં. ઇધ ન કપ્પન્તીતિ વદન્તોપીતિ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ઠત્વા ‘‘ઇધ ન કપ્પન્તી’’તિ વદન્તો વિનયાતિસારદુક્કટં આપજ્જતિ. કપ્પિયઞ્હિ ‘‘ન કપ્પતી’’તિ વદન્તો પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દતિ નામ. તથા ઇધ કપ્પન્તીતિઆદીસુપિ ઠત્વા ‘‘ઇધ કપ્પન્તી’’તિ વદન્તો વિનયાગતભિક્ખુ વિનયો પુચ્છિતબ્બોતિ અત્થો.

પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. ન ઉપેતિ પુગ્ગલો. ‘‘નિમન્તિતો સભત્તો સમાનો સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા’’તિ (પાચિ. ૨૯૯) વચનતો નિમન્તનાભાવા પિણ્ડપાતિકસ્સ અનામન્તચારો વટ્ટતિ. ‘‘ગિલાનસમયો’’તિઆદિના આભોગં કત્વા ભોજનં અધિટ્ઠહિત્વા ભોજનં નામ. ‘‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ એવં અવિકપ્પના. પરમ્મુખે અગુણવચનં અયસો. સમ્મુખા ગરહા. સીલદિટ્ઠિબ્યસનાનં વિનયપરિયાપન્નત્તા તેહિ સદ્ધિં ઇતરે પઞ્ચકં પૂરેતું વુત્તા. ‘‘વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેના’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તત્તા પઞ્ચકં જાતં. અઞ્ઞતરસ્મિં વિહારે એકો થેરોતિ અત્થો. ‘‘યોનકવિસયતોતિ ચીનટ્ઠાના’’તિ લિખિતં. અટ્ઠ કપ્પે અનુસ્સરીતિ પુબ્બેનિવાસઞાણં નિબ્બત્તેસીતિ અત્થો. અનન્તરે ઠાને ઠત્વાતિ અત્થો. ઞત્તિયા કમ્મપ્પત્તો હુત્વાતિ ઞત્તિટ્ઠપિતકાલે કમ્મપ્પત્તો હોતિ. પુન કમ્મવાચાય કમ્મસિદ્ધિ. ઞત્તિખેત્તન્તિ ઞત્તિયાવ કાતબ્બટ્ઠાનં તસ્સા ખેત્તં, ઞત્તિદુતિયાદિકમ્મે પઠમટ્ઠપનં તસ્સા ઓકાસો નામ. આરઞ્ઞકે ઇદઞ્ચિદઞ્ચાનિસંસન્તિ એવં ઇદમત્થિતન્તિ અત્થો.

છક્કવારવણ્ણના

૩૨૬. ‘‘છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બ’’ન્તિ વિભઙ્ગે પાઠત્તા એવં વુત્તં. ચુદ્દસપરમાનિ નવ છક્કાનિ હોન્તિ. કથં? પઠમં એકં છક્કં, સેસેસુ અટ્ઠસુ એકેકેન સદ્ધિં એકેકન્તિ એવં તીણિ છક્કાનિ અન્તરપેય્યાલે વુત્તાનિ. કથં? ‘‘ચતુત્થેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેન છ આપત્તિયો આપજ્જતી’’તિઆદિના નયેન પઞ્ચમેન, છટ્ઠેન ચ તીણિ છક્કાનિ. લોભાદયો છ વિવાદમૂલાનિ, તથા અનુવાદસ્સ. દીઘસો છ વિદત્થિયો વસ્સિકસાટિકાય. તિરિયં છ વિદત્થિયો સુગતચીવરસ્સ. વિપ્પકતચીવરં આદાય પક્કમને નિટ્ઠાનન્તિકો, સન્નિટ્ઠાનનાસન સવન સીમાતિક્કન્તિકસહુબ્ભારાતિ છ, સમાદાય વારેપિ છાતિ છક્કદ્વયં. સત્તકે પક્કમનન્તિકેન સહ સત્ત.

સત્તકવારવણ્ણના

૩૨૭. છક્કે વુત્તાનિયેવ સત્તકવસેન યોજેતબ્બાનીતિ છક્કે વુત્તચુદ્દસપરમાનિ સત્તકવસેન યોજેતબ્બાનિ. સત્તમે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયન્તિ ‘‘છારત્તપરમં તેન ભિક્ખુના તેન ચીવરેન વિપ્પવસિતબ્બં, તતો ચે ઉત્તરિ વિપ્પવસેય્યા’’તિ એવં વુત્તં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે સુગતચીવરભાણવારસ્સ પરતો ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ ન હોતિ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા, તમેનં ચોદેતિ સઙ્ઘો વા સમ્બહુલા વા એકપુગ્ગલો વા’’તિઆદિના નયેન વુત્તસત્તકાતિ.

અટ્ઠકવારવણ્ણના

૩૨૮. તેન સદ્ધિં ઉપોસથાદિકરણં આનિસંસો, અકરણં આદીનવો, તસ્મા એતે અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ અત્થો. ‘‘અયસો અક્કોસો’’તિ વુત્તં. પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં ખન્તિં રુચિં ભાવં સઞ્ઞન્તિ એવં અકપ્પિયકતં હોતિ અપ્પટિગ્ગહિતકતન્તિઆદયો અટ્ઠ અનતિરિત્તા. સપ્પિઆદિ અટ્ઠમે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. અટ્ઠવાચિકા ભિક્ખુનીનં ઉપસમ્પદા ઉભતોઞત્તિચતુત્થત્તા. વસ્સિકસાટિકદાનાદીનિ અટ્ઠ વરાનિ.

નવકવારવણ્ણના

૩૨૯. નવહિ ભિક્ખૂહિ ભિજ્જતિ. મનુસ્સમંસવજ્જેહિ નવ મંસેહિ વિનિચ્છયો. સુન્દરં ન સુન્દરન્તિ સઙ્ઘાટિઆદીનિ નવ ચીવરાનિ. તાનેવ અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વિકપ્પેતબ્બાનિ, અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય અપચ્ચુદ્ધરિત્વા ન વિકપ્પેતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. નવ વિદત્થિયો સુગતચીવરસ્સ. ‘‘વગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં વગ્ગસઞ્ઞી ઓવદતી’’તિઆદિના નયેન અધમ્મકમ્મે દ્વે નવકાનિ પાચિત્તિયવસેન વુત્તાનિ.

દસકવારવણ્ણના

૩૩૦. ‘‘ઓરમત્તકઞ્ચ અધિકરણં હોતિ, ન ચ ગતિગત’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૦૪) દસ અધમ્મિકા સલાકગ્ગાહા. વિપરીતા ધમ્મિકા. સમથક્ખન્ધકે વુત્તેહિ સમન્નાગતો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સંકચ્ચિકં વા પક્ખિપિત્વા દસા’’તિ વુત્તં કપ્પિયત્તા એતેસં. માતુરક્ખિતાદયો દસ ઇત્થિયો. ધનક્કીતાદયો દસ ભરિયા. ‘‘સિક્ખાસમ્મુતિં દત્વા દસવસ્સાય તસ્સા દ્વાદસવસ્સકાલે સયમ્પિ દ્વાદસવસ્સા ભવિસ્સતી’’તિ વુટ્ઠાપનસમ્મુતિ સાદિતબ્બા. ‘‘વિનયધરસ્સેવ ‘આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતી’તિ આરબ્ભ યાવ ‘ઉભયાનિ ખો પનસ્સ…પે… અનુબ્યઞ્જનસો’તિ પઞ્ચઙ્ગાનિ વત્વા પુનપિ ‘આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતિ’ચ્ચેવ આરબ્ભ યાવ ‘અધિકરણે ચ ન વિનિચ્છયકુસલો હોતી’તિ પઞ્ચ વુત્તા, તે તથા તથા પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા દસ હોન્તી’’તિ લિખિતં. ‘‘દસવસ્સાય ભિક્ખુનિયા નિસ્સયો દાતબ્બો’’તિ એકચ્ચેસુ પોત્થકેસુ નત્થિ, કિઞ્ચાપિ નત્થિ, પાઠો એવ પન હોતિ.

એકાદસકવારવણ્ણના

૩૩૧. ન વોદાયન્તિ ન પકાસેન્તિ. રોગમેવ રોગાતઙ્કં. રોગન્તરાયં વા.

એકુત્તરિકનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપોસથાદિપુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના

૩૩૨. ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પવારેમી’’તિઆદિ પવારણકથા નામ વિનીતગાથાસુ વિય.

અત્થવસપકરણવણ્ણના

૩૩૪. દસ અત્થવસે પટિચ્ચાતિ એત્થ તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞાપને ગુણવિસેસદીપનતો, અપઞ્ઞાપને આદીનવદસ્સનતો ચ સઙ્ઘસુટ્ઠુતા હોતિ. તત્થ યથાસમ્ભવં લોકવજ્જસ્સ અપણ્ણત્તિસમ્ભવસ્સ પઞ્ઞાપને પયોગવિસુદ્ધિ ગુણો. પણ્ણત્તિસમ્ભવસ્સ પન સેખિયસ્સ લોકવજ્જસ્સ પઞ્ઞાપને પટિપત્તિવિસુદ્ધિ ગુણો, પણ્ણત્તિવજ્જસ્સ આસયવિસુદ્ધિ ગુણો અપ્પિચ્છાદિગુણાવહનતો, તેનેવાહ ‘‘સુભરતાય સુપોસતાય અપ્પિચ્છતાય અપ્પિચ્છસ્સ વણ્ણં ભાસિત્વા’’તિ. સમણાચારવિસુદ્ધિ ચસ્સ ગુણોતિ વેદિતબ્બં. અથ વા લોકવજ્જસ્સ પઞ્ઞાપને સઙ્ઘસુટ્ઠુતા હોતિ પાકટાદીનવતો, પણ્ણત્તિવજ્જસ્સ પઞ્ઞાપને સઙ્ઘફાસુતા હોતિ પાકટાનિસંસત્તા. તથા પઠમેન દુમ્મઙ્કૂનં નિગ્ગહો, દુતિયેન પેસલાનં ફાસુવિહારો, પઠમેન સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતો, દુતિયેન દિટ્ઠધમ્મિકાનં, તથા પઠમેન અપ્પસન્નાનં પસાદો, દુતિયેન પસન્નાનં ભિય્યોભાવો, તથા પઠમેન સદ્ધમ્મટ્ઠિતિ, દુતિયેન વિનયાનુગ્ગહો હોતીતિ વેદિતબ્બો. પરિવારનયેન વા પઠમેન પાપિચ્છાનં ભિક્ખૂનં પક્ખુપચ્છેદો, દુતિયેન ગિહીનં અનુકમ્પા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ તથાગતેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં ગિહીનં અનુકમ્પાય પાપિચ્છાનં પક્ખુપચ્છેદાયા’’તિ (પરિ. ૪૯૮). તથા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં વેરાનં વજ્જાનં અકુસલાનં વસેનપિ યોજના કાતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘દ્વે અત્થવસે…પે… પઞ્ઞત્તં દિટ્ઠધમ્મિકાનં વેરાનં સમ્પરાયિકાનં વેરાનં પટિઘાતાયા’’તિઆદિ (પરિ. ૪૯૮). અપિચેત્થ સબ્બમ્પિ અકતવિઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તં, ગિહીનં પીળાપટિસંયુત્તં, તેસં પસાદભોગક્ખયરક્ખાપટિસંયુત્તઞ્ચ ગિહીનં અનુકમ્પાય પઞ્ઞત્તં નામ, કુલદૂસકગણભોજનાનિ પાપિચ્છાનં પક્ખુપચ્છેદાય પઞ્ઞત્તં. સબ્બં લોકવજ્જં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકવેરાદિપટિઘાતાય, માતુગામેન સંવિધાનં દિટ્ઠધમ્મિકવેરાદિસંવરાય પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અપિચેત્થ આદિતો પટ્ઠાય દસઅત્થવસપકરણમેવ નિસ્સાય વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

વત્થુવીતિક્કમેન યં, એકન્તાકુસલં ભવે;

તં સઙ્ઘસુટ્ઠુભાવાય, પઞ્ઞત્તં લોકવજ્જતો.

પારાજિકાદિં,

પઞ્ઞત્તિજાનનેનેવ, યત્થાપત્તિ ન અઞ્ઞથા;

તં ધમ્મટ્ઠિતિયા વાપિ, પસાદુપ્પાદબુદ્ધિયા.

ધમ્મદેસનાપટિસંયુત્તં ઇતરઞ્ચ સેખિયં, ઇદં પણ્ણત્તિસમ્ભવં લોકવજ્જં નામ. વત્થુનો, પઞ્ઞત્તિયા વા વીતિક્કમચેતનાયાભાવેપિ પટિક્ખિત્તસ્સ કરણે, કત્તબ્બસ્સ અકરણે વા સતિ યત્થ આપત્તિ પહોતિ, તં સબ્બં ઠપેત્વા સુરાપાનં પણ્ણત્તિવજ્જન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ ઉક્કોટનકે પાચિત્તિયં, ‘‘યો પન ભિક્ખુ ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જેય્ય, પાચિત્તિયં (પાચિ. ૪૭૫), યો પન ભિક્ખુ સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથાય વત્તમાનાય છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમેય્ય, પાચિત્તિયં (પાચિ. ૪૮૦), યો પન ભિક્ખુ સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ચીવરં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જેય્ય…પે… પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૪૮૫) એવમાદિ સઙ્ઘફાસુતાય પઞ્ઞત્તં. ‘‘અઞ્ઞવાદકે વિહેસકે પાચિત્તિયં (પાચિ. ૧૦૧), પારાજિકાદીહિ અનુદ્ધંસને સઙ્ઘાદિસેસાદિ ચ દુમ્મઙ્કૂનં નિગ્ગહાય, અનુપખજ્જનિક્કડ્ઢનઉપસ્સૂતિસિક્ખાપદાદિ પેસલાનં ફાસુવિહારાય, સબ્બં લોકવજ્જં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, સબ્બં પણ્ણત્તિવજ્જં દિટ્ઠધમ્મિકાનમેવ સંવરાય. સબ્બં ગિહિપટિસંયુત્તં અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય પસન્નાનં વા ભિય્યોભાવાય ચ. વિસેસેન અરિટ્ઠસમણુદ્દેસસિક્ખાપદં, સામઞ્ઞેન પચ્ચયેસુ મરિયાદપટિસંયુત્તઞ્ચ સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, ‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૮; અ. નિ. ૮.૩૦) આદિસુત્તમેત્થ સાધકં. ‘‘સિક્ખાપદવિવણ્ણકે (પાચિ. ૪૩૯) મોહનકે પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૪૪૪) વિનયાનુગ્ગહાય પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૯૦) ઇદં કિમત્થન્તિ ચે? અપ્પસન્નાનં પસાદાય, પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય ચ. કથં?

‘‘ભૂતગામો સજીવોતિ, અવિપલ્લત્તદિટ્ઠિનો;

તસ્સ કોપનસઞ્ઞાય, પસાદો બુદ્ધસાવકે.

‘‘નિજ્જીવસઞ્ઞિતંપેતં, અકોપેન્તો કથં મુનિ;

જીવં કોપેય્ય નિદ્દોસો, મચ્છમંસાનુજાનને.

એવમ્પિ –

‘‘તસ્સ કોપનસઞ્ઞાય, પસાદો બુદ્ધસાવકે;

યતો તિત્થકરાવિમે, વિરતા ભૂતગામતો;

લોકસ્સ ચિત્તરક્ખત્થં, તતોપિ વિરતો મુની’’તિ. –

પસન્નાનં ભિય્યોભાવો હોતિ.

વિવિત્તસેનાસનભોગતણ્હાવસેનનિજ્જીવમિતારક્ખં;

બુદ્ધોભિનિન્નઞ્ચ વિવજ્જયન્તો;

સિક્ખાપદં તત્થ ચ પઞ્ઞપેસિ.

નિજ્જીવસ્સાપિ મંસસ્સ, ખાદનકં યતિં પતિ;

નિન્દમાનં જનં દિસ્વા, ભૂતગામં પરિચ્ચજિ.

તિકોટિપરિસુદ્ધત્તા, મચ્છમંસાનુજાનને;

પટિચ્ચ મંસાનુજાનનં, કમ્મે દિટ્ઠિપ્પસઙ્ગભયા.

અપરિક્ખકસ્સ લોકસ્સ, પરાનુદ્દયતાય ચ;

ભૂતગામપાતબ્યતાય, પાણાતિપાતપ્પસઙ્ગભયા.

તત્થ પરિયાયવચનં અનુજાનિ ભગવા, ઉદ્દિસ્સ કતં પટિક્ખિપિ પરસ્સ વા પાપપ્પસઙ્ગભયેન. ઇધ પન ભૂતગામપાતબ્યતાય પાપાભાવઞાપનત્થં અત્તુદ્દેસિકં વિહારં, કુટિઞ્ચ અનુજાનીતિ વેદિતબ્બં. પકિરિયન્તિ એત્થ તે તે પયોજનવિસેસસઙ્ખાતા અત્થવસાતિ અત્થવસપકરણન્તિ.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.