૩. તતિયપારાજિકં

પઠમપઞ્ઞત્તિનિદાનવણ્ણના

૧૬૨. તીહિ સુદ્ધેનાતિ એત્થ તીહીતિ નિસ્સક્કવચનં વા હોતિ, કરણવચનં વા. નિસ્સક્કપક્ખે કાયવચીમનોદ્વારેહિ સુદ્ધેન. તથા દુચ્ચરિતમલેહિ વિસમેહિ પપઞ્ચેહીતિઆદિના નયેન સબ્બકિલેસત્તિકેહિ બોધિમણ્ડે એવ સુદ્ધેનાતિ યોજેતબ્બં. કરણપક્ખે તીહીતિ કાયવચીમનોદ્વારેહિ સુદ્ધેન. તથા તીહિ સુચરિતેહિ, તીહિ વિમોક્ખેહિ, તીહિ ભાવનાહિ, તીહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાહિ સુદ્ધેનાતિ સબ્બગુણત્તિકેહિ યોજેતબ્બં. વિભાવિતન્તિ દેસનાય વિત્થારિતં, વિભૂતં વા કતં વિહિતં, પઞ્ઞત્તં વા હોતિ. સંવણ્ણનાતિ વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનં.

ન કેવલં રાજગહમેવ, ઇદમ્પિ નગરં. સપરિચ્છેદન્તિ સપરિયન્તન્તિ અત્થો. સપરિક્ખેપન્તિ એકે. ‘‘હંસવટ્ટકચ્છદનેનાતિ હંસપરિક્ખેપસણ્ઠાનેના’’તિ લિખિતં. કાયવિચ્છિન્દનિયકથન્તિ અત્તનો અત્તભાવે, પરસ્સ વા અત્તભાવે છન્દરાગપ્પહાનકરં વિચ્છિન્દનકરં ધમ્મકથં કથેતિ. અસુભા ચેવ સુભાકારવિરહિતત્તા. અસુચિનો ચ દોસનિસ્સન્દનપભવત્તા. પટિકૂલા ચ જિગુચ્છનીયત્તા પિત્તસેમ્હાદીસુ આસયતો. અસુભાય વણ્ણન્તિ અસુભાકારસ્સ, અસુભકમ્મટ્ઠાનસ્સ વા વિત્થારં ભાસતિ. સામિઅત્થે હેતં સમ્પદાનવચનં. અસુભન્તિ અસુભનિમિત્તસ્સ આવિભાવાય પચ્ચુપટ્ઠાનાય વિત્થારકથાસઙ્ખાતં વણ્ણં ભાસભીતિ અત્થો. તેસંયેવ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં દસહિ લક્ખણેહિ સમ્પન્નં કિલેસચોરેહિ અનભિભવનીયત્તા ઝાનચિત્તં મઞ્જૂસં નામ.

તત્રિમાનીતિ એત્થાયં પિણ્ડત્થો – યસ્મિં વારે પઠમં ઝાનં એકચિત્તક્ખણિકં ઉપ્પજ્જતિ, તં સકલમ્પિ જવનવારં અનુલોમપરિકમ્મઉપચારગોત્રભુઅપ્પનાપ્પભેદં એકત્તનયેન ‘‘પઠમં ઝાન’’ન્તિ ગહેત્વા તસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ અપ્પનાપટિપાદિકાય ખિપ્પાદિભેદાય અભિઞ્ઞાય અધિગતાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિં ઉપાદાય આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ આદીતિ વેદિતબ્બા. તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝેતિ વેદિતબ્બા. પરિયોદાપકઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના પરિયોસાનન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ આદિચિત્તતો પટ્ઠાય યાવ પઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણં, એતસ્મિં અન્તરે પટિપદાવિસુદ્ધીતિ વેદિતબ્બા. ઉપ્પાદઠિતિક્ખણેસુ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના, ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ સમ્પહંસનાતિ વેદિતબ્બા. લક્ખીયતિ એતેનાતિ લક્ખણન્તિ કત્વા ‘‘વિસુદ્ધિપટિપત્તિપક્ખન્દને’’તિઆદિના પુબ્બભાગો લક્ખીયતિ, તિવિધેન અજ્ઝુપેક્ખનેન મજ્ઝં લક્ખીયતિ, ચતુબ્બિધાય સમ્પહંસનાય પરિયોસાનં લક્ખીયતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘દસ લક્ખણાની’’તિ.

પારિબન્ધકતોતિ નીવરણસઙ્ખાતપારિબન્ધકતો વિસુદ્ધત્તા ગોત્રભુપરિયોસાનં પુબ્બભાગજવનચિત્તં ‘‘ચિત્તવિસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. તથા વિસુદ્ધત્તા તં ચિત્તં મજ્ઝિમં સમાધિનિમિત્તસઙ્ખાતં અપ્પનાસમાધિં તદત્થાય ઉપગચ્છમાનં એકસન્તતિવસેન પરિણામેન્તં પટિપજ્જતિ નામ. એવં પટિપન્નસ્સ તસ્સ તત્થ સમથનિમિત્તે પક્ખન્દનં તબ્ભાવૂપગમનં હોતીતિ કત્વા ‘‘તત્થ ચિત્તપક્ખન્દન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ પઠમજ્ઝાનુપ્પાદક્ખણે એવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવં વિસુદ્ધસ્સ અપ્પનાપ્પત્તસ્સ પુન વિસોધને બ્યાપારાભાવા અજ્ઝુપેક્ખનં હોતિ. સમથપ્પટિપન્નત્તા પુન સમાધાને બ્યાપારાભાવા ચ સમથપ્પટિપન્નસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનં હોતિ. કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકન્તેન ઉપટ્ઠિતત્તા પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારાસમ્ભવતો એકત્તુપટ્ઠાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનં હોતિ. તત્થ જાતાનન્તિ તસ્મિં ચિત્તે જાતાનં સમાધિપઞ્ઞાનં યુગનદ્ધભાવેન અનતિવત્તનટ્ઠેન નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા. સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં વિમુત્તિરસેનેકરસટ્ઠેન અનતિવત્તનેકસભાવાનં તેસં દ્વિન્નં ઉપગતં તજ્જં તસ્સારુપ્પં તદનુરૂપં વીરિયં તથા ચિત્તં યોગી વાહેતિ પવત્તેતીતિ કત્વા તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ચ વિસેસભાગિયભાવત્તા આસેવનટ્ઠેન ચ સમ્પહંસના હોતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ‘‘અનન્તરાતીતં ગોત્રભુચિત્તં એકસન્તતિવસેન પરિણામેન્તં પટિપજ્જતિ નામા’’તિ લિખિતં. તત્થ હિ પરિણામેન્તં પટિપજ્જતીતિ એતાનિ વચનાનિ અતીતસ્સ ન સમ્ભવન્તિ, યઞ્ચ તદનન્તરં લિખિતં ‘‘અપ્પનાસમાધિચિત્તં ઉપગચ્છમાનં ગોત્રભુચિત્તં તત્થ પક્ખન્દતિ નામા’’તિ. ઇમિનાપિ તં ન યુજ્જતિ, ‘‘પટિપત્તિક્ખણે એવ અતીત’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘ગોત્રભુચિત્તં તત્થ પક્ખન્દતી’’તિ વચનમેવ વિરુજ્ઝતીતિ આચરિયો. ‘‘એકચિત્તક્ખણિકમ્પિ લોકુત્તરચિત્તં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘એકચિત્તક્ખણિકસ્સાપિ ઝાનસ્સ એતાનિ દસ લક્ખણાની’’તિ વુત્તં. ‘‘તતો પટ્ઠાય આસેવના ભાવના એવા’’તિપિ વુત્તં. ‘‘અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ અધિટ્ઠાનેન સહગત’’ન્તિ લિખિતં. તસ્સત્થો – યઞ્ચ ‘‘આદિમજ્ઝપરિયોસાનસઙ્ખાત’’ન્તિ વુત્તં, તં તેસં તિણ્ણમ્પિ કલ્યાણકતાય સમન્નાગતત્તા તિવિધકલ્યાણકતઞ્ચ. એવં તિવિધચિત્તં તદધિગમમૂલકાનં ગુણાનં, ઉપરિઝાનાધિગમસ્સ વા પદટ્ઠાનટ્ઠેન અધિટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન સમ્પન્નત્તા અધિટ્ઠાનસમ્પન્નં નામાતિ.

અદ્ધમાસં પટિસલ્લીયિતુન્તિ એત્થ આચરિયા એવમાહુ ‘‘ભિક્ખૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞવધદસ્સનસવનસમ્ભવે સત્થુનો સતિ તસ્સ ઉપદ્દવસ્સ અભાવે ઉપાયાજાનનતો ‘અયં અસબ્બઞ્ઞૂ’તિ હેતુપતિરૂપકમહેતું વત્વા ધમ્મિસ્સરસ્સાપિ તથાગતસ્સ કમ્મેસ્વનિસ્સરિયં અસમ્બુજ્ઝમાના અસબ્બદસ્સિતમધિચ્ચમોહા બહુજના અવીચિપરાયના ભવેય્યું, તસ્મા સો ભગવા પગેવ તેસં ભિક્ખૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વધમાનભાવં ઞત્વા તદભાવોપાયાભાવં પન સુવિનિચ્છિનિત્વા તત્થ પુથુજ્જનાનં સુગતિલાભહેતુમેવેકં કત્વા અસુભદેસનાય વા રૂપસદ્દદસ્સનસવનેહિ નિપ્પયોજનેહિ વિરમિત્વા પગેવ તતો વિરમણતો, સુગતિલાભહેતુકરણતો, અવસ્સં પઞ્ઞાપિતબ્બાય તતિયપારાજિકપઞ્ઞત્તિયા વત્થાગમદસ્સનતો ચ અત્તનો સબ્બદસ્સિતં પરિક્ખકાનં પકાસેન્તો વિય તમદ્ધમાસં વેનેય્યહિતનિપ્ફત્તિયા ફલસમાપત્તિયા અવકાસં કત્વા વિહરિતુકામો ‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અદ્ધમાસં પટિસલ્લીયિતુ’ન્તિઆદિમાહા’’તિ. આચરિયા નામ બુદ્ધમિત્તત્થેરધમ્મસિરિત્થેરઉપતિસ્સત્થેરાદયો ગણપામોક્ખા, અટ્ઠકથાચરિયસ્સ ચ સન્તિકે સુતપુબ્બા. તતો અઞ્ઞે એકેતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સકેન કાયેન અટ્ટીયન્તિ…પે… ભવિસ્સન્તી’’તિ ઇદં પરતો ‘‘યે તે ભિક્ખૂ અવીતરાગા, તેસં તસ્મિં સમયે હોતિ એવ ભયં, હોતિ લોમહંસો, હોતિ છમ્ભિતત્ત’’ન્તિ ઇમિના ન યુજ્જતિ, ઇદઞ્ચ ભગવતો અસુભકથારમ્મણપ્પયોજનેન ન સમેતીતિ ચે? ન, તદત્થાજાનનતો. સકેન કાયેન અટ્ટીયન્તાનમ્પિ તેસં અરિયમગ્ગેન અપ્પહીનસિનેહત્તા ખીણાસવાનં વિય મરણં પટિચ્ચ અભયં ન હોતિ, ભયઞ્ચ પન અસુભભાવનાનુયોગાનુભાવેન મન્દીભૂતં અનટ્ટીયન્તાનં વિય ન મહન્તં હુત્વા ચિત્તં મોહેસિ. અપાયુપગે તે સત્તે નાકાસીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા ઇદં પુરિમસ્સ કારણવચનં, યસ્મા તેસં તસ્મિં સમયે હોતિ એવ ભયં, છમ્ભિતત્તં, લોમહંસો ચ, તસ્મા ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા અસુભકથં કથેતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ.

અથ વા સકેન કાયેન અટ્ટીયન્તાનમ્પિ તેસં હોતિ એવ ભયં, મહાનુભાવા વીતરાગાતિ ખીણાસવાનં મહન્તં વિસેસં દસ્સેતિ, અતિદુપ્પસહેય્યમિદં મરણભયં, યતો એવંવિધાનમ્પિ અવીતરાગત્તા ભયં હોતીતિપિ દસ્સેતિ. તદઞ્ઞે તેસં ભિક્ખૂનં પઞ્ચસતાનં અઞ્ઞતરા. તેનેદં દીપેતિ ‘‘તં તથા આગતં અસિહત્થં વધકં પસ્સિત્વા તદઞ્ઞેસમ્પિ હોતિ એવ ભયં, પગેવ તેસન્તિ કત્વા ભગવા પઠમમેવ તેસં અસુભકથં કથેસિ, પરતો તેસં નાહોસિ. એવં મહાનિસંસા નેસં અસુભકથા આસી’’તિ. યો પનેત્થ પચ્છિમો નયો, સો ‘‘તેસુ કિર ભિક્ખૂસુ કેનચિપિ કાયવિકારો વા વચીવિકારો વા ન કતો, સબ્બે સતા સમ્પજાના દક્ખિણેન પસ્સેન નિપજ્જિંસૂ’’તિ ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન સમેતિ.

અપરે પનાહૂતિ કુલદ્ધિપટિસેધનત્થં વુત્તં. ‘‘અયં કિર લદ્ધી’’તિ વચનં ‘‘મારધેય્યંનાતિક્કમિસ્સતી’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન વિરુજ્ઝતિ. કથં? અયં ભિક્ખૂ અઘાતેન્તો મારવિસયં અતિક્કમિસ્સતિ અકુસલકરણતો ચ. ઘાતેન્તો પન મારધેય્યં નાતિક્કમિસ્સતિ બલવત્તા કમ્મસ્સાતિ સયં મારપક્ખિકત્તા એવં ચિન્તેત્વા પન ‘‘યે ન મતા, તે સંસારતો ન મુત્તા’’તિ અત્તનો ચ લદ્ધિ, તસ્મા તં તત્થ ઉભયેસં મગ્ગે નિયોજેન્તી એવમાહ, તેનેવ ‘‘મારપક્ખિકા મારેન સમાનલદ્ધિકા’’તિ અવત્વા ‘‘મારસ્સા નુવત્તિકા’’તિ વુત્તા. ‘‘ઇમિના કિં વુત્તં હોતિ? યસ્મા મારસ્સ અનુવત્તિ, તસ્મા એવં ચિન્તેત્વાપિ અત્તનો લદ્ધિવસેન એવમાહા’’તિ કેચિ લિખન્તિ. મમ સન્તિકે એકતો ઉપટ્ઠાનમાગચ્છન્તિ, અત્તનો અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે ઉદ્દેસાદિં ગણ્હાતિ.

આનાપાનસ્સતિસમાધિકથાવણ્ણના

૧૬૫. અયમ્પિ ખો, ભિક્ખવેતિ ઇમિના કિં દસ્સેતિ? યેસં એવમસ્સ ‘‘ભગવતા આચિક્ખિતકમ્મટ્ઠાનાનુયોગપચ્ચયા તેસં ભિક્ખૂનં જીવિતક્ખયો આસી’’તિ, તેસં તં મિચ્છાગાહં નિસેધેતિ. કેવલં તેસં ભિક્ખૂનં પુબ્બે કતકમ્મપચ્ચયાવ જીવિતક્ખયો આસિ, ઇદં પન કમ્મટ્ઠાનં તેસં કેસઞ્ચિ અરહત્તપ્પત્તિયા, કેસઞ્ચિ અનાગામિસકદાગામિસોતાપત્તિફલપ્પત્તિયા, કેસઞ્ચિ પઠમજ્ઝાનાધિગમાય, કેસઞ્ચિ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગપ્પહાનેન અત્તસિનેહપઅયાદાનાય ઉપનિસ્સયો હુત્વા, કેસઞ્ચિ સુગતિયં ઉપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયો અહોસીતિ સાત્થિકાવ મે અસુભકથા, કિન્તુ ‘‘સાધુ, ભન્તે ભગવા, અઞ્ઞં પરિયાયં આચિક્ખતૂ’’તિ આનન્દેન યાચિતત્તા અઞ્ઞં પરિયાયં આચિક્ખામિ, યથા વો પુબ્બે આચિક્ખિતઅસુભકમ્મટ્ઠાનાનુયોગા, એવં અયમ્પિ ખો ભિક્ખવેતિ યોજના વેદિતબ્બા. ‘‘અસ્સાસવસેન ઉપટ્ઠાનં સતી’’તિ વુત્તં. સા હિ તં અસ્સાસં, પસ્સાસં વા આરમ્મણં કત્વા પુબ્બભાગે, અપરભાગે પન અસ્સાસપસ્સાસપભવનિમિત્તં આરમ્મણં કત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ ચ તથા વુત્તા.

અસુભે પવત્તં અસુભન્તિ વા પવત્તં ભાવનાકમ્મં અસુભકમ્મં, તદેવ અઞ્ઞસ્સ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનકસ્સ કારણટ્ઠેન ઠાનત્તા અસુભકમ્મટ્ઠાનં, આરમ્મણં વા અસુભકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનટ્ઠેન ઠાનન્તિ અસુભકમ્મટ્ઠાનન્તિ ઇધ અસુભજ્ઝાનં, તેનેવ ‘‘ઓળારિકારમ્મણત્તા’’તિ વુત્તં. પટિવેધવસેનાતિ વિતક્કાદિઅઙ્ગપટિલાભવસેન. આરમ્મણસન્તતાયાતિ અનુક્કમેન સન્તકાલં ઉપાદાય વુત્તકાયદરથપ્પટિપસ્સદ્ધિવસેન નિબ્બુતો. પરિકમ્મં વાતિ કસિણપરિકમ્મં કિર નિમિત્તુપ્પાદપરિયોસાનં. તદા હિ નિરસ્સાદત્તા અસન્તં, અપ્પણિહિતઞ્ચ. યથા ઉપચારે નીવરણવિગમેન, અઙ્ગપાતુભાવેન ચ સન્તતા હોતિ, ન તથા ઇધ, ઇદં પન ‘‘આદિસમન્નાહારતો’’તિ વુત્તં. દુતિયવિકપ્પે અસેચનકોતિ અતિત્તિકરો, તેન વુત્તં ‘‘ઓજવન્તો’’તિ. ચેતસિકસુખં ઝાનક્ખણેપિ અત્થિ, એવં સન્તેપિ ‘‘ઉભોપિ ઝાના વુટ્ઠિતસ્સેવ ગહેતબ્બા’’તિ વુત્તં. સમથેન સકસન્તાને અવિક્ખમ્ભિતે. ઇતરથા પાપકાનં ઝાનેન સહુપ્પત્તિ સિયા. ખન્ધાદીનં લોકુત્તરપાદકત્તા નિબ્બેધભાગિયં, વિસેસેન યસ્સ નિબ્બેધભાગિયં હોતિ, તં સન્ધાય વા. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સીતિઆદિચતુક્કવસેન અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુડ્ઢિપ્પત્તો સમુચ્છિન્દતિ, સેસાનમેતં નત્થી’’તિ લિખિતં.

તથાભાવપટિસેધનો ચાતિ સોળસવત્થુકસ્સ તિત્થિયાનં નત્થિતાય વુત્તં. સબ્બપઠમાનં પન ચતુન્નં પદાનં વસેન લોકિયજ્ઝાનમેવ તેસં અત્થિ, તસ્મિં લોકુત્તરપદટ્ઠાનં નત્થિ એવ. ‘‘ફલમુત્તમન્તિ ફલે ઉત્તમ’’ન્તિ વુત્તં. ઉતુત્તયાનુકૂલન્તિ ગિમ્હે અરઞ્ઞે, હેમન્તે રુક્ખમૂલે, વસન્તકાલે સુઞ્ઞાગારે ગતો. સેમ્હધાતુકસ્સ અરઞ્ઞં, પિત્તધાતુકસ્સ રુક્ખમૂલં, વાતધાતુકસ્સ સુઞ્ઞાગારં અનુકૂલં. મોહચરિતસ્સ અરઞ્ઞં અનુકૂલં મહાઅરઞ્ઞે ચિત્તં ન સઙ્કુટતિ, દોસચરિતસ્સ રુક્ખમૂલં, રાગચરિતસ્સ સુઞ્ઞાગારં. ઠાનચઙ્કમાનિ ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનિ, સયનં લીનપક્ખિકં, પલ્લઙ્કાભુજનેન નિસજ્જાય દળ્હભાવં, ઉજુકાયં પણિધાનેન અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસુખં ‘‘પરિમુખં સતિ’’ન્તિ ઇમિના આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયં દસ્સેતિ. કારીતિ કરણસીલો. એતસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘અસ્સસતિ પસ્સસતી’’તિ અવત્વા ‘‘સતો કારી’’તિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘અસ્સસતિ પસ્સસતી’’તિ વુત્તે ‘‘પઠમચતુક્કં એવ લબ્ભતિ, ન સેસાની’’તિ ચ ‘‘દીઘંઅસ્સાસવસેનાતિ અલોપસમાસં કત્વા’’ઇતિ ચ ‘‘એકત્થતાય અવિક્ખેપ’’ન્તિ ચ ‘‘અસમ્ભોગવસેન પજાનતો’’તિ ચ ‘‘તેન ઞાણેના’’તિ ચ ‘‘પજાનતોતિ વુત્તઞાણેના’’તિ ચ ‘‘સતોકારીતિ સતિસમ્પજઞ્ઞાહિકારી’’તિ ચ ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો અસ્સાસાવ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિઅસ્સાસા’’તિ ચ લિખિતં. ઉપ્પટિપાટિયા આગતમ્પિ યુજ્જતેવ, તેન ઠાનેન પટિસિદ્ધં. તાલું આહચ્ચ નિબ્બાયનતો કિર પોતકો સમ્પતિજાતોવ ખિપિતસદ્દં કરોતિ, છન્દપામોજ્જવસેન છ પુરિમા તયોતિ નવ. એકેનાકારેનાતિ અસ્સાસવસેન વા પસ્સાસવસેન વા એવં આનાપાનસ્સતિં ભાવયતો કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિકમ્મટ્ઠાનભાવના સમ્પજ્જતિ.

કાયોતિ અસ્સાસપસ્સાસા. ઉપટ્ઠાનં સતિ. દીઘન્તિ સીઘં ગતં અસ્સાસપસ્સાસં. અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ કાલસઙ્ખાતે વિય કાલકોટ્ઠાસેતિ અત્થો, દીઘકાલે વાતિ અત્થો. એકો હિ અસ્સાસમેવૂપલક્ખેતિ, એકો પસ્સાસં, એકો ઉભયં, તસ્મા ‘‘વિભાગં અકત્વા’’તિ વા વુત્તં, છન્દોતિ એવં અસ્સાસતો, પસ્સાસતો ચ અસ્સાદો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વસેન કત્તુકમ્યતાછન્દો ઉપ્પજ્જતિ. તતો પામોજ્જન્તિ. અસ્સાસપસ્સાસાનં દુવિઞ્ઞેય્યવિસયત્તા ચિત્તં વિવત્તતિ, ગણનં પહાય ફુટ્ઠટ્ઠાનમેવ મનસિ કરોન્તસ્સ કેવલં ઉપેક્ખાવ સણ્ઠાતિ. ચત્તારો વણ્ણાતિ ‘‘પત્તસ્સ તયો વણ્ણા’’તિઆદીસુ વિય ચત્તારો સણ્ઠાનાતિ અત્થો.

તથાભૂતસ્સાતિ આનાપાનસ્સતિં ભાવયતો. સંવરોતિ સતિસંવરો. અથ વા પઠમેન ઝાનેન નીવરણાનં, દુતિયેન વિતક્કવિચારાનં, તતિયેન પીતિયા, ચતુત્થેન સુખદુક્ખાનં, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા રૂપસઞ્ઞાય, પટિઘસઞ્ઞાય, નાનત્તસઞ્ઞાય વા પહાનં. ‘‘સીલન્તિ વેરમણિ સીલં, ચેતના સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯ થોકં વિસદિસં) વુત્તવિધિનાપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘અત્થતો તથા તથા પવત્તધમ્મા ઉપધારણસમાધાનસઙ્ખાતેન સીલનટ્ઠેન સીલન્તિ વુચ્ચન્તી’’તિ વુત્તં. તથા ‘‘અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ એત્થાપિ ચેતનાસીલમેવ, કત્થચિ વિરતિસીલમ્પીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞથા પણ્ણત્તિવજ્જેસુપિ સિક્ખાપદેસુ વિરતિપ્પસઙ્ગો અહોસિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતીતિ કત્વા તસ્સાપિ વિરતિપ્પસઙ્ગો. તસ્મિં આરમ્મણેતિ આનાપાનારમ્મણે. તાય સતિયાતિ તત્થ ઉપ્પન્નસતિયા. ‘‘તેન મનસિકારેનાતિ આવજ્જનેના’’તિ લિખિતં. એતેન નાનાવજ્જનપ્પવત્તિદીપનતો નાનાજવનવારેહિપિ સિક્ખતિ નામાતિ દીપિતં હોતિ, યેન પન મનસિકારેન વા. ઞાણુપ્પાદનાદીસૂતિ એત્થ આદિસદ્દેન યાવ પરિયોસાનં વેદિતબ્બં. ‘‘તત્રાતિ તસ્મિં આનાપાનારમ્મણે. એવન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બનયેના’’તિ લિખિતં. તત્રાતિ તેસં અસ્સાસપસ્સાસાનં વા. તઞ્હિ ‘‘પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે’’તિ ઇમિના સુટ્ઠુ સમેતિ. ‘‘પઠમવાદો દીઘભાણકાનં. તે હિ ‘પઠમજ્ઝાનં લભિત્વા નાનાસને નિસીદિત્વા દુતિયત્થાય વાયામતો ઉપચારે વિતક્કવિચારવસેન ઓળારિકચિત્તપ્પવત્તિકાલે પવત્તઅસ્સાસપસ્સાસવસેન ઓળારિકા’તિ વદન્તિ. ‘મજ્ઝિમભાણકા ઝાનલાભિસ્સ સમાપજ્જનકાલે, એકાસનપટિલાભે ચ ઉપરૂપરિ ચિત્તપ્પવત્તિયા સન્તભાવતો પઠમતો દુતિયસ્સુપચારે સુખુમતં વદન્તી’’’તિ લિખિતં.

વિપસ્સનાયં પનાતિ ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન અભિનિવિટ્ઠસ્સ અયં કમો, અઞ્ઞસ્સ ચાતિ વેદિતબ્બં. એત્તકં રૂપં, ન ઇતો અઞ્ઞન્તિ દસ્સનં સન્ધાય ‘‘સકલરૂપપરિગ્ગહે’’તિ વુત્તં. રૂપારૂપપરિગ્ગહેતિ એત્થ અનિચ્ચતાદિલક્ખણારમ્મણિકભઙ્ગાનુપસ્સનતો પભુતિ બલવતી વિપસ્સના. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ સબ્બેસંયેવ પન મતેન અપરિગ્ગહિતકાલેતિઆદિના. સોધના નામ વિસ્સજ્જનં. અસ્સાતિ ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ પદસ્સ.

પુરતો નમના આનમના. તિરિયં નમના વિનમના. સુટ્ઠુ નમના સન્નમના. પચ્છા નમના પણમના. જાણુકે ગહેત્વા ઠાનં વિય ઇઞ્જનાતિ આનમનાદીનં આવિભાવત્થમુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યથારૂપેહિ આનમનાદિ વા કમ્પનાદિ વા હોતિ, તથારૂપે પસ્સમ્ભયન્તિ સમ્બન્ધો. ઇતિ કિરાતિ ઇતિ ચે. એવં સન્તેતિ સન્તસુખુમમ્પિ ચે પસ્સમ્ભતિ. પભાવનાતિ ઉપ્પાદનં. અસ્સાસપસ્સાસાનં વૂપસન્તત્તા આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ભાવના ન હોતિ. યસ્મા તં નત્થિ, તસ્મા ન સમાપજ્જતિ, સમાપત્તિયા અભાવેન ન વુટ્ઠહન્તિ. ઇતિ કિરાતિ એવમેતં તાવ વચનન્તિ તદેતં. સદ્દોવ સદ્દનિમિત્તં, ‘‘સતો અસ્સસતિ સતો પસ્સસતી’’તિ પદાનિ પતિટ્ઠપેત્વા દ્વત્તિંસપદાનિ ચત્તારિ ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ.

અપ્પટિપીળનન્તિ તેસં કિલેસાનં અનુપ્પાદનં કિઞ્ચાપિ ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિપિ અત્થતો પાતિમોક્ખસંવરસીલે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) વચનતો. તથાપિ ‘‘ન તાવ, સારિપુત્ત, સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ ઉદ્દિસતિ પાતિમોક્ખં, યાવ ન ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તી’’તિ એત્થ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘આભિસમાચારિક’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘યં પનેત્થ આપત્તિટ્ઠાનિયં ન હોતિ, તં અમિસ્સમેવા’’તિ વુત્તં.

યથાવુત્તેનાતિ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનત્તા. સલ્લહુકવુત્તિ અટ્ઠપરિક્ખારિકો. પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનન્તિ એત્થ ઝાનમ્પિ નિમિત્તમ્પિ તદત્થજોતિકાપિ પરિયત્તિ ઇધ કમ્મટ્ઠાનં નામ. ગમનાગમનસમ્પન્નતાદિ સેનાસનં. સંકિલિટ્ઠચીવરધોવનાદયો ખુદ્દકપલિબોધા. ‘‘અન્તરા પતિતં નુ ખો’’તિ વિકમ્પતિ.

અજ્ઝત્તં વિક્ખેપગતેનાતિ નિયકજ્ઝત્તે વિક્ખેપગતેન. સારદ્ધા અસમાહિતત્તા. ઉપનિબન્ધનથમ્ભમૂલં નામ નાસિકગ્ગં, મુખનિમિત્તં વા. તત્થેવાતિ નાસિકગ્ગાદિનિમિત્તે. ‘‘દોલાફલકસ્સ એકપસ્સે એવ ઉભો કોટિયો મજ્ઝઞ્ચ પસ્સતી’’તિ વદન્તિ.

ઇધ પનાતિ કકચૂપમે. દેસતોતિ ફુસનકટ્ઠાનતો. ‘‘નિમિત્તં પટ્ઠપેતબ્બન્તિ નિમિત્તે સતિ પટ્ઠપેતબ્બા’’તિ વુત્તં. ગરૂહિ ભાવેતબ્બત્તા ગરુકભાવનં. એકચ્ચે આહૂતિ એકચ્ચે ઝાયિનો આહુ.

‘‘સઞ્ઞાનાનતાયા’’તિ વચનતો એકચ્ચેહિ વુત્તમ્પિ પમાણમેવ, સઙ્ગીતિતો પટ્ઠાય અટ્ઠકથાય અનાગતત્તા તથા વુત્તં. ‘‘મય્હં તારકરૂપં નુ ખો ઉપટ્ઠાતી’’તિઆદિપરિકપ્પે અસતિપિ ધાતુનાનત્તેન એતાસં ધાતૂનં ઉપ્પત્તિ વિય કેવલં ભાવયતો તથા તથા ઉપટ્ઠાતિ. ‘‘ન નિમિત્ત’ન્તિ વત્તું ન વટ્ટતિ સમ્પજાનમુસાવાદત્તા’’તિ વુત્તં. કમ્મટ્ઠાનન્તિ ઇધ વુત્તપટિભાગનિમિત્તમેવ.

નિમિત્તે પટિભાગે. નાનાકારન્તિ ‘‘ચત્તારો વણ્ણા વત્તન્તી’’તિ વુત્તનાનાવિધતં. વિભાવયન્તિ જાનં પકાસયં. અસ્સાસપસ્સાસેતિ તતો સમ્ભૂતે નિમિત્તે, અસ્સાસપસ્સાસે વા નાનાકારં. નિમિત્તે હિ ચિત્તં ઠપેન્તોવ નાનાકારતઞ્ચ વિભાવેતિ, અસ્સાસપસ્સાસે વા સકં ચિત્તં નિબન્ધતીતિ વુચ્ચતિ. તારકરૂપાદિવણ્ણતો. કક્ખળત્તાદિલક્ખણતો.

અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તન્તિ આસન્નભવઙ્ગત્તાતિ કારણં વત્વા સીહળટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તં. કસ્મા? યસ્મા છટ્ઠે, સત્તમે વા અપ્પનાય સતિ મગ્ગવીથિયં ફલસ્સ ઓકાસો ન હોતિ, તસ્મા. ઇધ હોતૂતિ ચે? ન, લોકિયપ્પનાપિ હિ અપ્પનાવીથિમ્હિ લોકુત્તરેન સમાનગતિકાવાતિ પટિલદ્ધજ્ઝાનોપિ ભિક્ખુ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થાય ઝાનં સમાપજ્જિત્વા સત્તાહં નિસીદિતુકામો ચતુત્થે, પઞ્ચમે વા અપ્પેત્વા નિસીદતિ, ન છટ્ઠે, સત્તમે વા. તત્થ હિ અપ્પના. તતો પરં અપ્પનાય આધારભાવં ન ગચ્છતિ. આસન્નભવઙ્ગત્તા ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા ગચ્છતિ થલે ઠિતઘટો વિય જવનાનમન્તરે ઠિતત્તાતિ કિર આચરિયો.

પુથુત્તારમ્મણાનિ અનાવજ્જિત્વા ઝાનઙ્ગાનેવ આવજ્જનં આવજ્જનવસી નામ. તતો પરં ચતુન્નં, પઞ્ચન્નં વા પચ્ચવેક્ખણચિત્તાનં ઉપ્પજ્જનં, તં પચ્ચવેક્ખણવસી નામ. તેનેવ ‘‘પચ્ચવેક્ખણવસી પન આવજ્જનવસિયા એવ વુત્તા’’તિ વુત્તં. સમાપજ્જનવસી નામ યત્તકં કાલં ઇચ્છતિ તત્તકં સમાપજ્જનં, તં પન ઇચ્છિતકાલપરિચ્છેદં પતિટ્ઠાપેતું સમત્થતાતિ. ‘‘અધિટ્ઠાનવસિયા વુટ્ઠાનવસિનો અયં નાનત્તં અધિટ્ઠાનાનુભાવેન જવનં જવતિ, વુટ્ઠાનાનુભાવેન પન અધિપ્પેતતો અધિકં જવતી’’તિપિ વદન્તિ. અપિચ પથવીકસિણાદિઆરમ્મણં આવજ્જિત્વા જવનઞ્ચ જવિત્વા પુન આવજ્જિત્વા તતો પઞ્ચમં ઝાનં ચિત્તં હોતિ, અયં કિર ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો. ભગવતો પન આવજ્જનસમનન્તરમેવ ઝાનં હોતીતિ સબ્બં અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં.

‘‘વત્થુન્તિ હદયવત્થું. દ્વારન્તિ ચક્ખાદિ. આરમ્મણન્તિ રૂપાદી’’તિ લિખિતં. યથાપરિગ્ગહિતરૂપારમ્મણં વા વિઞ્ઞાણં પસ્સતિ, અઞ્ઞથાપિ પસ્સતિ. કથં? ‘‘યથાપરિગ્ગહિતરૂપવત્થુદ્વારારમ્મણં વા’’તિ વુત્તં. યથાપરિગ્ગહિતરૂપેસુ વત્થુદ્વારારમ્મણાનિ યસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ, તં વિઞ્ઞાણં યથાપરિગ્ગહિતરૂપવત્થુદ્વારારમ્મણં તમ્પિ પસ્સતિ, એકસ્સ વા આરમ્મણસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બોતિ ચ મમ તક્કો વિચારેત્વાવ ગહેતબ્બો.

તતો પરં તીસુ ચતુક્કેસુ દ્વે દ્વે પદાનિ એકમેકં કત્વા ગણેતબ્બં. સમથેન આરમ્મણતો વિપસ્સનાવસેન અસમ્મોહતો પીતિપટિસંવેદનમેત્થ વેદિતબ્બં. ‘‘દુક્ખમેતં ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ પન ‘‘આરમ્મણતો અસમ્મોહતો’’તિ યં વુત્તં, ઇધ તતો વુત્તનયતો ઉપ્પટિપાટિયા વુત્તં. તત્થ હિ યેન મોહેન તં દુક્ખં પટિચ્છન્નં, ન ઉપટ્ઠાતિ, તસ્સ વિહતત્તા વા એવં પવત્તે ઞાણે યથારુચિ પચ્ચવેક્ખિતું ઇચ્છિતિચ્છિતકાલે સમત્થભાવતો વા દુક્ખાદીસુ તીસુ અસમ્મોહતો ઞાણં વુત્તં. નિરોધે આરમ્મણતો તંસમ્પયુત્તા પીતિપટિસંવેદના અસમ્મોહતો ન સમ્ભવતિ મોહપ્પહાનાભાવા, પટિસમ્ભિદાપાળિવિરોધતો ચ. તત્થ ‘‘દીઘં અસ્સાસવસેના’’તિઆદિ આરમ્મણતો દસ્સેતું વુત્તં. તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ તદારમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તાતિ એત્થ અધિપ્પાયો. ‘‘આવજ્જતો’’તિઆદિ અસમ્મોહતો પીતિપટિસંવેદનં દસ્સેતું વુત્તં. અનિચ્ચાદિવસેન જાનતો, પસ્સતો, પચ્ચવેક્ખતો ચ. તદધિમુત્તતાવસેન અધિટ્ઠહતો, અધિમુચ્ચતો, તથા વીરિયાદિં સમાદહતો ખણિકસમાધિના.

અભિઞ્ઞેય્યન્તિ ઞાતપરિઞ્ઞાય. પરિઞ્ઞેય્યન્તિ તીરણપરિઞ્ઞાય. સબ્બઞ્હિ દુક્ખસચ્ચં અભિઞ્ઞેય્યં, પરિઞ્ઞેય્યઞ્ચ. તત્ર ચાયં પીતીતિ લિખિતં. અભિઞ્ઞેય્યન્તિઆદિ મગ્ગક્ખણં સન્ધાયાહાતિ વુત્તં. મગ્ગેન અસમ્મોહસઙ્ખાતવિપસ્સનાકિચ્ચનિપ્ફત્તિતો મગ્ગોપિ અભિઞ્ઞેય્યાદિઆરમ્મણં કરોન્તો વિય વુત્તો. વિપસ્સનાભૂમિદસ્સનત્થન્તિ સમથે કાયિકસુખાભાવા વુત્તં. દ્વીસુ ચિત્તસઙ્ખારપદેસૂતિ ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી…પે… સિક્ખતિ પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી…પે… સિક્ખતીતિ એતેસુ. મોદનાદિ સબ્બં પીતિવેવચનં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિ કિલેસે, તમ્મૂલકે ખન્ધાભિસઙ્ખારે. એવં ભાવિતોતિ ન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનનિબ્બત્તનેન ભાવિતો. એવં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં કત્વા ભાવિતો. વિપસ્સનામગ્ગપચ્ચવેક્ખણકાલેસુપિ પવત્તઅસ્સાસમુખેનેવ સબ્બં દસ્સિતં ઉપાયકુસલેન ભગવતા.

૧૬૮. કસ્મા ઇદં વુચ્ચતિ અમ્હેહીતિ અધિપ્પાયો.

પદભાજનીયવણ્ણના

૧૭૨. ઉસ્સુક્કવચનન્તિ પાકટસદ્દસઞ્ઞા કિર, સમાનકપદન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સુત્વા ભુઞ્જન્તી’’તિ એત્થ વિય સઞ્ચિચ્ચ વોરોપેતુકામસ્સ સઞ્ચિચ્ચપદં વોરોપનપદસ્સ ઉસ્સુક્કં, સઞ્ચેતના ચ જીવિતા વોરોપનઞ્ચ એકસ્સેવાતિ વુત્તં હોતિ. ન કેવલં ચેતસિકમત્તેનેવ હોતિ, પયોગોપિ ઇચ્છિતબ્બો એવાતિ દસ્સેતું વુત્તાનીતિ કિર ઉપતિસ્સત્થેરો. ‘‘જાનિત્વા સઞ્જાનિત્વા ચેચ્ચ અભિવિતરિત્વા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘જાનન્તો…પે… વીતિક્કમો’’તિ વોરોપનમ્પિ દસ્સિતં, તસ્મા બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અત્થો દસ્સિતો. વીતિક્કમસઙ્ખાતત્થસિદ્ધિયા હિ પુરિમચેતના અત્થસાધિકા હોતિ. સબ્બસુખુમઅત્તભાવન્તિ રૂપં સન્ધાય વુત્તં, ન અરૂપં. અત્તસઙ્ખાતાનઞ્હિ અરૂપાનં ખન્ધવિભઙ્ગે (વિભ. ૧ આદયો) વિય ઇધ ઓળારિકસુખુમતા અનધિપ્પેતા. માતુકુચ્છિસ્મિન્તિ યેભુય્યવચનં, ઓપપાતિકમનુસ્સેપિ પારાજિકમેવ, અરૂપકાયે ઉપક્કમાભાવા તગ્ગહણં કસ્માતિ ચે? અરૂપક્ખન્ધેન સદ્ધિં તસ્સેવ રૂપકાયસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસમ્ભવતો. તેન સજીવકોવ મનુસ્સવિગ્ગહોપિ નામ હોતીતિ સિદ્ધં. એત્થ માતુકુચ્છિસ્મિન્તિ મનુસ્સમાતુયા વા તિરચ્છાનમાતુયા વા. વુત્તઞ્હિ પરિવારે (પરિ. ૪૮૦) –

‘‘ઇત્થિં હને ચ માતરં, પુરિસઞ્ચ પિતરં હને;

માતરં પિતરં હન્ત્વા, ન તેનાનન્તરં ફુસે;

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ.

પઠમન્તિ પટિસન્ધિચિત્તમેવ. એકભવપરિયાપન્નાય હિ ચિત્તસન્તતિયા પટિસન્ધિચિત્તં પઠમચિત્તં નામ. ચુતિચિત્તં પચ્છિમં નામ. અઞ્ઞથા અનમતગ્ગે સંસારે પઠમચિત્તં નામ નત્થિ વિના અનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતપચ્ચયેહિ ચિત્તુપ્પત્તિયા અભાવતો. ભાવે વા નવસત્તપાતુભાવદોસપ્પસઙ્ગો. અયં સબ્બપઠમો મનુસ્સવિગ્ગહોતિ કિઞ્ચાપિ ઇમં જીવિતા વોરોપેતું ન સક્કા, તં આદિં કત્વા સન્તતિયા યાવ મરણા ઉપ્પજ્જનકમનુસ્સવિગ્ગહેસુ અપરિમાણેસુ ‘‘સબ્બપઠમો’’તિ દિસ્સતિ. યદા પન યો મનુસ્સવિગ્ગહો પુબ્બાપરિયવસેન સન્તતિપ્પત્તો હોતિ, તદા તં જીવિતા વોરોપેતું સક્કા. સન્તતિં વિકોપેન્તો હિ જીવિતા વોરોપેતિ નામ. એત્થ ચ નાનત્તનયે અધિપ્પેતે સતિ ‘‘સબ્બપઠમો’’તિ વચનં યુજ્જતિ, ન પન એકત્તનયે સન્તતિયા એકત્તા. એકત્તનયો ચ ઇધાધિપ્પેતો ‘‘સન્તતિં વિકોપેતી’’તિ વચનતો, તસ્મા ‘‘સબ્બપઠમો’’તિ વચનં ન યુજ્જતીતિ ચે? ન, સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નબહુત્તા. યસ્મા પન સન્તતિ નામ અનેકેસં પુબ્બાપરિયુપ્પત્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘અયં સબ્બપઠમો’’તિ વુત્તો, એવમેત્થ દ્વેપિ નયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, અઞ્ઞથા ‘‘સન્તતિં વિકોપેતી’’તિ ઇદં વચનં ન સિજ્ઝતિ. કિઞ્ચાપિ એત્થ ‘‘સન્તતિં વિકોપેતી’’તિ વચનતો સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નમેવ અધિપ્પેતં, ન અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં વિય દિસ્સતિ, તથાપિ યસ્મા સન્તતિપચ્ચુપ્પન્ને વિકોપિતે અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં વિકોપિતમેવ હોતિ, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્ને પન વિકોપિતે સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં વિકોપિતં હોતીતિ એત્થ વત્તબ્બં નત્થિ. તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘તદુભયમ્પિ વોરોપેતું સક્કા, તસ્મા તદેવ સન્ધાય ‘સન્તતિં વિકોપેતી’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ આહ. ‘‘સન્તતિં વિકોપેતી’’તિ વચનતો પકતિયા આયુપરિયન્તં પત્વા મરણકસત્તે વીતિક્કમે સતિ અનાપત્તિ વીતિક્કમપચ્ચયા સન્તતિયા અકોપિતત્તા. વીતિક્કમપચ્ચયા ચે આયુપરિયન્તં અપ્પત્વા અન્તરાવ મરણકસત્તે વીતિક્કમપચ્ચયા આપત્તિ, કમ્મબદ્ધો ચાતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્ય, મરણાય વા સમાદપેય્ય, અયમ્પિ પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ વચનતો વા ચેતનાક્ખણે એવ પારાજિકાપત્તિ એકન્તાકુસલત્તા, દુક્ખવેદનત્તા, કાયકમ્મત્તા, વચીકમ્મત્તા, કિરિયત્તા ચાતિ વેદિતબ્બં.

સત્તટ્ઠજવનવારમત્તન્તિ સભાગારમ્મણવસેન વુત્તં, તેનેવ ‘‘સભાગસન્તતિવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. અત્તનો પટિપક્ખેન સમન્નાગતત્તા સમનન્તરસ્સ પચ્ચયં હોન્તં યથા પુરે વિય અહુત્વા દુબ્બલસ્સ. તન્તિ જીવિતિન્દ્રિયવિકોપનં.

ઈતિન્તિ સત્તવિધવિચ્છિકાદીનિ યુદ્ધે ડંસિત્વા મારણત્થં વિસ્સજ્જેન્તિ. પજ્જરકન્તિ સરીરડાહં. સૂચિકન્તિ સૂલં. વિસૂચિકન્તિ સુક્ખમાતિસારંવસયં. પક્ખન્દિયન્તિ રત્તાતિસારં. દ્વત્તિબ્યામસતપ્પમાણે મહાકાયે નિમ્મિનિત્વા ઠિતનાગુદ્ધરણં, કુજ્ઝિત્વા ઓલોકિતે પરેસં કાયે વિસમરણં વા ડાહુપ્પાદનં વા પયોગો નામ.

કેચીતિ મહાસઙ્ઘિકા. અયં ઇત્થી. કુલુમ્બસ્સાતિ ગબ્ભસ્સ. કથં સા ઇતરસ્સાતિ ચે? તસ્સ દુટ્ઠેન મનસાનુપક્ખિતે સો ચ ગબ્ભો સા ચ ઇદ્ધીતિ ઉભયમ્પિ સહેવ નસ્સતિ, ઘટગ્ગીનં ભેદનિબ્બાયનં વિય એકક્ખણે હોતિ. ‘‘તેસં સુત્તન્તિકેસુ ઓચરિયમાનં ન સમેતી’’તિ લિખિતં, ‘‘તેસં મતં ગહેત્વા ‘થાવરીનમ્પિ અયં યુજ્જતી’તિ વુત્તે તિકવસેન પટિસેધિતબ્બન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. સાહત્થિકનિસ્સગ્ગિયપયોગેસુ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય સત્તમાય સહુપ્પન્નકાયવિઞ્ઞત્તિયા સાહત્થિકતા વેદિતબ્બા. આણત્તિકે પન સત્તહિપિ ચેતનાહિ સહ વચીવિઞ્ઞત્તિસમ્ભવતો સત્તસત્ત સદ્દા એકતો હુત્વા એકેકક્ખરભાવં ગન્ત્વા યત્તકેહિ અક્ખરેહિ અત્તનો અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, તદવસાનક્ખરસમુટ્ઠાપિકાય સત્તમચેતનાય સહજાતવચીવિઞ્ઞત્તિયા આણત્તિકતા વેદિતબ્બા. તથા વિજ્જામયપયોગે. કાયેનાણત્તિયં પન સાહત્થિકે વુત્તનયોવ. થાવરપયોગે યાવતા પરસ્સ મરણં હોતિ, તાવતા કમ્મબદ્ધો, આપત્તિ ચ. તતો પરં અતિસઞ્ચરણે કમ્મબદ્ધાતિબહુત્તં વેદિતબ્બં સતિ પરં મરણે. પારાજિકાપત્તિ પનેત્થ એકા. અત્થસાધકચેતના યસ્મા એત્થ ચ દુતિયપારાજિકે ચ લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞત્થ, તસ્મા દ્વિન્નમ્પિ સાધારણા ઇમા ગાથાયો –

‘‘ભૂતધમ્મનિયામા યે, તે ધમ્મા નિયતા મતા;

ભાવિધમ્મનિયામા યે, તેવ અનિયતા ઇધ.

‘‘ભૂતધમ્મનિયામાનં, ઠિતાવ સા પચ્ચયટ્ઠિતિ;

ભાવિધમ્મનિયામાનં, સાપેક્ખા પચ્ચયટ્ઠિતિ.

‘‘તેનઞ્ઞા હેતુયા અત્થિ, સાપિ ધમ્મનિયામતા;

તસ્સા ફલં અનિયતં, ફલાપેક્ખા નિયામતા.

‘‘એવઞ્હિ સબ્બધમ્માનં, ઠિતા ધમ્મનિયામતા;

લદ્ધધમ્મનિયામા યા, સાત્થસાધકચેતના.

‘‘ચેતનાસિદ્ધિતો પુબ્બે, પચ્છા તસ્સાત્થસિદ્ધિતો;

અવિસેસેન સબ્બાપિ, છબ્બિધા અત્થસાધિકા.

‘‘આણત્તિયં યતો સક્કા, વિભાવેતું વિભાગતો;

તસ્મા આણત્તિયંયેવ, વુત્તા સા અત્થસાધિકા.

‘‘મિચ્છત્તે વાપિ સમ્મત્તે, નિયતાનિયતા મતા;

અભિધમ્મે ન સબ્બત્થિ, તત્થ સા નિયતા સિયા.

‘‘યા થેય્યચેતના સબ્બા, સહત્થાણત્તિકાપિ વા;

અભિધમ્મનયેનાયં, એકન્તનિયતા સિયા.

‘‘પાણાતિપાતં નિસ્સાય, સહત્થાણત્તિકાદિકા;

અભિધમ્મવસેનેસા, પચ્ચેકં તં દુકં ભજે.

‘‘જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદો, ચેતના ચેતિ તં દ્વયં;

ન સાહત્થિકકમ્મેન, પગેવાણત્તિકાસમં.

‘‘જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદો, ચેતના ચેતિ તં દ્વયં;

ન સાહત્થિકકમ્મેન, પગેવાણત્તિકાસમં.

‘‘જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદક્ખણે વધકચેતના;

ચિરાઠિતાતિ કો ધમ્મો, નિયામેતિ આપત્તિકં.

‘‘જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદક્ખણે ચે વધકો સિયા;

મતો સુત્તો પબુદ્ધો વા, કુસલો વધકો સિયા.

‘‘કુસલત્તિકભેદો ચ, વેદનાત્તિકભેદોપિ;

સિયા તથા ગતો સિદ્ધો, સહત્થા વધકચેતના’’તિ.

યાનિ પન બીજઉતુકમ્મધમ્મચિત્તનિયામાનિ પઞ્ચ અટ્ઠકથાય આનેત્વા નિદસ્સિતાનિ, તેસુ અયમત્થસાધકચેતના યોગં ગચ્છતીતિ મઞ્ઞે ‘‘અયં અત્થસાધકચેતનાનિયમો નત્થી’’તિ ચેતનાનં મિચ્છત્તસમ્મત્તનિયતાનમ્પિ નત્થિભાવપ્પસઙ્ગતો. ભજાપિયમાના યેન, તેન સબ્બેપિ યથાસમ્ભવં કમ્મચિત્તનિયામે ભજન્તિ ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બં. જીવિતે આદીનવો મરણવણ્ણદસ્સને ન વિભત્તોવ, ઇધ પન સઙ્કપ્પપદે અત્થતો ‘‘મરણસઞ્ઞી મરણચેતનો મરણાધિપ્પાયો’’તિ એવં અવિભૂતત્તા વિભત્તો, અપાકટત્તા, અનોળારિકત્તા વા અવિભાગા કારિતા વા. નયિદં વિતક્કસ્સ નામન્તિ ન વિતક્કસ્સેવ નામં, કિન્તુ સઞ્ઞાચેતનાનમ્પિ નામન્તિ ગહેતબ્બં. કઙ્ખાવિતરણિયમ્પિ એવમેવ વુત્તં.

૧૭૪. કાયતોતિ વુત્તત્તા ‘‘સત્તિઞસૂ’’તિ વત્તબ્બે વચનસિલિટ્ઠત્થં ‘‘ઉસુસત્તિઆદિના’’તિ વુત્તં. અનુદ્દેસિકે કમ્મસ્સારમ્મણં સો વા હોતિ, અઞ્ઞો વા. ઉભયેહીતિ કિઞ્ચાપિ પઠમપ્પહારો ન સયમેવ સક્કોતિ, દુતિયં લભિત્વા પન સક્કોન્તો જીવિતવિનાસનહેતુ અહોસિ, તદત્થમેવ હિ વધકેન સો દિન્નો, દુતિયો પન અઞ્ઞેન ચિત્તેન દિન્નો, તેન સુટ્ઠુ વુત્તં ‘‘પઠમપ્પહારેનેવા’’તિ, ‘‘ચેતના નામ દારુણાતિ ગરું વત્થું આરબ્ભ પવત્તપુબ્બભાગચેતના પકતિસભાવવધકચેતના, નો દારુણા હોતી’’તિ આચરિયેન લિખિતં. ‘‘પુબ્બભાગચેતના પરિવારા, વધકચેતનાવ દારુણા હોતી’’તિ વુત્તં. યથાધિપ્પાયન્તિ ઉભોપિ પટિવિજ્ઝતિ, સાહત્થિકોપિ સઙ્કેતત્તા ન મુચ્ચતિ કિર.

કિરિયાવિસેસો અટ્ઠકથાસુ અનાગતો. ‘‘એવં વિજ્ઝ, એવં પહર, એવં ઘાહેહી’તિ પાળિયા સમેતીતિ આચરિયેન ગહિતો’’તિ વદન્તિ. પુરતો પહરિત્વાતિઆદિ વત્થુવિસઙ્કેતમેવ કિર. એતં ગામે ઠિતન્તિ પુગ્ગલોવ નિયમિતો. યો પન લિઙ્ગવસેન ‘‘દીઘં…પે… મારેહી’’તિ આણાપેતિ અનિયમેત્વા. યદિ નિયમેત્વા વદતિ, ‘‘એતં દીઘ’’ન્તિ વદેય્યાતિ અપરે. આચરિયા પન ‘‘દીઘન્તિ વુત્તે નિયમિતં હોતિ, એવં અનિયમેત્વા વદતિ, ન પન આણાપકો દીઘાદીસુ અઞ્ઞતરં મારેહીતિ અધિપ્પાયો’’તિ વદન્તિ કિર. ‘‘અત્થો પન ચિત્તેન એકં સન્ધાયપિ અનિયમેત્વા આણાપેતી’’તિ લિખિતં. ‘‘ઇતરો અઞ્ઞં તાદિસં મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં યથાધિપ્પાયં ન ગતત્તા. ‘‘એવં દીઘાદિવસેનાપિ ચિત્તેન અનિયમિતસ્સેવાતિ યુત્તં વિય દિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે લિખિતં, સુટ્ઠુ વીમંસિત્વા સબ્બં ગહેતબ્બં, ઓકાસસ્સ નિયમિતત્તાતિ એત્થ ઓકાસનિયમં કત્વા નિદ્દિસન્તો તસ્મિં ઓકાસે નિસિન્નં મારેતુકામોવ હોતિ, સયં પન તદા તત્થ નત્થિ. તસ્મા ઓકાસેન સહ અત્તનો જીવિતિન્દ્રિયં આરમ્મણં ન હોતિ, તેન અત્તના મારાપિતો પરો એવ મારાપિતો. કથં? સયં રસ્સો ચ તનુકો ચ હુત્વા પુબ્બભાગે અત્તાનં સન્ધાય આણત્તિક્ખણે ‘‘દીઘં રસ્સં થૂલં બલવન્તં મારેહી’’તિ આણાપેન્તસ્સ ચિત્તં અત્તનિ તસ્સાકારસ્સ નત્થિતાય અઞ્ઞસ્સ તાદિસસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં આરમ્મણં કત્વા પવત્તતિ, તેન મૂલટ્ઠસ્સ કમ્મબદ્ધો. એવંસમ્પદમિદન્તિ દટ્ઠબ્બં.

દૂતપરમ્પરાનિદ્દેસે આણાપેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ઇતરસ્સ આરોચેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ આચરિયન્તેવાસીનં યથાસમ્ભવં આરોચને, પટિગ્ગણ્હને દુક્કટં સન્ધાય વુત્તં. ન વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્સ દુક્કટન્તિ સિદ્ધં હોતિ. તં પન ઓકાસાભાવતો ન વુત્તં. મૂલટ્ઠેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા હિ તસ્સ ઓકાસો અપરિચ્છિન્નો, તેનસ્સ તસ્મિં ઓકાસે થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. વધકો ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, મૂલટ્ઠો આચરિયો પુબ્બે આપન્નદુક્કટેન સહ થુલ્લચ્ચયમ્પિ આપજ્જતિ. કસ્મા? મહાજનો હિ તેન પાપે નિયોજિતોતિ. ઇદં પન દુક્કટથુલ્લચ્ચયં વધકો ચે તમત્થં ન સાવેતિ આપજ્જતિ. યદિ સાવેતિ, પારાજિકમેવાપજ્જતિ. કસ્મા? અત્થસાધકચેતનાય અભાવા. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘પટિગ્ગણ્હતિ, તં દુક્કટં હોતિ. યદિ એવં કસ્મા પાઠે ન વુત્તન્તિ ચે? વધકો પન ‘સાધુ કરોમી’તિ પટિગ્ગણ્હિત્વા તં ન કરોતિ. એવઞ્હિ નિયમે ‘મૂલટ્ઠસ્સ કિં નામ હોતિ, કિમસ્સ દુક્કટાપત્તી’તિ સઞ્જાતકઙ્ખાનં તદત્થદીપનત્થં ‘મૂલટ્ઠસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’’તિ વુત્તં. ‘‘વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સ, મૂલટ્ઠસ્સ ચ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તં ન સિલિસ્સતિ, મૂલટ્ઠેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિદસ્સનાધિકારત્તા વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ વુત્તં.

વિસક્કિયદૂતપદનિદ્દેસે ‘‘વત્તુકામતાય ચ કિચ્છેનેત્થ વત્વા પયોજનં નત્થીતિ ભગવતા ન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. યં પન ‘‘મૂલટ્ઠસ્સેવ દુક્કટ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તત્રાયં વિચારણા – આચરિયેન આણત્તેન બુદ્ધરક્ખિતેન તદત્થે સઙ્ઘરક્ખિતસ્સેવ આરોચિતે કિઞ્ચાપિ યો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિગ્ગણ્હાતિ, અથ ખો આચરિયસ્સેવેતં દુક્કટં વિસઙ્કેતત્તા, ન બુદ્ધરક્ખિતસ્સ, કસ્મા? અત્થસાધકચેતનાય આપન્નત્તા. તેનેવ ‘‘આણાપકસ્સ ચ વધકસ્સ ચ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ પાળિયં વુત્તં, તં પન મૂલટ્ઠેન આપજ્જિતબ્બદુક્કટં ‘‘મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમિના અપરિચ્છિન્નોકાસત્તા ન વુત્તં.

અવિસઙ્કેતે ‘‘મૂલટ્ઠસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તત્તા વિસઙ્કેતે આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં પન દુક્કટં વધકસ્સેવ. સો હિ પઠમં આણાપકં બુદ્ધરક્ખિતં પારાજિકાપત્તિં પાપેત્વા સયં જીવિતા વોરોપેત્વા આપજ્જિસ્સતીતિ કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘સો તં જીવિતા વોરોપેતિ, આણાપકસ્સ ચ વધકસ્સ ચ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ ન વુત્તં, તથાપિ તં અત્થતો વુત્તમેવ, ‘‘યતો પારાજિકં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ પુબ્બે વુત્તનયત્તા ચ તં ન વુત્તં. ‘‘સો તં જીવિતા વોરોપેતિ, આપત્તિ સબ્બેસં પારાજિકસ્સા’’તિ હિ પુબ્બે વુત્તં. એત્થ પુબ્બે આચરિયન્તેવાસિકાનં વુત્તદુક્કટથુલ્લચ્ચયાપત્તિયો પઠમમેવ અનાપન્ના પારાજિકાપત્તિયા આપન્નત્તા. તથાપિ વધકસ્સ પારાજિકાપત્તિયા તેસં પારાજિકભાવો પાકટો જાતોતિ કત્વા ‘‘આપત્તિ સબ્બેસં પારાજિકસ્સા’’તિ એકતો વુત્તં, ન તથા ‘‘આણાપકસ્સ, વધકસ્સ ચ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ એત્થ. કસ્મા? વધકસ્સ દુક્કટાપત્તિયા આપન્નત્તા. સો હિ પઠમં દુક્કટાપત્તિં આપજ્જિત્વા પચ્છા પારાજિકં આપજ્જતિ. યદિ પન અન્તેવાસિકા કેવલં આચરિયસ્સ ગરુકતાય સાસનં આરોચેન્તિ સયં અમરણાધિપ્પાયા સમાના પારાજિકેન અનાપત્તિ. અકપ્પિયસાસનહરણપચ્ચયા દુક્કટાપત્તિ હોતિ એવ, ઇમસ્સત્થસ્સ સાધનત્થં ધમ્મપદવત્થૂહિ મિગલુદ્દકસ્સ ભરિયાય સોતાપન્નાય ધનુઉસુસૂલાદિદાનં નિદસ્સનં વદન્તિ એકે. તં તિત્તિરજાતકેન (જા. ૧.૪.૭૩ આદયો) સમેતિ, તસ્મા સુત્તઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ અનુલોમેતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ઇધ પન દૂતપરમ્પરાય ચ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ પાવદ, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામં પાવદતૂ’’તિ એત્થ અવિસેસેત્વા વુત્તત્તા વાચાય વા આરોચેતુ, હત્થમુદ્દાય વા, પણ્ણેન વા, દૂતેન વા આરોચેતુ, વિસઙ્કેતો નત્થિ. સચે વિસેસેત્વા મૂલટ્ઠો, અન્તરાદૂતો વા વદતિ, તદતિક્કમે વિસઙ્કેતોતિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ઇમસ્મિંયેવ અધિકારદ્વયે અનુગણ્ઠિપદે વુત્તનયો વુચ્ચતિ – ‘‘વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વધકસ્સેવ આપત્તિ, ન આણાપકસ્સ બુદ્ધરક્ખિતસ્સ. યદિ પન સો વજ્ઝમરણામરણેસુ અવસ્સમઞ્ઞતરં કરોતિ, બુદ્ધરક્ખિતસ્સાણત્તિક્ખણે એવ પારાજિકદુક્કટેસુ અઞ્ઞતરં સિયા. ‘‘ઇતિ ચિત્તમનો’’તિ અધિકારતો ‘‘ચિત્તસઙ્કપ્પો’’તિ એત્થાપિ ઇતિ-સદ્દો વિય ‘‘વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ, મૂલટ્ઠસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ અધિકારતો ‘‘મૂલટ્ઠસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તમેવ હોતિ. કસ્મા સરૂપેન ન વુત્તન્તિ ચે? તતો ચુત્તરિ નયદાનત્થં. ‘‘મૂલટ્ઠસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ હિ વુત્તે મૂલટ્ઠસ્સેવ વસેન નિયમિતત્તા ‘‘પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં હોતી’’તિ ન ઞાયતિ. ‘‘વધકો પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ હિ અનિયમેત્વા વુત્તે સક્કા ઉભયેસં વસેન દુક્કટે યોજેતું. તસ્મા એવ હિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ અધિકારં ગહેત્વા ‘‘સઙ્ઘરક્ખિતેન સમ્પટિચ્છિતે મૂલટ્ઠસ્સેવ દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ નેવ અનુઞ્ઞાતં, ન પટિક્ખિત્તં, કેવલન્તુ બુદ્ધરક્ખિતસ્સ અનિયમિતત્તા પટિક્ખિત્તં, તસ્સ પન પારાજિકદુક્કટેસુ અઞ્ઞતરં ભવેય્યાતિ અયમત્થો દીપિતો, તસ્મા તમ્પિ સુવુત્તં. યસ્મા ઉભયેસં વસેન યોજેતું સક્કા, તસ્મા આચરિયેહિ ‘‘પટિગ્ગણ્હન્તસ્સેવેતં દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ મૂલટ્ઠો નેવ અનુઞ્ઞાતો ‘‘મૂલટ્ઠસ્સા’’તિ વચનાભાવતો, ન ચ પટિક્ખિત્તો ‘‘પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ પાળિયા અભાવતો, પટિગ્ગણ્હનપચ્ચયા વધકસ્સ દુક્કટં સિયાતિ નયં દાતું ‘‘મૂલટ્ઠસ્સા’’તિ પાળિયં અવુત્તત્તા ‘‘તં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સેવેતં દુક્કટ’’ન્તિ યં વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. તત્ર હિ બુદ્ધરક્ખિતસ્સ પટિક્ખિત્તં, વુત્તનયેન પન તસ્સ આપત્તિ અનિયતાતિ. કસ્મા પન અટ્ઠકથાયં અનુત્તાનં પટિગ્ગણ્હનપચ્ચયા વધકસ્સ દુક્કટં અવત્વા મૂલટ્ઠસ્સેવ વસેન દુક્કટં વુત્તન્તિ ચે? અનિટ્ઠનિવારણત્થં. ‘‘સઙ્ઘરક્ખિતેન સમ્પટિચ્છિતે પટિગ્ગણ્હનપચ્ચયા તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ હિ વુત્તે અનન્તરનયેન સરૂપેન વુત્તત્તા ઇધાપિ મૂલટ્ઠસ્સ થુલ્લચ્ચયં અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ હોતીતિ આપજ્જતિ. ઇતિ તં એવં આપન્નં થુલ્લચ્ચયં ઉત્તાનન્તિ તં અવત્વા પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. અનુત્તાનત્તા અટ્ઠકથાયન્તિ ઇમં અનિટ્ઠગ્ગહણં નિવારેતું ‘‘મૂલટ્ઠસ્સેવેતં દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તં. આચરિયેન હિ વુત્તનયેન પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટમ્પિ ઉત્તાનમેવ. ઉત્તાનઞ્ચ કસ્મા અમ્હાકં ખન્તીતિ વુત્તન્તિ ચે? પટિપત્તિદીપનત્થં. ‘‘પિટકત્તયાદીસુ અપ્પટિહતબુદ્ધિયોપિ આચરિયા સરૂપેન પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ અવુત્તત્તા એવરૂપેસુ નામ ઠાનેસુ એવં પટિપજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન માદિસોતિ સુહદયા કુલપુત્તા અનાગતે વુત્તનયમનતિક્કમિત્વા સઙ્કરદોસં વિવજ્જેત્વા વણ્ણનાવેલઞ્ચ અનતિક્કમ્મ પટિપજ્જન્તી’’તિ ચ અપરેહિ વુત્તં. અયં પન અટ્ઠકથાય વા અવુત્તત્તા એવરૂપેસુ નામ પાઠો આચરિયેન પચ્છા નિક્ખિત્તત્તા કેસુચિ પોત્થકેસુ ન દિસ્સતીતિ કત્વા સબ્બં લિખિસ્સામ. એવં સન્તે પટિગ્ગહણે આપત્તિયેવ ન સિયા, સઞ્ચરિત્તપટિગ્ગહણમરણાભિનન્દનેસુપિ ચ આપત્તિ હોતિ, મારણપટિગ્ગહણે કથં ન સિયા, તસ્મા પટિગ્ગણ્હન્તસ્સેવેતં દુક્કટં, તેનેવેત્થ ‘‘મૂલટ્ઠસ્સા’’તિ ન વુત્તં. પુરિમનયેપિ ચેતં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ વેદિતબ્બમેવ, ઓકાસાભાવેન પન ન વુત્તં. તસ્મા યો યો પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્સ તસ્સ તપ્પચ્ચયા આપત્તિયેવાતિ અયમેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ. યથા ચેત્થ, એવં અદિન્નાદાનેપીતિ.

૧૭૫. અરહો રહોસઞ્ઞીનિદ્દેસાદીસુ કિઞ્ચાપિ પાળિયં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ દુક્કટમેવ વુત્તં, તથાપિ તત્થ પરમ્પરાય સુત્વા મરતૂતિ અધિપ્પાયેન ઉલ્લપન્તસ્સ ઉદ્દેસે સતિ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ મરણેન આપત્તિ પારાજિકસ્સ, અસતિ યસ્સ કસ્સચિ મરણેન આપત્તિ પારાજિકસ્સ. ‘‘ઇત્થન્નામો સુત્વા મે વજ્ઝસ્સ આરોચેતૂ’’તિ ઉદ્દિસિત્વા ઉલ્લપન્તસ્સ વિસઙ્કેતતા દૂતપરમ્પરાય વુત્તત્તા વેદિતબ્બા. સચે ‘‘યો કોચિ સુત્વા વદતૂ’’તિ ઉલ્લપતિ, વજ્ઝો સયમેવ સુત્વા મરતિ, વિસઙ્કેતત્તા ન પારાજિકં. યો કોચિ સુત્વા વદતિ, સો ચે મરતિ, પારાજિકં. ‘‘યો કોચિ મમ વચનં સુત્વા તં મારેતૂ’’તિ ઉલ્લપતિ, યો કોચિ સુત્વા મારેતિ, પારાજિકં, સયમેવ સુત્વા મારેતિ, વિસઙ્કેતત્તા ન પારાજિકન્તિ એવં યથાસમ્ભવો વેદિતબ્બો.

૧૭૬. મૂલં દત્વા મુચ્ચતીતિ એત્થ ભિન્દિત્વા, ભઞ્જિત્વા, ચવિત્વા, ચુણ્ણેત્વા, અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપિત્વા વા પગેવ મુચ્ચતીતિ અત્થતો વુત્તમેવ હોતિ. યેસં હત્થતો મૂલં ગહિતન્તિ યેસં ઞાતકપરિવારિતાનં હત્થતો મૂલં તેન ભિક્ખુના ગહિતં, પોત્થકસામિકહત્થતો પુબ્બે દિન્નમૂલં પુન ગહેત્વા તેસઞ્ઞેવ ઞાતકાદીનં દત્વા મુચ્ચતિ, એવં પોત્થકસામિકસ્સેવ સન્તકં જાતં હોતિ. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘સચેપિ સો વિપ્પટિસારી હુત્વા સીઘં તેસં મૂલં દત્વા મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં, તં યેન ધનેન પોત્થકો કીતો, તઞ્ચ ધનં સન્ધાય વુત્તં. કસ્મા? પોત્થકસામિકહત્થતો ધને ગહિતે પોત્થકે અદિન્નેપિ મુચ્ચનતો. સચે અઞ્ઞં ધનં સન્ધાય વુત્તં, ન યુત્તં પોત્થકસ્સ અત્તનિયભાવતો અમોચિતત્તા. સચે પોત્થકં સામિકાનં દત્વા મૂલં ન ગણ્હાતિ, ન મુચ્ચતિ અત્તનિયભાવતો અમોચિતત્તા. સચે પોત્થકં મૂલટ્ઠેન દિય્યમાનં ‘‘તવેવ હોતૂ’’તિ અપ્પેતિ, મુચ્ચતિ અત્તનિયભાવતો મોચિતત્તા. એત્થાયં વિચારણા – યથા ચેતિયં વા પટિમં પોક્ખરણિં સેતું વા કિણિત્વા ગહિતમ્પિ કારકસ્સેવેતં પુઞ્ઞં, ન કિણિત્વા ગહિતસ્સ, તથા પાપમ્પિ યેન પોત્થકો લિખિતો, તસ્સેવ યુજ્જતિ, ન ઇતરસ્સાતિ ચે? ન, ‘‘સત્થહારકં વાસ્સ પરિયેસેય્યા’’તિ વચનતો. પરેન હિ કતસત્થં લભિત્વા ઉપનિક્ખિપન્તસ્સ પારાજિકન્તિ સિદ્ધં. એવં પરેન લિખિતમ્પિ પોત્થકં લભિત્વા યથા વજ્ઝો તં પસ્સિત્વા મરતિ, તથા ઉપનિક્ખિપેય્ય પારાજિકન્તિ સિદ્ધં હોતીતિ. ચેતિયાદીતિ એતમનિદસ્સનં કરણપચ્ચયં હિ તં કમ્મં ઇદંમરણપચ્ચયન્તિ એવં આચરિયેન વિચારિતં. મમ પન ચેતિયાદિનિદસ્સનેનેવ સોપિ અત્થો સાધેતબ્બો વિય પટિભાતિ.

તત્તકા પાણાતિપાતાતિ ‘‘એકાપિ ચેતના કિચ્ચવસેન ‘તત્તકા’તિ વુત્તા સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનાનં ચતુક્કતા વિયા’’તિ લિખિતં. પમાણે ઠપેત્વાતિ અત્તના અધિપ્પેતપ્પમાણે. ‘‘કતં મયા એવરૂપે આવાટે ખણિતે તસ્મિં પતિત્વા મરતૂ’’તિ અધિપ્પાયેન વધકો આવાટપ્પમાણં નિયમેત્વા સચે ખણિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇમસ્મિં આવાટે’’તિ. ઇદાનિ ખણિતબ્બં સન્ધાય એત્તકપ્પમાણસ્સ અનિયમિતત્તા ‘‘એકસ્મિમ્પિ કુદાલપ્પહારે’’તિઆદિ વુત્તં, સુત્તન્તિકત્થેરેહિ કિઞ્ચાપિ ઉપઠતં, તથાપિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના ઉભયત્થ અત્થેવાતિ આચરિયા. બહૂનં મરણે આરમ્મણનિયમે કથન્તિ ચે? વજ્ઝેસુ એકસ્સ જીવિતિન્દ્રિયે આલમ્બિતે સબ્બેસમાલમ્બિતમેવ હોતિ. એકસ્સ મરણેપિ ન તસ્સ સકલં જીવિતં સક્કા આલમ્બિતું ન ઉપ્પજ્જમાનં, ઉપ્પન્નં, નિરુજ્ઝમાનં, અત્થિતાયપાણાતિપાતચેતનાવ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા, પુરેજાતારમ્મણા ચ હોતિ, તસ્મા તમ્પિ યુજ્જતિ. પચ્છિમકોટિયા એકચિત્તક્ખણે પુરેજાતં હુત્વા ઠિતં તં જીવિતમાલમ્બણં કત્વા સત્તમજવનપરિયાપન્નચેતનાય ઓપક્કમે કતે અત્થતો તસ્સ સત્તસ્સ સબ્બં જીવિતિન્દ્રિયમાલમ્બિતં, વોરોપિતઞ્ચ હોતિ, ઇતો પનઞ્ઞથા ન સક્કા; એવમેવ પુબ્બભાગે ‘‘બહૂપિસત્તે મારેમી’’તિ ચિન્તેત્વા સન્નિટ્ઠાનકાલે વિસપક્ખિપનાદીસુ એકં પયોગં સાધયમાના વુત્તપ્પકારચેતના તેસુ એકસ્સ વુત્તપ્પકારં જીવિતિન્દ્રિયં આલમ્બણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ, એવં ઉપ્પન્નાય પનેકાય સબ્બેપિ તે મારિતા હોન્તિ તાય એવ સબ્બેસં મરણસિદ્ધિતો, અઞ્ઞથા ન સક્કા વોરોપેતું, આલમ્બિતું વા. તત્થ એકાય ચેતનાય બહૂનં મરણે અકુસલરાસિ કથન્તિ ચે? વિસું વિસું મરણે પવત્તચેતનાનં કિચ્ચકરણતો. કથં? તા પન સબ્બા ઉપપજ્જવેદનીયાવ હોન્તિ, તસ્મા તાસુ યાય કાયચિ દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઇતરા સબ્બાપિ ‘‘તતો બલવતરકુસલપટિબાહિતા અહોસિકમ્મ’’ન્તિઆદિકોટ્ઠાસં ભજન્તિ, પુનપિ વિપાકં જનિતું ન સક્કોન્તિ. અપરાપરિયવેદનીયાપિ વિય તં પટિબાહિત્વા કુસલચેતના પટિસન્ધિં દેતિ, તથા અયમ્પિ ચેતના અનન્તરભવે એવ પટિસન્ધિદાનાદિવસેન તાસં કિચ્ચલેસકરણતો એકાપિ સમાના ‘‘રાસી’’તિ વુત્તા. તાય પન દિન્નાય પટિસન્ધિયા અતિતિક્ખો વિપાકો હોતિ. અયમેત્થ વિસેસોતિઆદિ અનુગણ્ઠિપદે પપઞ્ચિતં.

અમરિતુકામા વાતિ અધિપ્પાયત્તા ઓપપાતિકમરણેપિ આપત્તિ. ‘‘‘નિબ્બત્તિત્વા’તિ વુત્તત્તા પતનં ન દિસ્સતીતિ ચે? ઓપપાતિકત્તં, પતનઞ્ચ એકમેવા’’તિ લિખિતં. અથ વા ‘‘સબ્બથાપિ અનુદ્દિસ્સેવા’’તિ વચનતો એત્થ મરતૂતિ અધિપ્પાયસમ્ભવતો ‘‘ઉત્તરિતું અસક્કોન્તો મરતિ પારાજિકમેવા’’તિ સુવુત્તં. સચે ‘‘પતિત્વા મરતૂ’’તિ નિયમેત્વા ખણિતો હોતિ, ઓપપાતિકમનુસ્સો ચ નિબ્બત્તિત્વા ઠિતનિયમેનેવ ‘‘ઉત્તરિતું ન સક્કા’’તિ ચિન્તેત્વા મરતીતિ પારાજિકચ્છાયા ન દિસ્સતિ, તેન વુત્તં ‘‘ઉત્તરિતું અસક્કોન્તો’’તિ. સો હિ ઉત્તરિતું અસક્કોન્તો પુનપ્પુનં પતિત્વા મરતિ, તેન પાતોપિ તસ્સ સિદ્ધો હોતીતિ અધિપ્પાયો. તત્થ સિયા – યો પન ‘‘ઉત્તરિતું અસક્કોન્તો મરતી’’તિ વુત્તો, સો ઓપાતખણનક્ખણે અરૂપલોકે જીવતિ. વધકચેતના ચ ‘‘અનિયતો ધમ્મો મિચ્છત્તનિયતસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, રૂપજીવિતિન્દ્રિયં માતુઘાતિકમ્મસ્સ પિતુઘાતિકમ્મસ્સ અરહન્તઘાતિકમ્મસ્સ રુહિરુપ્પાદકમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૫.૩૮ મિચ્છત્તનિયતત્તિક) વચનતો રૂપજીવિતિન્દ્રિયારમ્મણં હોતિ, ન ચ તં અરૂપાવચરસત્તસ્સત્થિ, ન ચ સા ચેતના ‘‘અનિયતો ધમ્મો મિચ્છત્તનિયતસ્સ ધમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, આરમ્મણપુરેજાતં વત્થુપુરેજાતં આરમ્મણપુરેજાતં. રૂપજીવિતિન્દ્રિયં માતુઘાતિકમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૫.૪૮ મિચ્છત્તનિયતત્તિક) વચનતો અનાગતારમ્મણા હોતિ. અઞ્ઞો ઇધ પતિત્વા મરણકસત્તો નત્થિ, એવં સન્તે વધકચેતનાય કિં આરમ્મણન્તિ ચે? યસ્સ કસ્સચિ ઇધ જીવનકસત્તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં જીવિતિન્દ્રિયં આરમ્મણં. કિઞ્ચાપિ સો ન મરતિ, અથ ખો પાણાતિપાતો હોતિ એવ. યથા કિં ‘‘યથાક્કમેન ઠિતે સત્ત જને એકેન કણ્ડેન વિજ્ઝિત્વા મારેમી’’તિ પુબ્બભાગે ચિન્તેત્વા સન્નિટ્ઠાનકાલે તેસુ એકસ્સ જીવિતમારમ્મણં કત્વા કણ્ડં વિસ્સજ્જેતિ, કણ્ડો તં વિરજ્ઝિત્વા ઇતરે છ જને મારેતિ, એવં સન્તેપિ અયં પાણાતિપાતી એવ હોતિ, એવમિધાપિ ‘‘યો કોચી’’તિ વિકપ્પેન્તસ્સ વધકચેતના યસ્સ કસ્સચિ જીવિતારમ્મણં કત્વા પવત્તતિ, તસ્મિં અમતેપિ ઇતરસ્સ વસેન પાણાતિપાતી. સચે અરહા હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અરહન્તઘાતકોવ હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ એવરૂપેસુ. અયમેવ હેત્થ આચરિયપરમ્પરાગતા યુત્તિ વિનિચ્છયકથાતિ વુત્તં.

પતનરૂપં પમાણન્તિ એત્થ યથા માતુયા પતિત્વા પરિવત્તલિઙ્ગાય મતાય સો માતુઘાતકો હોતિ, ન કેવલં પુરિસઘાતકો, તસ્મા પતનસ્સેવ વસેન આપત્તિ. કસ્મા? પતનરૂપમરણરૂપાનં એકસન્તાનત્તા, તદેવ હિસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં, તસ્સ હિ પરિવત્તનં નત્થિ, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનેવ પવત્તિયં નિરુજ્ઝનુપ્પજ્જનકાનિ, ઇત્થિપુરિસોતિ ચ તત્થ વોહારમત્તમેવ, તસ્મા માતુઘાતકોવ, ન પુરિસઘાતકોતિ, યથા તસ્સ પતનરૂપવસેનાપત્તિ, તથા ઇધાપિ પતનરૂપવસેન થુલ્લચ્ચયં એકસન્તાનત્તાતિ અયં પઠમથેરવાદે યુત્તિ. દુતિયે કિઞ્ચાપિ પેતો પતિતો, યક્ખો ચ, અથ ખો અહેતુકપટિસન્ધિકત્તા અકુસલવિપાકસ્સ ‘‘વામેન સૂકરો હોતી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૬૬) એત્થ વુત્તયક્ખાનં પટિસન્ધિ વિય સબ્બરૂપાનં સાધારણત્તા, અમનુસ્સજાતિકત્તા ચ તિરચ્છાનરૂપેન મતે મરણરૂપવસેન પાચિત્તિયં, વત્થુવસેન લહુકાપત્તિયા પરિવત્તના હોતિ એવ તત્થજાતકરુક્ખાદિછેદનપાચિત્તિયપરિવત્તનં વિય. અયમેવ યુત્તતરો, તસ્મા પચ્છા વુત્તો. પારાજિકસ્સ પન મનુસ્સજાતિકો યથા તથા વા પતિત્વા યથા તથા વા મરતુ, પારાજિકમેવ ગરુકત્તા. ગરુકાપત્તિયા હિ વિપરિવત્તના નત્થીતિ વુત્તં.

થુલ્લચ્ચયં તિરચ્છાને, મતે ભેદસ્સ કારણં;

સરૂપમરણં તિસ્સો, ફુસ્સો મઞ્ઞેતિ અઞ્ઞથા.

ગણ્ઠિપદે પન ‘‘દુતિયવાદે પુથુજ્જનસ્સ પતિત્વા અરહત્તં પત્વા મરન્તસ્સ વસેન વુત્તો’’તિ લિખિતં. ‘‘તિરચ્છાને’’તિ એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘દેવા અધિપ્પેતા’’તિ. ‘‘સકસકરૂપેનેવ મરણં ભવતિ નાઞ્ઞથા’’તિ ચ વદન્તિ. યક્ખપેતરૂપેન મતેપિ એસેવ નયોતિ થુલ્લચ્ચયન્તિ અત્થો. ‘‘તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહમરણે વિયા’’તિ લિખિતં. પહારં લદ્ધાતિ સત્તાનં મારણત્થાય કતત્તા વુત્તં.

૧૭૭. સાધુ સુટ્ઠુ મરતૂતિ વચીભેદં કરોતિ. વિસભાગરોગોતિ સરીરટ્ઠો ગણ્ડપીળકાદિ.

૧૭૮. કાળાનુસારીતિ એકિસ્સા લતાય મૂલં કિર. મહાકચ્છપેન કતપુપ્ફં વા. હંસપુપ્ફન્તિ હંસાનં પક્ખપત્તં. હેટ્ઠા વુત્તનયેન સાહત્થિકાણત્તિકનયઞ્હેત્થ યોજેત્વા કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાનવિધિ દસ્સેતબ્બો.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૧૮૦. મરણત્થિકાવ હુત્વાતિ ઇમસ્સ કાયસ્સ ભેદેન સગ્ગપાપનાધિપ્પાયત્તા અત્થતો મરણત્થિકાવ હુત્વા એવંઅધિપ્પાયિનો મરણત્થિકા નામ હોન્તીતિ અત્તનો મરણત્થિકભાવં અજાનન્તા આપન્ના પારાજિકં. ન હિ તે ‘‘અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિં ન જાનન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ. વોહારવસેનાતિ પુબ્બભાગવોહારવસેન. સન્નિટ્ઠાને પનેતં નત્થિ. પાસે બદ્ધસૂકરમોચને વિય ન હોતિ. યથાનુસન્ધિનાતિ અન્તરા અમરિત્વાતિ અત્થો. અપ્પટિવેક્ખિત્વાતિ અવિચારેત્વા. હેટ્ઠિમભાગે હિ કિસ્મિઞ્ચિ વિજ્જમાને વલિ પઞ્ઞાયતિ. દસ્સિતેતિ ઉદ્ધરિત્વા ઠપિતે. પટિબન્ધન્તિ તયા પટિબન્ધં, પરિભોગન્તરાયં સઙ્ઘસ્સ મા અકાસીતિ અત્થો.

૧૮૧-૨. યસ્મા કિરિયં દાતું ન સક્કા, તસ્મા ‘‘પઠમં લદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બેપિ અત્તના લદ્ધપિણ્ડપાતતો પણીતપણીતં દેન્તો તત્થપિ અત્તકારિયં અદાસિ. અસઞ્ચિચ્ચાતિ એત્થ અઞ્ઞં આકડ્ઢન્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ પતને સબ્બેન સબ્બં અભિસન્ધિ નત્થિ. ન મરણાધિપ્પાયસ્સાતિ પટિઘો ચ પયોગો ચ અત્થિ, વધકચેતના નત્થિ. અજાનન્તસ્સાતિ એત્થ ‘‘વત્થુઅજાનનવસેન અજાનન્તસ્સ દોસો નત્થિ, ઇદં કિર તેસં નાનત્તં. ‘અસઞ્ચિચ્ચો અહ’ન્તિ પાળિયં ન દિસ્સતિ. અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા તથારૂપાય પાળિયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. નો ચે, થુલ્લચ્ચયન્તિ એત્થ ‘‘દુક્ખવેદના ચે નુપ્પજ્જતિ, દુક્કટમેવા’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. ‘‘મુગ્ગરા નામ ખાદનદણ્ડકા. વેમા નામ તેસં ખાદનદણ્ડકાનં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ તિરિયં બન્ધિતબ્બદણ્ડા’’તિ લિખિતં. હેટ્ઠાવ દુવિધાપિ પઠન્તિ. હત્થપ્પત્તો વિય દિસ્સતિ ‘‘તસ્સ વિક્ખેપો મા હોતૂ’’તિ ઉપચ્છિન્દતિ. વિસેસાધિગમં બ્યાકરિત્વા તપ્પભવં સક્કારં લજ્જીયન્તો આહારં ઉપચ્છિન્દતિ સભાગાનં બ્યાકતત્તા. તે હિ કપ્પિયખેત્તં આરોચેન્તિ.

૧૮૬. અકતવિઞ્ઞત્તિયાતિ ન વિઞ્ઞત્તિયા. સા હિ અનુઞ્ઞાતત્તા કતાપિ અકતા વિયાતિ અકતવિઞ્ઞત્તિ. ‘‘‘વદેય્યાથ, ભન્તે યેનત્થો’તિ એવં અકતટ્ઠાને વિઞ્ઞત્તિ અકતવિઞ્ઞત્તી’’તિ લિખિતં. તિત્થિયભૂતાનં માતાપિતૂનં સહત્થા દાતું ન વટ્ટતીતિ. પિતુચ્છા નામ પિતુભગિની. સચેપિ ન યાચન્તિ ‘‘યાચિતું દુક્ખ’’ન્તિ, સયં વા એવં વત્તુમસક્કોન્તા. ‘‘યદા તેસં અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ આભોગં કત્વા વા. ‘‘‘વેજ્જકમ્મં વા ન હોતી’તિ વચનતો યાવ સત્તમો કુલપરિવટ્ટો, તાવ ભેસજ્જં કાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. સબ્બપદેસૂતિ મહામાતુયાચૂળમાતુયાતિઆદીનં.

વુત્તનયેન પરિયેસિત્વાતિ ‘‘સામણેરેહિ વા’’તિઆદિના. ‘‘ન અકતવિઞ્ઞત્તિયા’’તિ વદન્તિ. ‘‘પચ્ચાસીસતિ સચે, દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ. કપ્પિયવસેનાતિ પુપ્ફં આનેથાતિઆદિના. ‘‘પૂજં અકાસી’તિ વુત્તત્તા સયં ગહેતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

‘‘ભણથા’’તિ વુત્તે પન કાતબ્બં. ધમ્મઞ્હિ વત્તું વટ્ટતિ. નો ચે જાનન્તિ, ન પાદા અપનેતબ્બા. અવમઙ્ગલન્તિ હિ ગણ્હન્તિ.

ચોરનાગસ્સ હિ આમટ્ઠં દિન્ને કુજ્ઝિસ્સતિ, અનામટ્ઠં ન વટ્ટતીતિ અઙ્ગુલન્તરે થોકં ભત્તં ગહેત્વા પત્તે ભત્તં સબ્બં અદાસિ, સો તેન તુસ્સિ. વરપોત્થકચિત્તત્થરણન્તિ સિબ્બિત્વા કાતબ્બત્થરણવિકતિ. પિતુરાજા દમિળસ્સ પરાજિતો રોહણે સોળસવસ્સાનિ વસિત્વા મિત્તામચ્ચપરિવુતો ‘‘રજ્જં ગણ્હામી’’તિ આગન્ત્વા અન્તરામગ્ગે અપ્પમત્તકસ્સ કારણા એકં અમચ્ચં ઘાતાપેસિ. સેસા ભયેન પલાયન્તા અરઞ્ઞે અન્તરામગ્ગે ચોરેહિ વિલુત્તા હમ્બુગલ્લકવિહારં ગન્ત્વા તત્થ ચાતુનિકાયિકતિસ્સત્થેરો તેસં સઙ્ગહં કત્વા પુન આનેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ, તેહિ સદ્ધિં રજ્જં ગહેત્વા રાજા હમ્બુગલ્લકતિસ્સત્થેરસ્સ અભયગિરિવિહારં અકાસિ. સેસાપિ એકેકવિહારં કારાપેસું કિર.

૧૮૭. ચોરસમીપં પેસેન્તો ‘‘વાળયક્ખવિહારં પેસેતી’’તિ ઇમિના સદિસો. કસ્મા? મરણાધિપ્પાયત્તા. તળાકાદીસુ મચ્છાદિગ્ગહણત્થં કેવટ્ટં અઞ્ઞાપદેસેન ‘‘તળાકતીરં ગચ્છા’’તિ પહિણન્તસ્સ પાણાતિપાતેન ભવિતબ્બં, ‘‘વાળયક્ખવિહારં પાહેસી’’તિ ઇમસ્સ સદિસો. કસ્મા? ‘‘મરણાધિપ્પાયત્તા’’તિ વચનસ્સાનુલોમતો, અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘એવં વાળયક્ખમ્પી’’તિ વુત્તત્તા.

૧૮૯. તં તત્રટ્ઠિતં છિન્દન્તન્તિ તં-સદ્દો એકચ્ચેસુ નત્થિ. ઇતરેસુ પારાજિકથુલ્લચ્ચયં આપન્નાતિ અત્થો. ‘‘ઇમં છિન્દિત્વા સીઘં ગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ પત્તચીવરં દસ્સામી’’તિ કુસલચિત્તેનપિ છિન્દિતું ન વટ્ટતિ અનનુઞ્ઞાતત્તા. અઞ્ઞસ્સ પન ભિક્ખુનો વટ્ટતિ અનુઞ્ઞાતત્તા.

૧૯૦. કથં? કુટિરક્ખણત્થઞ્હિ ભગવતા પટગ્ગિદાનાદિ અનુઞ્ઞાતં, કુટિ નામેસા ભિક્ખૂનં અત્થાય. તસ્મા ‘‘ભિક્ખુરક્ખણત્થં અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ વટ્ટતી’તિ વત્તબ્બમેત્થ નત્થી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં અચ્છિન્નચીવરસ્સ નગ્ગભાવપ્પટિચ્છાદનત્થં ભૂતગામપાતબ્યતા ભગવતા અનુઞ્ઞાતા, જીવિતરક્ખણત્થઞ્ચ સપ્પદટ્ઠકાલે અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા ‘‘અપિ જીવિતં પરિચ્ચજિતબ્બં, ન ચ રુક્ખો વા છિન્દિતબ્બો’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં સિયા, તસ્મા તં નિદસ્સનં અપ્પમાણં, અટ્ઠકથાચરિયો એવેત્થ પમાણં. એત્થ પનાયં આચરિયસ્સ તક્કો – અરિયપુગ્ગલેસુપિ સત્તા નગ્ગિયં પસ્સિત્વા અપ્પસાદં કત્વા નિરયૂપગા ભવિસ્સન્તિ, તથા સપ્પા ચ ડંસિત્વા, તેસં પાપવિમોચનત્થં ભૂતગામપાતબ્યતા અનુઞ્ઞાતા. દાનપતીનં ચિત્તરક્ખણત્થં પટગ્ગિદાનાદિ. અઞ્ઞથા લોકસ્સ પુઞ્ઞન્તરાયો, સઙ્ઘસ્સ ચ લાભન્તરાયો હોતિ. વધકસ્સ પન ચિત્તહિતકરણં નત્થિ, તં પન અવીતિક્કમં, જીવિતપરિચ્ચજનં પસ્સિત્વા વા ‘‘અહો દુક્કરં કત’’ન્તિ પસાદમેવ લભેય્યુન્તિ અત્તનો ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતિ. અઞ્ઞથા તિત્થિયાનં અસદ્ધમ્મસિદ્ધિયાતિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘જીવિતત્થાય રુક્ખં છિન્દન્તસ્સ અત્તસિનેહવસેન છિન્દનતો અકુસલત્તા ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતી’’તિ લિખિતં. અનેકેસુ રુક્ખેન ઓત્થતેસુ, ઓપાતે વા પતિતેસુ અઞ્ઞેન અઞ્ઞસ્સત્થાય રુક્ખછેદનાદિ કાતું વટ્ટતિ, કસ્મા? પરપરિત્તાણાધિપ્પાયતોતિ. પરિત્તન્તિ રક્ખણં, તં દસ્સેતું ‘‘સમન્તા ભૂમિતચ્છન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૧૯૧. તીહિ મારિતે પન વિસઙ્કેતન્તિ એત્થ તીસુ એકેન મારિતેપિ ‘‘ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણત્તા પારાજિક’’ન્તિ વુત્તત્તા તયોપિ એકતો હુત્વા મારેન્તિ ચે, આપજ્જતિ, તેનેવ વુત્તં ‘‘પરિચ્છેદબ્ભન્તરે વા અવિસઙ્કેત’’ન્તિ. ‘‘પરિચ્છેદાતિક્કમે પન સબ્બત્થ વિસઙ્કેતં હોતી’’તિ વુત્તત્તા દ્વિન્નં બલં ગહેત્વા તતિયો ચે મારેતિ આપજ્જતિ વિય દિસ્સતિ, વીમંસિતબ્બં. ‘‘દ્વે મારેન્તૂ’’તિ વુત્તે એકેન વા દ્વીહિ વા મારિતે પારાજિકન્તિ ‘‘દ્વિન્નં પહારાનં મરણે સતિ દ્વે મારિતા નામ હોન્તિ, અસતિ એકોવ હોતિ, તસ્મા વિજાનિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

તતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.