૨. દુતિયપારાજિકં

ધનિયવત્થુવણ્ણના

૮૪. દુતિયે રાજૂહિ એવ પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘રાજગહ’’ન્તિ લદ્ધનામકે સમીપત્થેન, અધિકરણત્થેન ચ પટિલદ્ધભુમ્મવિભત્તિકે ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે ચતૂહિ વિહારેહિ વિહરન્તોતિ અધિપ્પાયો. તસ્સ ‘‘વસ્સં ઉપગચ્છિંસૂ’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તયો એવ હિ ઞત્તિં ઠપેત્વા ગણકમ્મં કરોન્તિ, ન તતો ઊના અધિકા વા અકિરિયત્તા. તત્થ વિનયપરિયાયેન સઙ્ઘગણપુગ્ગલકમ્મકોસલ્લત્થં ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં – અત્થિ સઙ્ઘકમ્મં સઙ્ઘો એવ કરોતિ, ન ગણો ન પુગ્ગલો, તં અપલોકનકમ્મસ્સ કમ્મલક્ખણેકદેસં ઠપેત્વા ઇતરં ચતુબ્બિધમ્પિ કમ્મં વેદિતબ્બં. અત્થિ સઙ્ઘકમ્મં સઙ્ઘો ચ કરોતિ, ગણો ચ કરોતિ, પુગ્ગલો ચ કરોતિ. કિઞ્ચાતિ? યં પુબ્બે ઠપિતં. વુત્તઞ્હેતં પરિવારટ્ઠકથાયં ‘‘યસ્મિં વિહારે દ્વે તયો જના વસન્તિ, તેહિ નિસીદિત્વા કતમ્પિ સઙ્ઘેન કતસદિસમેવ. યસ્મિં પન વિહારે એકો ભિક્ખુ હોતિ, તેન ભિક્ખુના ઉપોસથદિવસે પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચં કત્વા નિસિન્નેન કતમ્પિ કતિકવત્તં સઙ્ઘેન કતસદિસમેવ હોતી’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬). પુનપિ વુત્તં ‘‘એકભિક્ખુકે પન વિહારે એકેન સાવિતેપિ પુરિમકતિકા પટિપ્પસ્સમ્ભતિ એવા’’તિ. અત્થિ ગણકમ્મં સઙ્ઘો કરોતિ, ગણો કરોતિ, પુગ્ગલો કરોતિ, તં તયો પારિસુદ્ધિઉપોસથા અઞ્ઞેસં સન્તિકે કરીયન્તિ, તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. અત્થિ ગણકમ્મં ગણોવ કરોતિ, ન સઙ્ઘો ન પુગ્ગલો, તં પારિસુદ્ધિઉપોસથો અઞ્ઞમઞ્ઞં આરોચનવસેન કરીયતિ, તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. અત્થિ પુગ્ગલકમ્મં પુગ્ગલોવ કરોતિ, ન સઙ્ઘો ન ગણો, તં અધિટ્ઠાનુપોસથવસેન વેદિતબ્બં. અત્થિ ગણકમ્મં એકચ્ચોવ ગણો કરોતિ, એકચ્ચો ન કરોતિ, તત્થ અઞત્તિકં દ્વે એવ કરોન્તિ, ન તયો. સઞત્તિકં તયોવ કરોન્તિ, ન તતો ઊના અધિકા વા, તેન વુત્તં ‘‘તયો એવ હિ ઞત્તિં ઠપેત્વા ગણકમ્મં કરોન્તિ, ન તતો ઊના અધિકા વા અકિરિયત્તા’’તિ. તસ્મા તયોવ વિનયપરિયાયેન સમ્પહુલા, ન તતો ઉદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘કિઞ્ચાપિ કમ્મલક્ખણં તયોવ કરોન્તિ, અથ ખો તેહિ કતં સઙ્ઘેન કતસદિસન્તિ વુત્તત્તા એકેન પરિયાયેન તયો જના વિનયપરિયાયેનપિ સઙ્ઘો’’તિ વુત્તં, ઇદં સબ્બમ્પિ વિનયકમ્મં ઉપાદાય વુત્તં, લાભં પન ઉપાદાય અન્તમસો એકોપિ અનુપસમ્પન્નોપિ ‘‘સઙ્ઘો’’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ કિર. પવારણાદિવસસ્સ અરુણુગ્ગમનસમનન્તરમેવ ‘‘વુત્થગસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ઉક્કંસનયેન ‘‘પાટિપદદિવસતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં, તેનેવ ‘‘મહાપવારણાય પવારિતા’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા અન્તરાયેન અપવારિતા ‘‘વુત્થવસ્સા’’તિ ન વુચ્ચન્તીતિ આપજ્જતિ. થમ્ભાદિ કટ્ઠકમ્મન્તિ વેદિતબ્બં. કેચિ તનુકં દારુત્થમ્ભં અન્તોકત્વા મત્તિકામયં થમ્ભં કરોન્તિ, અયં પન તથા ન અકાસિ, તેન વુત્તં ‘‘સબ્બમત્તિકામયં કુટિકં કરિત્વા’’તિ. તેલમિસ્સાય તમ્બમત્તિકાય.

૮૫. ‘‘મા પચ્છિમા જનતા પાણેસુ પાતબ્યતં આપજ્જી’’તિ ઇમિના અનુદ્દેસસિક્ખાપદેન યત્થ ઇટ્ઠકપચન પત્તપચન કુટિકરણ વિહારકારાપન નવકમ્મકરણ ખણ્ડફુલ્લપટિસઙ્ખરણ વિહારસમ્મજ્જન પટગ્ગિદાન કૂપપોક્ખરણીખણાપનાદીસુ પાતબ્યતં જાનન્તેન ભિક્ખુના કપ્પિયવચનમ્પિ ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ, તેનેવ પરિયાયં અવત્વા તેસં સિક્ખાપદાનં અનાપત્તિવારેસુ ‘‘અનાપત્તિ અસતિયા અજાનન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. ‘‘અન્તરાપત્તિસિક્ખાપદ’’ન્તિપિ એતસ્સ નામમેવ. ‘‘ગચ્છથેતં, ભિક્ખવે, કુટિકં ભિન્દથા’’તિ ઇમિના કતં લભિત્વા તત્થ વસન્તાનમ્પિ દુક્કટમેવાતિ ચ સિદ્ધં. અઞ્ઞથા હિ ભગવા ન ભિન્દાપેય્ય. એસ નયો ભેદનકં છેદનકં ઉદ્દાલનકન્તિ એત્થાપિ, આપત્તિભેદાવ. તતો એવ હિ ભેદનકસિક્ખાપદાદીસુ વિય ‘‘અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ન વુત્તં, તથા અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોતિ, ચેતિયાદીનં અત્થાય કરોતિ, દુક્કટમેવાતિ ચ સિદ્ધં, અઞ્ઞથા કુટિકારસિક્ખાપદાદીસુ વિય ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાય વાસાગારં ઠપેત્વા સબ્બત્થ, અનાપત્તી’’તિ નયમેવ વદેય્ય, ન ભિન્દાપેય્ય. સબ્બમત્તિકામયભાવં પન મોચેત્વા કટ્ઠપાસાણાદિમિસ્સં કત્વા પરિભુઞ્જતિ, અનાપત્તિ. તથા હિ છેદનકસિક્ખાપદાદીસુ ભગવતા નયો દિન્નો ‘‘અઞ્ઞેન કતં પમાણાતિક્કન્તં પટિલભિત્વા છિન્દિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિઆદીસુ. કેચિ પન ‘‘વયકમ્મમ્પીતિ એતેન મૂલં દત્વા કારાપિતમ્પિ અત્થિ, તેન તં અઞ્ઞેન કતમ્પિ ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. કસ્મા? સમ્ભારે કિણિત્વા સયમેવ કરોન્તસ્સાપિ વયકમ્મસમ્ભવતો. કિં વા પાળિલેસે સતિ અટ્ઠકથાલેસનયો. ઇટ્ઠકાહિ ગિઞ્જકાવસથસઙ્ખેપેન કતા વટ્ટતીતિ એત્થ પકતિઇટ્ઠકાહિ ચિનિત્વા કત્તબ્બાવસથો ગિઞ્જકાવસથો નામ. સા હિ ‘‘મત્તિકામયા’’તિ ન વુચ્ચતિ, ‘‘ઇટ્ઠકકુટિકા’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, તસ્મા થુસગોમયતિણપલાલમિસ્સા મત્તિકામયાપિ અપક્કિટ્ઠકમયાપિ ‘‘સબ્બમત્તિકામયા’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ નો ખન્તીતિ આચરિયો, ભસ્માદયો હિ મત્તિકાય દળ્હિભાવત્થમેવ આદીયન્તિ, અપક્કિટ્ઠકમયાપિ ગિઞ્જકાવસથસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, ન ચ આયસ્મા ધનિયો એકપ્પહારેનેવ કુમ્ભકારો વિય કુમ્ભં તં કુટિકં નિટ્ઠાપેસિ, અનુક્કમેન પન સુક્ખાપેત્વા સુક્ખાપેત્વા મત્તિકાપિણ્ડેહિ ચિનિત્વા નિટ્ઠાપેસિ, અપક્કિટ્ઠકમયા કુટિ વિય સબ્બમત્તિકામયા કુટિ એકાબદ્ધા હોતિ, ન તથા પક્કિટ્ઠકમયા, તસ્મા સા કપ્પતીતિ એકે. સબ્બમત્તિકામયાય કુટિયા બહિ ચે તિણકુટિકાદિં કત્વા અન્તો વસતિ, દુક્કટમેવ. સચે તત્થ તત્થ છિદ્દં કત્વા બન્ધિત્વા એકાબદ્ધં કરોતિ, વટ્ટતિ. અન્તો ચે તિણકુટિકાદિં કત્વા અન્તો વસતિ, વટ્ટતિ. કારકો એવ ચે વસતિ, કરણપચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જતિ, ન વસનપચ્ચયા. સચે અન્તો વા બહિ વા ઉભયત્થ વા સુધાય લિમ્પતિ, વટ્ટતિ. યસ્મા સબ્બમત્તિકામયા કુટિ સુકરા ભિન્દિતું, તસ્મા તત્થ ઠપિતં પત્તચીવરાદિ અગુત્તં હોતિ, ચોરાદીહિ અવહરિતું સક્કા, તેન વુત્તં ‘‘પત્તચીવરગુત્તત્થાયા’’તિ.

પાળિમુત્તકવિનિચ્છયવણ્ણના

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચાવચે પત્તે ધારેન્તિ, ઉચ્ચાવચાનિ પત્તમણ્ડલાનિ ધારેન્તી’’તિ (ચુળવ. ૨૫૩) એવમાદીનિ વત્થૂનિ નિસ્સાય ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચા પત્તા ધારેતબ્બા, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના નયેન અકપ્પિયપરિક્ખારેસુ ચ દુક્કટં પઞ્ઞત્તં. કસ્મા? તદનુલોમત્તા. યત્થાપિ ન પઞ્ઞત્તં, તત્થ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાવચાનિ છત્તાનિ ધારેતબ્બાનિ, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૬૯-૨૭૦) નયેન દુક્કટં સમ્ભવતિ, તસ્મા ‘‘તત્રાયં પાળિમુત્તકો’’તિ આરભિત્વા સબ્બપરિક્ખારેસુ વણ્ણમટ્ઠં, સવિકારં વા કરોન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટન્તિ દીપેન્તેન ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થાહ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઠપેત્વા પહરણિં સબ્બં લોહભણ્ડં, ઠપેત્વા આસન્દિં પલ્લઙ્કં દારુપત્તં દારુપાદુકં સબ્બં દારુભણ્ડં, ઠપેત્વા કતકઞ્ચ કુમ્ભકારિકઞ્ચ સબ્બં મત્તિકાભણ્ડ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૯૩) વુત્તત્તા યથાઠપિતં વજ્જેત્વા ઇતરં સબ્બં વણ્ણમટ્ઠમ્પિ સવિકારમ્પિ અવિસેસેન વટ્ટતીતિ? વુચ્ચતે – તં ન યુત્તં યથાદસ્સિતપાળિવિરોધતો, તસ્મા ‘‘ઠપેત્વા પહરણિ’’ન્તિ એવં જાતિવસેન અયં પાળિ પવત્તા, યથાદસ્સિતા પાળિ વણ્ણમટ્ઠાદિવિકારપટિસેધનવસેન પવત્તાતિ એવં ઉભયમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા યથાવુત્તમેવ. આરગ્ગેન નિખાદનગ્ગેન, ‘‘આરગ્ગેરિવ સાસપો’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૫૮; ધ. પ. ૪૦૧; સુ. નિ. ૬૩૦) એત્થ વુત્તનયતો આરગ્ગેન.

પટ્ટમુખે વાતિ પટ્ટકોટિયં. પરિયન્તેતિ ચીવરપરિયન્તે. વેણિઉહુમુનિયુપેઞ્ઞામ. અગ્ઘિયન્તિ ચેતિયં. ગયમુગ્ગરન્તિ તુલાદણ્ડસણ્ઠાનં, ગયા સીસે સૂચિકા હોતિ, મુખપત્તા લદ્રા. ઉક્કિરન્તિ નીહરન્તિ કરોન્તિ ઠપેન્તિ. કોણસુત્તપિળકા નામ ગણ્ઠિકપટ્ટાદિકોણેસુ સુત્તમયપિળકા. યં એત્થ ચીવરં વા પત્તો વા ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તો, તત્થ અધિટ્ઠાનં રુહતિ, વિકપ્પનાપિ રુહતીતિ વેદિતબ્બં. દેડ્ડુભોતિ ઉદકસપ્પો. અચ્છીતિ કુઞ્જરક્ખિ. ગોમુત્તકન્તિ ગોમુત્તસણ્ઠાના રાજિયો. કુઞ્ચિકાય સેનાસનપરિક્ખારત્તા સુવણ્ણરૂપિયમયાપિ વટ્ટતીતિ છાયા દિસ્સતિ, ‘‘કુઞ્ચિકાય વણ્ણમટ્ઠકમ્મં ન વટ્ટતી’’તિ વચનતો અઞ્ઞે કપ્પિયલોહાદિમયાવ કુઞ્ચિકા કપ્પન્તિ પરિહરણીયપરિક્ખારત્તા. આરકણ્ટકો પોત્થકાદિકરણસત્થકજાતિ. ‘‘આમણ્ડકસારકો આમલકફલમયો’’તિ વદન્તિ. તાલપણ્ણબીજનીઆદીસુ ‘‘વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ તાનિ કુઞ્ચિકા વિય પરિહરણીયાનિ, અથ ખો ‘‘ઉચ્ચાવચાનિ ન ધારેતબ્બાની’’તિ પટિક્ખેપાભાવતો વુત્તં. કેવલઞ્હિ તાનિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિધૂપનઞ્ચ તાલવણ્ટઞ્ચા’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૬૯) વુત્તાનિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘તેલભાજનેસુ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતીતિ સેનાસનપરિક્ખારત્તા’’તિ વુત્તં. રાજવલ્લભાતિ રાજકુલૂપકા. સીમાતિ ઇધાધિપ્પેતા ભૂમિ, બદ્ધસીમા ચ. ‘‘યેસં સન્તકા તેસં સીમા, તત્થ પરેહિ ન કત્તબ્બ’’ન્તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘ભૂમિ ચ સીમા ચ યેસં સન્તકા, તેહિ એવ વારેતબ્બા. યેસં પન અઞ્ઞેસં ભૂમિયં સીમા કતા, તે વારેતું ન ઇસ્સરા’’તિ વદન્તિ. ‘‘સઙ્ઘભેદાદીનં કારણત્તા ‘મા કરોથા’તિ પટિસેધેતબ્બા એવા’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં કિર.

૮૬-૭. દારુકુટિકં કાતું, કત્તુન્તિ ચ અત્થિ. ખણ્ડાખણ્ડિકન્તિ ફલાફલં વિય દટ્ઠબ્બં. આણાપેહીતિ વચનં અનિટ્ઠે એવ વુચ્ચતીતિ કત્વા બન્ધં આણાપેસિ. ઇસ્સરિયમત્તાયાતિ સમિદ્ધિયં મત્તાસદ્દોતિ ઞાપેતિ.

૮૮. ‘‘એવરૂપં વાચં ભાસિત્વા’’તિ ચ પાઠો. લોમેન ત્વં મુત્તો, મા પુનપિ એવરૂપમકાસીતિ ઇદં કિં બ્યાપાદદીપકં, દારૂસુપિ લોભક્ખન્ધદીપકં વચનં સોતાપન્નસ્સ સતો તસ્સ રાજસ્સ પતિરૂપં. નનુ નામ ‘‘પુબ્બે કતં સુકતં ભન્તે, વદેય્યાથ પુનપિ યેનત્થો’’તિ પવારેત્વા અતીવ પીતિપામોજ્જં ઉપ્પાદેતબ્બં તેન સિયાતિ? સચ્ચમેતં સોતાપન્નત્તા અતીવ બુદ્ધમામકો ધમ્મમામકો સઙ્ઘમામકો ચ, તસ્મા ભિક્ખૂનં અકપ્પિયં અસહન્તો, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા ચ ઓકાસં કત્તુકામો ‘‘સુપયુત્તાનિ મે દારૂની’’તિ તુટ્ઠચિત્તોપિ એવમાહાતિ વેદિતબ્બં. ઇમેહિ નામ એવરૂપે ઠાને. ‘‘આગતપદાનુરૂપેનાતિ અઞ્ઞેહિ વા પદેહિ, ઇતો થોકતરેહિ વા આગતકાલે તદનુરૂપા યોજના કાતબ્બા’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘ન કેવલં ઇમસ્મિંયેવ સિક્ખાપદે, અઞ્ઞેસુપિ આગચ્છન્તિ, તસ્મા તત્થ તત્થ આગતપદાનુરૂપેન યોજના વેદિતબ્બા’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ઉજ્ઝાયનત્થો અદિન્નસ્સાદિન્નત્તાવ, તે ઉજ્ઝાયિંસુ.

રુદ્રદામકો નામ રુદ્રદામકાદીહિ ઉપ્પાદિતો. બારાણસિનગરાદીસુ તેહિ તેહિ રાજૂહિ પોરાણસત્થાનુરૂપં લક્ખણસમ્પન્ના ઉપ્પાદિતા નીલકહાપણા. તેસં કિર તિભાગં અગ્ઘતિ રુદ્રદામકો, તસ્મા તસ્સ પાદો થુલ્લચ્ચયવત્થુ હોતિ. માસકો પન ઇધ અપ્પમાણં. કહાપણો કિઞ્ચિકાલે ઊનવીસતિમાસકો હોતિ, કિઞ્ચિ કાલે અતિરેકવીસતિમાસકો. તસ્મા તસ્સ કહાપણસ્સ ચતુત્થભાગો પઞ્ચમાસકો વિય અતિરેકપઞ્ચમાસકો વા ઊનપઞ્ચમાસકો વા પાદોતિ વેદિતબ્બં. ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનત્થં ‘‘તદા રાજગહે વીસતિમાસકો કહાપણો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રજતમયો સુવણ્ણમયો તમ્બમયો ચ કહાપણો હોતિ. સુવણ્ણભૂમિયં વિય પાદોપિ યત્થ તમ્બમયોવ કતો હોતિ, તત્થ સોવ પાદોતિ આચરિયો. યસ્મા પાદો એકનીલકહાપણગ્ઘનકો, તસ્મા તસ્સ પાદસ્સ ચતુત્થભાગોવ સિયા પાદોતિ એકે. ઇદં ન યુજ્જતિ. યો ચ તત્થ પાદારહો ભણ્ડો, તસ્સ ચતુત્થભાગસ્સેવ પારાજિકવત્થુભાવપ્પસઙ્ગતો. યદિ પાદારહં ભણ્ડં પારાજિકવત્થુ, સિદ્ધં ‘‘સોવ પાદો પચ્છિમં પારાજિકવત્થૂ’’તિ. ન હિ સબ્બત્થ ભણ્ડં ગહેત્વા નીલકહાપણગ્ઘેન અગ્ઘાપેન્તિ. યસ્મા તસ્સ તસ્સેવ કહાપણગ્ઘેન અગ્ઘાપેન્તિ, તસ્મા તસ્સ તસ્સ જનપદસ્સ પાદોવ પાદોતિ તદગ્ઘનકમેવ પાદગ્ઘનકન્તિ સિદ્ધં, ‘‘સો ચ ખો પોરાણસ્સ નીલકહાપણસ્સ વસેન, ન ઇતરેસન્તિ યત્થ પન નીલકહાપણા વળઞ્જં ગચ્છન્તિ, તત્થેવા’’તિ કેચિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં.

પદભાજનીયવણ્ણના

૯૨. ગામા વા અરઞ્ઞા વાતિ લક્ખણાનુપઞ્ઞત્તિકત્તા પઠમપઞ્ઞત્તિયા આદિમ્હિ વુત્તા. યતો વા અપક્કન્તા, સો અમનુસ્સો નામ. ‘‘અમનુસ્સગામં અપારુપિત્વા, ગામપ્પવેસનઞ્ચ અનાપુચ્છા પવિસિતું વટ્ટતી’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘યતો ગામતો આગન્તુકામા એવ અપક્કન્તા, તં ગામં એવં પવિસિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ એકે. કેચિ પન ‘‘યક્ખપરિગ્ગહભૂતોપિ આપણાદીસુ દિસ્સમાનેસુ એવ ‘ગામો’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, અદિસ્સમાનેસુ પવેસને અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ગામો એવ ઉપચારો ગામૂપચારોતિ એવં કમ્મધારયવસેન ગહિતે કુરુન્દટ્ઠકથાદીસુ વુત્તમ્પિ સુવુત્તમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘તસ્સ ઘરૂપચારો ગામોતિ આપજ્જતી’’તિ વચનં પટિક્ખિપતિ. ‘‘ગામસ્સુપચારો ચ ગામો ચ ગામૂપચારો ચા’’તિ વદન્તિ, તં વિરુજ્ઝતિ, ન. ‘‘ઇમેસં લાભાદીસુ લક્ખણં સન્ધાય મહાઅટ્ઠકથાયં ‘ઘરં ઘરૂપચારો’તિઆદિ વુત્તં, તં ન મયં પટિક્ખિપામા’’તિ ચ વદન્તિ. ‘‘કતપરિક્ખેપો ચાતિ ઘરસ્સ સમન્તતો તત્તકો ઉપચારો નામા’’તિ ગણ્ઠિપદે લિખિતં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘યો યો અટ્ઠકથાવાદો વા થેરવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતીતિ ઇતો અનાગતં સન્ધાય વુત્તં, નાતીતં. યદિ અતીતમ્પિ સન્ધાય વુત્તં, મહાપદુમથેરવાદોવ પમાણં જાતન્તિ આપજ્જતિ, તસ્મા અનાગતમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ આચરિયા કથયન્તી’’તિ વુત્તં. સેસમ્પીતિ ગામૂપચારલક્ખણમ્પિ.

તત્રાયં નયોતિ તસ્સ ગામૂપચારસ્સ ગહણે અયં નયો. વિકાલેગામપ્પવેસનાદીસૂતિ એત્થ ‘‘ગામપ્પવેસનઞ્હિ બહિ એવ આપુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘તં અટ્ઠકથાય ન સમેતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ગામસઙ્ખાતૂપચારં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ગહિતે સમેતીતિ મમ તક્કો. ‘‘આદિ-સદ્દતો ઘરે ઠિતાનં દિન્નલાભભાજનાદીની’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘ગામૂપચારે ઠિતાનં પાપુણિતબ્બલાભં સઞ્ચિચ્ચ અદેન્તાનં પારાજિક’’ન્તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. કિઞ્ચાપિ કુરુન્દિઆદીસુ પાળિયં વુત્તવચનાનુલોમવસેન વુત્તત્તા ‘‘પમાદલેખા’’તિ ન વત્તબ્બં, મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તવિનિચ્છયો સઙ્ગીતિતો પટ્ઠાય આગતો. ‘‘યઞ્ચેતં મહાઅટ્ઠકથાય’’ન્તિઆદિ સીહળદીપે અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તં ‘‘વિનિચ્છયનયો’’તિ ચ. લેડ્ડુપાતેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બોતિ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં, ન ઉપચારં. સો હિ તતો અપરેન લેડ્ડુપાતેન પરચ્છિન્નો. ઇમસ્મિં અદિન્નાદાનસિક્ખાપદેતિ નિયમેન અઞ્ઞત્થ અઞ્ઞથાતિ અત્થતો વુત્તં હોતિ. તેન વા નિયમેન યથારુતવસેનાપિ અત્થો ઇધ યુજ્જતિ. અભિધમ્મે પનાતિઆદિના અઞ્ઞથાપિ અત્થાપત્તિસિદ્ધં દસ્સેતિ.

‘‘પરિચ્ચાગાદિમ્હિ અકતે ‘ઇદં મમ સન્તક’ન્તિ અવિદિતમ્પિ પરપરિગ્ગહિતમેવ પુત્તકાનં પિતુ અચ્ચયેન સન્તકં વિય, તં અત્થતો અપરિચ્ચત્તે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘થેનસ્સ કમ્મં થેય્યં, થેનેન ગહેતબ્બભૂતં ભણ્ડં. થેય્યન્તિ સઙ્ખાતન્તિ થેય્યસઙ્ખાત’’ન્તિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં. તં થેય્યં યસ્સ થેનસ્સ કમ્મં, સો યસ્મા થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તો હોતિ, તસ્મા ‘‘થેય્યસઙ્ખાત’’ન્તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તો’’તિ પદભાજનમ્પિ તેસં પોરાણાનં યુજ્જતેવ, તથાપિ અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. ‘‘યઞ્ચ પુબ્બભાગે ‘અવહરિસ્સામી’તિ પવત્તં ચિત્તં, યઞ્ચ ગમનાદિસાધકં, પરામસનાદિસાધકં વા મજ્ઝે પવત્તં, યઞ્ચ ઠાનાચાવનપયોગસાધકં, તેસુ અયમેવેકો પચ્છિમો ચિત્તકોટ્ઠાસો ઇધ અધિપ્પેતો ‘થેનો’તિ અપરે’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ઊનમાસકમાસપાદાદીસુ ‘‘અવહરણચિત્તેસુ એકચિત્તકોટ્ઠાસોતિ આચરિયા વદન્તી’’તિ વુત્તં.

પઞ્ચવીસતિઅવહારકથાવણ્ણના

પઞ્ચવીસતિ અવહારા નામ વચનભેદેનેવ ભિન્ના, અત્થતો પન અભિન્ના. આકુલા દુવિઞ્ઞેય્યવિનિચ્છયાતિ આચરિયાનં મુખે સન્તિકે સબ્બાકારેન અગ્ગહિતવિનિચ્છયાનં દુવિઞ્ઞેય્યા. દુકતિકપટ્ઠાનપાળિ (પટ્ઠા. ૫.૧.૧ આદયો, દુકતિકપટ્ઠાનપાળિ) વિય આકુલા દુવિઞ્ઞેય્યવિનિચ્છયા, કેવલં તં આચરિયા પુબ્બાપરવિરોધમકત્વા સઙ્ગીતિતો પટ્ઠાય આગતનયમવિનાસેત્વા વણ્ણયન્તીતિ ‘‘પટ્ઠાનપાળિમિવાતિ અપરે વદન્તી’’તિ ચ વુત્તા. પોરાણાતિ સઙ્ગીતિઆચરિયા. અયમેત્થ સામીચિ એવ, સચે ન દેતિ, આપત્તિ નત્થિ, પારાજિકભયા પન યથા સિક્ખાકામો દેતિ, એવં દાતબ્બમેવ. યાનિ પનેત્થ વત્થૂનિ, તાનિ સીહળદીપે આચરિયેહિ સઙ્ઘાદીનમનુમતિયા અટ્ઠકથાસુ પક્ખિત્તાનિ, ‘‘અનાગતે બ્રહ્મચારીનં હિતત્થાય પોત્થકારુળ્હકાલતો પચ્છાપી’’તિ વુત્તં. આણત્તિકં આણત્તિક્ખણેપિ ગણ્હાતિ, કાલન્તરેનાપિ અત્થસાધકો, કાલન્તરં સન્ધાયાતિ ઇદમેતેસં નાનત્તં. ભટ્ઠેતિ અપગતે. અન્તરસમુદ્દે અતુરુમુહુદે. ફરતિ સાધેતિ. નવધોતોતિ નવકતો. પાસાણસક્ખરન્તિ પાસાણઞ્ચ સક્ખરઞ્ચ.

ભૂમટ્ઠકથાદિવણ્ણના

૯૪. મહાઅટ્ઠકથાયં પન સચ્ચેપિ અલિકેપિ દુક્કટમેવ વુત્તં, તં પમાદલિખિતન્તિ વેદિતબ્બન્તિ યથેતરહિ યુત્તિયા ગહેતબ્બા. તત્થ ‘‘ચતુવગ્ગેન ઠપેત્વા ઉપસમ્પદપવારણઅબ્ભાનાદિસબ્બં સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ’’ચ્ચેવ વત્તબ્બે ‘‘ઉપસમ્પદપવારણકથિનબ્ભાનાદીની’’તિ લિખન્તીતિ વેદિતબ્બં. તં આચરિયા ‘‘પમાદલેખા’’ત્વેવ વણ્ણયન્તિ, તેન વુત્તં ‘‘પમાદલિખિત’’ન્તિ. યં યં વચનં મુસા, તત્થ તત્થ પાચિત્તિયન્તિ વુત્તં. દુક્કટસ્સ વચને પયોજનાભાવા ‘‘અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગે’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞેસમ્પિ પુબ્બપયોગે પાચિત્તિયટ્ઠાને પાચિત્તિયમેવ. પમાદલિખિતન્તિ એત્થ ઇધ અધિપ્પેતમેવ ગહેત્વા અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ ગહિતે સમેતિ વિય. આચરિયા પન ‘‘પાચિત્તિયટ્ઠાને પાચિત્તિય’’ન્તિ વત્વા દુક્કટે વિસું વત્તબ્બે ‘‘સચ્ચાલિકે’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા ‘‘પમાદલેખા’’તિ વદન્તીતિ વેદિતબ્બાતિ. ‘‘કુસલચિત્તેન ગમને અનાપત્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘દાનઞ્ચ દસ્સામી’’તિ વચનેન અનાપત્તિ વિય.

પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ પાચિત્તિયેન સદ્ધિં દુક્કટમાપજ્જતિ. બહુકાપિ આપત્તિયો હોન્તૂતિ ખણનબ્યૂહનુદ્ધરણેસુ દસ દસ કત્વા આપત્તિયો આપન્નો, તેસુ ઉદ્ધરણે દસ પાચિત્તિયો દેસેત્વા મુચ્ચતિ, જાતિવસેન ‘‘એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતી’’તિ કુરુન્દિયં વુત્તં, તસ્મા પુરિમેન સમેતિ. ‘‘સમોધાનેત્વા દસ્સિતપયોગે ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તત્તા સમાનપયોગા બહુદુક્કટત્તં ઞાપેતિ. ખણને બહુકાનીતિ સમાનપયોગત્તા ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેનાતિ યથા પનેત્થ, એવં અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપાનિ અટ્ઠકથાય આગતવચનાનિ સઙ્ગીતિતો પટ્ઠાય આગતત્તા ગહેતબ્બાનીતિ અત્થો. ‘‘ઇધ દુતિયપારાજિકે ગહેતબ્બા, ન અઞ્ઞેસૂ’’તિ ધમ્મસિરિત્થેરો કિરાહ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘પુરિમખણનં પચ્છિમં પત્વા પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, તેનેવ એકમેવ દેસેત્વા મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં, ‘‘વિસભાગકિરિયં વા પત્વા પુરિમં પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ ચ વુત્તં.

એવં એકટ્ઠાને ઠિતાય કુમ્ભિયા ઠાનાચાવનઞ્ચેત્થ છહાકારેહિ વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. કુમ્ભિયાતિ ભુમ્મવચનં. ઉદ્ધં ઉક્ખિપન્તો કેસગ્ગમત્તમ્પિ ભૂમિતો મોચેતિ, પારાજિકન્તિ એત્થ મુખવટ્ટિયા ફુટ્ઠોકાસં બુન્દેન મોચિતે ‘‘ઠાનાચાવનઞ્ચેત્થ છહાકારેહિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સમેતિ, તથા અવત્વા ‘‘ભૂમિતો મુત્તે કેસગ્ગમત્તમ્પિ અતિક્કન્તે ભૂમિતો મોચિતં નામ હોતી’’તિ દળ્હં કત્વા વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. એત્થ એકચ્ચે એવં અત્થં વદન્તિ ‘‘પુબ્બે ખણન્તેન અવસેસટ્ઠાનાનિ વિયોજિતાનિ, તસ્મિં વિમુત્તે પારાજિક’’ન્તિ. સઙ્ખેપમહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તવચનસ્સ પમાદલેખભાવો ‘‘અત્તનો ભાજનગતં વા કરોતિ, મુટ્ઠિં વા છિન્દતી’’તિ વચનેન દીપિતો.

યં પન ‘‘પીતમત્તે પારાજિક’’ન્તિ વુત્તં, તં યથેતરહિ ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકા ઉપ્પન્નારમ્મણા’’તિ પદસ્સ ‘‘ઉપ્પન્નવત્થુકાહિ અનાગતપટિક્ખેપો’’તિ અટ્ઠકથાવચનં ‘‘અસમ્ભિન્નવત્થુકા અસમ્ભિન્નારમ્મણા પુરેજાતવત્થુકા પુરેજાતારમ્મણા’’તિ વચનમપેક્ખિત્વા અતીતાનાગતપટિક્ખેપોતિ પરિવત્તેતિ, તથા તાદિસેહિ પરિવત્ત’ન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ અટ્ઠકથાચરિયા પુબ્બાપરવિરુદ્ધં વદન્તિ. યં પન આચરિયા ‘‘ઇદં પમાદલિખિત’’ન્તિ અપનેત્વા પટિક્ખિપિત્વા વચનકાલે વાચેન્તિ, ઉદ્દિસન્તિ, તમેવ ચ ઇમિનાપિ આચરિયેન ‘‘પમાદલિખિત’’ન્તિ પટિક્ખિત્તં. યઞ્ચ સુત્તં દસ્સેત્વા તે પટિક્ખિપન્તિ, તમેવ ચ દસ્સેન્તેન ઇમિના પટિક્ખિત્તં, તેન વુત્તં ‘‘તં પન તત્થેવા’’તિઆદિ.

અનાપત્તિમત્તમેવ વુત્તન્તિ નેવ અવહારો ન ગીવા અનાપત્તીતિ બ્યઞ્જનતોવ ભેદો, ન અત્થતોતિ દસ્સનત્થં. તં પમાદલિખિતં કતરેહીતિ ચે? પુબ્બે વુત્તપ્પકારેહિ, લેખકેહિ વા, એસ નયો સબ્બત્થ. ‘‘ન હિ તદેવ બહૂસુ ઠાનેસુ યુત્તતો પારાજિકમહુત્વા કત્થચિ હોતી’’તિ સબ્બં અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. દુટ્ઠપિતં વા ઠપેતીતિ એત્થ તતો પગ્ઘરિસ્સતીતિ ઠાનાચાવનં સન્ધાય કતત્તા પારાજિકં તં પન ગણ્હતુ વા મા વા તત્થેવ ‘‘ભિન્દતી’’તિઆદિવચનતો વેદિતબ્બં. ‘‘તત્થેવાતિ ઠાનાચાવનં અકરોન્તોવ ઠાના અચાવેતુકામોવ કેવલં ‘ભિન્દતી’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે વુત્તં. તથા ‘‘પગ્ઘરિતેહિ તિન્તપંસું ગહેત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા પચિત્વા ગહેતું સક્કા, તસ્મા ગહણમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ અપરે. ‘‘રિત્તકુમ્ભિયા ઉપરિ કરોતિ, ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ વુત્તં, તં આણત્તિયા વિરુજ્ઝતિ, ‘‘યદા સક્કોસિ, તદા તં ભણ્ડં અવહરા’’તિ અત્થસાધકો આણત્તિકાલે એવ પારાજિકં. અપિચ આવાટકાદીનિ થાવરપયોગાનિ ચ એત્થ સાધકાનિ. નત્થિ કાલકતપયોગાનિ પારાજિકવત્થૂનીતિ તસ્મા ઉપપરિક્ખિતબ્બન્તિ એકે. યત્થ યત્થ ‘‘અપરે’’તિ વા ‘‘એકે’’તિ વા વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા યુત્તં ગહેતબ્બં, ઇતરં છડ્ડેતબ્બં. વદન્તીતિ આચરિયા વદન્તિ. ન, અઞ્ઞથા ગહેતબ્બત્થતોતિ પાળિપરિહરણત્થં વુત્તં. એવમેકે વદન્તીતિ તં ન ગહેતબ્બં. કસ્મા? ‘‘પસ્સાવં વા છડ્ડેતી’’તિ ચ ‘‘અપરિભોગં વા કરોતી’’તિ ચ અત્થતો એકત્તા, અટ્ઠકથાય ‘‘મુગ્ગરેન પોથેત્વા ભિન્દતી’’તિ વુત્તત્તાપિ.

અયં પનેત્થ સારોતિઆદિકથાય ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ વચન’’ન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો આહ. સઙ્ગહાચરિયાનં વાદોતિ એકે. પુબ્બે વુત્તાપિ તે એવ, તસ્મા વોહારવસેનાતિ અછડ્ડેતુકામમ્પિ તથા કરોન્તં ‘‘છડ્ડેતી’’તિ વોહરન્તિ. એવમેતેસં પદાનં અત્થો ગહેતબ્બોતિ એવં સન્તે ‘‘ઠાનાચાવનસ્સ નત્થિતાય દુક્કટ’’ન્તિ અટ્ઠકથાવચનેન અતિવિય સમેતિ, તત્થ ઠાનાચાવનચિત્તસ્સ નત્થિતાય ઠાના ચુતમ્પિ ન ‘‘ઠાના ચુત’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. ઇતરથાપીતિ થેય્યચિત્તાભાવા ઠાના ચાવેતુકામસ્સપિ દુક્કટં યુજ્જતિ.

૯૬. સયમેવ પતિતમોરસ્સેવ ઇતો ચિતો ચ કરોતો થુલ્લચ્ચયં. આકાસટ્ઠવિનિચ્છયે તપ્પસઙ્ગેન તસ્મિં વેહાસાદિગતેપિ અસમ્મોહત્થં એવં ગહેતબ્બન્તિ વુત્તં. ‘‘એવમઞ્ઞત્રાપિ સામિસે’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘ઠાનાચાવનં અકરોન્તો ચાલેતી’’તિ વચનતો ઠાનાચાવને થુલ્લચ્ચયં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. કેચિ અફન્દાપેત્વા ઠાનાચાવનાચાવનેહિપિ દુક્કટથુલ્લચ્ચયે વદન્તિ. ‘‘તે ઠાનાચાવનં અકરોન્તોતિ ઇમં અટ્ઠકથાવચનં દસ્સેત્વા પટિસેધેતબ્બા’’તિ કેચિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં.

૯૭. છેદનમોચનાદિ ઉપરિભાગં સન્ધાય વુત્તં. અવસ્સં ઠાનતો આકાસગતં કરોતિ. એત્થ ‘‘એકકોટિં નીહરિત્વા ઠપિતે વંસે ઠિતસ્સ આકાસકરણં સન્ધાયા’’તિ કેચિ વદન્તિ. તે પન અથ ‘‘મૂલં અચ્છેત્વા વલયં ઇતો ચિતો ચ સારેતિ, રક્ખતિ. સચે પન મૂલતો અનીહરિત્વાપિ હત્થેન ગહેત્વા આકાસગતં કરોતિ, પારાજિક’’ન્તિ અટ્ઠકથાવચનં દસ્સેત્વા પટિસેધેતબ્બા. ભિત્તિનિસ્સિતન્તિ ભિત્તિયા ઉપત્થમ્ભિતં સન્ધાય વુત્તન્તિ એકે. ભિત્તિં નિસ્સાય ઠપિતન્તિ નાગદન્તાદીસુ ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. છિન્નમત્તેતિ ઉપરિ ઉગ્ગન્ત્વા ઠિતં સન્ધાય વુત્તં.

૯૮. ઉપરિ ઠિતસ્સ પિટ્ઠિયાતિ એત્થ અધો ઓસારણં સન્ધાય વુત્તં. હેટ્ઠા ઓસારેન્તસ્સ ઉપરિમસ્સ પિટ્ઠિયા હેટ્ઠિમેન ઠિતોકાસં અતિક્કન્તમત્તે પારાજિકં, ઉદ્ધં ઉક્ખિપન્તસ્સ ઉદકતો મુત્તમત્તે. ‘‘એવં ગહિતે ભૂમટ્ઠે વુત્તેન સમેતી’’તિ વદન્તિ. મતમચ્છાનં ઠિતટ્ઠાનમેવ ઠાનં કિર. થેય્યચિત્તેન મારેત્વા ગણ્હતો ઊનપાદગ્ઘનકે દુક્કટં, સહપયોગત્તા પાચિત્તિયં નત્થીતિ એકે. મદનફલવસાદીનીતિ એત્થ સીહળભાસા કિર વસ ઇતિ વિસન્તિ અત્થો, ગરુળાકારેન કતુપ્પેયિતં વા.

૯૯. પુબ્બે પાસે બદ્ધસૂકરઉપમાય વુત્તા એવ. ‘‘થલે ઠપિતાય નાવાય ન ફુટ્ઠોકાસમત્તમેવા’’તિ પાઠો. ‘‘વાતો આગમ્માતિ વચનતો વાતસ્સ નત્થિકાલે પયોગસ્સ કતત્તા અવહારો નત્થિ, અત્થિકાલે ચે કતો, અવહારોવા’’તિ વદન્તિ. ‘‘ભણ્ડદેય્યં પન કેસન્તિ ચે? યેસં હત્થે કહાપણાનિ ગહિતાનિ, તેસં વા, નાવાસામિના નાવાય અગ્ગહિતાય નાવાસામિકસ્સ વા’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં.

૧૦૪. નિરમ્બિત્વા ઉપરિ. અકતં વા પન પતિટ્ઠપેતીતિ અપુબ્બં વા પટ્ઠપેતીતિ અત્થો.

૧૦૬. ગામટ્ઠે વા ‘‘ગામો નામા’’તિ ન વુત્તં પઠમં ગામલક્ખણસ્સ સબ્બસો વુત્તત્તા.

૧૦૭. અરઞ્ઞટ્ઠે અરઞ્ઞં નામાતિ પુન ન કેવલં પુબ્બે વુત્તલક્ખણઞ્ઞેવ અરઞ્ઞન્તિ ઇધાધિપ્પેતં, કિન્તુ પરપરિગ્ગહિતમેવ ચેતં હોતિ, તં ઇધાધિપ્પેતન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેનેવ અત્થેપિ અરઞ્ઞગ્ગહણં કતં. અગ્ગેપિ મૂલેપિ છિન્નાતિ એત્થ ‘‘ન વેઠેત્વા ઠિતા, છિન્નમત્તે પતનકં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તચ્છેત્વા ઠપિતોતિ અરઞ્ઞસામિકેહિ પરેહિ લદ્ધેહિ તચ્છેત્વા ઠપિતો. અદ્ધગતોપીતિ ચિરકાલિકોપિ. ‘‘ન ગહેતબ્બોતિ અરઞ્ઞસામિકેહિ અનુઞ્ઞાતેનપી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. છલ્લિયા પરિયોનદ્ધં હોતીતિ ઇમિના સામિકાનં નિરપેક્ખતં દીપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગહેતું વટ્ટતી’’તિ. યદિ સામિકાનં સાપેક્ખતા અત્થિ, ન વટ્ટતિ.

૧૦૮. તત્થ ‘‘ભાજનેસુ પોક્ખરણીતળાકેસુ ચ ગાવો પક્કોસતીતિ ઇતો પટ્ઠાય તયો દસ વારા આદિમેવ દસ્સેત્વા સંખિત્તા’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. નિબ્બહનઉદકં નામ તળાકરક્ખણત્થાય અધિકોદકનિક્ખમનદ્વારેન નિક્ખમનઉદકં. ‘‘ગહેતું ન લભતીતિ સામીચિકમ્મં ન હોતી’’તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ઇતો પટ્ઠાય ‘‘વુત્ત’’ન્તિ વુત્તે અનુગણ્ઠિપદેતિ ગહેતબ્બં. અનિક્ખન્તે ઉદકેતિ પાઠસેસો, સુક્ખમાતિકાપયોગત્તા ભણ્ડદેય્યમ્પિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. તળાકં નિસ્સાય ખેત્તસ્સ કતત્તાતિ ‘‘સબ્બસાધારણં તળાકં હોતી’’તિ પઠમં વુત્તત્તા તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘યસ્મા તળાકગતં ઉદકં સબ્બસાધારણમ્પિ માતિકાય સતિ તં અતિક્કમિત્વા ગહેતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા તં સન્ધાય કુરુન્દિયાદીસુ અવહારોતિ વુત્ત’’ન્તિ અપરે આહૂતિ. ઇમિના લક્ખણેન ન સમેતીતિ યસ્મા સબ્બસાધારણદેસો નામ તઞ્ચ તળાકં સબ્બસાધારણં, કતિકાભાવા ચ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ યુત્તન્તિ આહાચરિયો.

૧૦૯. ‘‘તતો પટ્ઠાય અવહારો નત્થીતિ થેય્યાયપિ ગણ્હતો, તસ્મા યથામુણ્ડમહાજેતબ્બત્તા, અરક્ખિતબ્બત્તા, સબ્બસાધારણત્તા ચ અઞ્ઞમ્પિ સઙ્ઘસન્તકં ઇદં ન હોતી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં.

૧૧૦. ઉજુકમેવ તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘‘સમીપે રુક્ખસાખાદીહિ સન્ધારિતત્તા ઈસકં ખલિત્વા ઉજુકમેવ તિટ્ઠતિ ચે, અવહારો. છિન્નવેણુ વિય તિટ્ઠતિ ચે, અનાપત્તી’’તિ વુત્તં, તં સુવુત્તં, તસ્સ વિનિચ્છયે ‘‘સચે તાનિ રક્ખન્તી’’તિ વુત્તત્તા. નો અઞ્ઞથાતિ સમ્પત્તે ચે વાતે વાતમુખસોધનં કરોતિ, પારાજિકન્તિ અત્થો.

૧૧૧. અઞ્ઞેસુ પન વિચારણા એવ નત્થીતિ તેસુ અપ્પટિક્ખિપિતત્તા અયમેવ વિનિચ્છયોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘એતેન ધુરનિક્ખેપં કત્વાપિ ચોરેહિ આહટં ચોદેત્વા ગણ્હતો અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતી’’તિ વુત્તં.

૧૧૨. એસેવ નયોતિ ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં, કસ્મા? અઞ્ઞેહિ પત્તેહિ સાધારણસ્સ સઞ્ઞાણસ્સ વુત્તત્તા. પદવારેનાતિ ચોરેન નીહરિત્વા દિન્નં ગહેત્વા ગચ્છતો. ગામદ્વારન્તિ વોહારમત્તમેવ, ગામન્તિ અત્થો આણત્તિયા દટ્ઠબ્બત્તા, દ્વિન્નમ્પિ ઉદ્ધારે એવ પારાજિકં. અસુકં નામ ગામં ગન્ત્વાતિ વચનેન યાવ તસ્સ ગામસ્સ પરતો ઉપચારો, સબ્બમેતં આણત્તમેવ હોતિ. ‘‘ઠત્વા વા નિસીદિત્વા વા વિસ્સમિત્વા પુરિમથેય્યચિત્તં વૂપસમિત્વા ગમનત્થઞ્ચે ભણ્ડં ન નિક્ખિત્તં, યથાગહિતમેવ, પદવારેન કારેતબ્બોતિ, નિક્ખિત્તઞ્ચે, ઉદ્ધારેના’’તિ ચ લિખિતં. કેવલં ‘‘લિખિત’’ન્તિ વુત્તે ગણ્ઠિપદે ગહેતબ્બં. થેય્યચિત્તેન પરિભુઞ્જન્તોતિ ઠાનાચાવનં અકત્વા નિવત્થપારુતનીહારેન ‘‘પુબ્બેવેદં મયા ગહિત’’ન્તિ થેય્યચિત્તેન પરિભુઞ્જન્તો. ‘‘નટ્ઠે ભણ્ડદેય્યં કિરા’’તિ લિખિતં. ‘‘અઞ્ઞો વા’’તિ વચનેન યેન ઠપિતં, તેન દિન્ને અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ ગોપકસ્સ દાને વિય, ‘‘કેવલં ઇધ ભણ્ડદેય્યન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. ‘‘અઞ્ઞો વા’’તિ વચનતો યેન ઠપિતં. સો વાતિપિ લબ્ભતીતિ વિચારેત્વા ગહેતબ્બો. વા-સદ્દેન યસ્સ હત્થે ઠપિતં, સો વા દેતિ રાજગહે ગણકો વિય ધનિયસ્સ, તસ્મા પારાજિકં યુત્તં વિય.

તવ થૂલસાટકો લદ્ધોતિ વુત્તક્ખણે મુસાવાદે દુક્કટં. તસ્સ નામં લિખિત્વાતિ એત્થ ‘‘તેન ‘ગહેત્વા ઠપેય્યાસી’તિ આણત્તત્તા નામલેખનકાલે અનાપત્તિ કુસસઙ્કમનસદિસં ન હોતી’’તિ વુત્તં. ન જાનન્તીતિ ન સુણન્તીતિ અત્થો. સચે જાનિત્વાપિ ચિત્તેન ન સમ્પટિચ્છન્તિ એસેવ નયો. જાનન્તેન પન રક્ખિતું અનિચ્છન્તે પટિક્ખિપિતબ્બમેવ એતન્તિ વત્તં જાનિતબ્બં. ઉમ્મગ્ગેનાતિ પુરાપાણં ખણિત્વા કતમગ્ગેનાતિ અત્થો.

નિસ્સિતવારિકસ્સ પન સભાગા ભત્તં દેન્તિ, તસ્મા યથા વિહારે પન્તિ, તથેવ કાતબ્બન્તિ સમ્પત્તવારં અગ્ગહેતું ન લભન્તિ, ‘‘તસ્સ વા સભાગા અદાતું ન લભન્તી’’તિ વુત્તં. અત્તદુતિયસ્સાતિ ન હિ એકેનાનીતં દ્વિન્નં પહોતિ, સચે પહોતિ પાપેતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્સ વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પરિપુચ્છં દેતીતિ પુચ્છિતપઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનં કરોતી’’તિ લિખિતં. સઙ્ઘસ્સ ભારં નામ ‘‘સદ્ધમ્મવાચના એવા’’તિ વુત્તં, ‘‘નવકમ્મિકોપિ વુચ્ચતી’’તિ ચ, ‘‘ઇતો ભણ્ડતો વટ્ટન્તં પુન અન્તો પવિસતીતિ મહાઅટ્ઠકથાપદસ્સ કુરુન્દીસઙ્ખેપટ્ઠકથાહિ અધિપ્પાયો વિવરિતો’’તિ લિખિતં.

૧૧૩. ગચ્છન્તે યાને વાતિ એત્થ ‘‘સુઙ્કટ્ઠાનસ્સ બહિ ઠિતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ઉપતિસ્સત્થેરો વદતિ કિર. ‘‘ગચ્છન્તે યાને વાતિઆદિ સુઙ્કટ્ઠાનબ્ભન્તરે ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. બહિ ઠિતસ્સ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, ‘‘અન્તો ઠત્વા’’તિ અધિકારે વુત્તત્તા ચેતિ યુત્તં – યાનાદીસુ ઠપિતે તસ્સ પયોગં વિનાયેવ ગતેસુ પારાજિકો ન હોતિ. કસ્મા ન ભણ્ડદેય્યન્તિ ચે? સુઙ્કટ્ઠાનસ્સ બહિ ઠિતત્તા. અરઞ્ઞટ્ઠે ‘‘અસ્સતિયા અતિક્કમન્તસ્સપિ ભણ્ડદેય્યમેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭) વુત્તં તેસં સપરિગ્ગહિતત્તા. ઇધ પન ‘‘અત્ર પવિટ્ઠસ્સા’’તિ વચનતો ન બહિ ઠિતસ્સ, તં કિર સુઙ્કસઙ્કેતં. અઞ્ઞં હરાપેતીતિ તત્થ ‘‘સહત્થા’’તિ વચનતો અનાપત્તિ. નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તીતિ અટ્ઠકથાતો પાચિત્તિયં, ઉપચારં ઓક્કમિત્વા પરિહરણે સાદીનવત્તા દુક્કટં.

સુઙ્કટ્ઠાને સુઙ્કં દત્વાવ ગન્તું વટ્ટતીતિ ઇદં દાનિ વત્તબ્બાનં માતિકાતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. ‘‘અનુરાધપુરસ્સ ચતૂસુ દ્વારેસુ સુઙ્કં ગણ્હન્તિ, તેસુ દક્ખિણદ્વારસ્સ પુરતો મગ્ગો થૂપારામતો આનન્દચેતિયં પદક્ખિણં કત્વા જેતવનવિહારસ્સન્તરપાકારસ્સાસન્ને નિવિટ્ઠો, યો ન ગામં પવિસન્તો ઉપચારં ઓક્કન્તો હોતિ. થૂપારામતો ચ મહાચેતિયં પદક્ખિણં કત્વા રાજવિહારં ગચ્છન્તો ન ઓક્કમતી’’તિ કિર મહાઅટ્ઠકથાયં આગતં. એત્થ ચાતિ સુઙ્કઘાતે ‘‘દ્વીહિ લેડ્ડુપાતેહીતિ આચરિયપરમ્પરાભતા’’તિ લિખિતં. દ્વીહિ લેડ્ડુપાતેહીતિ સુઙ્કઘાતસ્સ પરિચ્છેદે અટ્ઠપિતે યુજ્જતિ, ઠપિતે પન અતિરેકયોજનમ્પિ સુઙ્કઘાતં હોતીતિ તતો પરં દ્વે લેડ્ડુપાતા ઉપચારોતિ ગહેતબ્બો. સો પનેત્થાપિ દુવિધો બાહિરબ્ભન્તરભેદતો. તત્થ દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતં બાહિરોપચારં સન્ધાય પાળિયં, મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ દુક્કટં વુત્તં. અબ્ભન્તરં સન્ધાય કુરુન્દિયન્તિ નો ખન્તિ. ‘‘અત્ર પવિટ્ઠસ્સ સુઙ્કં ગણ્હન્તૂતિ હિ નિયમિતટ્ઠાનં એકન્તતો પારાજિકખેત્તં હોતિ, તઞ્ચ પરિક્ખિત્તં, એકો લેડ્ડુપાતો દુક્કટખેત્તં, અપરિક્ખિત્તઞ્ચે, દુતિયો લેડ્ડુપાતોતિ નો અધિપ્પાયો’’તિ આચરિયો વદતિ.

૧૧૪. ધનં પન ગતટ્ઠાને વડ્ઢતીતિ એત્થ ‘‘વડ્ઢિયા સહ અવહારકસ્સ ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ લિખિતં. ‘‘તં વડ્ઢિં દસ્સામી’’તિ અગ્ગહેસિ, તત્થ કમ્મં અકરોન્તસ્સ વડ્ઢતીતિ કત્વા વુત્તં. કેવલં આઠપિતખેત્તસ્સ ન વડ્ઢતિ. ‘‘યં ધનં વડ્ઢિ, તં દેન્તસ્સ અવહારકસ્સ વડ્ઢિયા અદાને પારાજિકં હોતી’’તિ વદન્તિ.

નામેનાતિ સપ્પનામેન વા સામિકેન કતેન વા.

૧૧૬. રાજઘરસ્સ અન્તોવત્થુમ્હિ, પરિક્ખિત્તરાજઙ્ગણં વા અન્તોવત્થુ. અપરિક્ખિત્તે રાજઙ્ગણે ઠિતસ્સ સકલનગરં ઠાનં. ગોણસ્સ ‘‘અપરિક્ખિત્તે ઠિતસ્સ અક્કન્તટ્ઠાનમેવ ઠાન’’ન્તિ વુત્તત્તા ખણ્ડદ્વારન્તિ અત્તના ખણ્ડિતચ્છિદ્દં. તત્થેવ ઘાતેતીતિ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણત્તા વધકચિત્તસ્સ પાચિત્તિયં હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? અદિન્નાદાનપયોગત્તા. તમ્પિ થેય્યચિત્તં સઙ્ખારારમ્મણંવ હોતિ. ઇધ તદુભયં લભતિ સદ્ધિં પુબ્બભાગાપરભાગેહી’’તિ વુત્તં.

૧૧૮. તસ્સુદ્ધારે સબ્બેસં પારાજિકન્તિ યદિ યો આણત્તો અવસ્સં તં ભણ્ડં હરતિ, આણત્તિક્ખણે એવ પારાજિકં. ‘‘ઇધ તિણ્ણં કસ્મા પારાજિકં, નનુ ‘તુમ્હે, ભન્તે, તયો હરથા’તિ વુત્તત્તા થુલ્લચ્ચયં, ઇતરેસઞ્ચ પટિપાટિયા એકેકસ્સાણત્તત્તા એકેકેન ચ દુક્કટેન ભવિતબ્બં. કથં, એકો કિર માસગ્ઘનકં પરિસ્સાવનં થેનેત્વા દેસેત્વા નિરુસ્સાહો એવ વા હુત્વા પુન માસગ્ઘનકં સૂચિં તથેવ કત્વા પુન માસગ્ઘનકન્તિ એવં સિયાતિ? ન એવં, તં યથા ઉપ્પલથેનકો યેન વત્થુ પૂરતિ તાવ સઉસ્સાહત્તા પારાજિકો આસિ, એવમિમે સઉસ્સાહાવ ન દેસયિંસુ વા’’તિ લિખિતં, પાળિયં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ સંવિદહિત્વા ગતેસુ એકસ્સુદ્ધારે સબ્બેસં પારાજિકં વિના વિય આણત્તિયા કિઞ્ચાપિ વુત્તં, અથ ખો ‘‘તસ્સાયં અત્થો’’તિ વત્વા પચ્છા વુત્તવિનિચ્છયેસુ ચ એકભણ્ડએકટ્ઠાનાદીસુ ચ સમ્બહુલા એકં આણાપેન્તીતિ આણત્તિમેવ નિયમેત્વા વુત્તં, તસ્મા આણત્તિ ઇચ્છિતબ્બા વિય, વીમંસિતબ્બં. ‘‘‘એકભણ્ડં એકટ્ઠાન’ન્તિ ચ પાઠો ‘એકકુલસ્સ ભણ્ડ’ન્તિ વચનતો’’તિ વદન્તિ.

૧૧૯-૧૨૦. ઓચરકે વુત્તનયેનેવાતિ અવસ્સંહારિયે ભણ્ડે. તં સઙ્કેતન્તિ તસ્સ સઙ્કેતસ્સ. અથ વા તં સઙ્કેતં અતિક્કમિત્વા પચ્છા વા. અપત્વા પુરે વા. એસ નયો તં નિમિત્તન્તિ એત્થાપિ. અક્ખિનિખણનાદિકમ્મં લહુકં ઇત્તરકાલં, તઙ્ખણે એવ ભણ્ડં અવહરિતું ન સક્કા, કિઞ્ચિ ભણ્ડં દૂરં હોતિ, કિઞ્ચિ ભારિયં, તં ગહેતું યાવ ગચ્છતિ યાવ ઉક્ખિપતિ, તાવ નિમિત્તસ્સ પચ્છા હોતિ. સચે તં ભણ્ડં અધિગતં વિય આસન્નં, લહુકઞ્ચ, સક્કા નિમિત્તક્ખણે અવહરિતું, તમેવ સન્ધાય વુત્તં કિન્તિ? ન, પુબ્બે વુત્તમ્પિ ‘‘તતો પટ્ઠાય તેનેવ નિમિત્તેન અવહરતી’’તિ વુચ્ચતિ આરદ્ધત્તા. યદિ એવં ‘‘પુરેભત્તપયોગો એસો’’તિ વારો પમાણં હોતિ, ન ચ તં પમાણં મહાપદુમત્થેરવાદસ્સ પચ્છા વુત્તત્તા, ન સઙ્કેતકમ્મં વિય નિમિત્તકમ્મં દટ્ઠબ્બં. તત્થ હિ કાલપરિચ્છેદો અત્થિ, ઇધ નત્થિ, ઇદમેવ તેસં નાનત્તં.

૧૨૧. તઞ્ચ અસમ્મોહત્થન્તિ એકો ‘‘પુરેભત્તાદીસુ વા, અક્ખિનિખણનાદીનિ વા દિસ્વા ગણ્હા’’તિ, એકો ગહેતબ્બં ભણ્ડનિસ્સિતં કત્વા ‘‘પુરેભત્તં એવં વણ્ણસણ્ઠાનં ભણ્ડં ગણ્હા’’તિ વદતિ, એવંવિધેસુ અસમ્મોહત્થં એવંવિધં સઙ્કેતં નિમિત્તઞ્ચ દસ્સેતુન્તિ ચ, યથાધિપ્પાયન્તિ દુતિયો તતિયસ્સ તતિયો ચતુત્થસ્સાતિ એવં પટિપાટિયા ચે વદન્તીતિ અત્થો. સચે દુતિયો ચતુત્થસ્સ વદેતિ, ન યથાધિપ્પાયોતિ ચ. ‘‘પટિગ્ગહિતમત્તેતિ અવસ્સં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, પુબ્બેવ થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ ચ લિખિતં. પટિગ્ગણ્હકાનં દુક્કટં સબ્બત્થોકાસાભાવતો ન વુત્તં. પારાજિકાપજ્જનેનેતં દુક્કટં આપજ્જિત્વા આપજ્જન્તિ કિર. અત્થસાધકાણત્તિચેતનાખણે એવ પારાજિકો હોતીતિ અધિપ્પાયો. તત્થ મગ્ગટ્ઠાનિયં કતરં, કતરં ફલટ્ઠાનિયન્તિ ‘‘અત્થસાધકચેતના નામ મગ્ગાનન્તરફલસદિસા’’તિ વુત્તત્તા ફલટ્ઠાનિયા ચેતનાતિ સિદ્ધં. આણત્તિ ચે મગ્ગટ્ઠાનિયા સિયા, ચેતનાસહજત્તા ન સમ્ભવતિ, તથા ભણ્ડસ્સ અવસ્સંહારિતા ચ ન સમ્ભવતિ. આણત્તિક્ખણે એવ હિ તં અવસ્સંહારિતં જાતન્તિ અવહારકસ્સ પટિગ્ગણ્હઞ્ચે, તમ્પિ ન સમ્ભવતિ અનાગતત્તા. ચેતના ચે મગ્ગટ્ઠાનિયા હોતિ, આણત્તિઆદીસુ અઞ્ઞતરં, ભણ્ડસ્સ અવસ્સંહારિતા એવ વા ફલટ્ઠાનિયા ચે, અત્થો ન સમ્ભવતિ. પારાજિકાપત્તિ એવ હિ ફલટ્ઠાનિયા ભવિતુમરહતિ, ન અઞ્ઞન્તિ એવં તાવ ઇધ ઓપમ્મસંસન્દનં સમ્ભવતિ ચેતના મગ્ગટ્ઠાનિયા, તસ્સા પારાજિકાપત્તિભાવો ફલટ્ઠાનિયો. યથા કિં? યથા પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘સદ્ધાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. સદ્ધાય સદ્દત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ એત્થ અઞ્ઞો સદ્ધો, અઞ્ઞો સદ્ધાય સદ્દત્થોતિ સિદ્ધં, યથા ચ ‘‘એકો અમોહસઙ્ખાતો ધમ્મો સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઇન્દ્રિયમગ્ગસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થ અમોહો ધમ્મો અઞ્ઞો, અઞ્ઞે તસ્સ હેતુપચ્ચયતાદયોતિ સિદ્ધં. યથા ચ વિનયપિટકે યાનિ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ, એવં યથાસમ્ભવં ‘‘સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં અઞ્ઞા આપત્તિસમુટ્ઠાનતા, અઞ્ઞો આપત્તિક્ખન્ધભાવોતિ સિદ્ધં. ઇમિના આપત્તિક્ખન્ધનયેન આપત્તાધિકરણસ્સ કતિ ઠાનાનીતિ? સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા ઠાનાનીતિ. કતિ વત્થૂનીતિ? સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા વત્થૂનીતિ. કતિ ભૂમિયોતિ? સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા ભૂમિયોતિ એવમાદયોપિ દસ્સેતબ્બા. તથા હિ તસ્સા એવં મગ્ગટ્ઠાનિયાય અત્થસાધિકાય ચેતનાય યસ્મા અઞ્ઞા પારાજિકાપત્તિતા અનત્થન્તરભૂતા આકારવિસેસસઙ્ખાતા ફલટ્ઠાનિયા અત્થિ, તસ્મા ‘‘અત્થસાધકચેતના નામ મગ્ગાનન્તરફલસદિસા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. અથ વા કેવલં ધમ્મનિયામત્તંયેવ ઉપમત્તેન આચરિયેન એવં વુત્તન્તિપિ સમ્ભવતીતિ ન તત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં પરિયેસિતબ્બં, ‘‘ઇદં સબ્બં કેવલં તક્કવસેન વુત્તત્તા વિચારેત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ આચરિયો.

ભૂમટ્ઠકથાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આપત્તિભેદવણ્ણના

૧૨૨. ‘‘વિભઙ્ગનયદસ્સનતો’’તિ વુત્તત્તા તં સમ્પાદેતું ‘‘ઇદાનિ તત્થ તત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અઙ્ગવત્થુભેદેન ચાતિ અવહારઙ્ગજાનનભેદેન વત્થુસ્સ હરિતબ્બભણ્ડસ્સ ગરુકલહુકભાવભેદેનાતિ અત્થો. અથ વા અઙ્ગઞ્ચ વત્થુભેદેન આપત્તિભેદઞ્ચ દસ્સેન્તોતિ અત્થો. અતિરેકમાસકો ઊનપઞ્ચમાસકોતિ એત્થ વા-સદ્દો ન વુત્તો, તીહિપિ એકો એવ પરિચ્છેદો વુત્તોતિ. અનજ્ઝાવુટ્ઠકં નામ અરઞ્ઞપાલકાદિના ન કેનચિ મમાયિતં. છડ્ડિતં નામ અનત્થિકભાવેન અતિરેકમત્તાદિના સામિકેન છડ્ડિતં. નટ્ઠં પરિયેસિત્વા છિન્નાલયત્તા છિન્નમૂલકં. અસ્સામિકવત્થૂતિ અચ્છિન્નમૂલકમ્પિ યસ્સ સામિકો કોચિ નો હોતિ, નિરપેક્ખા વા પરિચ્ચજન્તિ, યં વા પરિચ્ચત્તં દેવતાદીનં, ઇદં સબ્બં અસ્સામિકવત્થુ નામ. દેવતાદીનં વા બુદ્ધધમ્માનં વા પરિચ્ચત્તં પરેહિ ચે આરક્ખકેહિ પરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતમેવ. તથારૂપે હિ અદિન્નાદાને રાજાનો ચોરં ગહેત્વા હનનાદિકં કરેય્યું, અનારક્ખકે પન આવાસે, અભિક્ખુકે અનારામિકાદિકે ચ યં બુદ્ધધમ્મસ્સ સન્તકં, તં ‘‘આગતાગતેહિ ભિક્ખૂહિ રક્ખિતબ્બં ગોપેતબ્બં મમાયિતબ્બ’’ન્તિ વચનતો અભિક્ખુકાવાસસઙ્ઘસન્તકં વિય પરપરિગ્ગહિતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ છાયા દિસ્સતિ. ઇસ્સરો હિ યો કોચિ ભિક્ખુ તાદિસે પરિક્ખારે ચોરેહિપિ ગય્હમાને વારેતું પટિબલો ચે, બલક્કારેન અચ્છિન્દિત્વા યથાઠાને ઠપેતુન્તિ. અપરિગ્ગહિતે પરસન્તકસઞ્ઞિસ્સ છસુ આકારેસુ વિજ્જમાનેસુપિ અનાપત્તિ વિય દિસ્સતિ, ‘‘યં પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતી’’તિ અઙ્ગભાવો કિઞ્ચાપિ દિસ્સતિ, પરસન્તકે તથા પટિપન્નકે સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. અત્તનો સન્તકં ચોરેહિ હટં, ચોરપરિગ્ગહિતત્તા પરપરિગ્ગહિતં હોતિ, તસ્મા પરો ચેતં થેય્યચિત્તો ગણ્હતિ, પારાજિકં. સામિકો એવ ચે ગણ્હતિ, ન પારાજિકં, યસ્મા ચોદેત્વા, અચ્છિન્દિત્વા ચ સો ‘‘મમ સન્તકં ગણ્હામી’’તિ ગહેતું લભતિ. પઠમં ધુરં નિક્ખિપિત્વા ચે પચ્છા થેય્યચિત્તો ગણ્હતિ, એસ નયો. સામિકેન ધુરં નિક્ખિત્તકાલે સો ચે ચોરો કાલં કરોતિ, અઞ્ઞો થેય્યચિત્તેન ગણ્હતિ, ન પારાજિકો. અનિક્ખિત્તકાલે એવ ચે કાલં કરોતિ, તં થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તસ્સ ભિક્ખુનો પારાજિકં મૂલભિક્ખુસ્સ સન્તકભાવે ઠિતત્તા. ચોરભિક્ખુમ્હિ મતે ‘‘મતકપરિક્ખાર’’ન્તિ સઙ્ઘો વિભજિત્વા ચે તં ગણ્હતિ, મૂલસામિકો ‘‘મમ સન્તકમિદ’’ન્તિ ગહેતું લભતિ.

એત્થાહ – ભૂમટ્ઠાદિનિમિત્તકમ્મપરિયોસાના એવ અવહારભેદા, ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ સન્તીતિ. કિઞ્ચેત્થ યદિ અઞ્ઞેપિ સન્તિ, તેપિ વત્તબ્બા. ન હિ ભગવા સાવસેસં પારાજિકં પઞ્ઞપેતિ. નો ચે સન્તિ, યે ઇમે તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગવિપરામોસઆલોપસાહસાકારા ચ સુત્તઙ્ગેસુ સન્દિસ્સમાના, તે ઇધ આગતેસુ એત્થ સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ ચ લક્ખણતો વા તેસં સમોધાનગતભાવો વત્તબ્બોતિ? વુચ્ચતે – લક્ખણતો સિદ્ધોવ. કથં? ‘‘પઞ્ચહિ આકારેહી’’તિઆદિના નયેન અઙ્ગવત્થુભેદેન. આપત્તિભેદો હિ પાળિયં (પારા. ૧૨૮-૧૩૦) વુત્તો એવ, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગણ્હતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો થેય્યાવહારો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮; કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) આગતત્તા તુલાકૂટગહણાદયો થેય્યાવહારે સમોધાનં ગતાતિ સિદ્ધં. વિપરામોસઆલોપસાહસાકારા ચ અટ્ઠકથાયાગતે પસય્હાવહારે સમોધાનં ગચ્છન્તિ. ઇમંયેવ વા પસય્હાવહારં દસ્સેતું ‘‘ગામટ્ઠં અરઞ્ઞટ્ઠ’’ન્તિ માતિકં નિક્ખિપિત્વા ‘‘ગામટ્ઠં નામ ભણ્ડં ચતૂહિ ઠાનેહિ નિક્ખિત્તં હોતી’’તિઆદિના નયેન વિભાગો વુત્તો. તેનેદં વુત્તં હોતિ – ગહણાકારભેદસન્દસ્સનત્થં વિસું કતં. ન હિ ભૂમિતલાદીહિ ગામારઞ્ઞટ્ઠં યં કિઞ્ચીતિ. તત્થ યં તુલાકૂટં, તં રૂપકૂટઙ્ગગહણપટિચ્છન્નકૂટવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ વેહાસટ્ઠે સમોધાનં ગચ્છતિ. હદયભેદસિખાભેદરજ્જુભેદવસેન તિવિધે માનકૂટે ‘‘સ્વાયં હદયભેદો મરિયાદં છિન્દતી’’તિ એત્થ સમોધાનં ગચ્છતિ. હદયભેદો હિ સપ્પિતેલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. ‘‘ફન્દાપેતિ અત્તનો ભાજનગતં કરોતી’’તિ એત્થ સિખાભેદોપિ લબ્ભતિ. સો ‘‘તિલતણ્ડુલાદિમિનનકાલે લબ્ભતી’’તિ વુત્તં. ખેત્તમિનનકાલે રજ્જુભેદો સમોધાનં ગચ્છતિ. ‘‘ધમ્મં ચરન્તો સામિકં પરાજેતી’’તિ એત્થ ઉક્કોટનં સમોધાનં ગચ્છતીતિ તે ચ તથા વઞ્ચનનિકતિયોપિ.

આપત્તિભેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનાપત્તિભેદવણ્ણના

૧૩૧. ન ચ ગહિતે અત્તમનો હોતિ, તસ્સ સન્તકં વિસ્સાસગાહેન ગહિતમ્પિ પુન દાતબ્બન્તિ ઇદં ‘‘તેન ખો પન સમયેન દ્વે ભિક્ખૂ સહાયકા હોન્તિ. એકો ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ…પે… અનાપત્તિ, ભિક્ખુ, વિસ્સાસગ્ગાહે’’તિ (પારા. ૧૪૬) ઇમિના અસમેન્તં વિય દિસ્સતિ. એત્થ હિ ‘‘સો જાનિત્વા તં ચોદેસિ અસ્સમણોસિ ત્વ’’ન્તિ વચનેન અનત્તમનતા દીપિતા. પુન ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખુ, વિસ્સાસગ્ગાહે’’તિ વચનેન અત્તમનતાયપિ સતિ વિસ્સાસગ્ગાહો રુહતીતિ દીપિતન્તિ ચે? તં ન, અઞ્ઞથા ગહેતબ્બત્થતો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પારાજિકાપત્તિયા અનાપત્તિ વિસ્સાસસઞ્ઞાય ગાહે સતિ, સોપિ ભિક્ખુ સહાયકત્તા ન કુદ્ધો ચોદેસિ, પિયો એવ સમાનો ‘‘કચ્ચિ અસ્સમણોસિ ત્વં, ગચ્છ, વિનિચ્છયં કત્વા સુદ્ધન્તે તિટ્ઠાહી’’તિ ચોદેસિ. સચેપિ સો કુદ્ધો એવ ચોદેય્ય, ‘‘અનાપત્તી’’તિ ઇદં કેવલં પારાજિકાભાવં દીપેતિ, ન વિસ્સાસગ્ગાહસિદ્ધં. યો પન પરિસમજ્ઝે લજ્જાય અધિવાસેતિ, ન કિઞ્ચિ વદતીતિ અત્થો. ‘‘પુનવત્તુકામતાધિપ્પાયે પન સોપિ પચ્ચાહરાપેતું લભતી’’તિ વુત્તં. સચે ચોરો પસય્હ ગહેતુકામોપિ ‘‘અધિવાસેથ, ભન્તે, ઇધ મે ચીવરાની’’તિ વત્વા ચીવરાનિ થેરેન દિન્નાનિ, અદિન્નાનિ વા સયં ગહેત્વા ગચ્છતિ, થેરો પુન પક્ખં લભિત્વા ચોદેતું લભતિ, પુબ્બે અધિવાસના અધિવાસનસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ ભયેન તુણ્હીભૂતત્તા, ‘‘યં ચીવરં ઇધ સામિકો પચ્ચાહરાપેતું લભતી’’તિ વુત્તં. સામિકસ્સ પાકતિકં કાતબ્બં, ‘‘ઇદં કિર વત્ત’’ન્તિ વુત્તં. સચે સઙ્ઘસ્સ સન્તકં કેનચિ ભિક્ખુના ગહિતં, તસ્સ તેન સઙ્ઘસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા ઉપકારિતા અત્થિ, ગહિતપ્પમાણં અપલોકેત્વા દાતબ્બં. ‘‘સો તેન યથાગહિતં પાકતિકં કત્વા અનણો હોતિ, ગિલાનાદીનમ્પિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

સાહત્થિકાણત્તિકન્તિ એકભણ્ડં એવ. ‘‘ભારિયઞ્હિદં ત્વમ્પિ એકપસ્સં ગણ્હ, અહમ્પિ એકપસ્સં ગણ્હામીતિ સંવિદહિત્વા ઉભયેસં પયોગેન ઠાનાચાવને કતે કાયવાચાચિત્તેહિ હોતિ. અઞ્ઞથા ‘સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ, આણત્તિકં વા સાહત્થિકસ્સા’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતી’’તિ લિખિતં. ધમ્મસિરિત્થેરો પન ‘‘ન કેવલં ભારિયે એવ વત્થુમ્હિ અયં નયો લબ્ભતિ, પઞ્ચમાસકમત્તમ્પિ દ્વે ચે જના સંવિદહિત્વા ગણ્હન્તિ, દ્વિન્નમ્પિ પાટેક્કં, સાહત્થિકં નામ તં કમ્મં, સાહત્થિકપયોગત્તા એકસ્મિંયેવ ભણ્ડે, તસ્મા ‘સાહત્થિકં આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતી’તિ વચનમિમં નયં ન પટિબાહતિ. ‘સાહત્થિકવત્થુઅઙ્ગન્તિ સાહત્થિકસ્સ વત્થુસ્સ અઙ્ગં ન હોતી’તિ તત્થ વુત્તં. ઇધ પન પયોગં સન્ધાય વુત્તત્તા યુજ્જતી’’તિ આહ કિર, તં અયુત્તં કાયવચીકમ્મન્તિ વચનાભાવા, તસ્મા સાહત્થિકાણત્તિકેસુ પયોગેસુ અઞ્ઞતરેન વાયમાપત્તિ સમુટ્ઠાતિ, તથાપિ તુરિતતુરિતા હુત્વા વિલોપનાદીસુ ગહણગાહાપનવસેનેતં વુત્તં. યથા કાલેન અત્તનો કાલેન પરસ્સ ધમ્મં આરબ્ભ સીઘં સીઘં ઉપ્પત્તિં સન્ધાય ‘‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૨૧) વુત્તા, એવંસમ્પદમિદન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તત્થપિ યે અનુત્તરાદયો એકન્તબહિદ્ધારમ્મણા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદયો એકન્તઅજ્ઝત્તારમ્મણા, ઇતરે અનિયતારમ્મણત્તા ‘‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ન એકક્ખણે ઉભયારમ્મણત્તા. અયં પન આપત્તિ યથાવુત્તનયેન સાહત્થિકા આણત્તિકાપિ હોતિયેવ, તસ્મા અનિદસ્સનમેતન્તિ અયુત્તં. ‘‘યથા અનિયતારમ્મણત્તા ‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા’તિ વુત્તા, તથા અનિયતપયોગત્તા અયમ્પિ આપત્તિ ‘સાહત્થિકાણત્તિકા’તિ વુત્તાતિ નિદસ્સનમેવેત’’ન્તિ એકચ્ચે આચરિયા આહુ. ‘‘ઇમે પનાચરિયા ઉભિન્નં એકતો આરમ્મણકરણં નત્થિ. અત્થિ ચે, ‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં ધમ્મં પટિચ્ચ અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૨.૨૧.૧ અજ્ઝત્તારમ્મણતિક) પટ્ઠાનપાઠેન ભવિતબ્બન્તિ સઞ્ઞાય આહંસુ, તેસં મતેન ‘સિયા અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા’તિ વચનં નિરત્થકં સિયા, ન ચ નિરત્થકં, તસ્મા અત્થેવ એકતો અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણો ધમ્મો. પુન ‘અયં સો’તિ નિયમેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા ધમ્મા વિય નિદ્દિસિતબ્બાભાવતો ન ઉદ્ધટો સિયા. તત્થ અનુદ્ધટત્તા એવ ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાયં ઉભિન્નમ્પિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાધમ્માનં એકતો આરમ્મણકરણધમ્મવસેન ‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા’તિ અવત્વા ‘કાલેન અજ્ઝત્તબહિદ્ધા પવત્તિયં અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણ’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા ગણ્ઠિપદે વુત્તનયોવ સારોતિ નો તક્કો’’તિ આચરિયો. તત્થ ‘‘કાયવચીકમ્મ’’ન્તિ અવચનં પનસ્સ સાહત્થિકપયોગત્તા એકપયોગસ્સ અનેકકમ્મત્તાવ, યદિ ભવેય્ય, મનોકમ્મમ્પિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, યથા તત્થ મનોકમ્મં વિજ્જમાનમ્પિ અબ્બોહારિકં જાતં, એવં તસ્મિં સાહત્થિકાણત્તિકે વચીકમ્મં અબ્બોહારિકન્તિ વેદિતબ્બં, તં પન કેવલં કાયકમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયં જાતં, ચિત્તં વિય તત્થ અઙ્ગમેવ જાતં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સાહત્થિકપયોગત્તા’’તિ, ‘‘અઙ્ગભાવમત્તમેવ હિ સન્ધાય ‘સાહત્થિકાણત્તિક’ન્તિ વુત્તન્તિ નો તક્કો’’તિ ચ, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

કાયવાચા સમુટ્ઠાના, યસ્સા આપત્તિયા સિયું;

તત્થ કમ્મં ન તં ચિત્તં, કમ્મં નસ્સતિ ખીયતિ.

કિરિયાકિરિયાદિકં યઞ્ચ, કમ્માકમ્માદિકં ભવે;

ન યુત્તં તં વિરુદ્ધત્તા, કમ્મમેકંવ યુજ્જતિ.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૧૩૨. અનાપત્તિ, ભિક્ખુ, ચિત્તુપ્પાદેતિ એત્થ કેવલં ચિત્તં, તસ્સેવ ઉપ્પાદેતબ્બાપત્તીહિ અનાપત્તીતિ અત્થો. એત્થાહ – ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનાદીસુ, સબ્બેસુ ચ અકિરિયસિક્ખાપદેસુ ન કાયઙ્ગચોપનં વા વાચઙ્ગચોપનં વા, અપિચાપત્તિ, કસ્મા ઇમસ્મિંયેવ સિક્ખાપદે અનાપત્તિ, ન સબ્બાપત્તીહીતિ? ન, કસ્મા.

કત્તબ્બા સાધિકં સિક્ખા, વિઞ્ઞત્તિં કાયવાચિકં;

અકત્વા કાયવાચાહિ, અવિઞ્ઞત્તીહિ તં ફુસે.

ન લેસભાવત્તા. સપ્પાયે આરમ્મણે અટ્ઠત્વા પટિલદ્ધાસેવનં હુત્વા તતો પરં સુટ્ઠુ ધાવતીતિ સન્ધાવતિ. તતો અભિજ્ઝાય સહગતં, બ્યાપાદસહગતં વા હુત્વા વિસેસતો ધાવતીતિ વિધાવતિ.

૧૩૭. વણં કત્વા ગહેતુન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઇત્થિરૂપસ્સ નામ યત્થ આમસન્તસ્સ દુક્કટન્તિ કેચિ. ‘‘કાયપટિબદ્ધગ્ગહણં યુત્તં, તં સન્ધાય વટ્ટતીતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ઉભયં વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

કુસસઙ્કામનવત્થુકથાવણ્ણના

૧૩૮. મહાપચ્ચરિયાદીસુ યં વુત્તં ‘‘પદુદ્ધારેનેવ કારેતબ્બો’’તિ, તં સુવુત્તં. કિન્તુ તસ્સ પરિકપ્પાવહારકમત્તં ન દિસ્સતીતિ દસ્સનત્થં ઇદં વુત્તં. ઉદ્ધારે વાયં આપન્નો, તસ્મા દિસ્વા ગચ્છન્તો ‘‘પદુદ્ધારેનેવ કારેતબ્બો’’તિ ઇદં તત્થ દુવુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. કથં? ‘‘સાટકત્થિકો સાટકપસિબ્બકમેવ ગહેત્વા બહિ નિક્ખમિત્વા સાટકભાવં ઞત્વા ‘પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’તિ એવં પરિકપ્પેત્વા ગણ્હતિ, ન ઉદ્ધારે એવાપજ્જતિ. યદા બહિ ઠત્વા ‘સાટકો અય’ન્તિ દિસ્વા ગચ્છતિ, તદા પદુદ્ધારેનેવ કારેતબ્બો’’તિ ન વુત્તમેતં, કિન્તુ કિઞ્ચાપિ પરિકપ્પો દિસ્સતિ, પુબ્બભાગે અવહારક્ખણે ન દિસ્સતીતિ ન સો પરિકપ્પાવહારો, અયમત્થો મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તોવ, તસ્મા ‘‘ઞાયમેવા’’તિ વદન્તિ. કમ્મન્તસાલા નામ કસ્સકાનં વનચ્છેદકાનં ગેહાનિ. અયં તાવાતિ સચે ઉપચારસીમન્તિઆદિ યાવ થેરવાદો મહાઅટ્ઠકથાનયો, તત્થ કેચિ પનાતિઆદિ ન ગહેતબ્બં થેરવાદત્તા યુત્તિઅભાવતો, ન હિ સાહત્થિકે એવંવિધા અત્થસાધકચેતના હોતિ. આણત્તિકે એવ અત્થસાધકચેતના. ‘‘સેસં મહાપચ્ચરિયં વુત્તેનત્થેન સમેતી’’તિ વુત્તં.

કુસસઙ્કામનકરણે સચે પરો ‘‘નાયં મમ સન્તકો’’તિ જાનાતિ, ઇતરસ્સ હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકાપત્તિ ખીલસઙ્કામને વિય. ‘‘અત્તનો સન્તકં સચે જાનાતિ, ન હોતી’’તિ વદન્તિ. એવં સન્તે પઞ્ચકાનિ સઙ્કરાનિ હોન્તીતિ ઉપપરિક્ખિતબ્બં.

૧૪૦. પરાનુદ્દયતાયાતિ એત્થ પરાનુદ્દયતાય કોટિપ્પત્તેન ભગવતા કસ્મા ‘‘અનાપત્તિ પેતપરિગ્ગહે તિરચ્છાનગતપરિગ્ગહે’’તિ (પારા. ૧૩૧) વુત્તન્તિ ચે? પરાનુદ્દયતાય એવ. યસ્સ હિ પરિક્ખારસ્સ આદાને રાજાનો ચોરં ગહેત્વા ન હનનાદીનિ કરેય્યું, તસ્મિમ્પિ નામ સમણો ગોતમો પારાજિકં પઞ્ઞપેત્વા ભિક્ખું અભિક્ખું કરોતીતિ મહાજનો ભગવતિ પસાદઞ્ઞથત્તં આપજ્જિત્વા અપાયુપગો હોતિ. અપેતપરિગ્ગહિતા રુક્ખાદી ચ દુલ્લભા, ન ચ સક્કા ઞાતુન્તિ રુક્ખાદીહિ પાપભીરુકો ઉપાસકજનો પટિમાઘરચેતિયબોધિઘરવિહારાદીનિ અકત્વા મહતો પુઞ્ઞક્ખન્ધતો પરિહાયેય્ય. ‘‘રુક્ખમૂલસેનાસનં પંસુકૂલચીવરં નિસ્સાય પબ્બજ્જા’’તિ (મહાવ. ૧૨૮) વુત્તનિસ્સયા ચ અનિસ્સયા હોન્તિ. પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો હિ ભિક્ખૂ રુક્ખમૂલપંસુકૂલાનિ ન સાદિયિસ્સન્તીતિ, પબ્બજ્જા ચ ન સમ્ભવેય્યું, સપ્પદટ્ઠકાલે છારિકત્થાય રુક્ખં અગ્ગહેત્વા મરણં વા નિગચ્છેય્યું, અચ્છિન્નચીવરાદિકાલે સાખાભઙ્ગાદિં અગ્ગહેત્વા નગ્ગા હુત્વા તિત્થિયલદ્ધિમેવ સુલદ્ધિ વિય દીપેન્તા વિચરેય્યું, તતો તિત્થિયેસ્વેવ લોકો પસીદિત્વા દિટ્ઠિગ્ગહણં પત્વા સંસારખાણુકો ભવેય્ય, તસ્મા ભગવા પરાનુદ્દયતાય એવ ‘‘અનાપત્તિ પેતપરિગ્ગહે’’તિઆદિમાહાતિ વેદિતબ્બં.

૧૪૧. અપરમ્પિ ભાગં દેહીતિ ‘‘ગહિતં વિઞ્ઞત્તિસદિસત્તા નેવ ભણ્ડદેય્યં ન પારાજિક’’ન્તિ લિખિતં, ઇદં પકતિજને યુજ્જતિ. ‘‘સચે પન સામિકો વા તેન આણત્તો વા ‘અપરસ્સ સહાયભિક્ખુસ્સ ભાગં એસ ગણ્હાતિ યાચતિ વા’તિ યં અપરભાગં દેતિ, તં ભણ્ડદેય્ય’’ન્તિ વદન્તિ.

૧૪૮-૯. ખાદન્તસ્સ ભણ્ડદેય્યન્તિ ચોરસ્સ વા સામિકસ્સ વા સમ્પત્તસ્સ દિન્નં સુદિન્નમેવ કિર. અવિસેસેનાતિ ‘‘ઉસ્સાહગતાનં વા’’તિ અવત્વા વુત્તં, ન હિ કતિપયાનં અનુસ્સાહતાય સઙ્ઘિકમસઙ્ઘિકં હોતિ. મહાઅટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘યદિ સઉસ્સાહાવ ગચ્છન્તિ, થેય્યચિત્તેન પરિભુઞ્જતો અવહારો હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદુભયમેકં. છડ્ડિતવિહારે ઉપચારસીમાય પમાણં જાનિતું ન સક્કા, અયં પન ભિક્ખુ ઉપચારસીમાય બહિ ઠત્વા ઘણ્ટિપહરણાદિં કત્વા પરિભુઞ્જતિ ખાદતિ, તેન એવં ખાદિતં સુખાદિતન્તિ અત્થો. ‘‘ઇતરવિહારે તત્થ દિત્તવિધિનાવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સુખાદિતં અન્તોવિહારત્તા’’તિ લિખિતં, આગતાનાગતાનં સન્તકત્તાતિ ‘‘ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ દેમી’’તિ દિન્નત્તા વુત્તં. એવં અવત્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેમી’’તિ દિન્નમ્પિ તાદિસમેવ. તથા હિ બહિ ઠિતો લાભં ન લભતિ ભગવતો વચનેનાતિ વેદિતબ્બં.

૧૫૩. ‘‘મતસૂકરો’’તિ વચનતો તમેવ જીવન્તં ભણ્ડદેય્યન્તિ કત્વા દાતું ન લભતિ. વજ્ઝં વટ્ટતીતિ દીપિતં હોતિ. મદ્દન્તો ગચ્છતિ, ભણ્ડદેય્યન્તિ એત્થ કિત્તકં ભણ્ડદેય્યં, ન હિ સક્કા ‘‘એત્તકા સૂકરા મદ્દિત્વા ગતા ગમિસ્સન્તી’’તિ જાનિતુન્તિ? યત્તકે સામિકાનં દિન્ને તે ‘‘દિન્નં મમ ભણ્ડ’’ન્તિ તુસ્સન્તિ, તત્તકં દાતબ્બં. નો ચે તુસ્સન્તિ, અતિક્કન્તસૂકરમૂલં દત્વા કિં ઓપાતો ખણિત્વા દાતબ્બોતિ? ન દાતબ્બો. અથ કિં ચોદિયમાનસ્સ ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન પારાજિકં હોતીતિ? ન હોતિ, કેવલં કપ્પિયપરિક્ખારં દત્વા તોસેતબ્બોવ સામિકો, એસેવ નયો અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસૂતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘તદહેવ વા દુતિયદિવસે વા મદ્દન્તો ગચ્છતી’’તિ વુત્તં. ગુમ્બે ખિપતિ, ભણ્ડદેય્યમેવાતિ અવસ્સં પવિસનકે સન્ધાય વુત્તં. એત્થ એકસ્મિં વિહારે પરચક્કાદિભયં આગતં. મૂલવત્થુચ્છેદન્તિ ‘‘સબ્બસેનાસનં એતે ઇસ્સરા’’તિ વચનતો ઇતરે અનિસ્સરાતિ દીપિતં હોતિ.

૧૫૬. આરામરક્ખકાતિ વિસ્સટ્ઠવસેન ગહેતબ્બં. અધિપ્પાયં ઞત્વાતિ એત્થ યસ્સ દાનં પટિગ્ગણ્હન્તં ભિક્ખું, ભાગં વા સામિકા ન રક્ખન્તિ ન દણ્ડેન્તિ, તસ્સ દાનં અપ્પટિચ્છાદેત્વા ગહેતું વટ્ટતીતિ ઇધ સન્નિટ્ઠાનં. તમ્પિ ‘‘ન વટ્ટતિ સઙ્ઘિકે’’તિ વુત્તં. અયમેવ ભિક્ખુ ઇસ્સરોતિ યત્થ સો ઇચ્છતિ, તત્થ અત્તઞાતહેતું લભતિ કિર અત્થો. અપિચ ‘‘દહરો’’તિ વદન્તિ. સવત્થુકન્તિ સહ ભૂમિયાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ગરુભણ્ડં હોતી’’તિ વત્વા ‘‘તિણમત્તં પન ન દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં કિન્તુ ગરુભણ્ડન્તિ ચે, અરક્ખિયઅગોપિયટ્ઠાને, વિનસ્સનકભાવે ચ ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. કપ્પિયેપિ ચાતિ વત્વા, અવત્વા વા ગહણયુત્તે માતાદિસન્તકેપિ થેય્યચિત્તુપ્પાદેન. ઇદં પન સિક્ખાપદં ‘‘રાજાપિમેસં અભિપ્પસન્નો’’તિ (પારા. ૮૬) વચનતો લાભગ્ગમહત્તં, વેપુલ્લમહત્તઞ્ચ પત્તકાલે પઞ્ઞત્તન્તિ સિદ્ધં.

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.