૬. સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણના

વિહારાનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૯૪. નિલીયન્તિ ભિક્ખૂ એત્થાતિ વિહારાદયો લેણાનિ નામ. આગત-વચનેન તસ્સાગતસઙ્ઘોવ સામી, ન અનાગતોતિ કેચિ, તં ન યુજ્જતિ સમાનલાભકતિકાય સિદ્ધત્તા.

૨૯૬-૭. દીપિનઙ્ગુટ્ઠેનાતિ એત્થ ‘‘દીપિના અકપ્પિયચમ્મં દસ્સેતી’’તિ લિખિતં. થમ્ભકવાતપાનં નામ તિરિયં દારૂનિ અદત્વા ઉજુકં ઠિતેહેવ દારૂહિ કત્તબ્બં. ભિસીનં અનુઞ્ઞાતં વટ્ટતીતિ બિમ્બોહને વટ્ટતીતિ અત્થો. તૂલપૂરિતં ભિસિં અપસ્સયિતું ન વટ્ટતિ ઉણ્ણાદીનંયેવ અનુઞ્ઞાતત્તા. નિસીદનનિપજ્જનં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા અપસ્સયિતું વટ્ટતીતિ ચે? અકપ્પિયન્તિ ન વટ્ટતીતિ કેચિ. યદિ એવં અકપ્પિયમઞ્ચઞ્ચ અપસ્સયિતું ન વટ્ટેય્ય. યસ્મા વટ્ટતિ, તસ્મા દોસો નત્થિ. અપિચ ગિલાનસ્સ બિમ્બોહનં નિપજ્જિતુમ્પિ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા ભિસિપિ વટ્ટતિ અપસ્સયિતું. આચરિયા ચ અનુજાનન્તિ, વળઞ્જેન્તિ ચાતિ એકે. સિમ્બલિતૂલસુત્તેન સિબ્બિતં ચીવરં વટ્ટતિ. કસ્મા? કપ્પાસસ્સ અનુલોમતો. ‘‘અક્કફલસુત્તમયમ્પિ અક્કવાકમયમેવ પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ તે એવ વદન્તિ.

૨૯૮. અનિબન્ધનીયો અલગ્ગો. પટિબાહેત્વાતિ મટ્ઠં કત્વા. ‘‘સેતવણ્ણાદીનં યથાસઙ્ખ્યં ઇક્કાસાદયો બન્ધનત્થં વુત્તા’’તિ લિખિતં.

૩૦૦. પકુટ્ટં સમન્તતો આવિદ્ધપમુખં.

૩૦૩. સુધાલેપોતિ સુધામત્તિકાલેપો.

૩૦૫. આસત્તિ તણ્હા. સન્તિં અદરં.

૩૦૭. કેતુન્તિ કયેન ગહેતું.

૩૦૮. ચિતાતિ ઇટ્ઠકાયો કબળેન નિદ્ધમનવસેન છિન્દિત્વા કતાતિ અત્થો.

૩૧૦. છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અન્તેવાસિકાતિ એત્થ વીસતિવસ્સં અતિક્કમિત્વા છબ્બગ્ગિયા ઉપ્પન્ના. ‘‘આરાધયિંસુ મે ભિક્ખૂ ચિત્ત’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૨૫) વુત્તત્તા અઞ્ઞસ્મિં કાલે સાવત્થિગમને ઉપ્પન્નં વત્થું ઇધ આપત્તિદસ્સનત્થં આહરિત્વા વુત્તન્તિ યુત્તં વિય, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. વુદ્ધન્તિ વુદ્ધતરં.

૩૧૩. સન્થરેતિ તિણસન્થરાદયો.

સેનાસનગ્ગાહકથાવણ્ણના

૩૧૮. ‘‘સેય્યગ્ગેનાતિ મઞ્ચટ્ઠાનપરિચ્છેદેન. વિહારગ્ગેનાતિ ઓવરકગ્ગેના’’તિ લિખિતં. થાવરાતિ નિયતા. પચ્ચયેનેવ હિ તન્તિ તસ્મિં સેનાસને મહાથેરા તસ્સ પચ્ચયસ્સ કારણા અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા વસન્તાયેવ નં પટિજગ્ગિસ્સન્તીતિ અત્થો. અઘટ્ટનકમ્મં દસ્સેતું ‘‘ન તત્થ મનુસ્સા’’તિઆદિમાહ. ‘‘વિતક્કં છિન્દિત્વા સુદ્ધચિત્તેન ગમનવત્તેનેવ ગન્તબ્બ’’ન્તિ પાઠો. મુદ્દવેદિકા નામ ચેતિયસ્સ હમ્મિયવેદિકા. પટિક્કમ્માતિ અપસક્કિત્વા. સમાનલાભકતિકા મૂલાવાસે સતિ સિયા, મૂલાવાસવિનાસેન કતિકાપિ વિનસ્સતિ. સમાનલાભ-વચનં સતિ દ્વીસુ, બહૂસુ વા યુજ્જતિ, તેનેવ એકસ્મિં અવસિટ્ઠેતિ નો મતિ. તાવકાલિકં કાલેન મૂલચ્છેદનવસેન વા અઞ્ઞેસં વા કમ્મં અઞ્ઞસ્સ સિયા નાવાયં સઙ્ગમોતિ આચરિયો. પુગ્ગલવસેનેવ કાતબ્બન્તિ અપલોકનકાલે સઙ્ઘો વસ્સંવુત્થભિક્ખૂનં પાટેક્કં ‘‘એત્તકં વસ્સાવાસિકં વત્થં દેતિ, રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ પુગ્ગલમેવ પરામસિત્વા દાતબ્બં, ન સઙ્ઘવસેન કાતબ્બં. ન સઙ્ઘો સઙ્ઘસ્સ એત્તકં દેતીતિ. ‘‘એકસ્મિં આવાસે સઙ્ઘસ્સ કમ્મં કરોતી’તિ વચનતો સઙ્ઘવસેન કાતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં. ન હિ તથા વુત્તે સઙ્ઘસ્સ કિઞ્ચિ કમ્મં કતં નામ હોતિ. ‘‘સમ્મતસેનાસનગ્ગાહાપકતો અઞ્ઞેન ગાહિતેપિ ગાહો રુહતિ અગ્ગહિતુપજ્ઝાયસ્સ ઉપસમ્પદા વિયા’’તિ લિખિતં. ‘‘કમ્મવાચાયપિ સમ્મુતિ વટ્ટતી’’તિ લિખિતં.

અટ્ઠપિ સોળસપિ જનેતિ એત્થ કિં વિસું વિસું, ઉદાહુ એકતોતિ? એકતોપિ વટ્ટતિ. ન હિ તે તથા સમ્મતા સઙ્ઘેન કમ્મકતા નામ હોન્તિ, તેનેવ સત્તસતિકક્ખન્ધકે એકતો અટ્ઠ જના સમ્મતાતિ. તેસં સમ્મુતિ કમ્મવાચાયપીતિ ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાયપિ. અપલોકનકમ્મસ્સ વત્થૂહિ સા એવ કમ્મવાચા લબ્ભમાના લબ્ભતિ, તસ્સા ચ વત્થૂહિ અપલોકનકમ્મમેવ લબ્ભમાનં લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમં નયં મિચ્છા ગણ્હન્તો ‘‘અપલોકનકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં કાતું, ઞત્તિદુતિયકમ્મઞ્ચ અપલોકનકમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ ગણ્હાતિ, એવઞ્ચ સતિ કમ્મસઙ્કરદોસો આપજ્જતિ. મગ્ગો પોક્ખરણીતિ એત્થ મગ્ગો નામ મગ્ગે કતદીઘસાલા, પોક્ખરણીતિ નહાયિતું કતપોક્ખરણી. એતાનિ હિ અસેનાસનાનીતિ એત્થ ભત્તસાલા ન આગતા, તસ્મા તં સેનાસનન્તિ ચે? સાપિ એત્થેવ પવિટ્ઠા વાસત્થાય અકતત્તા. ભોજનસાલા પન ઉભયત્થ નાગતા. કિઞ્ચાપિ નાગતા, ઉપરિ ‘‘ભોજનસાલા પન સેનાસનમેવા’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮) વુત્તત્તા સેનાસનં. ‘‘કપ્પિયકુટિ ચ એત્થ કાતબ્બા’’તિ વદન્તિ, તં નેતિ એકે. રુક્ખમૂલવેળુગુમ્બા છન્ના કવાટબદ્ધાવ સેનાસનં. ‘‘અલાભકેસુ આવાસેસૂતિ અલાભકેસુ સેનાસનેસૂ’’તિ લિખિતં, તં યુત્તં. ન હિ પાટેક્કં સેનાસનં હોતિ. તં સઞ્ઞાપેત્વાતિ એત્થ પઞ્ઞત્તિં અગચ્છન્તે બલક્કારેનપિ વટ્ટતિ. અયમ્પીતિ પચ્ચયોપિ.

ઉપનિબન્ધિત્વાતિ તસ્સ સમીપે રુક્ખમૂલાદીસુ વસિત્વા તત્થ વત્તં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધમ્પિ. ‘‘દસકથાવત્થુકં દસઅસુભં દસઅનુસ્સતિ’’ન્તિ પાઠો. ‘‘પઠમભાગં મુઞ્ચિત્વાતિ ઇદં ચે પઠમગાહિતવત્થુતો મહગ્ઘં હોતી’’તિ લિખિતં. છિન્નવસ્સાનં વસ્સાવાસિકં નામ પુબ્બે ગહિતવસ્સાવાસિકાનં પચ્છા છિન્નવસ્સાનં. ભતિનિવિટ્ઠન્તિ ભતિં કત્વા વિય નિવિટ્ઠં પરિયિટ્ઠં. ‘‘સઙ્ઘિકં પન…પે… વિબ્ભન્તોપિ લભતેવા’’તિ ઇદં તત્રુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. ઇમિના અપલોકનમેવ પમાણં, ન ગાહાપનન્તિ કેચિ. વિનયધરા પન ‘‘અમ્હાકં વિહારે વસ્સં ઉપગતાનં એકેકસ્સ તિચીવરં સઙ્ઘો દસ્સતી’તિઆદિના અપલોકિતેપિ અભાજિતં વિબ્ભન્તકો ન લભતિ. ‘અપલોકનકમ્મં કત્વા ગાહિત’ન્તિ વુત્તત્તા, ‘અભાજિતે વિબ્ભમતી’તિ એવં પુબ્બે વુત્તત્તા ચા’’તિ વદન્તિ. ‘‘પચ્ચયવસેનાતિ ગહપતિકં વા અઞ્ઞં વા વસ્સાવાસિકં પચ્ચયવસેન ગાહિત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘એકમેવ વત્થં દાતબ્બન્તિ તત્થ નિસિન્નાનં એકમેકં વત્થં પાપુણાતી’’તિ લિખિતં. દુતિયો થેરાસનેતિ અનુભાગો. પઠમભાગો અઞ્ઞથા થેરેન ગહિતોતિ જાનિતબ્બં.

ઉપનન્દવત્થુકથાવણ્ણના

૩૨૦. તિવસ્સન્તરેનાતિ તિણ્ણં વસ્સાનં અન્તો ઠિતેન. હત્થિમ્હિ નખો અસ્સાતિ હત્થિનખો. પાસાદસ્સ નખો નામ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદો. ગિહિવિકટનીહારેનાતિ ગિહીહિ કતનીહારેનેવ. ‘‘તેહિ અત્થરિત્વા દિન્નાનેવ નિસીદિતું લબ્ભન્તિ, ન ભિક્ખુના સયં અત્થરિત્વા વિસ્સજ્જિતબ્બં સઙ્ઘેન અત્થરાપેત્વા વા’’તિ લિખિતં.

અવિસ્સજ્જિયવત્થુકથાવણ્ણના

૩૨૧. ‘‘ન વિસ્સજ્જેતબ્બં સઙ્ઘેન વા ગણેન વા પુગ્ગલેન વા’’તિ વચનં ‘‘યં અગરુભણ્ડં વિસ્સજ્જિયં વેભઙ્ગિયં સઙ્ઘિકં, તં ગણો ચે તસ્મિં આવાસે વસતિ પુગ્ગલોપિ વા, ગણેન વા પુગ્ગલેન વા વિસ્સજ્જિતં સઙ્ઘેન વિસ્સજ્જિતસદિસમેવ હોતી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તવચનં સાધેતિ, અઞ્ઞથા એત્થ ગણપુગ્ગલગ્ગહણં નિરત્થકં. અરઞ્જરો ઉદકચાટિ, અલઞ્જલો, બહુઉદકગણ્હનકોતિ અત્થો. ‘‘વટ્ટચાટિ વિય હુત્વા થોકં દીઘમુખો મજ્ઝે પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા કતો’’તિ લિખિતં. મંસદિબ્બધમ્મબુદ્ધસમન્તચક્ખુવસેન પઞ્ચ.

ગરુભણ્ડેન ચ ગરુભણ્ડન્તિ સંહારિમં સન્ધાય વુત્તં. પત્તચીવરં નિક્ખિપિતુન્તિ અટ્ટકચ્છન્નેન કતે મઞ્ચે. વટ્ટલોહં નામ પીતવણ્ણં. પારિહારિયં ન વટ્ટતીતિ આગન્તુકસ્સ અદત્વા પરિચારિકહત્થતો અત્તનો નામં લિખાપેત્વા ગહેત્વા યથાસુખં પરિહરિતું ન વટ્ટતિ. ‘‘ગિહિવિકટનીહારેનેવાતિ યાવ અત્તનો કમ્મનિબ્બત્તિ, તાવ ગહેત્વા દેતી’’તિ લિખિતં. સિખરં નામ યેન પરિબ્ભમન્તા છિન્દન્તિ. પત્તબન્ધકો નામ પત્તસ્સ ગણ્ઠિઆદિકારકો. ‘‘પટિમાનં સુવણ્ણાદિપત્તકારકો’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘અડ્ઢબાહૂતિ કપ્પરતો પટ્ઠાય યાવ અંસકૂટ’’ન્તિ લિખિતં. ઇતો પટ્ઠાયાતિ ઇમં પાળિં આદિં કત્વા. દણ્ડમુગ્ગરો નામ યેન રજિતચીવરં પોથેન્તિ. ‘પચ્ચત્થરણગતિક’ન્તિ વુત્તત્તા, ‘‘તમ્પિ ગરુભણ્ડમેવાતિ વુત્તત્તા ચ અપિ-સદ્દેન પાવારાદિપચ્ચત્થરણં સબ્બં ગરુભણ્ડમેવા’’તિ વદન્તિ. એતેનેવ સુત્તેન અઞ્ઞથા અત્થં વત્વા ‘‘પાવારાદિપચ્ચત્થરણં ન ગરુભણ્ડં, ભાજનીયમેવ, સેનાસનત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણમેવ ગરુભણ્ડ’’ન્તિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. ગણ્ઠિકાતિ ચીવરગણ્ઠિકા. ભઞ્ચકો નામ સરકો.

નવકમ્મદાનકથાવણ્ણના

૩૨૩-૪. અગ્ગળબન્ધસૂચિદ્વારકરણમત્તેનપિ. ‘‘કપોતભણ્ડિકા નામ વળભિયા ઉપરિ ઠપેતબ્બવલયં વા તિણચ્છદનગેહસ્સ પિટ્ઠિવંસસ્સ હેટ્ઠા ઠપેતબ્બં વા ઉભયમસ્સ ગતા દારૂ’’તિ લિખિતં. કારન્તરાતિ તદા પુન પવિસટ્ઠં પુબ્બપયોજિતાનાનં વચનપાતસેનાસનવાસો. ન પન પતિસટ્ઠતોતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બત્થ વિનટ્ઠવાસો ન ચ પટિસેધકો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. દ્વારવાતપાનાદીનિ અપહરિત્વા દાતું અસક્કુણેય્યતો ‘‘પટિદાતબ્બાનિયેવા’’તિ વુત્તં. ગોપાનસિઆદયો દેન્તસ્સ વિહારો પલુજ્જતીતિ ‘‘મૂલં વા દાતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ એકે. ‘‘નેવાસિકા પકતિયા અનત્થતાય ભૂમિયા ઠપેન્તિ ચે, તેસમ્પિ અનાપત્તિયેવા’’તિ લિખિતં. ‘‘દ્વારવાતપાનાદયો અપરિકમ્મકતાપિ અપટિચ્છાદેત્વા ન અપસ્સયિતબ્બા’’તિ લિખિતં.

સઙ્ઘભત્તાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

ઉદ્દેસભત્તકથાવણ્ણના

૩૨૫. યા ભત્તુદ્દેસટ્ઠાનભૂતાય ભોજનસાલાય પકતિઠિતિકા. દિન્નં પનાતિ યથા સો દાયકો દેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ઘતો ભન્તે’’તિઆદિમાહ. એકવળઞ્જન્તિ એકદ્વારેન વળઞ્જિતબ્બં. તિચીવરપરિવારન્તિ એત્થ ‘‘ઉદકમત્તલાભી વિય અઞ્ઞોપિ ઉદ્દેસભત્તં અલભિત્વા વત્થાદિમનેકપ્પકારં લભતિ ચે, તસ્સેવ ત’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘ઉદ્દેસપત્તે દેથા’તિ વત્વા ગહેત્વા આગતભાવેન સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તં ન હોતિયેવ તસ્સેવ હત્થે ગતત્તા, તસ્મા તેહિ વુત્તક્કમેન સબ્બેહિ ભાજેત્વા ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પટિપાટિપત્તં વા ઠિતિકાય ઠિતપત્તં વા. ‘‘કૂટટ્ઠિતિકા નામ અગ્ગહેતબ્બાનમ્પિ ગાહિતત્તા’’તિ લિખિતં, ‘‘પણીતભત્તટ્ઠિતિકઞ્ચ અજાનિત્વા મિસ્સેત્વા ગાહિતેપિ એવમેવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ચ લિખિતં. તઞ્ચે થેય્યાય હરન્તિ પત્તહારકા, આણાપકસ્સ ગીવા હોતિ. અતિક્કન્તમ્પિ ઠિતિકં ઠપેત્વાતિ એત્થ ‘‘તંદિવસમેવ ચે ભિક્ખા લબ્ભતિ, અપરદિવસતો પટ્ઠાય ન લબ્ભતિ કિરા’’તિ લિખિતં. પચ્છા ‘‘સબ્બો સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂ’’તિ અવુત્તેપિ ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. ‘‘એત્તકે ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા દેથા’તિ અવત્વા ‘એત્તકાનં ભિક્ખૂનં ભત્તં ગણ્હથા’તિ દિન્નં સઙ્ઘિકનિમન્તનં નામા’’તિ લિખિતં.

નિમન્તનભત્તકથાવણ્ણના

પટિપાટિયાતિ યથાલદ્ધપટિપાટિયા. વિચ્છિન્દિત્વાતિ ભત્તં ગણ્હથાતિ પદં અવત્વા. આલોપસઙ્ખેપેનાતિ અયં નયો નિમન્તનાયમેવ, ઉદ્દેસભત્તે પન એકસ્સ પહોનકપ્પમાણે એવ ઠિતિકા તિટ્ઠતિ. ‘‘એકવારન્તિ યાવ તસ્મિં આવાસે વસન્તિ ભિક્ખૂ, સબ્બેવ લભન્તી’’તિ લિખિતં.

સલાકભત્તકથાવણ્ણના

ન હિ બહિસીમાય સઙ્ઘલાભોતિ એત્થ ‘‘ઉદ્દેસભત્તાદીસુ બહિસીમાય ઠિતસ્સપિ ચે ઉપાસકા દેન્તિ, ગહેતું લભન્તિ, અત્તનોપિ પાપેત્વા ગહણં અનુઞ્ઞાતં, તથા ઇધ ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ન પાપુણન્તીતિ ઉદ્દિસિત્વાપિ. વારગામન્તિ દૂરત્તા વારેન નિગ્ગહેન ગન્તબ્બગામે. ફાતિકમ્મમેવાતિ અતિરેકલાભા ચ ભવન્તિ. સમ્મુખીભૂતસ્સાતિ યેભુય્યેન ચે ભિક્ખૂ બહિસીમં ગતા, સમ્મુખીભૂતસ્સ પાપેતબ્બં. સભાગત્તા હિ એકેન લદ્ધં સબ્બેસં પહોતિ, તસ્મિમ્પિ અસતિ અત્તનો પાપેત્વા દાતબ્બં. ‘‘લદ્ધા વા અલદ્ધા વા’’તિ વચનસિલિટ્ઠવસેન વુત્તં. વિહારે અપાપિતં પન…પે… ન વટ્ટતીતિ સલાકભત્તં વિહારે ઉદ્દિસિયતિ. તેન પન દિન્નસલાકેન. તસ્સાતિ ગહેત્વા ગતસ્સ. સલાકા ગહેતબ્બાતિ યુત્તં વિય. સબ્બપોત્થકેસુ ‘‘ગાહેતબ્બા’’તિ પાઠો, તસ્મા તેનાતિ સલાકગ્ગાહાપકેનાતિ અત્થો. ‘‘ચોરિકાય ગહિતત્તા ન પાપુણાતી’’તિ વચનતો ‘‘કુટિસોધનં વટ્ટતી’’તિ ચ દીપવાસિનો વદન્તિ કિર. એકં મહાથેરસ્સાતિ મહાથેરો વિહારતો યેભુય્યેન ન ગચ્છતિ, ઇતરે કદાચિ ગચ્છતિ, તસ્મા સભાગા ચે, અત્તનો પાપેત્વા પુન ઇતરેસં દિય્યતિ. વિહારે થેરસ્સ પત્તસલાકભત્તન્તિ મહાથેરો એકકોવ વિહારે ઓહીનો, ‘‘અવસ્સં સબ્બસલાકા અત્તનો પાપેત્વા ઠિતો’’તિ પટિસ્સયં ગન્ત્વા આગન્તુકભિક્ખૂનમ્પિ અદસ્સનતો કુક્કુચ્ચં અકત્વા ભુઞ્જન્તિ.

પક્ખિકભત્તકથાવણ્ણના

ઉપોસથદિવસે આપત્તિદેસનં સન્ધાય ‘‘પરિસુદ્ધસીલાન’’ન્તિ આહ. લેખં કત્વા નિબદ્ધાપિતં. ‘‘આગન્તુકભત્તમ્પિ ગમિકભત્તમ્પી’’તિ આગન્તુકોવ હુત્વા ગચ્છન્તં સન્ધાય વુત્તં. અનાથગિલાનુપટ્ઠાકોપિ તેન દિન્નં ભુઞ્જતિ ચે, તસ્સપિ પાપેતબ્બમેવ. ગુળપિણ્ડં તાલપક્કમત્તં.

સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.