૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૨૧. અધિટ્ઠિતાતિ નિચ્ચપ્પવત્તા. બદરચુણ્ણસક્કરાદીહિ યોજિતં બદરસાળવં. કિરકમ્મકારેનાતિ કિરસ્સ કમ્મકારેન.

૨૨૬. ‘‘વિકપ્પેત્વા ગણ્હાહી’’તિ એત્થાહુ પોરાણત્થેરા ‘‘ભગવતો સમ્મુખા અવિકપ્પેત્વા ગેહતો નિક્ખમિત્વા રથિકાય અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે વિકપ્પેસિ, વિકપ્પેન્તેન પન ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વત્તબ્બં, ઇતરેન વત્તબ્બં ‘તસ્સ સન્તકં પરિભુઞ્જ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’’તિ. પઞ્ચસુસહધમ્મિકેસૂતિ સમ્મુખા ઠિતસ્સ સહધમ્મિકસ્સ યસ્સ વિકપ્પેતુકામો, તં સહધમ્મિકં અદિસ્વા ગહટ્ઠસ્સ વા સન્તિકે, સયમેવ વા ‘‘પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ ઇત્થન્નામસ્સ વિકપ્પેમી’’તિ વત્વા ભુઞ્જિતબ્બન્તિ એકે, એવં સતિ થેરો તસ્મિંયેવ નિસિન્નોવ તથા વાચં નિચ્છારેત્વા પટિગ્ગણ્હાતીતિ તક્કો દિસ્સતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન પરમ્મુખા વિકપ્પનાવ વુત્તા, સા ‘‘તેન હાનન્દ, વિકપ્પેત્વા ગણ્હાહી’’તિ ઇમિના સમેતિ, તથાપિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તસ્મા યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં પરમ્મુખા વા’’તિ વચનતો સહધમ્મિકસ્સ સન્તિકે એવ વત્તબ્બં, ન સયમેવાતિ દિસ્સતિ. યસ્મા અયં પચ્છિમનયો પોરાણગણ્ઠિપદેનપિ સમેતિ, તસ્મા ઇધ માતિકાટ્ઠકથાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘તે મનુસ્સા…પે… ભોજનમદંસૂ’’તિ વચનતો અકપ્પિયનિમન્તનં પઞ્ઞાયતિ, તથાપિ થેરસ્સ કુક્કુચ્ચુપ્પત્તિકારણેન ભત્તેન સો નિમન્તિતોતિ વેદિતબ્બો. અઞ્ઞથા પરતો ‘‘દ્વે તયો નિમન્તને એકતો ભુઞ્જતી’’તિ વચનેન, અનાપત્તિવારેન ચ વિરુજ્ઝતિ.

૨૨૯. એત્થાયં વિચારણા – ‘‘અઞ્ઞો મનુસ્સો પત્તં ગણ્હાતિ, ન દાતબ્બ’’ન્તિ વચનતો અપરભાગે અકપ્પિયનિમન્તનેન નત્થિ પયોજનં, પુબ્બભાગેયેવ અકપ્પિયનિમન્તનેન પયોજનન્તિ સ્વેપિ ભન્તે આગચ્છેય્યાથાતિ એત્થ કતરં અકપ્પિયનિમન્તનં, તસ્મા અધિપ્પાયો ચેત્થ પમાણન્તિ. ન, ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’’તિ વચનતોતિ. તત્થ ‘‘સ્વેપિ ભન્તે’’તિ એત્થ યથા વચનમત્તં અગ્ગહેત્વા અકપ્પિયનિમન્તનક્કમેન અત્થો ગહિતો, તથા ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા’’તિ એત્થાપિ અન્તરા અકપ્પિયનિમન્તનેન લદ્ધભત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ અત્થો ગહેતબ્બો. પિણ્ડાય હિ ચરન્તં દિસ્વા ‘‘એત્થ, ભન્તે, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ દિન્નમ્પિ અકપ્પિયનિમન્તનેન લદ્ધં નામ હોતિ. વોહારેન પન ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞથા માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ગણભોજને વુત્તનયેનેવ પઞ્ચહિ ભોજનેહિ નિમન્તિતસ્સ…પે… પરસ્સ પરસ્સ ભોજને’’તિ વુત્તવચનવિરોધો. ઇદઞ્હિ વચનં યેન પઠમં નિમન્તિતો, તતો પઠમનિમન્તિતં આદાય ગતો પરસ્સ પરસ્સ નિમન્તનકદાયકસ્સ ભોજનેતિ અત્થપરિદીપનતો નિમન્તનતો લદ્ધભત્તસ્સ ભોજનેયેવ આપત્તીતિ દીપેતિ. ‘‘દ્વે તયો નિમન્તને એકતો’’તિ વચનેનપિ સમેતિ, અઞ્ઞથા ‘‘યેન નિમન્તિતો, તસ્સ ભોજનતો પરસ્સ ભોજને’’તિ એત્તકં વત્તબ્બં સિયા, પાળિયં વા ‘‘નિમન્તનેન એકતોભુઞ્જતી’’તિ એત્તકં વત્તબ્બં સિયા. દુતિયનિમન્તનસ્સ પઠમભોજને આપત્તિપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં ‘‘યેન યેના’’તિઆદિ વુત્તં. નિમન્તનપટિપાટિયા ભુઞ્જતીતિ પાળીતિ ચે? ન, ‘‘અનાપત્તિ નિચ્ચભત્તે’’તિઆદિપાળિવિરોધતો.

ગણ્ઠિપદે પન ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં કસ્મા ભુઞ્જિતું ન લભતીતિ ચે? ‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો, તં ઠપેત્વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’તિ વુત્તત્તા’’તિ લિખિતં. યદિ એવં નિચ્ચભત્તાદિકમ્પિ ન વટ્ટતીતિ આપજ્જતીતિ નિચ્ચભત્તાદિ ઓદિસ્સકન્તિ ચે? તં ન, તદઞ્ઞસ્સ અત્તનો ધનેન નિપ્ફન્નસ્સ, સઙ્ઘતો લદ્ધસ્સ વા પાતો પચનકયાગુ ચે ઘના હોતિ, તસ્સાપિ, એકકુટિકં ગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતો ભિક્ખાચરિયવસેન લભિતબ્બનિચ્ચભત્તસ્સ ચ અકપ્પિયભાવપ્પસઙ્ગતો. તત્થ ભિક્ખાચરિયવસેન લદ્ધં ન કપ્પતિ નિમન્તનકાનં અપ્પસાદાવહનતોતિ ચે? ન, ‘‘પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ અનાપત્તી’’તિ વચનવિરોધતો. ખાદનીયમ્પિ હિ પરસ્સ ખાદિત્વા ભુત્તત્તા નિમન્તનભોજનં અભુઞ્જન્તો અપ્પસાદં કરોતિ એવ, તસ્મા અપ્પસાદાવહં અપ્પમાણં, તસ્મા નિચ્ચભત્તાદિ ઓદિસ્સકં ન સમ્ભવતિ. અપિચ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સદ્ધિં ઇધ વુત્તનયેન સંસન્દિત્વા યં યં ખમતિ, તં તં ગહેતબ્બન્તિ સબ્બોપિ કેસઞ્ચિ આચરિયાનં વિનિચ્છયો. આચરિયસ્સ પન વિનિચ્છયો અન્તે આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘ખીરં વા રસં વા પિવતો અમિસ્સમ્પીતિ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે ‘‘હેટ્ઠા ઓદનેનામિસ્સેત્વા ઉપરિ તિટ્ઠતી’’તિ લિખિતં.

મહાઉપાસકોતિ ગેહસામિકો. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘આપત્તી’’તિ વચનેન કુરુન્દિયં ‘‘વટ્ટતી’’તિ વચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ. ‘‘દ્વિન્નમ્પિ અધિપ્પાયો મહાપચ્ચરિયં વિચારિતો’’તિ લિખિતં. ‘‘ચારિત્તતોતિ ‘સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા’તિ પરતો વત્તબ્બતો’’તિ વુત્તં. વચીકમ્મં અવિકપ્પનં. એત્થ ‘‘મહાઉપાસકો ભિક્ખૂ નિમન્તેતિ…પે… પચ્છા લદ્ધં ભત્તં ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ. પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં વચનતો, ‘‘કાલસ્સેવ પિણ્ડાય ચરિત્વા ભુઞ્જિમ્હા’’તિ પાળિતો, ખન્ધકે ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્ર નિમન્તને અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગુ પરિભુઞ્જિતબ્બા, યો પરિભુઞ્જેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૨૮૩) વચનતો ચ નિમન્તેત્વા વા પવેદેતુ અનિમન્તેત્વા વા, પઠમગહિતનિમન્તનસ્સ ભિક્ખુનો પઠમનિમન્તનભોજનતો અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ પરસન્તકં ભોજનં પરમ્પરભોજનાપત્તિં કરોતિ. અત્તનો સન્તકં, સઙ્ઘગણતો લદ્ધં વા અગહટ્ઠસન્તકં વટ્ટતિ, નિમન્તનતો પઠમં નિબદ્ધત્તા પન નિચ્ચભત્તાદિ પરસન્તકમ્પિ વટ્ટતિ. ખન્ધકે ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે…પે… યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૨૮૩) વચનં પરસન્તકભોજનવુત્તનિયમનં. તતો હત્થકોવ નો તક્કોતિ આચરિયો.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.