૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫-૬. સબ્બમેતં પદસો ધમ્મો નામાતિ એત્થ ધમ્મો નામ બુદ્ધભાસિતોતિ એવં સમ્બન્ધો. અક્ખરસમૂહોતિ અસમત્તપદે. પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતં બુદ્ધભાસિતે એવ. અનુપાસકગહટ્ઠેહિ ભાસિતો ઇસિભાસિતાદિસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. કત્થચિ પોત્થકે ‘‘દેવતાભાસિતો’’તિ પદં નત્થિ, યત્થ અત્થિ, સા પાળિ. ગાથાબન્ધેપિ ચ એસ નયોતિ એકમેવ અક્ખરં વત્વા ઠાનં લબ્ભતિ એવ. ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિસુત્તં ભણાપિયમાનો એકારં વત્વા તિટ્ઠતિ ચે, અન્વક્ખરેન પાચિત્તિયં, અપરિપુણ્ણપદં વત્વા ઠિતે અનુબ્યઞ્જનેન. પદેસુ એકં પઠમપદં વિરુજ્ઝતિ ચે, અનુપદેન પાચિત્તિયં. અટ્ઠકથાનિસ્સિતોતિ અટ્ઠકથાનિસ્સિતવસેન ઠિતો. પુબ્બે પકતિભાસાય વુત્તં અટ્ઠકથં સન્ધાય. પાળિનિસ્સિતોતિ પાળિયં એવાગતો. મગ્ગકથાદીનિપિ પકરણાનિ.

૪૮. ઉપચારન્તિ દ્વાદસહત્થં. ‘‘ઓપાતેતીતિ એકતો ભણતિ સમાગચ્છતી’’તિ લિખિતં. કિઞ્ચાપિ અપલાલદમનમ્પિ સીલુપદેસોપિ ભગવતો કાલે ઉપ્પન્નો, અથ ખો તેસુ યં યં બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તં, તં તદેવ આપત્તિવત્થુ હોતીતિ વિઞ્ઞાપનત્થં મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘વદન્તી’’તિ વચનેહિ સિથિલં કતં. બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તસ્સ બહુલતાય તબ્બહુલનયેન તેસુ આપત્તિ વુત્તા, તસ્મા મહાપચ્ચરિયં તસ્સાધિપ્પાયો પકાસિતોતિ અત્થો. ‘‘સબ્બેસમેવ વચનન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. સચે આચરિયો ઠિતો નિસિન્નાનં પાઠં દેતિ, ‘‘ન ઠિતો નિસિન્નસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ વુત્તાપત્તિં નાપજ્જતીતિ એકે. તેસમ્પિ પાઠદાનં ધમ્મદેસનતો ન અઞ્ઞન્તિ તં ન યુત્તં, છત્તપાણિકાદીનં પાઠદાનેન અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો, આપત્તિભાવો ચ સિદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઉભો અત્થં ન જાનન્તિ, ઉભો ધમ્મં ન પસ્સરે;

યો ચાયં મન્તં વાચેતિ, યો ચાધમ્મેનધીયતી’’તિ. (પાચિ. ૬૪૭);

એત્થ અધીયતીતિ અત્થો, તસ્મા પાઠદાનમ્પિ ધમ્મદેસનાવ. સેખિયટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૩૪) ‘‘ધમ્મપરિચ્છેદો પનેત્થ પદસોધમ્મે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા અયમેવ ધમ્મો સબ્બત્થ ધમ્મપટિસંયુત્તસિક્ખાપદેસુ વેદિતબ્બો. યદિ એવં સઙ્ખારભાસાદિવસેન ચિત્તધમ્મં દેસેન્તસ્સ સેખિયવસેન અનાપત્તિ સિયા, તતો છપકજાતકવિરોધો. તત્થ મન્તાનં બાહિરગન્થત્તાતિ ચે? ન, તદધિપ્પાયાજાનનતો. અયઞ્હિ તત્થ અધિપ્પાયો ‘‘બાહિરકગન્થસઙ્ખાતમ્પિ મન્તં ઉચ્ચે આસને નિસિન્નસ્સ વાચેતું મે ભિક્ખવે અમનાપં, પગેવ ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ. ‘‘તદાપિ મે, ભિક્ખવે, અમનાપં નીચે આસને નિસીદિત્વા ઉચ્ચે આસને નિસિન્નસ્સ મન્તં વાચેતું, કિમઙ્ગં પન એતરહિ…પે… ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૪૭) હિ અયં પાળિ યથાવુત્તમેવ અધિપ્પાયં દીપેતિ, ન અઞ્ઞં. તેનેવ ‘‘મન્તં વાચેતું ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ વચનભેદો કતો. અઞ્ઞથા ઉભયત્થ ‘‘ધમ્મં દેસેતુ’’મિચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ.

મયા સદ્ધિં મા વદાતિઆદિમ્હિ પન અનુગણ્ઠિપદે એવં વુત્તો ‘‘સચે ભિક્ખુ સામણેરેન સદ્ધિં વત્તુકામો, તથા સામણેરોપિ ભિક્ખુના સદ્ધિં વત્તુકામો સહસા ઓપાતેતિ, ‘યેભુય્યેન પગુણં ગન્થં ભણન્તં ઓપાતેતી’’તિઆદીસુ વિય અનાપત્તિ, ન હિ એત્તાવતા ભિક્ખુ સામણેરસ્સ ઉદ્દિસતિ નામ હોતિ. યસ્મા મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, તસ્માપિ યુત્તમેવેતં. સચે તત્થ વિચારેત્વા પટિક્ખિત્તં સિયા આપત્તિ, કિરિયાકિરિયઞ્ચ નાપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા ચિત્તેન એકતો વત્તુકામો, અથ ખો નં ‘એકતો મા વદા’તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ એકતો વદન્તો આપજ્જતિ. અવત્તુકામસ્સ સહસા વિરજ્ઝિત્વા એકતો વદન્તસ્સ અનાપત્તિ, તેન વુત્તં ‘મયા સદ્ધિં મા વદાતિ વુત્તો યદિ વદતિ, અનાપત્તી’તિ. તથાપિ આચરિયાનં મતિમનુવત્તન્તેન એવરૂપેસુ ઠાનેસુ યથાવુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, નત્થિભાવતોયેવ આપત્તિ. સચે તત્થ અનાપત્તિઅવચનં ન સમ્ભવતિ અયમટ્ઠાનત્તા’’તિ.

તત્રાયં વિચારણા – ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો યદિ વદતિ, ભિક્ખુનો અનાપત્તીતિ યુત્તમેતં ભિક્ખુનો વત્તુકામતાયાભાવતો, ભાવેપિ સજ્ઝાયકરણાદીસુ તીસુ અનાપત્તિતો ચ. અથ સામણેરેન બ્યત્તતાય ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો ભિક્ખુ અબ્યત્તતાય વદતિ, આપત્તિ એવ વત્તુકામતાસબ્ભાવતો. સહસા ચે વદતિ, અનાપત્તિ તદભાવતો. સચે ભિક્ખુ એવં ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં સયં વદતિ, આપત્તિ એવ. ન હિ એતં સિક્ખાપદં કિરિયાકિરિયં. યદિ એતં સિક્ખાપદં કિરિયાકિરિયં ભવેય્ય, યુત્તં. તત્થ અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિયં ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તં સિયા. ન હિ સામણેરસ્સ કિરિયા ઇધ પમાણન્તિ, ઇમસ્મિં પન અધિપ્પાયે વુત્તે અતિયુત્તંવાતિ અત્થો. અક્ખરત્થો બ્યઞ્જનત્થો. કિઞ્ચાપિ ‘‘યઞ્ચ પદં યઞ્ચ અનુપદં યઞ્ચ અન્વક્ખરં યઞ્ચ અનુબ્યઞ્જનં, સબ્બમેતં પદસોધમ્મો નામા’’તિ વુત્તં, તથાપિ ‘‘પદેન વાચેતિ, પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, અક્ખરાય વાચેતિ, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇદમેવ દ્વયં યોજિતં, તં કસ્માતિ ચે? પદેન અનુપદઅનુબ્યઞ્જનાનં સઙ્ગહિતત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુપદન્તિ દુતિયપાદો. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જન’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫), તસ્મા અનુપદેકદેસમત્તમેવ અનુબ્યઞ્જનન્તિ સિદ્ધં. ‘‘અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદ’’ન્તિ ચ વુત્તત્તા પદમત્તમેવ વત્તબ્બં તેન અનુપદાદિત્તયગ્ગહણતોતિ ચે? ન વત્તબ્બં વચનવિસેસતો. પદેન વાચેન્તો હિ પદે વા અનુપદે વા અનુબ્યઞ્જને વા આપત્તિં આપજ્જતિ. ન અક્ખરેન. અક્ખરેન વાચેન્તો પન પદાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં આપજ્જતિ. ન હિ ‘‘વરો વરઞ્ઞૂ વરદો વરાહરો’’તિઆદિમ્હિ પઠમં વ-કારં વાચેન્તો દુતિયાદિવ-કારે ઓપાતેતિ, પઠમં રો-કારં વાચેન્તો દુતિયરો-કારે ઓપાતેતિ, પઠમં ર-કારં વાચેન્તો દુતિયર-કારે ઓપાતેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ સમ્ભવતિ. અનુબ્યઞ્જનાનુલોમતો સમ્ભવતિ એવાતિ ચે? ન, ‘‘પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા. ઇદઞ્હિ વચનં એકસ્મિં પદે એકા આપત્તીતિ દીપેતિ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો રૂતિ ઓપાતેતી’’તિ વચનતો સકલં પાદં વાચેન્તસ્સ પઠમઅક્ખરમત્તે એકતો વુત્તે આપત્તીતિ સિદ્ધન્તિ ચે? ન, ‘‘અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા, તસ્મા રૂતિ ઓપાતેતીતિ વત્તું અસમ્ભવતો રૂ-કારસ્સ યથાવુત્તધમ્મપરિયાપન્નભાવસિદ્ધિતો તં અવત્વા કેવલં અક્ખરાય વાચેન્તસ્સ યથાવુત્તધમ્મપરિયાપન્નઅક્ખરભાવદસ્સનત્થં ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો’’તિ વુત્તં, વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વા અનુબ્યઞ્જને વેદનાવચનં વિયાતિ વેદિતબ્બં.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.