૮. સહધમ્મિકવગ્ગો

૧. સહધમ્મિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૪. સહધમ્મિકસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૨. વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૮. આપત્તિઞ્ચ સતિસમ્મોસાયાતિ એત્થ ચ-સદ્દો કત્તબ્બઞ્ચ ન કરોતીતિ દીપેતિ, ન ચત્તારિ એવાતિ વુત્તં હોતિ. રટ્ઠેકદેસો જનપદો. બુદ્ધકાલે અરિટ્ઠકણ્ટકા સાસનપચ્ચત્થિકા. ‘‘નાલં અન્તરાયાયા’’તિ વચનેન હિ તે ભગવતો અસબ્બઞ્ઞુતં દીપેન્તિ. પરિનિબ્બુતે ભગવતિ દસવત્થુદીપકા વજ્જિપુત્તકા. તે હિ વિનયસાસનપચ્ચત્થિકા. પરૂપહારાદિવાદા પન સુત્તન્તાભિધમ્મપ્પચ્ચત્થિકા. કે પન તે? એકચ્ચે મહાસઙ્ઘિકાદયો, ન સબ્બેતિ દીપનત્થં ‘‘પરૂપહારા…પે… વાદા’’તિ વિસેસનવચનમાહ. તત્થ યે કુહકા પાપિચ્છકા અભૂતં ઉલ્લપિત્વા પટિલદ્ધવરભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા મુટ્ઠસ્સતી નિદ્દં ઓક્કમિત્વા સુક્કવિસ્સટ્ઠિં પત્તા, અઞ્ઞેહિ તં દિસ્વા ‘‘અત્થિ અરહતો સુક્કવિસ્સટ્ઠી’’તિ વુત્તે ‘‘મારકાયિકા ઉપસંહરન્તી’’તિ વત્વા જનં વઞ્ચેન્તિ. યે ચ સમ્માપટિપન્ના અકુહકા, તેપિ તં વચનં સુત્વા કેચિ તંદિટ્ઠિકા હોન્તિ અધિમાનિનો ચ. અત્તનો સુક્કવિસ્સટ્ઠિં પસ્સિત્વાપિ નાધિમુચ્ચન્તિ, અનધિગતે અધિકતસઞ્ઞિનોવ હોન્તિ. તથા અત્થિ અરહતો અઞ્ઞાણકઙ્ખાવિતરણા નામગોત્તાદીસુ વિય સચ્ચેસુ પરવિતરણા પરેહિ પઞ્ઞત્તા નામાનીતિ અધિપ્પાયો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. તત્થ વિનયધરો ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં અરહતો અસુચિ મુચ્ચેય્ય (કથા. ૩૧૩; મહાવ. ૩૫૩). દિટ્ઠધમ્મા…પે… અપરપ્પચ્ચયા સત્થુસાસને’’તિઆદીનિ (મહાવ. ૩૦) સુત્તપદાનિ દસ્સેત્વા તે સાસનપચ્ચત્થિકેસુ નિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતીતિ અધિપ્પાયો. ઇતરે ‘‘પરિયત્તિ મૂલ’’ન્તિ વાદિનો. ‘‘પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને’’તિ નિદાનવસેન વુત્તં. તથાગતસ્સ વિભઙ્ગપદાનિ સિદ્ધાનિ. સિદ્ધેયેવ કિં ઇમસ્સ અઙ્ગાનિ? ગરહિતુકામતા ઉપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદવિવણ્ણનઞ્ચાતિ.

વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મોહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૪૪. મોહનસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૪. પહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૨. રત્તચિત્તોતિ કાયસંસગ્ગરાગેન. વિહેઠેતુકામં પન દિસ્વા ‘‘સચે અહં ઇમં મારેમિ, નત્થિ મે મોક્ખો’’તિ ચિન્તેત્વા કુપિતો સત્તસઞ્ઞં પુરેક્ખત્વા પહારં દેતિ, તસ્સ યથાવત્થુકમેવ.

પહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૬. ‘‘કાયં વા કાયપટિબદ્ધં વા’’તિ (પાચિ. ૪૫૬) વચનતો કાયાદીસુ યં ઉચ્ચારેતિ, તં તલં નામ. તલમેવ તલસત્તિકં. પોથનસમત્થટ્ઠેન સત્તિકન્તિ એકે. તં ‘‘ઉપ્પલપત્તમ્પી’’તિ ઇમિના નિયમેતિ. એવં કુપિતા હિ કોપવસેન પોથનાસમત્થતં અવિચારેત્વા યં કિઞ્ચિ હત્થગતં પટિક્ખિપન્તિ, સુખસમ્ફસ્સમ્પિ હોતુ, પાચિત્તિયમેવ. યસ્મા પહરિતુકામતાય પહટે પુરિમેન પાચિત્તિયં. કેવલં ઉચ્ચારેતુકામતાય ઉગ્ગિરણમત્તે કતે ઇમિના પાચિત્તિયં. ઇમિના પન વિરજ્ઝિત્વા પહારો દિન્નો, તસ્મા ન પહરિતુકામતાય દિન્નત્તા દુક્કટં. કિમિદં દુક્કટં પહારપચ્ચયા, ઉદાહુ ઉગ્ગિરણપચ્ચયાતિ? પહારપચ્ચયા એવ દુક્કટં. પુરિમં ઉગ્ગિરણપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ સદુક્કટં પાચિત્તિયં યુજ્જતિ. પુરિમઞ્હિ ઉગ્ગિરણં, પચ્છા પહારો. ન ચ પચ્છિમપહારં નિસ્સાય પુરિમં ઉગ્ગિરણં અનાપત્તિવત્થુકં ભવિતુમરહતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘તેન પહારેન હત્થાદીસુ યં કિઞ્ચિ ભિજ્જતિ, દુક્કટમેવા’’તિ ઇમિનાપિ પહારપચ્ચયા દુક્કટં. ઉગ્ગિરણં યથાવત્થુકમેવાતિ સિદ્ધં, સુટ્ઠુ વીમંસિતબ્બં. ‘‘તિરચ્છાનાદીનં અસુચિકરણાદીનિ દિસ્વા કુજ્ઝિત્વાપિ ઉગ્ગિરન્તસ્સ મોક્ખાધિપ્પાયો એવા’’તિ વદન્તિ.

તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અમૂલકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૬૨. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેનાતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિકાયસંસગ્ગાદિના સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા વત્થુનાતિ વેદિતબ્બં. ન હિ અનુપસમ્પન્નસ્સ સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ નામ અત્થિ.

અમૂલકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૬૮. ઊનવીસતિવસ્સો મઞ્ઞેતિ એત્થ સયં સઞ્ઞાય તથા અમઞ્ઞન્તો કુક્કુચ્ચુપ્પાદનત્થં ‘‘મઞ્ઞે’’તિ વદન્તો કિં મુસાવાદેન કારેતબ્બોતિ? ન સિયા અઙ્ગસમ્પત્તિયા, ન ચ કેવલં ‘‘મઞ્ઞે’’તિ ઇમિના નિયમતો અઙ્ગસમ્પત્તિ હોતિ. પરમત્થવિહિતં કત્થચિ હોતિ. ‘‘ઉદકં મઞ્ઞે આદિત્ત’’ન્તિઆદિમ્હિ પરો કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેતુ વા, મા વા, તં અપ્પમાણન્તિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘કુક્કુચ્ચુપ્પાદન’’ન્તિ તસ્સ અધિપ્પાયવસેન વુત્તન્તિ.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૩. ઇમેસં સુત્વાતિ એત્થ ‘‘વચન’’ન્તિ પાઠસેસો. એકપરિચ્છેદાનીતિ સિયા કિરિયા સિયા અકિરિયાતિ ઇમિના નયેન એકપરિચ્છેદાનિ. એત્થ કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞવાદકપચ્ચયાપત્તિ કિરિયા ચ વિહેસકપચ્ચયાપત્તિ અકિરિયા ચ, તદુભયં પન એકસિક્ખાપદન્તિ કત્વા તં અઞ્ઞવાદકસઙ્ખાતં સિક્ખાપદં સિયા કિરિયા પઠમસ્સ વસેન, સિયા અકિરિયા દુતિયસ્સ વસેનાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કમ્મપટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૪. ‘‘ધમ્મિકાનં કમ્માન’’ન્તિ (પાચિ. ૪૭૫) વચનતો એકચ્ચે ભિક્ખૂ ધમ્મિકાનં કમ્માનં ‘‘છન્દં દમ્મી’’તિ છન્દં દેન્તિ, તં તેસં મતિમત્તમેવ, ન પટિપત્તિ. અધમ્મં નિસ્સાય ખિય્યતિ, તં વા ઉક્કોટેતિ, અનાપત્તિ નેવ હોતીતિ? ન, તથા છન્દદાનકાલે અકત્વા પચ્છા અધમ્મકમ્મખિય્યનાદિપચ્ચયા અનાપત્તિવારે વુત્તત્તા. અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા ન કમ્મારહસ્સ વા કમ્મકરણપચ્ચયા આપત્તિમોક્ખકરણતો અવિસેસમેવ તથાવચનન્તિ ચે? ન, છન્દદાનકાલે અધમ્મકમ્મકરણાનુમતિયા અભાવતો, કારકસ્સેવ વજ્જપ્પસઙ્ગતો ચ. ગણસ્સ દુક્કટન્તિ ચે? પારિસુદ્ધિછન્દદાયકાવ તે, ન ગણો અકમ્મપ્પત્તત્તા, પરિવારેપિ (પરિ. ૪૮૨ આદયો) કમ્મવગ્ગે કમ્મપ્પત્તછન્દદાયકા વિસું વુત્તા. તથાપિ અધમ્મકમ્મસ્સ છન્દો ન દાતબ્બો દેન્તે અકપ્પિયાનુમતિદુક્કટતો. તત્થ હિ યોજનદુક્કટતો ન મુચ્ચન્તીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો.

કમ્મપટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. છન્દંઅદત્વાગમનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૮૧. સન્નિપાતં અનાગન્ત્વા ચે છન્દં ન દેતિ, અનાપત્તીતિ એકે. દુક્કટન્તિ એકે ધમ્મકમ્મન્તરાયકરણાધિપ્પાયત્તા. સઙ્ઘમજ્ઝે છન્દં દાતું લભતીતિ કેચિ. દિન્નછન્દે સઙ્ઘમજ્ઝં પવિસિત્વા પુન ગતેપિ છન્દો ન પટિપ્પસ્સમ્ભેય્યાતિ ચે? પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. કસ્મા? ‘‘અહત્થપાસો છન્દારહો’’તિઆદીહિ વિરુજ્ઝનતો. પાળિયં પન દાતુકામતાય હત્થપાસં અતિક્કમન્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ કેચિ.

છન્દંઅદત્વાગમનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૮૪-૫. અદાસીતિ અપલોકેત્વા અદાસિ. ભિક્ખૂતિ એત્થ તે છબ્બગ્ગિયા અત્તાનં પરિવજ્જયિત્વા ‘‘સઙ્ઘો’’તિ અવત્વા ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ આહંસુ. પરિણામેન્તીતિ નેન્તિ. તત્થ લાભોતિ પદુદ્ધારકરણં ઇધ અનધિપ્પેતસ્સપિ યસ્સ કસ્સચિ અત્થુદ્ધારવસેન લાભદીપનત્થં. ચીવરમેવ હિ ઇધાધિપ્પેતં, તેનેવ ‘‘અઞ્ઞં પરિક્ખારં દિન્નં ખીયતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં. દિન્નન્તિ ચ પરિક્ખારન્તિ ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં.

દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. પરિણામનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૧. ઞાતકમ્પિ પરસ્સ દાતુકામં અઞ્ઞસ્સ દાપેતિ, આપત્તિ એવ. સબ્બત્થ આપુચ્છિત્વા દાતુકામં યથાસુખં વિચારેતું લભતિ.

પરિણામનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન સહધમ્મિકવગ્ગો અટ્ઠમો.