પઞ્ચવગ્ગો

કમ્મવગ્ગવણ્ણના

૪૮૩. ‘‘ઉમ્મત્તકસમ્મુતિં ઉમ્મત્તકે યાચિત્વા ગતે અસમ્મુખાપિ દાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તત્થ નિસિન્નેપિ ન કુપ્પતિ નિયમાભાવા. અસમ્મુખા કતે દોસાભાવં દસ્સેતું ‘‘અસમ્મુખાકતં સુકતં હોતી’’તિ વુત્તં. દૂતેન ઉપસમ્પદા પનેત્થ સમ્મુખા કાતું ન સક્કા. કમ્મવાચાનાનત્તસભાવા પત્તનિક્કુજ્જનાદયો હત્થપાસતો અપનેત્વા કાતબ્બા, તેન વુત્તં ‘‘અસમ્મુખા કતં સુકતં હોતી’’તિ. ‘‘પુચ્છિત્વા ચોદેત્વા સારેત્વા કાતબ્બં અપુચ્છિત્વા અચોદેત્વા અસારેત્વા કરોતી’’તિ અયં વચનત્થો. ઠપેત્વા કત્તિકમાસન્તિ સો પવારણામાસો, દ્વે ચ પુણ્ણમાસિયોતિ પઠમદુતિયવસ્સૂપગતાનં પવારણા પુણ્ણમાસા દ્વે.

૪૮૫. પદં વા છડ્ડેતીતિ અત્થો. ક-વગ્ગાદીસુ પઞ્ચસુ. ગરુકન્તિ દીઘં, સંયોગપરઞ્ચ. ‘‘બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ યસ્સ નક્ખમતી’’તિ એત્થ ત-કારક-કારા સંયોગપરા. દીઘે વત્તબ્બે રસ્સન્તિ ‘‘સો તુણ્હી અસ્સા’’તિ વત્તબ્બે સો તુણ્હિ અસ્સાતિ વચનં.

૪૮૬. સેસટ્ઠકથાસુ વુત્તવચનં કુરુન્દિયં પાકટં કત્વા ‘‘નિસીદિતું ન સક્કોન્તી’’તિ વુત્તં.

૪૮૭-૮. પરિસુદ્ધસીલા ચત્તારો ભિક્ખૂતિ પારાજિકં અનાપન્ના. ન તેસં છન્દો વા પારિસુદ્ધિ વા એતીતિ તીસુ, દ્વીસુ વા નિસિન્નેસુ એકસ્સ, દ્વિન્નં વા છન્દપારિસુદ્ધિ આહટાપિ અનાહટાવ.

અપલોકનકમ્મકથાવણ્ણના

૪૯૫-૬. કાયસમ્ભોગસામગ્ગિદાનસહસેય્યપટિગ્ગહણાદિ ઇમસ્સ અપલોકનકમ્મસ્સ ઠાનં હોતીતિ એવમ્પિ અપલોકનકમ્મં પવત્તતીતિ અત્થો. કમ્મઞ્ઞેવ લક્ખણન્તિ કમ્મલક્ખણં. ઓસારણનિસ્સારણભણ્ડુકમ્માદયો વિય કમ્મઞ્ચ હુત્વા અઞ્ઞઞ્ચ નામં ન લભતિ, કમ્મમેવ હુત્વા ઉપલક્ખીયતીતિ કમ્મલક્ખણં ઉપનિસ્સયો વિય. હેતુપચ્ચયાદિલક્ખણવિમુત્તો હિ સબ્બો પચ્ચયવિસેસો તત્થ સઙ્ગય્હતિ, એવમ્પિ ‘‘કમ્મલક્ખણમેવા’’તિ વુત્તં. કમ્મલક્ખણં દસ્સેતું ‘‘અચ્છિન્નચીવરજિણ્ણચીવરનટ્ઠચીવરાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તતો અતિરેકં દેન્તેન અપલોકેત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં અપલોકનં કમ્મલક્ખણમેવ. એવં સબ્બત્થ લક્ખણં વેદિતબ્બં. ઇણપલિબોધમ્પીતિ સચે તાદિસં ભિક્ખું ઇણાયિકા પલિબુજ્ઝન્તિ. તત્રુપ્પાદતો દાતું વટ્ટતિ. અન્તરસન્નિપાતોતિ ઉપોસથપ્પવારણાદિમહાસન્નિપાતે ઠપેત્વા અન્તરા મઙ્ગલુચ્ચારણાદિ. ઉપનિક્ખેપતોતિ ચેતિયસ્સ આપદત્થાય નિક્ખિત્તતો. ‘‘અઞ્ઞા કતિકા કાતબ્બા’’તિ યે રુક્ખે ઉદ્દિસ્સ પુબ્બે કતિકા કતા, તેહિ ઇમેસં અઞ્ઞત્તાતિ વુત્તં. ‘‘સચે તત્થ મૂલે’’તિ પુબ્બે ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ભાજેત્વા ખાદન્તૂ’’તિ વચનેન પુગ્ગલિકપરિભોગો પટિક્ખિત્તો હોતિ. અનુવિચરિત્વાતિ પચ્છતો પચ્છતો ગન્ત્વા. તેસં સન્તિકા પચ્ચયં પચ્ચાસીસન્તેનાતિ અત્થો. મૂલભાગન્તિ દસમભાગં કત્વા. પુબ્બકાલે દસમભાગં કત્વા અદંસુ, તસ્મા ‘‘મૂલભાગો’’તિ વુત્તં. અકતાવાસં વા કત્વાતિ ઉપ્પન્નઆયેન. જગ્ગિતકાલેયેવ ન વારેતબ્બાતિ જગ્ગિતા હુત્વા પુપ્ફફલભરિતકાલેતિ અત્થો. જગ્ગનકાલેતિ જગ્ગિતું આરદ્ધકાલે. ઞત્તિકમ્મટ્ઠાનભેદે પનાતિ ઞત્તિકમ્મસ્સ ઠાનભેદે.

ઇદં પનેત્થ પકિણ્ણકં – અત્થિ સઙ્ઘકમ્મં સઙ્ઘો એવ કરોતિ, ન ગણો, ન પુગ્ગલો, તં અપલોકનકમ્મસ્સ કમ્મલક્ખણેકદેસં ઠપેત્વા ઇતરં ચતુબ્બિધમ્પિ કમ્મં વેદિતબ્બં. અત્થિ સઙ્ઘકમ્મં સઙ્ઘો ચ કરોતિ, ગણો ચ કરોતિ, પુગ્ગલો ચ કરોતિ, તં પુબ્બે ઠપિતં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યસ્મિં વિહારે દ્વે તયો જના વસન્તિ, તેહિ નિસીદિત્વા કતમ્પિ સઙ્ઘેન કતસદિસમેવ. યસ્મિં પન વિહારે એકો ભિક્ખુ હોતિ, તેન ભિક્ખુના’’તિઆદિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬). અત્થિ ગણકમ્મં સઙ્ઘો ચ કરોતિ, ગણો ચ કરોતિ, પુગ્ગલો ચ કરોતિ, તં યો પારિસુદ્ધિઉપોસથો અઞ્ઞેસં સન્તિકે કરીયતિ, તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. અત્થિ ગણકમ્મં ગણોવ કરોતિ, ન સઙ્ઘો, ન પુગ્ગલો, તં યો પારિસુદ્ધિઉપોસથો અઞ્ઞમઞ્ઞં આરોચનવસેન કરીયતિ, તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. અત્થિ પુગ્ગલકમ્મં પુગ્ગલોવ કરોતિ, ન સઙ્ઘો, ન ગણો, તં અધિટ્ઠાનુપોસથવસેન વેદિતબ્બં. અત્થિ ગણકમ્મં એકચ્ચોવ ગણો કરોતિ, એકચ્ચો ન કરોતિ, તત્થ અઞત્તિકં દ્વેયેવ કરોન્તિ, ન તયો. સઞત્તિકં તયોવ કરોન્તિ, ન તતો ઊના વા અધિકા વાતિ.

અપઞ્ઞત્તેપઞ્ઞત્તવગ્ગવણ્ણના

૫૦૦. કકુસન્ધકોણાગમનકસ્સપા એવ હિ સત્ત આપત્તિક્ખન્ધે પઞ્ઞપેસું. વિપસ્સીઆદયો પન ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિંસુ, ન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસું.

નિગમનકથાવણ્ણના

ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકપરિવારેહિ વિભત્તં દેસનં અત્થિ તસ્સ વિનયપિટકસ્સ, નામેન સમન્તપાસાદિકા નામ સંવણ્ણના ‘‘સમન્તપાસાદિકા નામા’’તિ વુત્તવચનસંવણ્ણના સમત્તાતિ આહ. તત્થ પધાનઘરે. ઇદ્ધા અત્થવિનિચ્છયાદીહિ.

સમ્મા ઉદિતો સમુદિતો, તે ગુણે અકિચ્છેન અધિગતો અધિકપ્પમાણગુણેહિ વા સમુદિતો, તેન સમુદિતેન ‘‘ગતાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસતી’’તિ વુત્તાય સતિયા ઉપ્પાદિતા સદ્ધાદયો પરમવિસુદ્ધા નામ સમન્નારક્ખત્તા. ઇતિ સતિપિ સદ્ધાદીહિ વુત્તા હોતિ. એવં સન્તે એત્થ વુત્તે ચતુબ્બિધે સીલે પાતિમોક્ખસંવરસીલં સદ્ધા મણ્ડેતિ. સદ્ધાસાધનઞ્હિ તં. ઇન્દ્રિયસંવરાજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયપરિભોગસીલાનિ પટિમણ્ડેન્તિ સતિવીરિયપઞ્ઞાયોતિ યથાયોગં વેદિતબ્બં. અપિચ સદ્ધા ચ બુદ્ધિરહિતા અવિસુદ્ધા હોતિ બુદ્ધિયા પસાદહેતુત્તા. બુદ્ધિયો પન તસ્સાનુભાવેન પરમવિસુદ્ધા નામ હોન્તિ. પઞ્ઞા સદ્ધારહિતા કેરાટિકપક્ખં ભજતિ, સદ્ધાયુત્તા એવ વિસુદ્ધા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિરહિતં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતિ, ન સમાધિયુત્તન્તિ વીરિયસ્સ સુદ્ધવચનતો સમાધિપિ વુત્તો હોતિ, એવં પરમવિસુદ્ધા સદ્ધાદયોપિ પાતિમોક્ખં પટિમણ્ડેન્તીતિ ઞાતબ્બં. કથં? પટિપત્તિદેસકે સત્થરિ ચ પટિપત્તિયઞ્ચ પટિપત્તિફલે ચ સદ્ધાય વિના સીલસમાદાનં, સમાદિન્નવિસોધનઞ્ચ કાતું ન સક્કાતિ સદ્ધા પાતિમોક્ખં પટિમણ્ડેતિ. તત્થ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૫૫; મ. નિ. ૧.૭૪; સં. નિ. ૧.૨૪૯) સત્થરિ ચ પૂજેતું સક્કોતિ. પટિપત્તિયં સીલવિપત્તિસમ્પત્તિમૂલકે સન્દિટ્ઠિકસમ્પરાયિકફલે ચ સદ્ધાપવત્તિ વિત્થારતો ઞાતબ્બા, સીલવિપત્તિસમ્પત્તિનિમિત્તં આદીનવમાનિસંસઞ્ચ આદીનવપરિચ્ચાગે, આનિસંસસમ્પાદને ચ ઉપાયં દિસ્વા તથા પવત્તમાના પઞ્ઞા પાતિમોક્ખસંવરં પટિમણ્ડેતિ. ‘‘અતિસીત’’ન્તિઆદિના અપ્પવત્તનારહં કોસજ્જં ‘‘યો ચ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચા’’તિ વુત્તાનુસારેન પજહિત્વા અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં અસંવરસંવરાનં અનુપ્પાદનપજહનઉપ્પાદનવડ્ઢનવસેન પવત્તમાનવીરિયં પાતિમોક્ખં પટિમણ્ડેતિ, ઇમિના નયેન ઇન્દ્રિયસંવરાદીસુપિ યોજેતબ્બં. ચતુન્નમ્પિ સઙ્ગહવત્થૂનં અનુકૂલસમુદાચારો ઇધ આચારોતિ વેદિતબ્બો. અજ્જવ-વચનેન લાભસક્કારહેતુ કાયદુચ્ચરિતાદિકુટિલકરમાયાસાઠેય્યપટિપક્ખઅજ્જવધમ્મસમાયોગદીપનેન અલોભજ્ઝાસયતા દીપિતા. મદ્દવ-વચનેન કક્ખળભાવકરપટિઘાદિપટિપક્ખભૂતમેત્તાદિમદ્દવધમ્મસમાયોગદીપનેન હિતજ્ઝાસયાદીનિ દીપિતાનિ હોન્તિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘ખન્તિ ચ સોરચ્ચઞ્ચ સાખલ્યઞ્ચ પટિસન્થારો ચા’’તિઆદિના (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૨૫-૧૨૬) વુત્તધમ્મેહિ સમાયોગો દીપિતો હોતિ. ઇધ વુત્તા અજ્જવમદ્દવાદયો ગુણા સીલસમ્પત્તિયા હેતૂ ચ હોન્તિ સીલસમ્પત્તિફલઞ્ચ તંસમ્પાદનતો. સકસમયોતિ ચતુપરિસા. એતેન સભાગદુક્ખભાવાભાવો સૂચિતો. અથ વા સકસમયોતિ સોગતં પિટકત્તયં સકસમયો એવ ગહનં દુદ્દીપનત્તા, સકસમયસ્સ સન્નિટ્ઠાનં સકસમયગહનં –

‘‘સચ્ચં સત્તો પટિસન્ધિ, પચ્ચયાકારમેવ ચ;

દુદ્દસા ચતુરો ધમ્મા, દેસેતુઞ્ચ સુદુક્કરા’’તિ. (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૫) –

વુત્તત્તા યથા સકસમયસ્સ ગહનપદેન યોજના વુત્તા, તથા પરસમયસ્સપિ. પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેનાતિ અનેન તિખિણેન ઞાણેન કતસિલાનિસિતસત્થસદિસસભાવપઞ્ઞા વુત્તા. તિપિટકસઙ્ખાતાય પરિયત્તિયા પભેદો તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદો. તસ્મિં પભેદે. તન્તિ ચ તન્તિઅત્થો ચ સાસનં નામ. ઇધ ‘‘તન્તિ એવા’’તિ વદન્તિ. યસ્મિં અયં સંવણ્ણના નિટ્ઠાપિતા, તસ્મિં કાલે પટિવેધઞાણાભાવતો સુતમયં સન્ધાય ‘‘અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેના’’તિ વુત્તં. કરણસમ્પત્તિયા જનિતત્તા સુખવિનિગ્ગતં. સુખવિનિગ્ગતત્તા મધુરોદાતવચનલાવણ્ણયુત્તેનાપિ યોજેતબ્બં, ઈદિસં વચનં સોતસુખઞ્ચ સન્નિવેસસમ્પત્તિસુખઞ્ચ હોતિ. ‘‘વેય્યાકરણેના’’તિ અવત્વા ‘‘મહાવેય્યાકરણેના’’તિ વુત્તત્તા સિક્ખાનિરુત્તિછન્દોવિચિત્યાદિપટિમણ્ડિતપાણિનિયન્યાસાધારણધારણસભાવો સૂચિતો ભવતિ. યુત્તવાદિનાતિઆદીસુ યુત્તમુત્તવાદિના ઠાનુપ્પત્તિયપઞ્ઞાય સમન્નાગતેનાતિ અત્થો. ઓજાભેદેપિ આયુસત્તિકરણતાદિસામત્થયોગાનં મહાકવિના રચિતગન્થસ્સ મહન્તત્તા વા ‘‘તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે’’તિઆદીહિ સાસને, હેતુવિસયે, સદ્દે ચાતિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ પાટવભાવં દીપેન્તો વેનયિકબુદ્ધિસમ્પત્તિસબ્ભાવમસ્સ સૂચેતિ. યેસં પુગ્ગલાનં પભિન્ના પટિસમ્ભિદાદિ, તે પભિન્નપટિસમ્ભિદાદયો ધમ્મા. તેહિ પરિવારિતો ઉક્ખિત્તસન્તતિઉપચ્છેદમકત્વા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદનવડ્ઢનવસેન વારિતો સો પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારો. તસ્મિં પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેતિ અત્થો. છળભિઞ્ઞચતુપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણપટિમણ્ડિતે પન છળભિઞ્ઞા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા એવ. ચતૂસુ પટિસમ્ભિદાસુ અત્થપટિસમ્ભિદાય એકદેસોવ. તદુભયં સયં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપરિયાપન્નં કથં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં પટિમણ્ડેતીતિ ચે? રુક્ખં રુક્ખસ્સ અવયવભૂતપુપ્ફાદયો વિય સયઞ્ચ યેસં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં અવયવત્તાતિ. કામાવચરધમ્મપરિયાપન્નપટિસમ્ભિદાઞાણં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં અનવયવભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં પટિમણ્ડેતિ, પુરિસસ્સ અનવયવભૂતો અલઙ્કારો વિય પુરિસં. અથ વા કામાવચરપઅસમ્ભિદાપરિવારો છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણે પટિમણ્ડેતિ. લોકુત્તરપટિસમ્ભિદં સન્ધાય પુન પટિસમ્ભિદાવચનઞ્ચ. સાસને ઉપ્પજ્જિત્વા સાસનસ્સ અલઙ્કારભૂતેન, યસ્મિં વંસે ઉપ્પન્નો, તસ્સેવ વા અલઙ્કારભૂતેન. સઙ્ખેપવિત્થારેસુ ઇતરીતરકરણં, અપ્પસન્નપસન્નાનં પસાદુપ્પાદનાભિવુડ્ઢિકરણં, વુત્તાનં ગમ્ભીરાનં ગમ્ભીરુત્તાનભાવકરણન્તિ એવં છબ્બિધાચરિયગુણયોગતો વિપુલબુદ્ધિ નામ. યે ધમ્મચિન્તનં અતિધાવન્તા કેચિ ઉચ્છેદાદિનાનપ્પકારં અન્તં વા ગણ્હન્તિ, ‘‘સબ્બં ઞેય્યં પઞ્ઞત્તિ એવા’’તિ વા ‘‘પરમત્થો એવા’’તિ વા ગણ્હન્તિ, તેસં બુદ્ધિ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયત્તા સમલા નામ હોતિ, ઇમસ્સ પન બુદ્ધિ ધમ્મચિન્તાતિધાવનરહિતત્તા વિસુદ્ધા નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના’’તિ. ગરૂહિ ‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૩૭; નેત્તિ. ૧૧૩) વુત્તગુણેહિ યુત્તગરૂહિ. ગુણેહિ થિરભાવં ગતત્તા થેરેન.

સીલેન સીલસ્સ વા વિસુદ્ધિયા સીલવિસુદ્ધિયા. અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા પઠમં અભિનિબ્બત્તત્તા લોકજેટ્ઠસ્સ. લોકસ્સ વા ગમ્ભીરે મહન્તે સીલાદિક્ખન્ધે એસિ ગવેસીતિ મહેસીતિ.

એત્તાવતા સમધિકસત્તવીસતિસહસ્સપરિમાણાય સમન્તપાસાદિકસઞ્ઞિતાય વિનયટ્ઠકથાય સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયજાતં સઙ્ખિપિત્વા ગણ્ઠિટ્ઠાનવિકાસના કતા હોતિ, તથાપિ યં એત્થ લિખિતં, તં સુટ્ઠુ વિચારેત્વા પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા યે આચરિયા બુદ્ધસ્સ ભગવતો મહાનુભાવં, વિનયપિટકસ્સ ચ વિચિત્રનયગમ્ભીરત્થતં સલ્લક્ખેત્વા પોરાણાનં કથામગ્ગં અવિનાસેત્વા અત્તનો મતિં પહાય કેવલં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, પરાનુગ્ગહકામતાય ચ વિનયપિટકં પકાસેન્તા ઠિતા, તેસં પાદમૂલે વન્દિત્વા ખન્તિસોરચ્ચાદિગુણસમન્નાગતેન હુત્વા વત્તસમ્પત્તિયા તેસં ચિત્તં આરાધેત્વા પવેણિયા આગતં વિનિચ્છયં કથાપેત્વા ઉપધારેત્વા યં તેન સંસન્દતિ, તં ગહેતબ્બં, ઇતરં છડ્ડેતબ્બં. ઇતરથા તુણ્હીભૂતેન ભવિતબ્બં. વિનિચ્છયસઙ્કરકરેન પન ન ભવિતબ્બમેવ. કસ્મા? સાસનસ્સ નાસહેતુત્તા. હોતિ ચેત્થ –

‘‘અસમ્બુધં બુદ્ધમહાનુભાવં,

ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરનયત્થતઞ્ચ;

યો વણ્ણયે તં વિનયં અવિઞ્ઞૂ,

સો દુદ્દસો સાસનનાસહેતુ.

પાળિં તદત્થઞ્ચ અસમ્બુધઞ્હિ,

નાસેતિ યો અટ્ઠકથાનયઞ્ચ;

અનિચ્છયં નિચ્છયતો પરેહિ,

ગાહેતિ તેહેવ પુરક્ખતો સો.

અનુક્કમેનેવ મહાજનેન,

પુરક્ખતો પણ્ડિતમાનિભિક્ખુ;

અપણ્ડિતાનં વિમતિં અકત્વા,

આચરિયલીળં પુરતો કરોતી’’તિ.

સમન્તપાસાદિકાય ગણ્ઠિપદાધિપ્પાયપ્પકાસના સમત્તા.

વજિરબુદ્ધિટીકા નિટ્ઠિતા.