૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૩-૪. પૂગસ્સાતિ પૂગેન. કુક્કુચ્ચાયન્તોતિ નિસ્સરણેનેત્થ ભવિતબ્બં, તં મયં ન જાનામાતિ સન્નિટ્ઠાનસ્સ કરણવસેન ‘‘કુક્કુચ્ચાયન્તો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ આયસ્મા ઉપાલિ નયગ્ગાહેન ‘‘અનાપત્તિ આવુસો સુપિનન્તેના’’તિ (પારા. ૭૮) આહ, તથા થેરોપિ ‘‘અનાપત્તિ ગિલાનસ્સા’’તિ કસ્મા ન પરિચ્છિન્દતીતિ? અનત્તાધિકારત્તા વિનયપઞ્ઞત્તિયા, ‘‘નાયં અત્તનો ઓકાસો’’તિ પટિક્ખિત્તત્તા, સિક્ખાપદસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદે પરિપુણ્ણં કત્વા પઞ્ઞત્તેયેવ હિ સો થેરો ‘‘અનાપત્તિ સુપિનન્તેના’’તિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ વુત્તપદાનુસારેનાતિ. યસ્મા ઓદિસ્સ અયાવદત્થેવ દાયકાનં પીળા નત્થિ, તસ્મા ‘‘અનોદિસ્સ યાવદત્થો’’તિ વુત્તં.

૨૦૮. ‘‘અન્તરામગ્ગે એકદિવસ’ન્તિ એકંયેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ચ ‘‘એસેવ નયોતિ વુત્તનયમેવ દસ્સેતું ગન્ત્વા પચ્ચાગચ્છન્તો હીતિઆદિમાહા’’તિ ચ ‘‘સુદ્ધચિત્તો હુત્વા પકતિગમનેવ ભુઞ્જિતું લભતી’’તિ ચ ‘‘અગિલાનસ્સ ગિલાનસઞ્ઞિનો કાયેન સમુટ્ઠાતી’’તિ ચ લિખિતં.

આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૯-૨૧૮. ગુળ્હપટિચ્છન્નોતિ અપાકટોવ. એકો પુત્તેનાતિ એકસ્સેકં ભત્તં ‘‘અહં અઞ્ઞેન નિમન્તિતો’’તિ ન વુચ્ચતિ. ‘‘સચે એકતો ગણ્હન્તિ , ગણભોજનં હોતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૧૭-૨૧૮) વુત્તત્તા ચત્તારો ઉપાસકા ચત્તારો ભિક્ખૂ વિસું વિસું નિમન્તેત્વા હત્થપાસે ઠિતાનં ચે દેન્તિ, ગણભોજનં હોતિ એવાતિ એકે, તં ન યુત્તં વિય. ‘‘વિઞ્ઞત્તિતો પસવને ગણસ્સ એકતો ગહણે ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ, વિસું ગહણે પણીતભોજનસૂપોદનવિઞ્ઞત્તીહી’’તિ લિખિતં. ‘‘વિઞ્ઞત્તિતો પસવનં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન અટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતં. સૂપોદનાદિવસેન તત્થ આપત્તિ એવા’’તિ વુત્તં, તં ન યુત્તં. કસ્મા? પરિવારે (પરિ. ૧૬૮) એવ દ્વિન્નં આકારાનં આગતત્તા, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ દુવુત્તં. અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ પાકટન્તિ ‘‘પદભાજને ન વુત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બં. એકતો ગણ્હન્તીતિ ગહિતભત્તાપિ અઞ્ઞે યાવ ગણ્હન્તિ, તાવ ચે તિટ્ઠન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિયેવ નામ. ‘‘ગચ્છતિ ચે, અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ.

એત્થાહ – ‘‘પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ ચત્તારો…પે… ભુઞ્જન્તિ, એતં ગણભોજનં નામા’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) વુત્તન્તિ? વુચ્ચતિ – યત્થાતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનં. ચત્તારોતિ ગણસ્સ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદનિદસ્સનં. પઞ્ચન્નં ભોજનાનન્તિ આપત્તિપ્પહોનકભોજનનિદસ્સનં. અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતાતિ અકપ્પિયનિમન્તનનિદસ્સનં. નિમન્તનવસેનેવ પન ગણભોજનસ્સ વુત્તત્તા ‘‘નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તીતિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અઞ્ઞતરં ભોજનં વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તી’’તિ પન ન વુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ પાકટત્તા. યં ભુઞ્જન્તીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ ભુઞ્જન્તીતિ પટિગ્ગાહકનિયમવચનં. ન હિ અપ્પટિગ્ગહિતકં ભિક્ખૂ ભુઞ્જન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘ગણસ્સ યતો પટિગ્ગહિતાહારભોજનહેતુ પાચિત્તિય’’ન્તિ. આગન્તુકપટ્ટં મોઘસુત્તેન સિબ્બિત્વા ઠપેન્તિ, તત્થ અનુવાતે યથા એકતલં હોતિ, તથા હત્થેહિ ઘટ્ટેતિ. વલેતીતિ આવટ્ટેતિ. પરિવત્તનન્તિ સુત્તં ગણ્હન્તાનં સુખગ્ગહણત્થં સુત્તપરિવત્તનં કરોતિ, પટ્ટં સિબ્બન્તાનં સુખસિબ્બનત્થં પટ્ટપરિવત્તનઞ્ચ. નવચીવરકારકો ઇધાધિપ્પેતો, ન ઇતરોતિ. ‘‘બિમ્બિસારં આપુચ્છિત્વા સમ્ભારે કયિરમાનેયેવ કાલા અતિક્કન્તા, પચ્છા ગણભોજનસિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છી’’તિ વદન્તિ, અઞ્ઞથા અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝનતો.

૨૨૦. ‘‘દ્વે તયો એકતોતિ યેપિ અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયિત્વા’’તિઆદિવચનેન અકપ્પિયનિમન્તનપચ્ચયા એવ અનાપત્તિ, વિઞ્ઞત્તિતો આપત્તિયેવાતિ દીપેતિ. અનિમન્તિતો ચતુત્થો યસ્સ તદેતં અનિમન્તિતચતુત્થં. એસ નયો સબ્બત્થ. પવેસેત્વાતિ નિસીદાપેત્વા. ચીવરદાનસમયલદ્ધકચતુક્કં ચીવરકારસમયલદ્ધકચતુક્કન્તિ એવમાદીનિ. તાનિ ચાતિ યેહિ ભોજનેહિ વિસઙ્કેતો નત્થિ, તાનિ. મહાથેરેતિ ઉપસમ્પન્ને. અટ્ઠત્વાતિ ઠિતેન નિમિત્તં દસ્સિતં હોતિ. તત્થ તત્થ ગન્ત્વાતિ રથિકાદીસુ ભિક્ખુસમીપે ગન્ત્વા. ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે કત્થચિ પોત્થકે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચીવરદાનસમયે ગણભોજનં ભુઞ્જિતું. એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂન’’ન્તિ પાઠો દિસ્સતિ. કત્થચિ ‘‘ભુઞ્જિતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ પાઠો, અયં સોભનો.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૨૧. અધિટ્ઠિતાતિ નિચ્ચપ્પવત્તા. બદરચુણ્ણસક્કરાદીહિ યોજિતં બદરસાળવં. કિરકમ્મકારેનાતિ કિરસ્સ કમ્મકારેન.

૨૨૬. ‘‘વિકપ્પેત્વા ગણ્હાહી’’તિ એત્થાહુ પોરાણત્થેરા ‘‘ભગવતો સમ્મુખા અવિકપ્પેત્વા ગેહતો નિક્ખમિત્વા રથિકાય અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે વિકપ્પેસિ, વિકપ્પેન્તેન પન ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વત્તબ્બં, ઇતરેન વત્તબ્બં ‘તસ્સ સન્તકં પરિભુઞ્જ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’’તિ. પઞ્ચસુસહધમ્મિકેસૂતિ સમ્મુખા ઠિતસ્સ સહધમ્મિકસ્સ યસ્સ વિકપ્પેતુકામો, તં સહધમ્મિકં અદિસ્વા ગહટ્ઠસ્સ વા સન્તિકે, સયમેવ વા ‘‘પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ ઇત્થન્નામસ્સ વિકપ્પેમી’’તિ વત્વા ભુઞ્જિતબ્બન્તિ એકે, એવં સતિ થેરો તસ્મિંયેવ નિસિન્નોવ તથા વાચં નિચ્છારેત્વા પટિગ્ગણ્હાતીતિ તક્કો દિસ્સતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન પરમ્મુખા વિકપ્પનાવ વુત્તા, સા ‘‘તેન હાનન્દ, વિકપ્પેત્વા ગણ્હાહી’’તિ ઇમિના સમેતિ, તથાપિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તસ્મા યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં પરમ્મુખા વા’’તિ વચનતો સહધમ્મિકસ્સ સન્તિકે એવ વત્તબ્બં, ન સયમેવાતિ દિસ્સતિ. યસ્મા અયં પચ્છિમનયો પોરાણગણ્ઠિપદેનપિ સમેતિ, તસ્મા ઇધ માતિકાટ્ઠકથાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘તે મનુસ્સા…પે… ભોજનમદંસૂ’’તિ વચનતો અકપ્પિયનિમન્તનં પઞ્ઞાયતિ, તથાપિ થેરસ્સ કુક્કુચ્ચુપ્પત્તિકારણેન ભત્તેન સો નિમન્તિતોતિ વેદિતબ્બો. અઞ્ઞથા પરતો ‘‘દ્વે તયો નિમન્તને એકતો ભુઞ્જતી’’તિ વચનેન, અનાપત્તિવારેન ચ વિરુજ્ઝતિ.

૨૨૯. એત્થાયં વિચારણા – ‘‘અઞ્ઞો મનુસ્સો પત્તં ગણ્હાતિ, ન દાતબ્બ’’ન્તિ વચનતો અપરભાગે અકપ્પિયનિમન્તનેન નત્થિ પયોજનં, પુબ્બભાગેયેવ અકપ્પિયનિમન્તનેન પયોજનન્તિ સ્વેપિ ભન્તે આગચ્છેય્યાથાતિ એત્થ કતરં અકપ્પિયનિમન્તનં, તસ્મા અધિપ્પાયો ચેત્થ પમાણન્તિ. ન, ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’’તિ વચનતોતિ. તત્થ ‘‘સ્વેપિ ભન્તે’’તિ એત્થ યથા વચનમત્તં અગ્ગહેત્વા અકપ્પિયનિમન્તનક્કમેન અત્થો ગહિતો, તથા ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા’’તિ એત્થાપિ અન્તરા અકપ્પિયનિમન્તનેન લદ્ધભત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ અત્થો ગહેતબ્બો. પિણ્ડાય હિ ચરન્તં દિસ્વા ‘‘એત્થ, ભન્તે, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ દિન્નમ્પિ અકપ્પિયનિમન્તનેન લદ્ધં નામ હોતિ. વોહારેન પન ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞથા માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ગણભોજને વુત્તનયેનેવ પઞ્ચહિ ભોજનેહિ નિમન્તિતસ્સ…પે… પરસ્સ પરસ્સ ભોજને’’તિ વુત્તવચનવિરોધો. ઇદઞ્હિ વચનં યેન પઠમં નિમન્તિતો, તતો પઠમનિમન્તિતં આદાય ગતો પરસ્સ પરસ્સ નિમન્તનકદાયકસ્સ ભોજનેતિ અત્થપરિદીપનતો નિમન્તનતો લદ્ધભત્તસ્સ ભોજનેયેવ આપત્તીતિ દીપેતિ. ‘‘દ્વે તયો નિમન્તને એકતો’’તિ વચનેનપિ સમેતિ, અઞ્ઞથા ‘‘યેન નિમન્તિતો, તસ્સ ભોજનતો પરસ્સ ભોજને’’તિ એત્તકં વત્તબ્બં સિયા, પાળિયં વા ‘‘નિમન્તનેન એકતોભુઞ્જતી’’તિ એત્તકં વત્તબ્બં સિયા. દુતિયનિમન્તનસ્સ પઠમભોજને આપત્તિપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં ‘‘યેન યેના’’તિઆદિ વુત્તં. નિમન્તનપટિપાટિયા ભુઞ્જતીતિ પાળીતિ ચે? ન, ‘‘અનાપત્તિ નિચ્ચભત્તે’’તિઆદિપાળિવિરોધતો.

ગણ્ઠિપદે પન ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં કસ્મા ભુઞ્જિતું ન લભતીતિ ચે? ‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો, તં ઠપેત્વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’તિ વુત્તત્તા’’તિ લિખિતં. યદિ એવં નિચ્ચભત્તાદિકમ્પિ ન વટ્ટતીતિ આપજ્જતીતિ નિચ્ચભત્તાદિ ઓદિસ્સકન્તિ ચે? તં ન, તદઞ્ઞસ્સ અત્તનો ધનેન નિપ્ફન્નસ્સ, સઙ્ઘતો લદ્ધસ્સ વા પાતો પચનકયાગુ ચે ઘના હોતિ, તસ્સાપિ, એકકુટિકં ગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતો ભિક્ખાચરિયવસેન લભિતબ્બનિચ્ચભત્તસ્સ ચ અકપ્પિયભાવપ્પસઙ્ગતો. તત્થ ભિક્ખાચરિયવસેન લદ્ધં ન કપ્પતિ નિમન્તનકાનં અપ્પસાદાવહનતોતિ ચે? ન, ‘‘પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ અનાપત્તી’’તિ વચનવિરોધતો. ખાદનીયમ્પિ હિ પરસ્સ ખાદિત્વા ભુત્તત્તા નિમન્તનભોજનં અભુઞ્જન્તો અપ્પસાદં કરોતિ એવ, તસ્મા અપ્પસાદાવહં અપ્પમાણં, તસ્મા નિચ્ચભત્તાદિ ઓદિસ્સકં ન સમ્ભવતિ. અપિચ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સદ્ધિં ઇધ વુત્તનયેન સંસન્દિત્વા યં યં ખમતિ, તં તં ગહેતબ્બન્તિ સબ્બોપિ કેસઞ્ચિ આચરિયાનં વિનિચ્છયો. આચરિયસ્સ પન વિનિચ્છયો અન્તે આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘ખીરં વા રસં વા પિવતો અમિસ્સમ્પીતિ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે ‘‘હેટ્ઠા ઓદનેનામિસ્સેત્વા ઉપરિ તિટ્ઠતી’’તિ લિખિતં.

મહાઉપાસકોતિ ગેહસામિકો. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘આપત્તી’’તિ વચનેન કુરુન્દિયં ‘‘વટ્ટતી’’તિ વચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ. ‘‘દ્વિન્નમ્પિ અધિપ્પાયો મહાપચ્ચરિયં વિચારિતો’’તિ લિખિતં. ‘‘ચારિત્તતોતિ ‘સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા’તિ પરતો વત્તબ્બતો’’તિ વુત્તં. વચીકમ્મં અવિકપ્પનં. એત્થ ‘‘મહાઉપાસકો ભિક્ખૂ નિમન્તેતિ…પે… પચ્છા લદ્ધં ભત્તં ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ. પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં વચનતો, ‘‘કાલસ્સેવ પિણ્ડાય ચરિત્વા ભુઞ્જિમ્હા’’તિ પાળિતો, ખન્ધકે ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્ર નિમન્તને અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગુ પરિભુઞ્જિતબ્બા, યો પરિભુઞ્જેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૨૮૩) વચનતો ચ નિમન્તેત્વા વા પવેદેતુ અનિમન્તેત્વા વા, પઠમગહિતનિમન્તનસ્સ ભિક્ખુનો પઠમનિમન્તનભોજનતો અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ પરસન્તકં ભોજનં પરમ્પરભોજનાપત્તિં કરોતિ. અત્તનો સન્તકં, સઙ્ઘગણતો લદ્ધં વા અગહટ્ઠસન્તકં વટ્ટતિ, નિમન્તનતો પઠમં નિબદ્ધત્તા પન નિચ્ચભત્તાદિ પરસન્તકમ્પિ વટ્ટતિ. ખન્ધકે ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે…પે… યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૨૮૩) વચનં પરસન્તકભોજનવુત્તનિયમનં. તતો હત્થકોવ નો તક્કોતિ આચરિયો.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૧-૩. પટિયાલોકન્તિ પચ્છિમં દેસં. પૂવગણનાયાતિ અતિરિત્તપૂવગણનાયાતિ અત્થો. સચે ‘‘અપાથેય્યાદિઅત્થાય સજ્જિત’’ન્તિ સઞ્ઞાય ગણ્હાતિ, અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ આપત્તિ એવ. અથ ઉગ્ગહિતં ગણ્હાતિ, ન મુચ્ચતિયેવ. અસંવિભાગે પન અનાપત્તિ અકપ્પિયત્તા. અચિત્તકતા પઞ્ઞત્તિજાનનાભાવેનેવ, ન વત્થુજાનનાભાવેનાતિ એકે. ન, માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘પાથેય્યાદિઅત્થાય સજ્જિતભાવજાનન’’ન્તિ અઙ્ગેસુ અવુત્તત્તા. પોરાણગણ્ઠિપદે પનેવં વુત્તં ‘‘એકેન વા અનેકેહિ વા દ્વત્તિપત્તપૂરેસુ ગહિતેસુ તેસં અનારોચનેન વા સયં વા જાનિત્વા યો અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, તસ્સ દુક્કટં. એકતો તીસુ, ચતૂસુ વા પવિટ્ઠેસુ એકેન ચે દ્વેપત્તપૂરા ગહિતા, દુતિયે દ્વે ગણ્હન્તે પઠમો ચે ન નિવારેતિ, પઠમસ્સ પાચિત્તિયં. નિવારેતિ ચે, અનાપત્તિ, દુતિયસ્સેવ દુક્કટ’’ન્તિ. સચે સઞ્ચિચ્ચ ન વદતિ, પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તનયેન પાચિત્તિયં, માતિકાટ્ઠકથાવસેન (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના) દુક્કટં. ‘‘અતિરેકપટિગ્ગહણ’’ન્તિ તત્થ પઞ્ચમં અઙ્ગં વુત્તં, તસ્મા અપ્પટિગ્ગહિતત્તા ન પાચિત્તિયં, કત્તબ્બાકરણતો પન દુક્કટં. અઞ્ઞથા કિરિયાકિરિયં ઇદં આપજ્જતિ, અનિવારણં, અનારોચનં વા છટ્ઠઙ્ગં વત્તબ્બં સિયા. એકનિકાયિકાનં વાતિ એત્થ ‘‘આસન્નવિહારભિક્ખૂ, આસન્નઆસનસાલાગતા વા સચે વિસભાગેહિ આનીતં ન પટિગ્ગણ્હન્તિ, ‘આરામિકાદીનંયેવ વા દાપેન્તી’તિ જાનાતિ, યત્થ પરિભોગં ગચ્છતિ, તત્થ દાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વત્તિપત્તપૂરા’તિ વચનતો પચ્છિઆદીસુ અધિકમ્પિ ગણ્હતો અનાપત્તી’’તિ કેચિ વિનયધરમાનિનો વદન્તિ, તં તેસંયેવ નિસીદતુ, આચરિયા પન ‘‘પચ્છિઆદીસુપિ ઉક્કટ્ઠપત્તસ્સ પમાણવસેન દ્વત્તિપત્તપૂરા ગહેતબ્બા. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદકથા હેસા’’તિ વદન્તિ.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૬. યાવદત્થપવારણાય પવારિતા કિઞ્ચાપિ ‘‘પવારિતા’’ઇચ્ચેવ અધિપ્પેતા અટ્ઠુપ્પત્તિયાવ, અથ ખો પચ્છિમાવ ઇધાધિપ્પેતા.

૨૩૭. ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા અતિરિત્તં નામ હોતિ. ભિક્ખુસ્સ ઇદમ્પિ તે અધિકં, ઇતો અઞ્ઞં ન લચ્છતીતિ કિર અત્થો.

૨૩૮-૯. ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિ એતેનેવ ‘‘ભુત્તાવી’’તિ એતસ્સ સિદ્ધત્તા વિસું અત્થસિદ્ધિ નત્થિ. યદિ અત્થિ, અઙ્ગાનં છક્કત્તદસ્સનન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતન્તિઆદિ પવારણઙ્ગાનં પઞ્ચકત્તદસ્સનં. વરકોતિ યો કોચિ વરકો. ‘‘પવારણં પન જનેતિયેવાતિ વિસું સિત્થં વોદકં કરોન્તિ, પવારણં ન જનેતિ. યાગું વા પિવન્તો પઠમં ઉદકં પિવતિ, વટ્ટતિ. અવસિટ્ઠં હેટ્ઠાસિત્થં પવારણં ન જનેતી’’તિ લિખિતં. ઉપતિસ્સત્થેરો ‘‘જનેતિયેવા’’તિ વદતિ, તં ન ઇચ્છન્તિ આચરિયા. ભજ્જિતપિટ્ઠન્તિ તણ્ડુલચુણ્ણમેવ. ભજ્જિતસત્તુયો પિણ્ડેત્વા કતમોદકો સત્તુમોદકો.

‘‘યાગુસિત્થમત્તાનેવ દ્વે…પે… પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતી’’તિ વુત્તત્તા પરચઙ્કમચ્છાદયો પક્ખિપિત્વા પક્કયાગું પિવન્તો સચે અઞ્ઞં તાદિસંયેવ પટિક્ખિપતિ, પવારણા ન હોતીતિ કિર ધમ્મસિરિત્થેરો. સચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? અસનસઙ્ખાતસ્સ વિપ્પકતભોજનસ્સાભાવતો. ભોજનસાલાયં ભુઞ્જન્તો ચે, અત્તનો અપાપુણનકોટ્ઠાસં અભિહટં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કામં પટિક્ખિપતિ, પત્તે પન આરામિકો આકિરતિ, તતો ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. ઇદઞ્હિ બુદ્ધપ્પટિકુટ્ઠઅનેસનાય ઉપ્પન્નેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. યથા હિ સઙ્ઘતો ઉદ્ધટપિણ્ડં દુસ્સીલો દેતિ, તં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ, એવંસમ્પદમિદં. ‘‘વિસભાગો લજ્જી ચે દેતિ, તં તેન સમ્ભોગં અકત્તુકામતાય પટિક્ખિપતિ, પવારેતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. પરિવેસનાયાતિ ભત્તગ્ગે. ‘‘મંસેન રસં, મંસઞ્ચ રસઞ્ચ મંસરસન્તિ આપજ્જનતો ‘મંસરસ’ન્તિ વુત્તે પટિક્ખેપતો હોતિ, મંસસ્સ રસં મંસરસન્તિ વિગ્ગહો નાધિપ્પેતો’’તિ વુત્તં. મંસકરમ્બકો નામ…પે… વટ્ટતીતિ સુદ્ધયાગુ એવ હોતિ. અપ્પવારણમિસ્સકકરમ્બકોયેવ હોતિ, તસ્મા ન પવારેતિ, તેન વુત્તં પરતો ‘‘ઇદઞ્ચ કરમ્બકેન ન સમાનેતબ્બ’’ન્તિઆદિ, તસ્મા ‘‘તં અભિહરિત્વા કઞ્જિયં ગણ્હથા’તિ વદન્તં પટિક્ખિપતિ, પવારણા ન હોતી’’તિ ચ ‘‘મિસ્સકયાગું ગણ્હથા’તિ અવુત્તત્તા ‘સમ્મિસ્સિતં વિસું કત્વા દેતી’તિ વુત્તત્તા’’તિ ચ વુત્તં, યસ્મા યાગુમિસ્સકન્તિ એત્થ પદદ્વયે પવારણારહસ્સ નામગ્ગહણં નત્થિ, તસ્મા તત્ર ચે યાગુ બહુતરા વા હોતિ સમસમા વા, ન પવારેતિ. કસ્મા? તત્થ અભિહારકપટિક્ખેપકાનં યાગુસઞ્ઞત્તા. યાગુ ચે મન્દા, ભત્તં બહુતરં, પવારેતિ. કસ્મા? તેસં ઉભિન્નમ્પિ તત્થ ભિન્નસઞ્ઞત્તાતિ તક્કો આચરિયસ્સ. ભત્તમિસ્સકે પવારણારહસ્સ નામસ્સ સબ્ભાવતો સબ્બદા પવારેતિ એવ. મિસ્સકે પન વુત્તનયેન કારણં વત્તબ્બં. વિસું કત્વા દેતીતિ યથા ભત્તસિટ્ઠં ન પતતિ, તથા ગાળ્હં હત્થેન પીળેત્વા પરિસ્સાવેત્વા દેતિ.

અકપ્પિયકતન્તિ એત્થ ‘‘કપ્પિયં અકારાપિતેહિ કદલિપ્ફલાદીહિ સદ્ધિં અતિરિત્તં કપ્પિયં કારાપેત્વાપિ તં કદલિપ્ફલાદિં ઠપેત્વા અવસેસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અમિસ્સકરસત્તા પુન તાનિ કપ્પિયં કારાપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ભાજને ઠપેત્વા અતિરિત્તં કારેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. કસ્મા? પુબ્બે તેસુ વિનયકમ્મસ્સ અનારુળ્હત્તા’’તિ વદન્તિ. ‘‘ભુત્તાવિના ચ પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન કત’’ન્તિ વચનતો ભુત્તાવિના અપ્પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન કત્તબ્બન્તિ સિદ્ધં, તસ્મા ‘‘પાતોવ અદ્ધાનં ગચ્છન્તેસુ દ્વીસુ એકો પવારિતો અવુટ્ઠિતો તત્થ નિસીદતિ, સો ઇતરેન પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધં ભિક્ખં અત્તના અભુત્વાપિ ‘અલમેતં સબ્બ’ન્તિ કાતું લભતિ એવા’’તિ વુત્તં, તં સુક્કપક્ખે ‘‘ભુત્તાવિના કતં હોતી’’તિ ઇમિનાવ સિદ્ધં, તસ્મિં પક્ખે અત્તનો સત્તઙ્ગાનિ ન પૂરેન્તિ, કણ્હપક્ખે પટિભાગેન સત્ત વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બં. ભુત્તાવિના અપ્પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન, અવુટ્ઠિતેન વા કતં હોતિ, વટ્ટતિ. ‘‘પવારિતેન આસના અવુટ્ઠિતેનેવા’’તિ ઇમં પન અત્થવિકપ્પં દીપેતું ‘‘સત્તઙ્ગાનિ વુત્તાની’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સો પુન કાતું ન લભતિ પઠમં કતસ્સ પુન તેનેવ કત્તબ્બપ્પસઙ્ગતો. યઞ્ચ અકતં, તં કત્તબ્બન્તિ હિ વુત્તં. અથ સોવ પઠમો પુન કત્તુકામો હોતિ, અઞ્ઞસ્મિં ભાજને પુબ્બે અકતં કાતું લભતિ. દુતિયો પઠમભાજનેપિ કાતું લભતિ. ‘‘યેન અકતં, તેન કાતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં. ઇમમેવત્થં સન્ધાય ‘‘યેન યં પઠમં કપ્પિયં કતં, તમેવ સો પુન કાતું ન લભતિ, અઞ્ઞેન કાતબ્બ’’ન્તિ લિખિતં. તત્થ તન્તિ તં પઠમં કતન્તિ અત્થો. પેસેત્વા કારેતબ્બન્તિ એત્થ અનુપસમ્પન્નો ચે ગતો, તત્રટ્ઠેન એકેન ભિક્ખુના પટિગ્ગાહેત્વા અપરેન કારેતબ્બન્તિ તત્થ એકોવ એવમેવ કાતું ન લભતીતિ. ‘‘યં કિઞ્ચિ ગિલાનં ઉદ્દિસ્સા’તિઆદિવચનતો વિહારાદીસુ ગિલાનસ્સ પાપુણનકોટ્ઠાસમ્પિ ગિલાનાતિરિત્તં નામ, તસ્મા વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. આહારત્થાયાતિ વિકાલે એવાતિ એકે.

૨૪૧. કાયકમ્મં અજ્ઝોહરણતો. વચીકમ્મં વાચાય ‘‘અતિરિત્તં કરોથ ભન્તે’’તિ અકારાપનેનાતિ વેદિતબ્બં.

પઠમપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૪૩. સાધારણમેવાતિ સબ્બપવારણાનં સાધારણં ‘‘યાવત્તકં ઇચ્છસી’’તિ ઇદં.

દુતિયપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૪૭-૯. નટાનં નાટકાનિ નટનાટકાનિ, સીતાહરણાદીનિ. મૂલઞ્ચ તં ખાદનીયઞ્ચાતિ મૂલખાદનીયં. એસ નયો સબ્બત્થ. પિટ્ઠન્તિ ચુણ્ણં. ખારકમૂલન્તિ યૂપસમૂલં. ચચ્ચુમૂલં નેળિયમૂલં. તમ્બકં વચં. તણ્ડુલેય્યકં ચૂળકુહુ. વત્થુલેય્યકં મહાકુહુ. વજકલિ નિકોટ્ઠં. જજ્ઝરી હિરતો.

કોટ્ઠં જરટ્ઠં વુચ્ચતિ. ગણ્ઠિ મુહુકુલમુદુ વિચયત્થ વજમુજુ વદુળવિ.

વજ્જયેતિમે કિંસુકં, હલિદ્દિ. કસેરુકો, કટિબલવન્તિ તસ્સ નામં. અમ્બાટકં અમૂલકં પિઢલ કક્કુલ. મસાલુ કિનળ. આલુવ કળિ તડ્ઢિઅળિ અલસ કટિસ્સલ નમેદતિ મેર. સિગ્ગુ સીરિ કોળ કાલકં નેકળવિ. ખીરવલ્લિકન્દો તુમૂરોરિયો હોતિ. સઙ્ખતો ધોવનમેવ. અયં ‘‘પરિસઙ્ખારો’’તિ લિખિતં. ખીરકાકોલી કિરિકવેળિ. જીવિકં જીવિહિ. ઉસભક ઉમ્મસુવિયિ.

હિન્તાલં કિતિલિ. કુન્તાલ તોહો તિલિસતા પદિકળિરો પટસેવલકળિ. કરમન્દકં કરમ્બ દણ્ડોકિર ઉદકજોતિ કણ્ડકો. ‘‘સિઙ્ઘતકોતિપિ વુચ્ચતી’’તિ લિખિતં. ફગ્ગવ હકિળિ. નત્તમાલન્તિ કરઞ્જિ.

સેલ્લુ લોહોલિયં. કાસમદ્દક કુદુવવલિ અનસિકિન. ઉમ્માદિય મેલેલિદિય. ચીનમુગ્ગો વેનમુત્તિ હુરમુગ્ગ. રાજમાસો માહવિલિતિ. અગ્ગિમન્તો મુઞ્ચિ. સુનિપણ્ણકો તિપિલવનિનાળિકા તિલક. ભૂમિયં જાતલોણીતિ એત્થ લોણીનામસ્સ સાધારણત્તા ‘‘ભૂમિય’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. બ્રહ્મીપત્તં દેમેતેયે પણસા. ‘‘દીપવાસિનો વદન્તી’’તિ સિથિલં કત્વા કસ્મા વુત્તન્તિ ચે? ‘‘ખાદનીયત્થં ફરતીતિ લક્ખણેન અસમાનત્તા’’તિ વુત્તં. પદેલિવિનિતેકિ. સુલસિપણ્ણન્તિ તસાપલિકં.

અગન્ધિકપુપ્ફં કરિસ્સયેતિ ચેકવાદિદપુપ્ફં ચેલેપતિમલં. જીવન્તીપુપ્ફં જીવિતન્દિગમલ. બકુલ મુથુવલ. કુય્યક પુનપુન્નામપુન્નરા, જાતિસુમન. નવમાલિકા ચેહેમલ.

તિન્તિણિક કચિની વિલેયિ. માતુલુઙ્ગ લવનો. પુસ્સફલ સુપુલિ. તિમ્બરૂસક તિગિબ્બેરેહિતિ સુસતુધુત. તિપુસવાતિઙ્ગણ ધુતતિકેણ પટિયિ. ચોચ વરિયિયેલિ. મોચ અતિરેલિ. ગોટ્ઠફલં પૂવફલન્તિ એકે. કોટ્ઠસે કિર અચ્છિવ.

અસમુસ્સિ બિમ્બ ઇતિ કેચિ. કાસ્મરીતિ સેપણ્ણિ. અતિતેમેતિ કરિયમેતિસ્સ. જાતિફલં કતંમેતિ. કટુકફલં તિરિરક.

તરુણફલં કિરિઉપુલુ. પોક્ખરટ્ઠિ કિઞ્ચક્ખટ્ઠિ. સિદ્ધત્થકં સાસપં સેતવણ્ણં. રાજિકં રત્તં હોતિ.

હિઙ્ગું હિઙ્ગુજતુન્તિ સબ્બાપિ હિઙ્ગુવિકતિયો. એત્થ હિઙ્ગુજતુ નામ પત્તસાખા પચિત્વા કાતબ્બા. સાખા પચિત્વા કતા સિપાટિકા. અઞ્ઞેહિ મિસ્સેત્વા કતાતિ કેચિ. તકં કટ્ઠજન્તિ અગ્ગિકેળિનિ. નિકિતિસ્સાકાલેસયો. તિમેર, તકપત્તિ પસાખાપત્તે પચિત્વા કાતબ્બા. ‘‘તકપણ્ણિ સાવતિ એવ કાતબ્બા’’તિ લિખિતં.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૫૩. અપરજ્જુ સન્નિધિ નામ હોતીતિ અત્થો. અજ્જ પટિગ્ગહિતન્તિ ન કેવલં પટિગ્ગહિતમેવ, અથ ખો ઉગ્ગહિતકમ્પિ, તેનેવ અટ્ઠકથાયં ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એવં સન્નિધિકતં યં કિઞ્ચિ યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વા અજ્ઝોહરિતુકામતાય ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણે તાવ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં. યદિ તં પઠમમેવ પટિગ્ગહિતં, ‘‘પટિગ્ગહણે તાવા’’તિ ન વત્તબ્બં, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘અત્તનો કાલે ગહિતં અજ્જ પટિગ્ગહિત’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ.

એત્થાહ – યથા પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ ઉગ્ગહિતકાનિ અનધિપ્પેતાનિ. સત્તાહાતિક્કમે અનાપત્તિ અનજ્ઝોહરણીયત્તા, તથા ઇધાપિ ઉગ્ગહિતકં નાધિપ્પેતન્તિ? એત્થ વુચ્ચતિ – ભેસજ્જસિક્ખાપદે (પારા. ૬૧૮ આદયો) ઉગ્ગહિતકં નાધિપ્પેતન્તિ યુત્તં અત્તનો કાલાતિક્કમનમત્તેન તત્થ આપત્તિપ્પસઙ્ગતો. એત્થ ન યુત્તં અત્તનો કાલાતિક્કમનમત્તેન આપત્તિપ્પસઙ્ગાભાવતો. અજ્ઝોહરણેનેવ હિ એત્થ આપત્તીતિ અધિપ્પાયો, તસ્મા અનુગણ્ઠિપદમતેન અજ્જ ઉગ્ગહેત્વા પુનદિવસે ભુઞ્જન્તો દ્વે આપત્તિયો આપજ્જતિ.

તત્રાયં વિચારણા – અત્તના ભુઞ્જિતુકામો અજ્જ ઉગ્ગહેત્વા પુનદિવસે ભુઞ્જતિ, દ્વે આપત્તિયો આપજ્જતિ. સામણેરાદીનંયેવ અત્થાય ઉગ્ગહેત્વા ગહિતં પુનદિવસે પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જન્તો આપત્તિયા ન કારેતબ્બોતિ. પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – સચે બેલટ્ઠસીસો વિય દુતિયતતિયાદિદિવસત્થાય અજ્જ પટિગ્ગહેત્વા સામણેરાદીનં ગોપનત્થાય દેતિ, તસ્સ પુનદિવસે અજ્ઝોહરણત્થં પટિગ્ગહણે આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સમ્ભવતિ. સયમેવ સચે તં ગોપેત્વા ઠપેતિ, પુનદિવસે પતિતં કચવરં દિસ્વા વિમતિવસેન વા પટિગ્ગણ્હતો પટિગ્ગહણતોવ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સમ્ભવતિ. નો ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, તં દુક્કટં નત્થિ. ‘‘ઇદઞ્હિ ‘એકં પાદં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’તિઆદિ વિયા’’તિ વુત્તં. યો પન એકપ્પહારેનેવ દ્વેપિ પાદે અતિક્કામેતિ, તસ્સ તં થુલ્લચ્ચયં નત્થિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થ પટિગ્ગહિતભાવં અવિજહન્તમેવ સન્નિધિં જનેતીતિ ધમ્મસિરિત્થેરો, તં ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. કપાલેન પીતો પન સ્નેહો અબ્બોહારિકો. કિઞ્ચાપિ ઉણ્હે ઓતાપેન્તસ્સ પગ્ઘરતિ, તથાપિ ‘‘ભેસજ્જસિક્ખાપદે વિયા’’તિ વુત્તં. ઇતરથા કપાલેન પીતા સપ્પિઆદયોપિ સત્તાહાતિક્કમે આપત્તિં જનેય્યુન્તિ. સયં પટિગ્ગહેત્વાતિ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તવિધિયેવ. દુદ્ધોતપત્તકથાપિ એતેન સમેતિ વિય. આહારત્થાયાતિ કાલેપિ લબ્ભતિ. પકતિઆમિસેતિ કપ્પિયામિસે. સામિસેન મુખેન અજ્ઝોહરતો દ્વેતિ ‘‘હિય્યો પટિગ્ગહિતયામકાલિકં અજ્જ પુરેભત્તં સામિસેન મુખેન અજ્ઝોહરતો દ્વે પાચિત્તિયાની’’તિ લિખિતં. અજ્જ પટિગ્ગહિતં યાવકાલિકમ્પિ હિ યામાતિક્કન્તપાનકેન સંસટ્ઠં સન્નિધિં કરોતિ. અકપ્પિયમંસેસુ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયં, સેસમંસે દુક્કટઞ્ચ વડ્ઢતિ.

૨૫૫. સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાયાતિ કાલેપિ દુક્કટમેવ સન્નિધિં અનાપજ્જનતોતિ કેચિ. તદહુ પટિગ્ગહિતં તદહુ પુરેભત્તં વટ્ટતીતિ ચે? ન, પાળિયમ્પિ અટ્ઠકથાયમ્પિ વિસેસસ્સ નત્થિતાય. ભેસજ્જસિક્ખાપદે પુરેભત્તં યથાસુખં પરિભુઞ્જનં વુત્તન્તિ ચે? આહારે સપ્પિઆદિ સઙ્ગહં યાતિ, તેન તગ્ગતિકવસેન વુત્તં, ન ભેસજ્જવસેન વુત્તન્તિ ઉપતિસ્સો.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૫૯. અકપ્પિયસપ્પિનાતિ યેસં મંસં ન કપ્પતિ, તેસં સપ્પિના. ‘‘વસાતેલઞ્હિ ઠપેત્વા અકપ્પિયસપ્પિ નામ નત્થી’’તિ લિખિતં. વિસઙ્કેતન્તિ એત્થ ‘‘સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિપિ ન હોતી’’તિ વુત્તં. કાયિકાનીતિ કાયેન આપજ્જિતબ્બાનિ.

૨૬૧. મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બોતિ સઙ્ઘવસેન પવારિતે ભેસજ્જત્થાય સપ્પિઆદિપઞ્ચકં વિઞ્ઞાપેતિ ચે, તત્થ ‘‘ન ભેસજ્જેન કરણીયેન ભેસજ્જ’’ન્તિ એત્થ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા ‘‘તેન પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં. પાળિમુત્તકેસુ ‘‘ભિક્ખુનીનમ્પિ દુક્કટ’’ન્તિ લિખિતં.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૪-૫. મુખદ્વારન્તિ કણ્ઠનાળિ. ઉચ્ચારણમત્તન્તિ ઉક્ખિપિતબ્બમત્તકં. કસટં છડ્ડેત્વાતિ સમુદાચારવસેન, અછડ્ડિતેપિ ‘‘વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. હત્થપાસાતિક્કમન્તિ દાયકસ્સ. ભિક્ખુસ્સ દેતીતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ. કઞ્જિકન્તિ યં કિઞ્ચિ દ્રવં. પત્તો પટિગ્ગહેતબ્બોતિ ભૂમિયં ઠપિતે અભિહારાભાવતો. ‘‘યથા પઠમતરં પતિતથેવે દોસો નત્થિ, તથા આકિરિત્વા અપનેન્તાનં પતિતથેવેપિ અભિહટત્તા નેવત્થિ દોસો’’તિ લિખિતં. ચરુકેનાતિ ખુદ્દકપિણ્ડેન. જાગરન્તસ્સપીતિ ‘‘અપિ-સદ્દેન સુત્તસ્સપી’’તિ લિખિતં. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. તેહિ કાયસંસગ્ગે કાયપટિબદ્ધેનાપિ તપ્પટિબદ્ધેનાપિ થુલ્લચ્ચયાપત્તિ દસ્સિતા એવાતિ અત્થો. કાયપટિબદ્ધપટિબદ્ધેનાતિ વચનમત્તમેવેતં. ‘‘સત્થકેનાતિ પટિગ્ગહિતકેના’’તિ લિખિતં, તં દુલ્લિખિતં સતિપિ મલે પુન પટિગ્ગહેતબ્બકિચ્ચાભાવતો. કેસઞ્ચિ અત્થાયાતિ અનુપસમ્પન્નાનં અત્થાય. ‘‘સામણેરસ્સ હત્થં ફુટ્ઠમત્તમેવ તં પરિચ્ચત્ત’’ન્તિ લિખિતં.

પટિગ્ગહણુપગભારં નામ મજ્ઝિમપુરિસેન ઉક્ખિપિતબ્બકં. મૂલપટિગ્ગહણમેવ વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘મચ્છિકવારણત્થન્તિ વુત્તત્તા ‘અભુઞ્જનત્થાયાપિ પટિગ્ગહેત્વા ગહિતે વટ્ટતી’’’તિ યે વદન્તિ, તે વત્તબ્બા ‘‘સીસમક્ખનતેલં પટિગ્ગહેત્વા ‘ઇદં સીસમક્ખન’ન્તિ અનાભોગેનેવ સત્તાહં અતિક્કામેન્તસ્સ કિં નિસ્સગ્ગિયં ભવેય્યા’’તિઆદિ, સુત્તાધિપ્પાયો પન એવં ગહેતબ્બો ‘‘મચ્છિકવારણત્થં બીજન્તસ્સ તસ્મિં લગ્ગરજાદિમ્હિ પત્તે પતિતે સુખં પરિભુઞ્જિતું સક્કા’તિ સઞ્ઞાય પુબ્બે પટિગ્ગહિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પરિવત્તનકથાયં ‘‘અમ્હાકં તણ્ડુલેસુ ખીણેસુ એતેહિ અમ્હાકં હત્થગતેહિ સામણેરસન્તકેહિપિ સક્કા પતિટ્ઠપેતુ’ન્તિ ભિક્ખૂનં ચિત્તુપ્પાદો ચે સમ્ભવતિ, ‘પરિવત્તનં સાત્થક’ન્તિ ઉપતિસ્સત્થેરો’’તિ વુત્તં. યદિ એવં સુદ્ધચિત્તાનં નિરત્થકન્તિ આપન્નમેવ, તથા ‘‘પણ્ડિતો એસ સામણેરો પત્તપરિવત્તનં કત્વા દસ્સતિ, મયમેવ ચ ઇમસ્સ વિસ્સાસેન વા યાચિત્વા વા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ચિત્તે સતિ ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ કતેપિ પરિવત્તનેતિ ચ આપન્નં, કિં બહુના. નિરપેક્ખેહેવ ગણ્હિતબ્બં, ન સાપેક્ખેહીતિ દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ આચરિયો. અયમેવત્થો ‘‘સચે પન સક્કોતિ વિતક્કં સોધેતું, તતો લદ્ધં ખાદિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વચનેન સિદ્ધોવ. આધારકે પત્તો ઠપિતો હોતિ યથાપટિગ્ગહિતભાવે નિરાલયો. સમુદ્દોદકેન અપ્પટિગ્ગહિતકેન. મેણ્ડકસ્સ ખીરં ખીરત્તાવ વટ્ટતિ. ‘‘અત્તનો પન ખીરં મુખેનેવ પિવન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દસ્સેતું વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સરીરનિસ્સિતમહાભૂતાનિ હિ ઇધાધિપ્પેતાની’’તિ લિખિતં, તદુભયમ્પિ ‘‘કપ્પિયમંસખીરં વા’’તિઆદિના નયેન વિરુજ્ઝતિ.

અપિચ ‘‘અપ્પટિગ્ગહિતભાજને અઞ્ઞભિક્ખુસન્તકે અત્તનો પિણ્ડપાતં પક્ખિપતિ, ‘તં થોક’ન્તિ વા અઞ્ઞેન વા કારણેન વદતિ, તં સબ્બેસં ન કપ્પતિ. કસ્મા? વિનયદુક્કટત્તા. અત્તના પટિગ્ગહેત્વા પક્ખિપિતબ્બં વિનયવિધિં અકત્વા દુક્કટન્તિ અધિપ્પાયો. એવં તાદિસં કિમત્થં ન ભુઞ્જતીતિ? અટ્ઠકથાયં ‘ઉગ્ગહિતકો હોતી’તિ વુત્તત્તા. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં ભૂમિયં વા ભાજને વા ફલં વા યં કિઞ્ચિ આમિસં વા યાવજીવિકમ્પિ અપ્પટિગ્ગહિતકં અજાનન્તો આમસતિ, ન વટ્ટતિ, ઉગ્ગહિતકં હોતી’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં, તસ્મા ઇમસ્સ મતેન ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ સચે પત્તે અપ્પટિગ્ગહિતે પિણ્ડં ઠપેતિ, તં અકપ્પિયં ઉગ્ગહિતકન્તિ સિદ્ધં. અયમેવત્થો ‘‘સચે અત્તનો વા ભિક્ખૂનં વા યાગુપચનકભાજને…પે… નિરામિસં કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વચનેન સંસન્દિત્વા કથેતબ્બો. ‘‘કપ્પિયમંસખીરં વા’’તિ પસઙ્ગવસેન વુત્તં. દધિ ચે પટિલદ્ધં, તઞ્ચ અધિપ્પેતન્તિ કેચિ.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.