૧. પઠમપારાજિકં

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના

પઠમસ્સેત્થ નિદાને, ઠત્વા પારાજિકસ્સ વિઞ્ઞેય્યો;

ચોદનાપરિહારનયો, પુગ્ગલવત્થુપ્પકાસનેયેવ.

તત્થ ભગવા વેરઞ્જાયં વુત્થવસ્સો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તો કત્તિકજુણ્હપક્ખે એવ વેસાલિં પાપુણિત્વા યાવ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં, તાવ અટ્ઠ વસ્સાનિ વેસાલિયંયેવ વિહરન્તો વિય પાળિક્કમેન દિસ્સતિ, ન ચ ભગવા તાવત્તકં કાલં તત્થેવ વિહાસિ. સો હિ સુદિન્નસ્સ સાવકાનં સન્તિકે પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ અનુજાનિત્વા યથાભિરન્તં તત્થ વિહરિત્વા ચારિકં ચરન્તો ભેસકળાવનં પત્વા તત્થ તેરસમં વસ્સં વસિ, તેનેવ અનુક્કમેન સાવત્થિં પત્વા ચુદ્દસમં વસ્સં વસિ, પન્નરસમં કપિલવત્થુમ્હિ, સોળસમં આળવિયં, તતો વુત્થવસ્સો ચારિકં ચરન્તો રાજગહં પત્વા સત્તરસમં વસિ, ઇમિના અનુક્કમેન અપરાનિપિ તીણિ વસ્સાનિ તત્થેવ વસિ. એત્તાવતા ભગવા પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો રાજગહતો અનુપુબ્બેન વેસાલિં પાપુણિ, તતો ઉપસમ્પદાય અટ્ઠવસ્સિકો સુદિન્નો વેસાલિયંયેવ મેથુનં ધમ્મં અભિવિઞ્ઞાપેસિ, તતો ભગવા તસ્મિં વત્થુસ્મિં પઠમં પારાજિકં પઞ્ઞપેસીતિ વેદિતબ્બં. તત્થ યસ્મા ઉપાલિત્થેરો ઇતો પઠમતરં તત્થ વેસાલિયઞ્ચ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ અદસ્સેતુકામો, વિનયનિદાનાનન્તરં પઠમપારાજિકમેવ દસ્સેતુકામો, તસ્મા વેસાલિયં પઠમં નિવાસં, પચ્છા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તિકાલે નિવાસઞ્ચ એકતો કત્વા ‘‘તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિય’’ન્તિઆદિમાહ, તેન વુત્તં ‘‘પઠમસ્સેત્થ નિદાને, ઠત્વા …પે… પકાસનેયેવા’’તિ. તસ્મા ઇમસ્મિં પઠમપારાજિકસ્સ પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતે નિદાને ઠત્વા ‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતિ…પે… અઞ્ઞતરં વજ્જિગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિ એતસ્મિં ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પુગ્ગલપ્પકાસને, ‘‘તેન ખો પન સમયેન વજ્જી દુબ્ભિક્ખા હોતિ…પે… તિક્ખત્તું મેથુનં ધમ્મં અભિવિઞ્ઞાપેસી’’તિ (પારા. ૩૦) ઇમસ્મિં વત્થુપ્પકાસને ચ ચોદનાનયો, પરિહારનયો ચ વેદિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. તત્રાયં પકાસના – કિમત્થં થેરેન અઞ્ઞેસં સિક્ખાપદાનં પુગ્ગલવત્થૂનિ વિય સઙ્ખેપતો અવત્વા યત્થ ચ સો ઉપ્પન્નો, યથા ચ ધમ્મે પસન્નો, યથા ચ પબ્બજિતો, યથા ચ ઇમં વત્થું ઉપ્પાદેતિ, તં સબ્બં અનવસેસેત્વા પુગ્ગલવત્થૂનિ વિત્થારતો વુત્તાનીતિ ચે? વુચ્ચતે –

એવં સદ્ધાય કિચ્છેન, મહન્તે ભોગઞાતકે;

હિત્વા પબ્બજિતાનમ્પિ, પેસલાનમ્પિ સબ્બસો.

સબ્બલામકધમ્માયં, મેથુનો યદિ સમ્ભવે;

ન ધમ્મદેસનાયેવ, સિદ્ધા વિરતિ સબ્બસો.

તસ્મા નવઙ્ગસદ્ધમ્મે, સત્થારા દેસિતેપિ ચ;

વિનયો પઞ્ઞપેતબ્બો, તતો ધમ્મવિસુદ્ધિહિ.

વિનયાભાવતો એવં, અજ્ઝાચારો ભવિસ્સતિ;

તસ્મા વિનયપઞ્ઞત્તિ, સાત્થિકા પેસલસ્સપિ.

અનાદીનવદસ્સાવી, યસ્મા યં પાપમાચરિ;

વિનયોયેવ સદ્ધાનં, આદીનવવિભાવિનો.

તસ્મા સદ્ધાનુસારીનં, વિનયો સાત્થકોવ યં;

ધમ્મો ધમ્માનુસારીનં, તતો ઉભયદેસના.

અપિ ચ યદિ પણ્ણત્તિવીતિક્કમં અકરોન્તસ્સાપિ યાવ બ્રહ્મલોકા અયસો પત્થટો, પગેવઞ્ઞેસન્તિ દસ્સનત્થં અજ્ઝાચારસ્સ પાકટભાવદીપનં. કથં? –

અભબ્બો અરહત્તસ્સ, સુદિન્નો પુત્તમાતરો;

ભબ્બાનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ, તદત્થં ન કતા અયં.

નનુ માગણ્ડિકં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા માતાપિતૂનમસ્સા હિતત્થં ધમ્મં દેસેતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું બીજકબીજકમાતૂનં અરહત્તુપ્પત્તિ થેરેન દીપિતા. ‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતિ, યેન સમયેન સુદિન્નો પુરાણદુતિયિકાય મેથુનં ધમ્મં પટિસેવી’’તિ વા ‘‘યેન સમયેન ભગવા પઠમપારાજિકં પઞ્ઞપેસી’’તિ વા વચનં ઇધ ન યુજ્જતિ. કસ્મા? ‘‘ઇધ પન હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતી’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાવચનઞ્હિ ઇધ ન લબ્ભતિ. ચિરનિવિટ્ઠો હિ સો ગામો, ન તસ્મિંયેવ સમયેતિ. યસ્મા પન સો ચિરનિવિટ્ઠોપિ ચ ગામો અત્તનો નિવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સબ્બકાલમત્થીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તેન પરિયાયેન ‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયા અવિદૂરે કલન્દગામો નામ હોતી’’તિ વુત્તં.

૨૫-૬. અનુઞ્ઞાતોસિ પન ત્વન્તિ સમણવત્તદસ્સનત્થં ભગવા પુચ્છતિ. માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતન્તિ એત્થ જનકેહેવ અનનુઞ્ઞાતદસ્સનત્થં પુચ્છીતિ વુત્તં. ન ખો સુદિન્ન તથાગતાતિ ‘‘પબ્બાજેતુ મં ભગવા’’તિ યાચનાવસેન પનેવમાહ, ન ભગવા સયં સરણાનિ દત્વા પબ્બાજેસિ. દુક્ખસ્સાતિ એત્થ ‘‘કલભાગમ્પી’’તિ પાઠસેસો. વિકપ્પદ્વયેપીતિ દુતિયતતિયવિકપ્પેસુ. પુરિમપદસ્સાતિ કિઞ્ચીતિ પદસ્સ. ઉત્તરપદેનાતિ દુક્ખસ્સાતિ પદેન. સમાનવિભત્તીતિ સામિવચનં. યથા કિં? ‘‘કસ્સચિ દુક્ખસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘કિઞ્ચિ દુક્ખસ્સા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અકામકા વિના ભવિસ્સામાતિ તયા સદ્ધિં અમરિત્વા અકામા જીવિસ્સામ. સચેપિ ન મરામ, અકામકાવ તયા વિયોગં પાપુણિસ્સામ, તયિ જીવમાને એવ નો મરણં ભવેય્ય, મરણેનપિ નો તયા વિયોગં મયં અકામકાવ પાપુણિસ્સામ.

૩૦. કતિપાહં બલં ગાહેત્વાતિ કસ્મા પનાયં તથા પબ્બજ્જાય તિબ્બચ્છન્દો અનુઞ્ઞાતો સમાનો કતિપાહં ઘરેયેવ વિલમ્બિત્વા કાયબલઞ્ચ અગ્ગહેસીતિ? અનુમતિદાનેન માતાપિતૂસુ સહાયકેસુ ચ તુટ્ઠો તેસં ચિત્તતુટ્ઠત્થં. કેસુચિ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ કેચિ આચરિયા ‘‘અયં સુદિન્નો જીવકવત્થુતો પચ્છા પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો જાતો’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો હોતી’’તિ લિખન્તિ, તં ‘‘અચિરૂપસમ્પન્નો’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝતિ. ‘‘તથા સુદિન્નો હિ ભગવતો દ્વાદસમે વસ્સે પબ્બજિતો, વીસતિમે વસ્સે ઞાતિકુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો સયં પબ્બજ્જાય અટ્ઠવસ્સિકો હુત્વા’’તિ, ‘‘ભગવતો હિ બુદ્ધત્તં પત્તતો પટ્ઠાય યાવ ઇદં વત્થં, એત્થન્તરે વીસતિ વસ્સાનિ ન કોચિ ગહપતિચીવરં સાદિયિ, સબ્બે પંસુકૂલિકાવ અહેસુ’’ન્તિ ચ વુત્તેન અટ્ઠકથાવચનેન વિરુજ્ઝતિ, પબ્બજ્જાય અટ્ઠવસ્સિકો, ન ઉપસમ્પદાય. ઉપસમ્પદં પન જીવકવત્થુતો (મહાવ. ૩૨૬) પચ્છા અલત્થ, તસ્મા અવસ્સિકો ઞાતિકુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો સિયાતિ ચે? ન, ‘‘અલત્થ ખો સુદિન્નો કલન્દપુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ એકતો અનન્તરં વુત્તત્તા. પબ્બજ્જાનન્તરમેવ હિ સો ઉપસમ્પન્નો તેરસધુતઙ્ગગુણે સમાદાય વત્તન્તો અટ્ઠ વસ્સાનિ વજ્જિગામે વિહરિત્વા નિસ્સયમુત્તત્તા સયંવસી હુત્વા ‘‘એતરહિ ખો વજ્જી દુબ્ભિક્ખા’’તિઆદિતક્કવસેન યેન વેસાલી તદવસરિ, તસ્મા ‘‘પંસુકૂલિકધુતઙ્ગવસેન પંસુકૂલિકો હોતી’’તિ એત્તકોયેવ પાઠો યેસુ પોત્થકેસુ દિસ્સતિ, સોવ પમાણતો ગહેતબ્બો. ‘‘આરઞ્ઞિકો હોતી’’તિ ઇમિના પઞ્ચ સેનાસનપટિસંયુત્તાનિ સઙ્ગહિતાનિ નેસજ્જિકઙ્ગઞ્ચ વિહારસભાગત્તા, ‘‘પિણ્ડપાતિકો’’તિ ઇમિના પઞ્ચ પિણ્ડપાતપટિસંયુત્તાનિ, ‘‘પંસુકૂલિકો’’તિ ઇમિના દ્વે ચીવરપટિસંયુત્તાનિ સઙ્ગહિતાનીતિ. ઞાતિઘરૂપગમનકારણદીપનાધિપ્પાયતો સપદાનચારિકઙ્ગં વિસું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘મા અતિહરાપેસુ’’ન્તિ કાલબ્યત્તયવસેન વુત્તં. ધમ્મસ્સન્તરાયકરતરત્તા ‘‘ઇમં નય’’ન્તિ અનયોયેવ.

યેભુય્યેન હિ સત્તાનં, વિનાસે પચ્ચુપટ્ઠિતે;

અનયો નયરૂપેન, બુદ્ધિમાગમ્મ તિટ્ઠતિ.

૩૬. અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ એત્થ દુવિધં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં. કથં? ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ એવં સઉદ્દેસાનુદ્દેસભેદતો દુવિધં. તત્થ પાતિમોક્ખે સરૂપતો આગતા પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધા સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિ નામ. સાપિ દુવિધા સપુગ્ગલાપુગ્ગલનિદ્દેસભેદતો. તત્થ યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા અન્તો આપત્તિયા સહ, વિના વા પુગ્ગલો દસ્સિતો, સા સપુગ્ગલનિદ્દેસા. ઇતરા અપુગ્ગલનિદ્દેસાતિ વેદિતબ્બા. સપુગ્ગલનિદ્દેસાપિ દુવિધા દસ્સિતાદસ્સિતાપત્તિભેદતો. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્મા. ‘‘પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ હિ પુગ્ગલોવ તત્થ દસ્સિતો, નાપત્તિ. દસ્સિતાપત્તિકા નામ ભિક્ખુનીપાતિમોક્ખે ‘‘સત્તરસ સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્મા નિસ્સારણીયં સઙ્ઘાદિસેસ’’ન્તિ હિ તત્થ આપત્તિ દસ્સિતા સદ્ધિં પુગ્ગલેન, તથા અપુગ્ગલનિદ્દેસાપિ દસ્સિતાદસ્સિતાપત્તિતોવ દુવિધા. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ સેખિયા ધમ્મા. સેસા દસ્સિતાપત્તિકાતિ વેદિતબ્બા. સાપિ દુવિધા અનિદ્દિટ્ઠકારકનિદ્દિટ્ઠકારકભેદતો. તત્થ અનિદ્દિટ્ઠકારકા નામ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ મુસાવાદ ઓમસવાદ પેસુઞ્ઞ ભૂતગામ અઞ્ઞવાદક ઉજ્ઝાપનક ગણભોજન પરમ્પરભોજન સુરામેરય અઙ્ગુલિપતોદક હસધમ્મ અનાદરિય તલઘાતકજતુમટ્ઠક સિક્ખાપદાનં વસેન પઞ્ચદસવિધા હોન્તિ. સેસાનં પુગ્ગલનિદ્દેસાનં વસેન નિદ્દિટ્ઠકારકા વેદિતબ્બા.

અનુદ્દેસપઞ્ઞત્તિપિ પદભાજનન્તરાપત્તિવિનીતવત્થુપટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિઅવુત્તસિદ્ધિવસેન છબ્બિધા હોન્તિ. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન ખાયિતં આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૬૧) એવમાદિકા પદભાજનિયે સન્દિસ્સમાનાપત્તિ પદભાજનસિક્ખાપદં નામ. ‘‘ન ત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બં, યો આગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિકા (પારા. ૫૧૭) અન્તરાપત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દિવા પટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૫) એવમાદિકા વિનીતવત્થુસિક્ખાપદં નામ. ‘‘લોહિતુપ્પાદકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૪) એવમાદિકા પટિક્ખેપસિક્ખાપદં નામ. ખન્ધકેસુ પઞ્ઞત્તદુક્કટથુલ્લચ્ચયાનિ પઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘યા પન ભિક્ખુની નચ્ચં વા ગીતં વા વાદિતં વા દસ્સનાય ગચ્છેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૮૩૪) ઇમિના વુત્તેન ‘‘યા પન ભિક્ખુની નચ્ચેય્ય વા ગાયેય્ય વા વાદેય્ય વા પાચિત્તિય’’ન્તિ એવમાદિકં યં કિઞ્ચિ અટ્ઠકથાય દિસ્સમાનં આપત્તિજાતં, વિનયકમ્મં વા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદં નામ. છબ્બિધમ્પેતં છહિ કારણેહિ ઉદ્દેસારહં ન હોતીતિ અનુદ્દેસસિક્ખાપદં નામાતિ વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં – પઞ્ચહિ ઉદ્દેસેહિ યથાસમ્ભવં વિસભાગત્તા થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાનં, સભાગવત્થુકમ્પિ દુક્કટથુલ્લચ્ચયદ્વયં અસભાગાપત્તિકત્તા, અન્તરાપત્તિપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનં નાનાવત્થુકાપત્તિકત્તા, પટિક્ખેપસિક્ખાપદાનં કેસઞ્ચિ વિનીતવત્થુપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનઞ્ચ અદસ્સિતાપત્તિકત્તા, અદસ્સિતવત્થુકત્તા ભેદાનુવત્તકથુલ્લચ્ચયસ્સ, અદસ્સિતાપત્તિવત્થુકત્તા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદાનન્તિ. એત્તાવતા ‘‘દુવિધં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં ઉદ્દેસાનુદ્દેસભેદતો’’તિ યં વુત્તં, તં સમાસતો પકાસિતં હોતિ.

તત્થ અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ સઉદ્દેસસિક્ખાપદં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એકચ્ચે આચરિયા એવં કિર વણ્ણયન્તિ ‘‘ચત્તારો પારાજિકા કતિવસ્સાભિસમ્બુદ્ધેન ભગવતા પઞ્ઞત્તાતિઆદિના પુચ્છં કત્વા તેસુ પઠમપારાજિકો વેસાલિયં પઞ્ઞત્તો પઞ્ચવસ્સાભિસમ્બુદ્ધેન હેમન્તાનં પઠમે માસે દુતિયે પક્ખે દસમે દિવસે અડ્ઢતેય્યપોરિસાય છાયાય પુરત્થાભિમુખેન નિસિન્નેન અડ્ઢતેરસાનં ભિક્ખુસતાનં મજ્ઝે સુદિન્નં કલન્દપુત્તં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તો’’તિ, તં ન યુજ્જતિ, કસ્મા? –

યસ્મા દ્વાદસમં વસ્સં, વેરઞ્જાયં વસિ જિનો;

તસ્મિઞ્ચ સુદ્ધો સઙ્ઘોતિ, નેવ પારાજિકં તદા.

થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ, સિક્ખાપઞ્ઞત્તિયાચના;

તસ્મિં સિદ્ધાતિ સિદ્ધાવ, ગરુકાપત્તિ નો તદા.

ઓવાદપાતિમોક્ખઞ્ચ, કિં સત્થા ચતુવસ્સિકો;

પટિક્ખિપિ કિમાણઞ્ચ, સમત્તં અનુજાનિ સો.

અજાતસત્તું નિસ્સાય, સઙ્ઘભેદમકાસિ યં;

દેવદત્તો તતો સઙ્ઘ-ભેદો પચ્છિમબોધિયં.

આરાધયિંસુ મં પુબ્બે, ભિક્ખૂતિ મુનિભાસિતં;

સુત્તમેવ પમાણં નો, સોવ કાલો અનપ્પકોતિ.

યં પન વુત્તં ‘‘અથ ભગવા અજ્ઝાચારં અપસ્સન્તો પારાજિકં વા સઙ્ઘાદિસેસં વા ન પઞ્ઞપેસી’’તિ, તં સકલસિક્ખાપદં સન્ધાયાહ. ન કેવલં સઉદ્દેસસિક્ખાપદમત્તં, તેન સઉદ્દેસાનુદ્દેસપઞ્ઞત્તિભેદં સકલં પારાજિકં સન્ધાયાહાતિ વુત્તં હોતિ. કિઞ્ચાપિ નાભિપરામસનમ્પિ કાયસંસગ્ગો, તથાપિ એતં વિસેસનિયમનતો, અચ્છન્દરાગાધિપ્પાયતો ચ વિસું વુત્તં. છન્દરાગરત્તસ્સેવ હિ કાયસંસગ્ગો ઇધાધિપ્પેતો. અસુચિપાને પન હત્થિનિયા તાપસપસ્સાવપાનેન વાલકાબ્યો નામ ઉપ્પજ્જતિ, વાલકાબ્યસ્સ વત્થુ વત્તબ્બં. મણ્ડબ્યસ્સ નાભિયા પરામસનેનેવ કિર. રૂપદસ્સને પન વેજ્જકા આહુ –

‘‘થીનં સન્દસ્સના સુક્કં, કદાચિ ચલિતોવરે;

તં ગામધમ્મકરણં, દ્વયસમં સઙ્ગમિય;

ગબ્ભાદીતિ અયં નયો, થીનં પુરિસદસ્સનાસીત્યૂપનેય્ય’’.

તથાપ્યાહુ –

‘‘પુપ્ફિકે એધિય્ય સુદ્ધે, પસ્સં નરઞ્ચ ઇત્થિ તં;

ગબ્ભઞ્ચ નયેત્યુત્ત-મિતિ તસ્મા કાસો ઇતી’’તિ.

રાજોરોધો વિયાતિ સીહળદીપે એકિસ્સા ઇત્થિયા તથા અહોસિ, તસ્મા કિર એવં વુત્તં. કિઞ્ચાપિ યાવ બ્રહ્મલોકા સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિ, ન તં મનુસ્સાનં વિસયો અહોસિ તેસં રૂપં વિય. તેનેવ ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ ‘‘કચ્ચિ નો ત્વં આવુસો સુદિન્ન અનભિરતો’’તિ.

૩૯. કલીતિ કોધો, તસ્સ સાસનં કલિસાસનં, કલહો. ગામધમ્મન્તિ એત્થ જનપદધમ્મં જનપદવાસીનં સિદ્ધિં. અત્તાતિ ચિત્તં, સરીરઞ્ચ. અસુત્તન્તવિનિબદ્ધન્તિ વિનયસુત્તે અનાગતં, સુત્તાભિધમ્મેસુપિ અનાગતં, પાળિવિનિમુત્તન્તિ અત્થો. કુસુમમાલન્તિ નાનાગુણં સન્ધાયાહ. રતનદામન્તિ અત્થસમ્પત્તિં સન્ધાય વદતિ. પટિક્ખિપનાધિપ્પાયા ભદ્દાલિ વિય. પદનિરુત્તિબ્યઞ્જનાનિ નામવેવચનાનેવ ‘‘નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૧૫) વિય. નિપ્પરિયાયેન વિરતિ સિક્ખાપદં નામ. અકુસલપક્ખે દુસ્સીલ્યં નામ ચેતના. કુસલપક્ખેપિ ચેતનાપરિયાયતો વિભઙ્ગે ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ વુત્તં. સઙ્ઘસુટ્ઠુતાયાતિ એત્થ લોકવજ્જસ્સ પઞ્ઞાપને સઙ્ઘસુટ્ઠુતા હોતિ પાકટાદીનવતો. પઞ્ઞત્તિવજ્જસ્સ પઞ્ઞાપને સઙ્ઘફાસુતા હોતિ પાકટાનિસંસત્તા. તત્થ પઠમેન દુમ્મઙ્કૂનં નિગ્ગહો, દુતિયેન પેસલાનં ફાસુવિહારો. પઠમેન સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતો, દુતિયેન દિટ્ઠધમ્મિકાનં. તથા પઠમેન અપ્પસન્નાનં પસાદો, દુતિયેન પસન્નાનં ભિય્યોભાવો. ‘‘પુબ્બે કતપુઞ્ઞતાય ચોદિયમાનસ્સ ભબ્બકુલપુત્તસ્સા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સુદિન્નો તં કુક્કુચ્ચં વિનોદેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ, તેનેવ પબ્બજ્જા અનુઞ્ઞાતા’’તિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. તથા પઠમેન સદ્ધમ્મટ્ઠિતિ, દુતિયેન વિનયાનુગ્ગહો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ વત્થુવીતિક્કમે યત્થ એકન્તાકુસલભાવેન, તં સઙ્ઘસુટ્ઠુભાવાય પઞ્ઞત્તં લોકવજ્જતો, યત્થ પઞ્ઞત્તિજાનને એવ અત્થાપત્તિ, ન અઞ્ઞદા, તં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા વાપિ પસાદુપ્પાદબુદ્ધિયા ધમ્મદેસનાપટિસંયુત્તં, ઇતરઞ્ચ સેખિયં, ઇદં લોકવજ્જં નામ. વત્થુનો પઞ્ઞત્તિયા વા વીતિક્કમચેતનાયાભાવેપિ પટિક્ખિત્તસ્સ કરણે, કત્તબ્બસ્સ અકરણે વા સતિ યત્થ આપત્તિપ્પસઙ્ગો, તં સબ્બં ઠપેત્વા સુરાપાનં પણ્ણત્તિવજ્જન્તિ વેદિતબ્બં. આગન્તુકવત્તં, આવાસિક, ગમિક, અનુમોદન, ભત્તગ્ગ, પિણ્ડચારિક, આરઞ્ઞક, સેનાસન, જન્તાઘર, વચ્ચકુટિ, સદ્ધિવિહારિક, ઉપજ્ઝાય, અન્તેવાસિક, આચરિયવત્તન્તિ એતાનિ અગ્ગહિતગ્ગહણનયેન ગણિયમાનાનિ ચુદ્દસ, એતાનિ પન વિત્થારતો દ્વેઅસીતિ મહાવત્તાનિ નામ હોન્તિ. સત્તહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ સંવરો સંવરવિનયો પઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદમેવ. તત્થ પઞ્ઞત્તિવિનયો સમથવિનયત્થાય સમથવિનયો સંવરવિનયત્થાય સંવરવિનયો પહાનવિનયત્થાયાતિ યોજના વેદિતબ્બા. યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસૂતિ એકમિવ વુત્તં સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય સતિ સઙ્ઘફાસુ ભવિસ્સતીતિ દીપનત્થં. પકરીયન્તિ એત્થ તે તે પયોજનવિસેસસઙ્ખાતા અત્થવસાતિ અત્થવસં ‘‘પકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. દસસુ પદેસુ એકેકં મૂલં કત્વા દસક્ખત્તું યોજનાય પદસતં વુત્તં. તત્થ પચ્છિમસ્સ પદસ્સ વસેન અત્થસતં પુરિમસ્સ વસેન ધમ્મસતં અત્થજોતિકાનં નિરુત્તીનં વસેન નિરુત્તિસતં, ધમ્મભૂતાનં નિરુત્તીનં વસેન નિરુત્તિસતન્તિ દ્વે નિરુત્તિસતાનિ, અત્થસતે ઞાણસતં, ધમ્મસતે ઞાણસતં દ્વીસુ નિરુત્તિસતેસુ દ્વે ઞાણસતાનીતિ ચત્તારિ ઞાણસતાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ સઙ્ઘસુટ્ઠુતાતિ ધમ્મસઙ્ઘસ્સ સુટ્ઠુભાવોતિ અત્થો. ‘‘અત્થપદાનીતિ અટ્ઠકથા. ધમ્મપદાનીતિ પાળી’’તિ વુત્તં કિર.

મેથુનં ધમ્મન્તિ એવં બહુલનયેન લદ્ધનામકં સકસમ્પયોગેન, પરસમ્પયોગેન વા અત્તનો નિમિત્તસ્સ સકમગ્ગે વા પરમગ્ગે વા પરનિમિત્તસ્સ સકમગ્ગે એવ પવેસપવિટ્ઠઠિતુદ્ધરણેસુ યં કિઞ્ચિ એકં પટિસાદિયનવસેન સેવેય્ય પારાજિકો હોતિ અસંવાસોતિ. કેચિ પન ‘‘પવેસાદીનિ ચત્તારિ વા તીણિ વા દ્વે વા એકં વા પટિસેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, પવિટ્ઠં, ઠિતં, ઉદ્ધરણં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’તિઆદી’’તિ (પારા. ૫૯) વદન્તિ, તેસં મતેન ચતૂસુપિ ચતસ્સો પારાજિકાપત્તિયો આપજ્જતિ. તેયેવ એવં વદન્તિ ‘‘આપજ્જતુ મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિ મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિયા તબ્ભાગિયા’’તિ, ‘‘અત્તનો વીતિક્કમે પારાજિકાપત્તિં, સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિઞ્ચ આપજ્જિત્વા સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ગહટ્ઠકાલે મેથુનાદિપારાજિકં આપજ્જિત્વા પુન પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા એકં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં એકમનેકં વા પટિકરિત્વાવ સો પુગ્ગલો યસ્મા નિરાપત્તિકો હોતિ, તસ્મા સો ગહટ્ઠકાલે સાપત્તિકોવાતિ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સાપિ અત્થેવ આપત્તિવુટ્ઠાનં. વુટ્ઠાનદેસનાહિ પન અસુજ્ઝનતો ‘પયોગે પયોગે આપત્તિ પારાજિકસ્સા’તિ ન વુત્તં ગણનપયોજનાભાવતો. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તં, અથ ખો પદભાજને ‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’તિ વચનેનાયમત્થો સિદ્ધો’’તિ યુત્તિઞ્ચ વદન્તિ. યદિ એવં માતિકાયમ્પિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય પારાજિક’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, પારાજિકસ્સ અનવસેસવચનમ્પિ ન યુજ્જેય્ય. સબ્બેપિ હિ આપત્તિક્ખન્ધે ભિક્ખુગણનઞ્ચ અનવસેસેત્વા તિટ્ઠતીતિ અનવસેસવચનન્તિ કત્વા પવેસેવ આપત્તિ, ન પવિટ્ઠાદીસુ, તમેવેકં સન્ધાય ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ પારાજિકાપત્તિમ્પિ અન્તો કત્વા નિદાનુદ્દેસે વચનં વેદિતબ્બં. તસ્મા માતિકાયં ‘‘પારાજિક’’ન્તિ અવત્વા ‘‘પારાજિકો હોતી’’તિ પુગ્ગલનિદ્દેસવચનં તેન સરીરબન્ધનેન ઉપસમ્પદાય અભબ્બભાવદીપનત્થં. ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ પદભાજને વચનં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સાપિ પારાજિકસ્સ અસંવાસસ્સ સતો પુગ્ગલસ્સ અથેય્યસંવાસકભાવદીપનત્થં. ન હિ સો સંવાસં સાદિયન્તોપિ થેય્યસંવાસકો હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉપસમ્પન્નો ભિક્ખુ’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ ઓમસવાદેન દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯). અનુપસમ્પન્નસ્સ તદભાવતો સિદ્ધો સો ‘‘ઉપસમ્પન્નો ભિક્ખુ’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ. તેન પદસોધમ્મં સહસેય્યઞ્ચ ન જનેતિ, ભિક્ખુપેસુઞ્ઞાદિઞ્ચ જનેતીતિ વેદિતબ્બં. ભિક્ખુનીનં સઙ્ઘાદિસેસેસુ પન ભિક્ખુસઙ્ઘાદિસેસતો વુટ્ઠાનવિધિવિસેસદસ્સનત્થં ‘‘અયમ્પિ ભિક્ખુની…પે… આપન્ના’’તિ (પાચિ. ૬૭૯) પુગ્ગલનિદ્દેસં કત્વાપિ પારાજિકતો અધિપ્પાયન્તરદસ્સનત્થં ‘‘નિસ્સારણીયં સઙ્ઘાદિસેસ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૭૯) આપત્તિનામગ્ગહણઞ્ચ કતં. એત્તાવતા સપુગ્ગલનિદ્દેસે દસ્સિતાદસ્સિતાપત્તિદુકં વિત્થારિતં હોતિ. અપુગ્ગલનિદ્દેસેસુ સેખિયેસુ આપત્તિયા દસ્સનકારણં સેખિયાનં અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં. તદભાવતો ઇતરેસુ આપત્તિદસ્સનં કતં. અપુગ્ગલનિદ્દેસેસુપિ દસ્સિતાદસ્સિતાપત્તિદુકઞ્ચ વિત્થારિતં હોતીતિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુદિન્નભાણવારં નિટ્ઠિતં.

મક્કટીવત્થુકથાવણ્ણના

૪૦-૧. દુતિયપઞ્ઞત્તિયં ‘‘ઇધ મલ્લા યુજ્ઝન્તી’’તિઆદીસુ વિય પટિસેવતીતિ વત્તમાનવચનં પચુરપટિસેવનવસેન વુત્તં, ‘‘તઞ્ચ ખો મનુસ્સિત્થિયા, નો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ પરિપુણ્ણત્થમ્પિ પઠમં પઞ્ઞત્તિં અત્તનો મિચ્છાગાહેન વા લેસઓડ્ડનત્થાય વા એવમાહ. પરિપુણ્ણત્થતંયેવ નિયમેતું ‘‘નનુ આવુસો તથેવ તં હોતી’’તિ વુત્તં, તેનેવ મક્કટીવત્થુ વિનીતવત્થૂસુ પક્ખિત્તં અવિસેસત્તા, તથા વજ્જિપુત્તકવત્થુ. વિચારણા પનેત્થ તતિયપઞ્ઞત્તિયં આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘નનુ, આવુસો, ભગવતા અનેકપરિયાયેના’’તિઆદિ ન કેવલં સઉદ્દેસસિક્ખાપદેનેવ સિદ્ધં, ‘‘તિરચ્છાનગતાદીસુપિ પારાજિક’’ન્તિ અનુદ્દેસસિક્ખાપદેનપિ સિદ્ધન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. અથ વા યદિ સઉદ્દેસસિક્ખાપદં સાવસેસન્તિ પઞ્ઞપેસિ, ઇમિના અનુદ્દેસસિક્ખાપદેનાપિ કિં ન સિદ્ધન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ તદેવ સિક્ખાપદં પઠમપઞ્ઞત્તમેવ લેસત્થિકાનં અલેસોકાસં કત્વા આમેડિતત્થં કત્વા પઞ્ઞપેસ્સામીતિ અત્થો. અઞ્ઞથા ‘‘અઞ્ઞવાદકે વિહેસકે પાચિત્તિય’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૦૧) વિય વત્થુદ્વયેન આપત્તિદ્વયં આપજ્જતિ, ન ચાપજ્જતિ, સો એવત્થો અઞ્ઞેનાપિ વચનેન સુપ્પકાસિતો, સુપરિબ્યત્તકરણત્થેન દળ્હતરો કતોતિ અધિપ્પાયો. તતિયપઞ્ઞત્તિયમ્પિ અઞ્ઞેસુ ચ એવં વિસુદ્ધો.

યસ્સ સચિત્તકપક્ખેતિઆદિમ્હિ પન ગણ્ઠિપદનયો તાવ પઠમં વુચ્ચતિ, સચિત્તકપક્ખેતિ સુરાપાનાદિઅચિત્તકે સન્ધાય વુત્તં. સચિત્તકેસુ પન યં એકન્તમકુસલેનેવ સમુટ્ઠાપિતઞ્ચ. ઉભયં લોકવજ્જં નામ. સુરાપાનસ્મિઞ્હિ ‘‘સુરા’’તિ વા ‘‘પાતું ન વટ્ટતી’’તિ વા જાનિત્વા પિવને અકુસલમેવ, તથા ભિક્ખુનીનં ગન્ધવણ્ણકત્થાય લેપને, ભેસજ્જત્થાય લેપને અદોસત્તા ‘‘અવિચારણીય’’ન્તિ એત્તકં વુત્તં. તત્થ ન વટ્ટતીતિ ‘‘જાનિત્વા’’તિ વુત્તવચનં ન યુજ્જતિ પણ્ણત્તિવજ્જસ્સાપિ લોકવજ્જભાવપ્પસઙ્ગતો. ઇમં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગં પરિહરિતુકામતાય વજિરબુદ્ધિત્થેરસ્સ ગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘ઇધ સચિત્તકન્તિ ચ અચિત્તકન્તિ ચ વિચારણા વત્થુવિજાનનેયેવ હોતિ, ન પઞ્ઞત્તિવિજાનને. યદિ પઞ્ઞત્તિવિજાનને હોતિ, સબ્બસિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનેવ સિયું, ન ચ સબ્બસિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનિ, તસ્મા વત્થુવિજાનનેયેવ હોતી’’તિ, ઇદં યુજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા સેખિયેસુ પઞ્ઞત્તિજાનનમેવ પમાણં, ન વત્થુમત્તજાનનન્તિ, યં પન તત્થેવ વુત્તં ‘‘પસુત્તસ્સ મુખે કોચિ સુરં પક્ખિપેય્ય, અન્તો ચે પવિસેય્ય, આપત્તિ, તત્થ યથા ભિક્ખુનિયા અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં પરસ્સ આમસનાદિકાલે કાયં અચાલેત્વા ચિત્તેનેવ સાદિયન્તિયા આપત્તિ ‘કિરિયાવ હોતી’તિ વુત્તા યેભુય્યેન કિરિયસમ્ભવતો, તથા અયમ્પિ તદા કિરિયાવ હોતી’’તિ, તં સુવિચારિતં અનેકન્તાકુસલભાવસાધનતો. સુરાપાનાપત્તિયા એકન્તાકુસલતા પન મજ્જસઞ્ઞિનોપિ સકિં પયોગેન પિવતો હોતીતિ કત્વા વુત્તા.

અયં પનેત્થ અત્થો – સિક્ખાપદસીસેન આપત્તિં ગહેત્વા યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ સચિત્તકસ્સ ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં. સચિત્તકાચિત્તકસઙ્ખાતસ્સ અચિત્તકસ્સ ચ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તમ્પિ સુરાપાનાદિ લોકવજ્જન્તિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેત્વા ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. સચિત્તકપક્ખેતિ હિ ઇદં વચનં અચિત્તકં સન્ધાયાહ. ન હિ એકંસતો સચિત્તકસ્સ સચિત્તકપક્ખેતિ વિસેસને પયોજનં અત્થિ. યસ્મા પનેત્થ પણ્ણત્તિવજ્જસ્સ પઞ્ઞત્તિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ, વત્થુજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં સિયા કુસલં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકતં, તસ્મા ‘‘તસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવા’’તિ ન વુચ્ચતીતિ ‘‘સેસં પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. અધિમાને વીતિક્કમાભાવા, સુપિનન્તે અબ્બોહારિકત્તા સુપિનન્તે વિજ્જમાનાપિ વીતિક્કમછાયા અબ્બોહારિકભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં પન વચનં દળ્હીકમ્મસિથિલકરણપ્પયોજનત્તા ચ વુત્તં, તેન યં વુત્તં બાહિરનિદાનકથાધિકારે ‘‘દળ્હીકમ્મસિથિલકરણપ્પયોજનાતિ યેભુય્યતાય વુત્ત’’ન્તિઆદિ, તં સુવુત્તમેવાતિ વેદિતબ્બં.

મક્કટીવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વજ્જિપુત્તકવત્થુવણ્ણના

૪૩-૪. વજ્જીસુ જનપદેસુ વસન્તા વજ્જિનો નામ, તેસં પુત્તા. યાવદત્થન્તિ યાવતા અત્થો અધિપ્પાયોતિ વુત્તં હોતિ, તત્થ યં વુત્તં ‘‘સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યંઅનાવિકત્વા’’તિ, તં કામં સિક્ખાપચ્ચક્ખાને, તદેકટ્ઠે ચ દુબ્બલ્યાવિકરણે પઞ્ઞત્તે સતિ યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથા. તથાપિ ઇદાનિ પઞ્ઞપેતબ્બં ઉપાદાય વુત્તં, કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અતિરેકચીવરં ધારેસ્સન્તિ (પારા. ૪૫૯), આળવકા ભિક્ખૂ કુટિયો કારાપેન્તિ અપ્પમાણિકાયો (પારા. ૩૪૨), ભિક્ખુનિયો દ્વે વસ્સાનિ છસુ ધમ્મેસુ અસિક્ખિતસિક્ખં સિક્ખમાનં વુટ્ઠાપેન્તિ (પાચિ. ૧૦૭૭), સઙ્ઘેન અસમ્મતં વુટ્ઠાપેન્તીતિઆદિ (પાચિ. ૧૦૮૪) વિય દટ્ઠબ્બં. ન હિ તતો પુબ્બે અધિટ્ઠાનં વિકપ્પનં વા અનુઞ્ઞાતં. યદભાવા અતિરેકચીવરન્તિ વદેય્ય, પમાણં વા ન પઞ્ઞત્તં, યદભાવા અપ્પમાણિકાયોતિ વદેય્ય, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઉલ્લુમ્પતુ મં, ભન્તે, સઙ્ઘો અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ (મહાવ. ૭૧, ૧૨૬) ઉપસમ્પદં યાચિત્વા ઉપસમ્પન્નેન ઉપસમ્પન્નસમનન્તરમેવ ‘‘ઉપસમ્પન્નેન ભિક્ખુના મેથુનો ધમ્મો ન પટિસેવિતબ્બો, અસક્યપુત્તિયો’’તિ (મહાવ. ૧૨૯) ચ પઞ્ઞત્તેન અસ્સમણાદિભાવં ઉપગન્તુકામેન નનુ પઠમં અજ્ઝુપગતા સિક્ખા પચ્ચક્ખાતબ્બા, તત્થ દુબ્બલ્યં વા આવિકાતબ્બં સિયા, તે પન ‘‘સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિંસૂ’’તિ અનુપઞ્ઞત્તિયા ઓકાસકરણત્થં વા તં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘સો આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ કિઞ્ચાપિ એત્થેવ વુત્તં, તથાપિ ઇતરેસુપિ પારાજિકેસુ યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બં. ન હિ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા યો પારાજિકવત્થું અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયતિ, મનુસ્સવિગ્ગહં વા જીવિતા વોરોપેતિ, પટિવિજાનન્તસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં વા ઉલ્લપતિ, સો આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો. અનુપઞ્ઞત્તિ હિ દળ્હીકમ્મસિથિલકમ્મકરણપ્પયોજના. સા હિ યસ્સ પારાજિકં હોતિ અઞ્ઞા વા આપત્તિ, તસ્સ નિયમદસ્સનપ્પયોજનાતિલક્ખણાનુપઞ્ઞત્તિકત્તા. એવઞ્હિ અન્તે અવત્વા આદિમ્હિ વુત્તા ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ (પારા. ૯૧) અનુપઞ્ઞત્તિ વિય. પરિપુણ્ણે પનેતસ્મિં સિક્ખાપદે –

‘‘નિદાના માતિકાભેદો, વિભઙ્ગો તંનિયામકો;

તતો આપત્તિયા ભેદો, અનાપત્તિ તદઞ્ઞથા’’તિ. –

અયં નયો વેદિતબ્બો. તત્થ સુદિન્નવત્થુ મક્કટિવત્થુ વજ્જિપુત્તકવત્થુ ચાતિ તિપ્પભેદં વત્થુ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ નિદાનં નામ, તતો નિદાના ‘‘યો પન, ભિક્ખુ, ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો…પે… અસંવાસો’’તિ ઇમિસ્સા માતિકાય ભેદો જાતો. તત્થ હિ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવચનેન ‘‘સચ્ચં, આવુસો, ભગવતા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તઞ્ચ ખો ઇત્થિયા નો પુરિસે નો પણ્ડકે નો ઉભતોબ્યઞ્જનકે ચા’’તિ મક્કટિપારાજિકો વિય અઞ્ઞોપિ લેસં ઓડ્ડેતું સક્કોતિ, તસ્મા તાદિસસ્સ અલેસોકાસસ્સ દસ્સનત્થં ઇદં વુચ્ચતિ. મક્કટિવત્થુસઙ્ખાતા નિદાના ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ માતિકાવચનભેદો ન ઇત્થિયા એવ મેથુનસિદ્ધિદસ્સનતો કતો, તસ્મા વિભઙ્ગો તંનિયામકો તસ્સા માતિકાય અધિપ્પેતત્થનિયામકો વિભઙ્ગો. વિભઙ્ગે હિ ‘‘તિસ્સો ઇત્થિયો. તયો ઉભતોબ્યઞ્જનકા. તયો પણ્ડકા. તયો પુરિસા. મનુસ્સિત્થિયા તયો મગ્ગે…પે… તિરચ્છાનગતપુરિસસ્સ દ્વે મગ્ગે’’તિઆદિના (પારા. ૫૬) નયેન સબ્બલેસોકાસં પિદહિત્વા નિયમો કતો.

એત્થાહ – યદિ એવં સાધારણસિક્ખાપદવસેન વા લિઙ્ગપરિવત્તનવસેન વા ન કેવલં ભિક્ખૂનં, ભિક્ખુનીનમ્પિ ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ વિભઙ્ગે વત્તબ્બં સિયા. તદવચનેન ભિક્ખુની પુરિસલિઙ્ગપાતુભાવેન ભિક્ખુભાવે ઠિતા એવં વદેય્ય ‘‘નાહં ઉપસમ્પદકાલે ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્ના, તસ્મા ન અપ્પચ્ચક્ખાતસિક્ખાપિ મેથુનધમ્મેન પારાજિકા હોમી’’તિ? વુચ્ચતે – તથા ન વત્તબ્બં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. ભિક્ખુનીનમ્પિ ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ વુત્તે ભિક્ખુનીનમ્પિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અત્થીતિ આપજ્જતિ, તઞ્ચાનિટ્ઠં. ઇદં અપરં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોતિ ‘‘સબ્બસિક્ખાપદાનિ સાધારણાનેવ, નાસાધારણાની’’તિ. અપિચાયં ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોવાતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૬૯) વુત્તં, અપિચ યો તથા લેસં ઓડ્ડેત્વા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો વજ્જિપુત્તકા વિય પારાજિકો હોતિ. તે હિ ‘‘ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ વચનાભાવે સતિ ‘‘આપત્તિં તુમ્હે, ભિક્ખવે, આપન્ના પારાજિક’’ન્તિ વુત્તા ભગવતા. એત્થ પન ‘‘ભિક્ખવે’’તિ વુત્તત્તા કેચિ ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતા, ‘‘ઇદાનિ ચેપિ મયં, ભન્તે આનન્દ, લભેય્યામ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં લભેય્યામ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ વુત્તત્તા કેચિ વિબ્ભન્તાતિ વેદિતબ્બા. તતો આપત્તિયા ભેદોતિ તતો વિભઙ્ગતો ‘‘અક્ખાયિતે સરીરે પારાજિકં, યેભુય્યેન ખાયિતે થુલ્લચ્ચય’’ન્તિઆદિ આપત્તિયા ભેદો હોતિ. અનાપત્તિ તદઞ્ઞથાતિ તતો એવ વિભઙ્ગતો યેનાકારેન આપત્તિ વુત્તા, તતો અઞ્ઞેનાકારેન અનાપત્તિભેદોવ હોતિ. ‘‘સાદિયતિ આપત્તિ પારાજિકસ્સ, ન સાદિયતિ અનાપત્તી’’તિ હિ વિભઙ્ગે અસતિ ન પઞ્ઞાયતિ. એત્તાવતા સમાસતો ગાથાત્થો વુત્તો હોતિ. એત્થ ચ પન –

‘‘નિદાનમાતિકાભેદો, વિભઙ્ગસ્સ પયોજનં;

અનાપત્તિપકારો ચ, પઠમો નિપ્પયોજનો’’તિ. –

ઇમં નયં દસ્સેત્વાવ સબ્બસિક્ખાપદાનં અત્થો પકાસિતબ્બો. કથં? ભગવતા પન યેનાકારેન યં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપિતં, તસ્સ આકારસ્સ સમત્થં વા અસમત્થં વાતિ દુવિધં નિદાનં, અયં નિદાનભેદો. માતિકાપિ નિદાનાપેક્ખા નિદાનાનપેક્ખાતિ દુવિધા. તત્થ ચતુત્થપારાજિકાદિસિક્ખાપદાનિ નિદાનાપેક્ખાનિ. ન હિ વગ્ગુમુદાતીરિયા ભિક્ખૂ સયમેવ અત્તનો અત્તનો અસન્તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં મુસાવાદલક્ખણં પાપેત્વા ભાસિંસુ. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હિ તે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ ગિહીનં વણ્ણં ભાસિંસુ, ન ચ તાવતા પારાજિકવત્થુ હોતિ. તત્થ તેન લેસેન ભગવા તં વત્થું નિદાનં કત્વા પારાજિકં પઞ્ઞપેસિ, તેન વુત્તં ‘‘નિદાનાપેક્ખ’’ન્તિ. ઇમિના નયેન નિદાનાપેક્ખાનિ ઞત્વા તબ્બિપરીતાનિ સિક્ખાપદાનિ નિદાનાનપેક્ખાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, અયં માતિકાભેદો.

નાનપ્પકારતો મૂલાપત્તિપ્પહોનકવત્થુપયોગચિત્તનિયામદસ્સનવસેન માતિકાય વિભજનભાવદીપનત્થં તેસં અપ્પહોનકતાય વા તદઞ્ઞતરવેકલ્લતાય વા વીતિક્કમે સતિ આપત્તિભેદદસ્સનત્થં, અસતિ અનાપત્તિદસ્સનત્થઞ્ચાતિ સબ્બત્થ તયો અત્થવસે પટિચ્ચ માતિકાય વિભજનં વિભઙ્ગો આરભીયતીતિ વેદિતબ્બો. એત્થ પન ‘‘ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ, ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખૂ’’તિ કેવલં બ્યઞ્જનત્થદીપનવસેન પવત્તો વા, ‘‘સમઞ્ઞાય ભિક્ખૂ’’તિ ભિક્ખુભાવસમ્ભવં અનપેક્ખિત્વાપિ કેવલં ભિક્ખુ નામ પવત્તિટ્ઠાનદીપનવસેન પવત્તો વા, ‘‘એહિ ભિક્ખૂતિ ભિક્ખુ, સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્નોતિ ભિક્ખુ, ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન ઉપસમ્પન્નોતિ ભિક્ખૂ’’તિ ઉપસમ્પદાનન્તરેનાપિ ભિક્ખુભાવસિદ્ધિદીપનવસેન પવત્તો વા, ‘‘ભદ્રો ભિક્ખુ, સારો ભિક્ખુ, સેક્ખો ભિક્ખુ, અસેક્ખો ભિક્ખૂ’’તિ ભિક્ખુકરણેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતભિક્ખુદીપનવસેન પવત્તો વા વિભઙ્ગો અજ્ઝુપેક્ખિતો સબ્બસામઞ્ઞપદત્તા, તથા અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદાદીસુ સદ્વારવસેન, અધિકરણદસ્સનાદિવસેન પવત્તો ચ અજ્ઝુપેક્ખિતો ઇતરત્થ તદભાવતોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ તિસ્સો ઇત્થિયોતિઆદિ વત્થુનિયમદસ્સનવસેન પવત્તો, મનુસ્સિત્થિયા તયો મગ્ગે મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સાતિઆદિ પયોગનિયમદસ્સનવસેન પવત્તો, ભિક્ખુસ્સ સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠિતેતિઆદિ ચિત્તનિયમદસ્સનવસેન પવત્તો, સાદિયતિ આપત્તિ પારાજિકસ્સ, ન સાદિયતિ અનાપત્તીતિઆદિ વત્થુપયોગનિયમે સતિ ચિત્તનિયમભાવાભાવવસેન આપત્તાનાપત્તિદસ્સનત્થં પવત્તો, મતં યેભુય્યેન ખાયિતં આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સાતિઆદિ વત્થુસ્સ અપ્પહોનકતાય વીતિક્કમે આપત્તિભેદદસ્સનત્થં પવત્તો, ન સાદિયતિ અનાપત્તીતિ ચિત્તનિયમવેકલ્યેન વીતિક્કમાભાવા અનાપત્તિદસ્સનત્થં પવત્તોતિ. એવં ઇતરેસુપિ સિક્ખાપદેસુ યથાસમ્ભવનયો અયન્તિ પયોજનો વિભઙ્ગો.

અનાપત્તિવારો પન મૂલાપત્તિતો, તદઞ્ઞેકદેસતો, સબ્બાપત્તિતો ચ અનાપત્તિદીપનવસેન તિવિધો. તત્થ યો પઠમો, સો વિભઙ્ગો વિય તયો અત્થવસે પટિચ્ચ પવત્તો. કતમે તયો? માતિકાપદાનં સાત્થકનિરત્થકાનં તદઞ્ઞથા ઉદ્ધરણાનુદ્ધરણવસેન સપ્પયોજનનિપ્પયોજનભાવદીપનત્થં, તદઞ્ઞથા પટિપત્તિક્કમદસ્સનત્થં, આપત્તિપ્પહોનકટ્ઠાનેપિ વિસ્સજ્જનત્થઞ્ચાતિ. કથં? એળકલોમસિક્ખાપદે ‘‘ભિક્ખુનો પનેવ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ એળકલોમાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું, આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બાની’’તિ (પારા. ૫૭૨) એતાનિ કેવલં વત્થુમત્તદીપનપદાનીતિ નિરત્થકાનિ નામ, તેસં અનાપત્તિ. ‘‘અદ્ધાનમગ્ગં અપ્પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્ને એળકલોમે અનાપત્તિ, આકઙ્ખમાનેન પટિગ્ગહિતે’’તિઆદિના નયેન તદઞ્ઞથા અનુદ્ધરણેન નિપ્પયોજનભાવો દીપિતો હોતિ, યદિદં માતિકાયં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ, ઇદં સાત્થકં. તસ્સ સપ્પયોજનભાવદીપનત્થં ‘‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સ અસાદિયન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. યસ્મા જાનનસાદિયનભાવેન આપત્તિ, અસેવન્તસ્સ અનાપત્તિ, તસ્મા વુત્તં માતિકાયં ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પરપરિગ્ગહિતં પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા ગરુપરિક્ખારો થેય્યચિત્તં અવહરણ’’ન્તિ વુત્તાનં પઞ્ચન્નમ્પિ અઙ્ગાનં પારિપૂરિયા પેતતિરચ્છાનગતપરિગ્ગહિતે આપત્તિપ્પહોનકટ્ઠાનેપિ વિસ્સજ્જનત્થં ‘‘અનાપત્તિ પેતપરિગ્ગહિતે’’તિઆદિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) વુત્તં. અનાપત્તિ ઇમં જાન, ઇમં દેહિ, ઇમં આહર, ઇમિના અત્થો, ઇમં કપ્પિયં કરોહીતિ ભણતીતિઆદિ પન તદઞ્ઞથા પટિપત્તિક્કમદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા ‘‘નિદાનમાતિકાભેદો’’તિઆદિના વુત્તગાથાય અત્થો પકાસિતો હોતિ.

એત્થ પઠમપઞ્ઞત્તિ તાવ પઠમબોધિં અતિક્કમિત્વા પઞ્ઞત્તત્તા, આયસ્મતો સુદિન્નસ્સ અટ્ઠવસ્સિકકાલે પઞ્ઞત્તત્તા ચ રત્તઞ્ઞુમહત્તં પત્તકાલે પઞ્ઞત્તા. દુતિયઅનુપઞ્ઞત્તિ બાહુસચ્ચમહત્તં પત્તકાલે ઉપ્પન્ના. સો હાયસ્મા મક્કટિપારાજિકો યથા માતુગામપટિસંયુત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ તિરચ્છાનગતિત્થી અનધિપ્પેતા, તથા ઇધાપીતિ સઞ્ઞાય ‘‘સચ્ચં, આવુસો, ભગવતા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તઞ્ચ ખો મનુસ્સિત્થિયા, નો તિરચ્છાનગતિત્થિયા’’તિ આહ. તતિયાનુપઞ્ઞત્તિ લાભગ્ગમહત્તં પત્તકાલે ઉપ્પન્ના. તે હિ વજ્જિપુત્તકા લાભગ્ગમહત્તં પત્તા હુત્વા યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા ન્હાયિત્વા વરસયનેસુ સયિત્વા તતિયાનુપઞ્ઞત્તિયા વત્થું ઉપ્પાદેસું, તે ચ વેપુલ્લમહત્તં પત્તે સઙ્ઘે ઉપ્પન્ના, સયઞ્ચ વેપુલ્લમહત્તં પત્તાતિ ‘‘વેપુલ્લમહત્તમ્પેત્થ લબ્ભતી’’તિ વુત્તં. ઇદં પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં તિવિધમ્પિ વત્થું ઉપાદાય ચતુબ્બિધમ્પિ તં કાલં પત્વા પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ યો પનાતિ અનવસેસપરિયાદાનપદં. ભિક્ખૂતિ તસ્સ અતિપ્પસઙ્ગનિયમપદં. ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ તસ્સ વિસેસનવચનં. ન હિ સબ્બોપિ ભિક્ખુનામકો યા ભગવતા યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નભિક્ખૂનં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સિક્ખિતબ્બસિક્ખા વિહિતા, ‘‘એત્થ સહ જીવન્તી’’તિ યો ચ આજીવો વુત્તો, તં ઉભયં સમાપન્નોવ હોતિ. કદા પન સમાપન્નો અહોસિ? યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નસમનન્તરમેવ તદુભયં જાનન્તોપિ અજાનન્તોપિ તદજ્ઝુપગતત્તા સમાપન્નો નામ હોતિ. સહ જીવન્તીતિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, પારાજિકભાવઞ્ચ ન પાપુણાતિ, યં પન વુત્તં અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સિક્ખાસમાપન્નો સાજીવં અવીતિક્કમન્તો સાજીવસમાપન્નો હોતી’’તિ, તં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. ન હિ સિક્ખં અપરિપૂરેન્તો કામવિતક્કાદિબહુલો વા એકચ્ચં સાવસેસં સાજીવં વીતિક્કમન્તો વા સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો નામ ન હોતિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન ચતુક્કં લબ્ભતિ અત્થિ ભિક્ખુ સિક્ખાસમાપન્નો સીલાનિ પચ્ચવેક્ખન્તો ન સાજીવસમાપન્નો અચિત્તકં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તો, અત્થિ ન સિક્ખાસમાપન્નો કામવિતક્કાદિબહુલો સાજીવસમાપન્નો નિરાપત્તિકો, અત્થિ ન સિક્ખાસમાપન્નો ન ચ સાજીવસમાપન્નો અનવસેસં આપત્તિં આપન્નો, અત્થિ સિક્ખાસમાપન્નો ચ સાજીવસમાપન્નો ચ સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો, અયમેવ ચતુત્થો ભિક્ખુ ઉક્કટ્ઠો ઇધ અધિપ્પેતો સિયા. ન હિ ભગવા અનુક્કટ્ઠં વત્તું યુત્તોતિ ચે? ન, ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિવચનવિરોધતો. ઉક્કટ્ઠગ્ગહણાધિપ્પાયે સતિ ‘‘સિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સિક્ખત્તયસમાપન્નો હિ સબ્બુક્કટ્ઠોતિ.

‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ પરતો વચનં અપેક્ખિત્વા અધિસીલસિક્ખાવ વુત્તાતિ ચે? ન, તસ્સાપિ અભબ્બત્તા. ન હિ અધિસીલસિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતું ભબ્બો, તં સિક્ખં અપરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ વીતિક્કમન્તો એવ હિ પટિસેવેય્યાતિ અધિપ્પાયો, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. યસ્મા સિક્ખાપદસઙ્ખાતો સાજીવો અધિસીલસિક્ખમેવ સઙ્ગણ્હાતિ, નેતરં અધિચિત્તસિક્ખં અધિપઞ્ઞાસિક્ખં વા, તસ્મા ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વુત્તં, તસ્મા અધિસીલસિક્ખાય સઙ્ગાહકો સાજીવો સિક્ખાસાજીવોતિ વુત્તો. ઇતિ સાજીવવિસેસનત્થં સિક્ખાગ્ગહણં કતં. તદત્થદીપનત્થમેવ વિભઙ્ગે સિક્ખં અપરામસિત્વા ‘‘તસ્મિં સિક્ખતિ, તેન વુચ્ચતિ સાજીવસમાપન્નો’’તિ વુત્તં, તેન એકમેવિદં અત્થપદન્તિ દીપિતં હોતિ. તઞ્ચ ઉપસમ્પદૂપગમનન્તરતો પટ્ઠાય સિક્ખનાધિકારત્તા ‘‘સિક્ખતી’’તિ ચ ‘‘સમાપન્નો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. યો એવં ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતો, તાદિસં પચ્ચયં પટિચ્ચ અપરભાગે સાજીવસઙ્ખાતમેવ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય, તસ્મિંયેવ ચ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યાતિ અયમત્થો યુજ્જતિ. કિન્તુ અટ્ઠકથાનયો પટિક્ખિત્તો હોતિ. સો ચ ન પટિક્ખેપારહોતિ તેન તદનુસારેન ભવિતબ્બં.

અધિપ્પાયો પનેત્થ પરિયેસિતબ્બો, સો દાનિ વુચ્ચતિ – સબ્બેસુપિ સિક્ખાપદેસુ ઇદમેવ ભિક્ખુલક્ખણં સાધારણં, યદિદં ‘‘ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ. ખીણાસવોપિ સાવકો આપત્તિં આપજ્જતિ અચિત્તકં, તથા સેક્ખો. પુથુજ્જનો પન સચિત્તકમ્પિ, તસ્મા સેક્ખાસેક્ખપુથુજ્જનભિક્ખૂનં સામઞ્ઞમિદં ભિક્ખુલક્ખણન્તિ કત્વા કેવલં સિક્ખાસમાપન્નો, કેવલં સાજીવસમાપન્નો ચ ઉભયસમાપન્નો ચાતિ સરૂપેકદેસેકસેસનયેન ‘‘સિક્ખાસાજીવસમઆપન્નો’’ત્વેવ સમ્પિણ્ડેત્વા ઉક્કટ્ઠગ્ગહણેન અનુક્કટ્ઠાનં ગહણસિદ્ધિતો અટ્ઠકથાયં ઉક્કટ્ઠોવ વુત્તો. તમેવ સમ્પાદેતું ‘‘તસ્મિં સિક્ખતિ, તેન વુચ્ચતિ સાજીવસમાપન્નો’’તિ એત્થ સિક્ખાપદસ્સ અવચને પરિહારં વત્વા યસ્મા પન સો અસિક્ખમ્પિ સમાપન્નો, તસ્મા સિક્ખાસમાપન્નોતિપિ અત્થતો વેદિતબ્બોતિ ચ વત્વા ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો તં અપ્પચ્ચક્ખાય યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ વુત્તન્તિ અયમટ્ઠકથાયં અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. એતસ્મિં પન અધિપ્પાયે અધિસીલસિક્ખાય એવ ગહણં સબ્બત્થિકત્તા, સીલાધિકારતો ચ વિનયસ્સાતિ વેદિતબ્બં. યથા ચ સિક્ખાપદં સમાદિયન્તો સીલં સમાદિયતીતિ વુચ્ચતિ, એવં સિક્ખાપદં પચ્ચક્ખન્તો સીલસઙ્ખાતં સિક્ખં પચ્ચક્ખાતીતિ વત્તું યુજ્જતિ, તસ્મા તત્થ વુત્તં ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપ્પચ્ચક્ખાયા’’તિ. સિક્ખં પચ્ચક્ખાય પટિસેવિતમેથુનસ્સ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો ન સમૂહનતિ નામ. ન હિ સો ભિક્ખુ હુત્વા પટિસેવિ, ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ ચ પઞ્ઞત્તં. એત્તાવતા સમાસતો ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાન્નો’’તિ એત્થ વત્તબ્બં વુત્તં.

કિં ઇમિના વિસેસવચનેન પયોજનં, નનુ ‘‘યો પન ભિક્ખુ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા…પે… અસંવાસો’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન વત્તબ્બં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. યો પન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો થેય્યસંવાસાદિકો કેવલેન સમઞ્ઞામત્તેન, પટિઞ્ઞામત્તેન વા ભિક્ખુ, તસ્સાપિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અત્થિ. સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ચ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ પારાજિકાપત્તિ. યો વા પચ્છા પારાજિકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો તસ્સ ચ, યો વા પક્ખપણ્ડકત્તા પણ્ડકભાવૂપગમનેન ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો તસ્સ ચ તદુભયં અત્થીતિ આપજ્જતિ. ‘‘પણ્ડકભાવપક્ખે ચ પક્ખપણ્ડકો ઉપસમ્પદાય ન વત્થૂ’’તિ વુત્તં, તસ્મા ઇતરસ્મિં પક્ખે વત્થૂતિ સિદ્ધં, તસ્મિં પક્ખે ઉપસમ્પન્નો પણ્ડકભાવપક્ખે પણ્ડકત્તા ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, સો પરિચ્ચજિતબ્બસિક્ખાય અભાવેન સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય મુખેન પરસ્સ અઙ્ગજાતગ્ગહણાદયો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, તસ્સ કુતો પારાજિકાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. અયં નયો અપણ્ડકપક્ખં અલભમાનસ્સેવ પરતો યુજ્જતિ, લભન્તસ્સ પન અરૂપસત્તાનં કુસલાનં સમાપત્તિક્ખણે ભવઙ્ગવિચ્છેદે સતિપિ અમરણં વિય પણ્ડકભાવપક્ખેપિ ભિક્ખુભાવો અત્થિ. સંવાસં વા સાદિયન્તસ્સ ન થેય્યસંવાસકભાવો અત્થિ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ વિય. ન ચ સહસેય્યાદિકં જનેતિ. ગણપૂરકો પન ન હોતિ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો વિય, ન સો સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, ઇતરસ્મિં પન પક્ખે હોતિ, અયં ઇમસ્સ તતો વિસેસો. કિમયં સહેતુકો, ઉદાહુ અહેતુકોતિ? ન અહેતુકો. યતો ઉપસમ્પદા તસ્સ અપણ્ડકપક્ખે અનુઞ્ઞાતા સહેતુકપટિસન્ધિકત્તા. પણ્ડકભાવપક્ખેપિ કિસ્સ નાનુઞ્ઞાતાતિ ચે? પણ્ડકભૂતત્તા ઓપક્કમિકપણ્ડકસ્સ વિય.

અપિચ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ ઇમિના તસ્સ સિક્ખાસમાદાનં દીપેત્વા તં સમાદિન્નસિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય તત્થ ચ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ વત્તું યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ ઇમિના કારણેન યથાવુત્તાનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાયા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા ચેત્થ, તથા ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા ગામા વા અરઞ્ઞા વા અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયેય્ય (પારા. ૮૯), સુગતચીવરપ્પમાણં ચીવરં કારાપેય્ય અતિરેકં વા, છેદનકં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિના (પાચિ. ૫૪૮) નયેન સબ્બત્થ યોજેતબ્બં. અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપીતિ મનુસ્સિત્થિં ઉપાદાય વુત્તં. ન હિ ‘‘પગેવ પણ્ડકે પુરિસે વા’’તિ વત્તું યુજ્જતિ. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયમેવ.

અયં પઠમપારાજિકસ્સ માતિકાય તાવ વિનિચ્છયો.

ચતુબ્બિધવિનયકથાવણ્ણના

૪૫. નીહરિત્વાતિ એત્થ સાસનતો નીહરિત્વાતિ અત્થો. ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં ન જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં ન જાનાતી’’તિ (પરિ. ૪૪૨) એવમાદિતો હિ પરિયત્તિસાસનતો સુત્તં, સુત્તાનુલોમઞ્ચ નીહરિત્વા પકાસેસું. ‘‘અનાપત્તિ એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહો પરિપુચ્છાતિ ભણતી’’તિ એવમાદિતો પરિયત્તિસાસનતો આચરિયવાદં નીહરિત્વા પકાસેસું. ભારુકચ્છકવત્થુસ્મિં ‘‘આયસ્મા ઉપાલિ એવમાહ – અનાપત્તિ, આવુસો, સુપિનન્તેના’’તિ (પારા. ૭૮) એવમાદિતો પરિયત્તિસાસનતો એવ અત્તનોમતિં નીહરિત્વા પકાસેસું. તાય હિ અત્તનોમતિયા થેરો એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ. અપિ ચ વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘અનુપસમ્પન્નેન પઞ્ઞત્તેન વા અપઞ્ઞત્તેન વા વુચ્ચમાનો…પે… અનાદરિયં કરોતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૩૪૩). તત્થ હિ પઞ્ઞત્તં નામ સુત્તં. સેસત્તયં અપઞ્ઞત્તં નામ. તેનાયં ‘‘ચતુબ્બિધઞ્હિ વિનયં, મહાથેરા’’તિ ગાથા સુવુત્તા. યં સન્ધાય વુત્તં નાગસેનત્થેરેન. આહચ્ચપદેનાતિ અટ્ઠ વણ્ણટ્ઠાનાનિ આહચ્ચ વુત્તેન પદનિકાયેનાતિ અત્થો, ઉદાહટેન કણ્ઠોક્કન્તેન પદસમૂહેનાતિ અધિપ્પાયો. રસેનાતિ તસ્સ આહચ્ચભાસિતસ્સ રસેન, તતો ઉદ્ધટેન વિનિચ્છયેનાતિ અત્થો. સુત્તચ્છાયા વિય હિ સુત્તાનુલોમં. આચરિયવાદો ‘‘આચરિયવંસો’’તિ વુત્તો પાળિયં વુત્તાનં આચરિયાનં પરમ્પરાય આભતોવ પમાણન્તિ દસ્સનત્થં. અધિપ્પાયોતિ કારણોપપત્તિસિદ્ધો ઉહાપોહનયપ્પવત્તો પચ્ચક્ખાદિપમાણપતિરૂપકો. અધિપ્પાયોતિ એત્થ ‘‘અત્તનોમતી’’તિ કેચિ અત્થં વદન્તિ.

પરિવારટ્ઠકથાયં, ઇધ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘સુત્તાનુલોમં નામ ચત્તારો મહાપદેસા’’તિ વુત્તં, અથ ખો મહાપદેસનયસિદ્ધં પટિક્ખિત્તાપટિક્ખિત્તં અનુઞ્ઞાતાનનુઞ્ઞાતં કપ્પિયાકપ્પિયન્તિ અત્થતો વુત્તં હોતિ. તત્થ યસ્મા ઠાનં ઓકાસો પદેસોતિ કારણવેવચનાનિ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, આનન્દ, અનવકાસો’’તિઆદિ (પારા. ૪૩) સાસનતો, ‘‘નિગ્ગહટ્ઠાન’’ન્તિ ચ ‘‘અસન્દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિ ચ ‘‘અસન્દિટ્ઠિ ચ પન પદેસો’’તિ ચ લોકતો, તસ્મા મહાપદેસાતિ મહાકારણાનીતિ અત્થો. કારણં નામ ઞાપકો હેતુ ઇધાધિપ્પેતં. મહન્તભાવો પન તેસં મહાવિસયત્તા મહાભૂતાનં વિય. તે દુવિધા વિનયમહાપદેસા સુત્તન્તિકમહાપદેસા ચાતિ. તત્થ વિનયમહાપદેસા વિનયે પયોગં ગચ્છન્તિ, ઇતરે ઉભયત્થાપિ, તેનેવ પરિવારે અનુયોગવત્તે ‘‘ધમ્મં ન જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં ન જાનાતી’’તિ (પરિ. ૪૪૨) વુત્તં. તત્થ ધમ્મન્તિ ઠપેત્વા વિનયપિટકં અવસેસપિટકદ્વયં. ધમ્માનુલોમન્તિ સુત્તન્તિકે ચત્તારો મહાપદેસે. તત્થ યો ધમ્મં ધમ્માનુલોમઞ્ચેવ જાનાતિ, ન વિનયં વિનયાનુલોમઞ્ચ, સો ‘‘ધમ્મં રક્ખામી’’તિ વિનયં ઉબ્બિનયં કરોતિ, ઇતરો ‘‘વિનયં રક્ખામી’’તિ ધમ્મં ઉદ્ધમ્મં કરોતિ, ઉભયં જાનન્તો ઉભયમ્પિ સમ્પાદેતિ.

તત્રિદં મુખમત્તં – તત્થ પઠમો ‘‘સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, પવિટ્ઠં, ઠિતં, ઉદ્ધરણં સાદિયતિ આપત્તિ, ન સાદિયતિ અનાપત્તી’’તિ એત્થ વિપ્પટિપજ્જતિ. સો હાયસ્મા સુખવેદનીયસ્સ ઉપાદિન્નફોટ્ઠબ્બસ્સ, કાયિન્દ્રિયસ્સ ચ સમાયોગે સતિ પટિવિજાનન્તો કાયિકસુખવેદનુપ્પત્તિમત્તેન સાદિયતિ નામાતિ પરિચ્છિન્દિત્વા તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સાતિ અસેવનાધિપ્પાયસ્સપિ આપત્તિપ્પસઙ્ગં કરોતિ, તથા યસ્સ સન્થતત્તા વા યોનિદોસવસેન વા દુક્ખા અસાતા વેદના, વાતોપહટગત્તતાય વા નેવ કાયિકવેદના, તસ્સ જાનતો અજાનતોપિ ‘‘અનાપત્તિ અસાદિયન્તસ્સા’’તિ (પારા. ૭૬) સુત્તન્તં દસ્સેત્વા સેવનાધિપ્પાયસ્સાપિ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગં કરોતિ, તથા યદિ મોચનરાગેન ઉપક્કમતો મુત્તે સઙ્ઘાદિસેસો, પગેવ મેથુનરાગેનાતિ દુક્કટટ્ઠાનં ગહેત્વા સઙ્ઘાદિસેસટ્ઠાનં કરોતિ, એવં વિનયં ઉબ્બિનયં કરોતિ નામ. ઇતરો ‘‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સાતિ વુત્તત્તા જાનતો જાનનેનેવ સુખવેદના હોતુ વા મા વા સાદિયના હોતી’’તિ વત્વા અસેવનાધિપ્પાયસ્સપિ જાનતો અનાપત્તિટ્ઠાને આપત્તિં કરોતિ, અનવજ્જં સાવજ્જં કરોતીતિ એવં ધમ્મં ઉદ્ધમ્મં કરોતિ. ઉભયં પન જાનન્તો ‘‘ભિક્ખુસ્સ સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠિતેતિ (પારા. ૫૭) વચનતો સેવનચિત્તમેવેત્થ પમાણં, તસ્સ ભાવેન આપત્તિ પારાજિકસ્સ, અભાવેન અનાપત્તી’’તિ વત્વા ઉભયમ્પિ રક્ખતિ સમ્પાદેતિ. ઇમિના નયેન સબ્બસિક્ખાપદેસુ યથાસમ્ભવં સપ્પયોજના કાતબ્બા.

સઙ્ગીતિં આરોપેત્વા ઠપિતપાળિતો વિનિમુત્તં કત્વા ઠપિતત્તા પાળિવિનિમુત્તા અત્થતો, નયતો, અનુલોમતો ચ પાળિઓક્કન્તવિનિચ્છયપ્પવત્તા અનુપવિટ્ઠવિનિચ્છયવસેન પવત્તાતિ અત્થો. ‘‘ન સમૂહનિસ્સતી’’તિ જાનન્તોપિ ભગવા કેવલં ‘‘તેસં મતં પચ્છિમા જનતા મમ વચનં વિય પમાણં કરોતૂ’’તિ દસ્સનત્થઞ્ચ પરિનિબ્બાનકાલે એવમાહ ‘‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનતૂ’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬), તેનેતં સિદ્ધં ‘‘પઞ્ઞત્તમ્પિ ચે સિક્ખાપદં સમૂહનિતું યસ્સ સઙ્ઘસ્સ અનુઞ્ઞાતં ભગવતા, તસ્સ પઞ્ઞત્તાનુલોમં અતિરેકત્થદીપનં, પગેવાનુઞ્ઞાતં ભગવતા’’તિ. કિઞ્ચ ભિય્યો ઊનાતિરિત્તસિક્ખાપદેસુ આચરિયકુલેસુ વિવાદો અઞ્ઞમઞ્ઞં ન કાતબ્બોતિ દસ્સનત્થઞ્ચ. કસ્મા સઙ્ઘો ન સમૂહનીતિ? અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદપ્પસઙ્ગદસ્સનતો. ભગવતા ચ ‘‘સબ્બેહેવ સમગ્ગેહિ સમ્મોદમાનેહિ અવિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ચ એકચ્ચે થેરા એવમાહંસૂતિ ચ અઞ્ઞવાદદસ્સનતો વિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બં જાતં, તદભાવત્તમ્પિ ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં સાવેત્વા અવિવદમાનેહેવ સિક્ખિતબ્બં અકાસિ.

અપિચાતિ અત્તનો મતિયા પાકટકરણત્થં આરમ્ભો. તત્થ ‘‘સુત્તન્તાભિધમ્મવિનયટ્ઠકથાસૂ’’તિ વચનતો પિટકત્તયસ્સપિ સાધારણા એસા કથાતિ વેદિતબ્બા, ‘‘અથ પનાયં કપ્પિય’’ન્તિઆદિ વિનયસ્સેવ. કારકસઙ્ઘસદિસન્તિ સઙ્ગીતિકારકસઙ્ઘસદિસં. ‘‘સુત્તાદિચતુક્કં અપ્પચ્ચક્ખાય તેન અવિરુદ્ધસ્સ કમ્મસ્સ કારકસઙ્ઘસદિસ’’ન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરસ્સ ગણ્ઠિપદે વુત્તં, તં અયુત્તં, ‘‘સુત્તમેવ બલવતરં. સુત્તઞ્હિ અપ્પટિવત્તિયં કારકસઙ્ઘસદિસ’’ન્તિ એતેહિ પદેહિ અયુત્તત્તા. પાકતિકે પન ગણ્ઠિપદે ‘‘તમત્થં વિનિચ્છિનિત્વા તસ્સ કારકસઙ્ઘસદિસ’’ન્તિ વુત્તં. પરવાદીતિ અમ્હાકં સમયવિજાનનકો અઞ્ઞનિકાયિકોતિ વુત્તં. પરવાદી સુત્તાનુલોમન્તિ કથં? ‘‘અઞ્ઞત્ર ઉદકદન્તપોના’’તિ (પાચિ. ૨૬૬) સુત્તં સકવાદિસ્સ, તદનુલોમતો નાળિકેરફલસ્સ ઉદકમ્પિ ઉદકમેવ હોતીતિ પરવાદી ચ.

‘‘નાળિકેરસ્સ યં તોયં, પુરાણં પિત્તબન્ધનં;

તમેવ તરુણં તોયં, પિત્તઘં બલબન્ધન’’ન્તિ. –

એવં પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ધઞ્ઞફલસ્સ ગતિકત્તા, આહારત્થસ્સ ચ ફરણતો ‘‘યાવકાલિકમેવ ત’’ન્તિ વદન્તો પટિક્ખિપતિ. પરો આચરિયવાદન્તિ ‘‘સુઙ્કં પરિહરતીતિ એત્થ ઉપચારં ઓક્કમિત્વા કિઞ્ચાપિ પરિહરતિ, અવહારો એવા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ‘‘તથા કરોન્તો પારાજિકમાપજ્જતી’’તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ‘‘સુઙ્કં પરિહરતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ સુત્તં તત્થેવ આગતમહાઅટ્ઠકથાવચનેન સદ્ધિં દસ્સેત્વા પટિસેધેતિ, તથા કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવાતિ. પરો અત્તનોમતીતિ એત્થ ‘‘પુરેભત્તં પરસન્તકં અવહરાતિ પુરેભત્તમેવ હરિસ્સામીતિ વાયમન્તસ્સ પચ્છાભત્તં હોતિ, પુરેભત્તપયોગોવ સો, તસ્મા મૂલટ્ઠો ન મુચ્ચતીતિ તુમ્હાકં થેરવાદત્તા મૂલટ્ઠસ્સ પારાજિકમેવા’’તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ‘‘તં સઙ્કેતં પુરે વા પચ્છા વા તં ભણ્ડં અવહરતિ, મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૧૧૯) સુત્તં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપતિ.

પરો સુત્તન્તિ ‘‘અનિયતહેતુધમ્મો સમ્મત્તનિયતહેતુધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ સુત્તં પટ્ઠાને લિખિતં દસ્સેત્વા ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ ન નિબ્બાનમેવારમ્મણ’’ન્તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ‘‘આરમ્મણત્તિકાદિસુત્તાનુલોમે ન ઓતરતી’’તિ પટિક્ખિપતિ. સુત્તાનુલોમે ઓતરન્તંયેવ હિ સુત્તં નામ, નેતરં. તેન વુત્તં પાળિઆગતં પઞ્ઞાયતીતિ એત્તકેનપિ સિદ્ધે તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હપાળિઆગતં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ. તાદિસઞ્હિ પમાદલેખન્તિ આચરિયો. ‘‘અપ્પમાદો અમતં પદં, પમાદો મચ્ચુનો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૧; નેત્તિ. ૨૬) વચનતો દિન્નભોજને ભુઞ્જિત્વા પરિસ્સયાનિ પરિવજ્જિત્વા સતિં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા વિહરન્તો નિચ્ચો હોતીતિ. એવરૂપસ્સ અત્થસ્સ વસેન આરુળ્હમ્પિ સુત્તં ન ગહેતબ્બં, તેન વુત્તં નો ચે તથા પઞ્ઞાયતીતિ સિદ્ધેપિ ‘‘નો ચે તથા પઞ્ઞાયતિ, ન ઓતરતિ ન સમેતી’’તિ. ‘‘બાહિરકસુત્તં વા’’તિ વુત્તત્તા અત્તનો સુત્તમ્પિ અત્થેન અસમેન્તં ન ગહેતબ્બં. પરો આચરિયવાદન્તિઆદીસુ દ્વીસુ નયેસુ પમાદલેખવસેન તત્થ તત્થ આગતટ્ઠકથાવચનં થેરવાદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

અથ પનાયં આચરિયવાદં. પરો સુત્તન્તિ પરવાદિના ‘‘મૂલબીજં નામ હલિદ્દિ સિઙ્ગિવેરં વચા…પે… બીજે બીજસઞ્ઞી છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વા ભિન્દતિ વા…પે… આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ (પાચિ. ૯૧) તુમ્હાકં પાઠત્તા હલિદ્દિગણ્ઠિં છિન્દન્તસ્સ પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તે સકવાદી ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિ અત્થિ મૂલે સઞ્જાયન્તી’’તિઆદિં દસ્સેત્વા તસ્સ અટ્ઠકથાસઙ્ખાતેન આચરિયવાદેન પટિક્ખિપતિ. ન હિ ગણ્ઠિમ્હિ ગણ્ઠિ જાયતીતિ. પરો સુત્તાનુલોમન્તિ પરવાદિના ‘‘અનાપત્તિ એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહોતિ વચનસ્સાનુલોમતો ‘અમ્હાકં પોરાણભિક્ખૂ એકપાસાદે ગબ્ભં થકેત્વા અનુપસમ્પન્નેન સયિતું વટ્ટતીતિ તથા કત્વા આગતા, તસ્મા અમ્હાકં વટ્ટતી’તિ તુમ્હેસુ એવ એકચ્ચેસુ વદન્તેસુ તુમ્હાકં ન કિઞ્ચિ વત્તું સક્કા’’તિ વુત્તે સકવાદી ‘‘સુત્તં સુત્તાનુલોમઞ્ચ ઉગ્ગહિતકાનંયેવ આચરિયાનં ઉગ્ગહો પમાણ’’ન્તિઆદિઅટ્ઠકથાવચનં દસ્સેત્વા પટિસેધેતિ. પરો અત્તનોમતિન્તિ ‘‘દ્વારં વિવરિત્વા અનાપુચ્છા સયિતેસુ કે મુચ્ચન્તી’’તિ એત્થ પન દ્વેપિ જના મુચ્ચન્તિ યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતોતિ તુમ્હાકં થેરવાદત્તા અઞ્ઞે સબ્બેપિ યથા તથા વા નિપન્નાદયોપિ મુચ્ચન્તીતિ પટિસેધેતિ.

અથ પનાયં અત્તનોમતિં. પરો સુત્તન્તિ ‘‘આપત્તિં આપજ્જન્તી’’તિ પરવાદિના ગુત્તે સકવાદી ‘‘દિવા કિલન્તરૂપો મઞ્ચે નિસિન્નો પાદે ભૂમિતો અમોચેત્વાવ નિદ્દાવસેન નિપજ્જતિ, તસ્સ અનાપત્તી’’તિઆદિઅટ્ઠકથાવચનં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૭) દસ્સેત્વા એકભઙ્ગેન નિપન્નાદયોપિ મુચ્ચન્તીતિ પટિસેધેતિ. અથાયં અત્તનોમતિં. પરો સુત્તાનુલોમન્તિ ‘‘દોમનસ્સં પાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પીતિઆદિવચનેહિ (દી. નિ. ૨.૩૬૦) સંસન્દનતો સદારપોસે દોસો તુમ્હાકં નત્થિ, તેન વુત્તં ‘પુત્તદારસ્સ સઙ્ગહો’’’તિ (ખુ. પા. ૫.૬; સુ. નિ. ૨૬૫) પરવાદિના વુત્તે કિઞ્ચાપિ સકવાદી બહુસ્સુતો ન હોતિ, અથ ખો રાગસહિતેનેવ અકુસલેન ભવિતબ્બન્તિ પટિક્ખિપતિ. સેસેસુપિ ઇમિના નયેન અઞ્ઞથાપિ અનુરૂપતો યોજેતબ્બં. ઇદં સબ્બં ઉપતિસ્સત્થેરાદયો આહુ. ધમ્મસિરિત્થેરો પન ‘‘એત્થ પરોતિ વુત્તો અઞ્ઞનિકાયિકો, સો પન અત્તનો સુત્તાદીનિયેવ આહરતિ. તાનિ સકવાદી અત્તનો સુત્તાદિમ્હિ ઓતારેત્વા સચે સમેતિ ગણ્હાતિ, નો ચે પટિક્ખિપતી’’તિ વદતિ.

ચતુબ્બિધવિનયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પદભાજનીયવણ્ણના

સિક્ખાપદવિભઙ્ગે પન કિઞ્ચાપિ યો પનાતિ અનવસેસપરિયાદાનપદં, તથાપિ ભિક્ખૂતિ ઇમિના પરપદેન સમાનાધિકરણત્તા તદનુરૂપાનેવસ્સ વિભઙ્ગપદાનિ વુત્તાનિ. ભિક્ખુનિબ્બચનપદાનિ તીણિ કિઞ્ચાપિ સભિક્ખુભાવસ્સ, અભિક્ખુભાવસ્સ ચાતિ યસ્સ કસ્સચિ પબ્બજિતસ્સ સાધારણાનિ, તથાપિ ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસેન દુક્કટસ્સા’’તિ એવમાદિસુત્તં નિબ્બચનત્થયુત્તોવ પુગ્ગલો ‘‘આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસેન દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯) એત્થ વત્થુ, ન ઇતરો ગિહિભૂતોતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. સબ્બસ્સપિ વિનયપિટકસ્સ સાધારણં ભિક્ખુલક્ખણં વત્થુઞ્હિ ભગવા આરભિ. યો પન સુદ્ધો એવ સમાનો કેનચિ કારણેન ગિહિલિઙ્ગે ઠિતો, સો અત્તનો સભિક્ખુભાવત્તા એવ વત્થુ હોતિ, અસુદ્ધોપિ ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતત્તાતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. અસુદ્ધોપિ ઞાતકેહિ, પચ્ચત્થિકેહિ વા રાજભયાદિકારણેન વા કાસાવેસુ સઉસ્સાહોવ અપનીતકાસાવો વત્થુ એવ પુન કાસાવગ્ગહણેન થેય્યસંવાસકભાવાનુપગમનતો, ભિક્ખુનિબ્બચનત્થે અનિક્ખિત્તધુરત્તાતિ વુત્તં હોતિ. યો પન લિઙ્ગત્થેનકો ભિક્ખુનિબ્બચનત્થં સયઞ્ચ અજ્ઝુપગતો, સંવાસં થેનેન્તો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા ચાવનાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસેન દુક્કટસ્સાતિ અયમ્પિ અત્થો દસ્સિતો હોતિ.

‘‘સમઞ્ઞાય ભિક્ખુ પટિઞ્ઞાય ભિક્ખૂ’’તિ વચનદ્વયં યથાવુત્તઞ્ચ અત્થં ઉપબ્રૂહેતિ, અન્તરા ઉપ્પન્નાય નિયતાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા ઉપચ્છિન્નકુસલમૂલો કેવલાય સમઞ્ઞાય, પટિઞ્ઞાય ચ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ, ન પરમત્થતોતિ ઇમં અતિરેકત્થં દીપેતિ. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહાસાવજ્જં યથયિદં, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ, ભિક્ખવે, મહાવજ્જાની’’તિ આહચ્ચભાસિતં સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં સુત્તં, અટ્ઠકથાયમ્પિસ્સ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમા એતેસન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦) વુત્તં. પઞ્ચ આનન્તરિયકમ્માનિ મહાસાવજ્જાનિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન મહાસાવજ્જતરાતિ અધિપ્પાયોતિ. કસ્મા? તેસઞ્હિ પરિચ્છેદો અત્થિ, સબ્બબલવમ્પિ કપ્પટ્ઠિતિકમેવ હોતિ, નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા પન પરિચ્છેદો નત્થિ, તાય સમન્નાગતસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થિ, તસ્મા ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુકરણા કુસલા ધમ્મા સંવિજ્જન્તી’’તિ વા ‘‘સુદ્ધોવાય’’ન્તિ વા ન સક્કા વત્તું. ‘‘દિટ્ઠિવિપત્તિપચ્ચયા દ્વે આપત્તિયો આપજ્જતી’’તિ વુત્તત્તા ન સક્કા ‘‘અસુદ્ધો’’તિ વા ‘‘અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો’’તિ વા વત્તું. એસ હિ ઉભોપિ પક્ખે ન ભજતિ, તેન વુત્તં ‘‘સમઞ્ઞાય, પટિઞ્ઞાય ચ ભિક્ખુ, ન પરમત્થતો’’તિ.

કિમત્થં પનેવં મહાસાવજ્જાય નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા પારાજિકં ભગવા ન પઞ્ઞપેસીતિ? દુબ્બિજાનત્તા. પકતિયાપેસા દિટ્ઠિ નામ ‘‘સમ્મા’’તિ વા ‘‘મિચ્છા’’તિ વા દુવિઞ્ઞેય્યા, પગેવ ‘‘નિયતા’’તિ વા ‘‘અનિયતા’’તિ વાતિ. તત્થ પારાજિકાપત્તિયા પઞ્ઞત્તાય ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમદિટ્ઠિકં પારાજિકં મઞ્ઞમાના ઉપોસથાદીનિ અકત્વા અચિરેનેવ સાસનં વિનાસેય્યું, સયઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવેય્યું સુદ્ધેસુપિ ભિક્ખૂસુ વિપ્પટિપત્તિયા પટિપજ્જનેન. તસ્મા ઉપાયકુસલતાય પારાજિકં અપઞ્ઞાપેત્વા તસ્સ ઉક્ખેપનીયકમ્મં, સમ્માવત્તઞ્ચ પઞ્ઞાપેત્વા તં સઙ્ઘેન અસમ્ભોગં, અસંવાસઞ્ચ અકાસિ. ભગવા હિ તસ્સ ચે એસા દિટ્ઠિ અનિયતા, સમ્માવત્તં પૂરેત્વા ઓસારણં લભિત્વા પકતત્તો ભવેય્ય. નિયતા ચે, અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં સો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકો સમ્માવત્તં પૂરેત્વા ઓસારણં લભિત્વા પકતત્તો ભવેય્ય. કેવલં ‘‘સમઞ્ઞાયભિક્ખુ પટિઞ્ઞાયભિક્ખૂ’’તિ નામમત્તધારકો હુત્વા પરં મરણા અરિટ્ઠો વિય સંસારખાણુકોવ ભવિસ્સતીતિ ઇમં નયં અદ્દસ.

અટ્ઠસુ ઉપસમ્પદાસુ તિસ્સોવેત્થ વુત્તા, ન ઇતરા પાટિપુગ્ગલત્તા, ભિક્ખૂનં અસન્તકત્તા ચ. તત્થ હિ ઓવાદપટિગ્ગહણપઞ્હબ્યાકરણૂપસમ્પદા દ્વિન્નં થેરાનં એવ, સેસા તિસ્સો ભિક્ખુનીનં સન્તકાતિ ઇધ નાધિપ્પેતા, તિસ્સન્નમ્પિ ઉપસમ્પદાનં મજ્ઝે ‘‘ભદ્રો ભિક્ખૂ’’તિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ વુત્તાનિ તિસ્સન્નં સાધારણત્તા. એહિભિક્ખુભાવેન વા સરણગમનઞત્તિચતુત્થેન વા ઉપસમ્પન્નો હિ ભદ્રો ચ સારો ચ સેક્ખો ચ અસેક્ખો ચ હોતિ, ઉપસમ્પદવચનં પન નેસં સાવકભાવદીપનત્થં. ઇમે એવ હિ આપત્તિં આપજ્જન્તિ, ન સમ્માસમ્બુદ્ધા, પચ્ચેકબુદ્ધા ચ.

અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતોતિ એત્થ ચ આપત્તિં આપજ્જિતું ભબ્બા ઞત્તિચતુત્થેનેવ કમ્મેન ઉપસમ્પન્ના. ન હિ અઞ્ઞે એહિભિક્ખુસરણગમનઓવાદપટિગ્ગહણપઞ્હબ્યાકરણાહિ ઉપસમ્પન્ના આપત્તિં આપજ્જિતું ભબ્બા, તેનેતે પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂ’’તિ અન્તિમોવ વુત્તોતિ કિર ધમ્મસિરિત્થેરો, તં અયુત્તં. ‘‘દ્વે પુગ્ગલા અભબ્બા આપત્તિં આપજ્જિતું બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચા’’તિ (પરિ. ૩૨૨) એત્તકમેવ વુત્તન્તિ. અઞ્ઞથા એહિભિક્ખુઆદયોપિ વત્તબ્બા સિયું. કિઞ્ચ ભિય્યો ‘‘દ્વે પુગ્ગલા ભબ્બા આપત્તિં આપજ્જિતું ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચા’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા ચ, અપિચ આપત્તિભયટ્ઠાનદસ્સનતો ચ. કથં? આયસ્મા સારિપુત્તો આવસથપિણ્ડં કુક્કુચ્ચાયન્તો ન પટિગ્ગહેસિ, ચીવરવિપ્પવાસભયા ચ સબ્બં તિચીવરં ગહેત્વા નદિં તરન્તો મનં વુળ્હો અહોસિ મહાકસ્સપો. કિઞ્ચ સરણગમનૂપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્ને આરબ્ભ સદ્ધિવિહારિકવત્તાદીનિ અસમ્માવત્તન્તાનં નેસં દુક્કટાનિ ચ પઞ્ઞત્તાનિ દિસ્સન્તિ, તસ્મા દુબ્બિચારિતમેતં. અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ પટિક્ખિત્તાય સરણગમનૂપસમ્પદાય અનુઞ્ઞાતપ્પસઙ્ગભયાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો, આપત્તિયા ભબ્બતં સન્ધાય તસ્મિમ્પિ વુત્તે પુબ્બે પટિક્ખિત્તાપિ સા પુન એવં વદન્તેન અનુઞ્ઞાતાતિ ભિક્ખૂનં મિચ્છાગાહો વા વિમતિ વા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ન વુત્તાતિ વુત્તં હોતિ, તં ‘‘ભિક્ખુની નામ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્ના’’તિ (પાચિ. ૧૬૧) ઇમિના સમેતિ. ઇદઞ્હિ સાકિયાદીનં અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદાય અનુપ્પબન્ધભયા વુત્તં.

અયં પનેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ – ભિક્ખુ-પદનિદ્દેસત્તા યત્તકાનિ તેન પદેન સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, યે ચ વિનયપિટકે તત્થ તત્થ સન્દિસ્સન્તિ સયં આપત્તાપજ્જનટ્ઠેન વા દુટ્ઠુલ્લારોચનપટિચ્છાદનાદીસુ પરેસં આપત્તિકરણટ્ઠેન વા, તે સબ્બેપિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યદિદં તસ્સ ભિક્ખુ-પદસ્સ વિસેસનત્થં વુત્તં પરપદં ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ, તસ્સ વસેન ઇદં વુત્તં ‘‘અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂ’’તિ. સો એવ હિ કમ્મવાચાનન્તરમેવ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો હોતિ તતો પટ્ઠાય સઉદ્દેસસિક્ખાપદાનં ઉપ્પત્તિદસ્સનતો, તસ્સેવ ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં દિસ્સતિ, નેતરસ્સ. તસ્સેવ ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં સમ્ભવતિ ‘‘ઉલ્લુમ્પતુ મં, ભન્તે, સઙ્ઘો અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ (મહાવ. ૭૧, ૧૨૬) વત્વા સમાદિન્નત્તા, તસ્સેવ ચ ઉપસમ્પન્નસમનન્તરમેવ અકરણીયનિસ્સયાચિક્ખનદસ્સનતો, વિનયં પાતિમોક્ખં ઉદ્દેસં પચ્ચક્ખામીતિઆદિસિક્ખાપચ્ચક્ખાનલક્ખણપારિપૂરિતો ચાતિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં ઉપાદાય સો એવ ઇધાધિપ્પેતોતિ વુત્તં હોતિ.

યસ્મા પનસ્સ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં સબ્બથા યુજ્જતિ, તસ્મા ‘‘સિક્ખં પચ્ચક્ખાય તં તં વત્થું વીતિક્કમન્તસ્સ તતો તતો આપત્તિતો અનાપત્તિ, ઇતરસ્સ આપત્તી’’તિ વત્તું યુજ્જતિ, તસ્મા ‘‘યત્થ યત્થ સાવજ્જપઞ્ઞત્તિ, અનવજ્જપઞ્ઞત્તિ વા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ તદજ્ઝાચારત્થેનાયમેવ ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પન્નો અધિપ્પેતો નામા’’તિ વત્તું યુજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. એવં સન્તે યં વુત્તં ‘‘યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય અયં ઇમસ્મિં ‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા પારાજિકો હોતી’તિ અત્થે ભિક્ખૂતિ અધિપ્પેતો’’તિ, તમ્પિ ન વત્તબ્બમેવ. કથં હોતિ? વિરોધદોસોપિ પરિહતો હોતિ. કથં? સચે ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પન્નો એવ ઇધાધિપ્પેતો ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ ચ ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ ચ, તેન ન ઉપસમ્પન્નો અનુપસમ્પન્નો નામાતિ કત્વા ઞત્તિચતુત્થકમ્મતો અઞ્ઞથા ઉપસમ્પન્ના નામ મહાકસ્સપત્થેરાદયો ઇતરેસં અનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠત્વા સહસેય્યપદસોધમ્માપત્તિં જનેય્યું, ઓમસનાદિકાલે ચ દુક્કટમેવ જનેય્યુન્તિ એવમાદિકો વિરોધદોસો પરિહતો હોતીતિ સબ્બં આચરિયો વદતિ. મઙ્ગુરચ્છવિ નામ સામો.

યસ્મા તે અતિમહન્તો જાતિમદો ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ, તસ્મા તુમ્હેહિ મમ સાસને એવં સિક્ખિતબ્બં. ‘‘સાતસહગતા પઠમજ્ઝાનસુખસહગતા અસુભે ચ આનાપાને ચા’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાતિ ઉદ્ધુમાતકનિમિત્તે પટિલદ્ધપઠમજ્ઝાનસઞ્ઞા. રૂપસઞ્ઞાતિ પથવીકસિણાદિરૂપાવચરજ્ઝાનસઞ્ઞા. સો તં બ્યાકાસિ ‘‘અવિભૂતા, ભન્તે, ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા અવડ્ઢિતબ્બત્તા અસુભાનં, વિભૂતા, ભન્તે, રૂપસઞ્ઞા વડ્ઢિતબ્બત્તા કસિણાન’’ન્તિ. પઞ્ચઉપસમ્પદક્કમો મહાવગ્ગા ગહિતો. ઞત્તિચતુત્થેનાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ઞત્તિ સબ્બપઠમં વુચ્ચતિ, તિસ્સન્નં પન અનુસ્સાવનાનં અત્થબ્યઞ્જનભેદાભાવતો અત્થબ્યઞ્જનભિન્ના ઞત્તિતાસં ચતુત્થાતિ કત્વા ‘‘ઞત્તિચતુત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. બ્યઞ્જનાનુરૂપમેવ અટ્ઠકથાય ‘‘તીહિ અનુસ્સાવનાહિ એકાય ચ ઞત્તિયા’’તિ વુત્તં, અત્થપવત્તિક્કમેન પદેન પન ‘‘એકાય ઞત્તિયા તીહિ અનુસ્સાવનાહી’’તિ વત્તબ્બં. યસ્મા પનેત્થ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કમ્માનિ (મહાવ. ૩૮૪), છ ઇમાનિ, ભિક્ખવે, કમ્માનિ અધમ્મકમ્મં વગ્ગકમ્મ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૮૭) વચનતો કુપ્પકમ્મમ્પિ કત્થચિ ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ તસ્મા ‘‘અકુપ્પેના’’તિ વુત્તં.

યસ્મા અકુપ્પમ્પિ એકચ્ચં ન ઠાનારહં, યેન અપ્પત્તો ઓસારણં ‘‘સોસારિતો’’તિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૯૫ આદયો) વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘ઠાનારહેના’’તિ વુત્તં. યદિ એવં ‘‘ઠાનારહેના’’તિ ઇદમેવ પદં વત્તબ્બં, ન પુબ્બપદં ઇમિના અકુપ્પસિદ્ધિતોતિ ચે? તં ન, અટ્ઠાનારહેન અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો ઇમસ્મિં અત્થે અનધિપ્પેતોતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. દ્વીહિ પનેતેહિ એકતો વુત્તેહિ અયમત્થો પઞ્ઞાયતિ ‘‘કેવલં તેન અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ‘ભિક્ખૂ’તિ, ઠાનારહેન ચ ઉપસમ્પન્નો અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ‘ભિક્ખૂ’તિ, કુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો નાધિપ્પેતો’’તિ. તેનાયમ્પિ અત્થો સાધિતો હોતિ ‘‘યો પન, ભિક્ખુ, જાનં ઊનવીસતિવસ્સં પુગ્ગલં ઉપસમ્પાદેય્ય, સો ચ પુગ્ગલો અનુપસમ્પન્નો’’તિ (પાચિ. ૪૦૩) વચનતો યાવ ન ઞાયતિ, તાવ સમઞ્ઞાયભિક્ખુપટિઞ્ઞાયભિક્ખુભાવં ઉપગતોપિ ન પુબ્બે દસ્સિતસમઞ્ઞાયભિક્ખુપટિઞ્ઞાયભિક્ખુ વિય અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં ઉપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠત્વા ઓમસનપાચિત્તિયાદિવત્થુ હોતિ, કેવલં અનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠત્વા ‘‘અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી પદસો ધમ્મં વાચેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિઆદિ (પાચિ. ૪૭) આપત્તિવત્થુમેવ હુત્વા તિટ્ઠતિ. અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો પન પચ્છા પારાજિકોપિ જાતિતો ઉપસમ્પન્નટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ ‘‘પણ્ડકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૦૯) નયેન વુત્તેસુ પન વજ્જનીયપુગ્ગલેસુ કોચિ પુગ્ગલો ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ વુચ્ચતિ, નોપિ ઉપસમ્પન્નટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, કોચિ તિટ્ઠતીતિ વેદિતબ્બં.

એત્થ પન અત્થિ કમ્મં અકુપ્પં ઠાનારહં, અત્થિ ઠાનારહં નાકુપ્પં, અત્થિ અકુપ્પઞ્ચેવ ન ઠાનારહઞ્ચ, અત્થિ નાકુપ્પં ન ચ ઠાનારહન્તિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં. તત્થ પઠમં તાવ વુત્તં, તતિયચતુત્થાનિ પાકટાનિ. દુતિયં પરિયાયેન ભિક્ખુનિસઙ્ઘતો એકતોઉપસમ્પન્નાય લિઙ્ગપરિવત્તે સતિ લબ્ભતિ. તસ્સ હિ પુગ્ગલસ્સ પુબ્બે સિક્ખમાનકાલે લદ્ધં ઞત્તિચતુત્થઉપસમ્પદાકમ્મં કિઞ્ચાપિ અકુપ્પઞ્ચેવ ઠાનારહઞ્ચ, પુરિસલિઙ્ગે પન પાતુભૂતે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝં તમેવ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ (પારા. ૬૯) એત્થ અપરિયાપન્નત્તા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કેવલં સામણેરભાવાપત્તિતો કમ્મં દાનિ કુપ્પં જાતન્તિ વુચ્ચતિ. લિઙ્ગપરિવત્તેન ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાનવિજહનં વિય તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન કતાય ઉપસમ્પદાય વિજહનં હોતીતિ વેદિતબ્બં, અઞ્ઞથા સો પુગ્ગલો ઉપસમ્પન્નો ભિક્ખૂતિ આપજ્જતિ. અથ વા લિઙ્ગપરિવત્તે અસતિપિતં એકતોઉપસમ્પદાકમ્મં કુપ્પતિ, યથાઠાને ન તિટ્ઠતિ. તસ્મા ન તાવ સા ‘‘ભિક્ખુની’’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. યસ્મા અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં આપજ્જિત્વાપિ અનાપજ્જિત્વાપિ ઉપ્પબ્બજિતુકામતાય ગિહિલિઙ્ગં સાદિયન્તિયા પુનપિ ઉપસમ્પદા ઉભતોસઙ્ઘે લબ્ભતિ, તસ્મા તેન પરિયાયેન ‘‘કુપ્પતીતિ કુપ્પ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, યથાવુત્તકમ્મદોસાભાવતો પન ‘‘ઠાનારહ’’ન્તિ. ભિક્ખુની પન ગિહિલિઙ્ગં સાદિયન્તિકાલે ન પુરિસલિઙ્ગપાતુભાવે સતિ ભિક્ખૂસુ ઉપસમ્પદં લબ્ભતીતિ સાધકં કારણં ન દિસ્સતિ, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ઉપ્પબ્બજિતા ચે, લભતીતિ એકે, તં પનાયુત્તં ભિક્ખુનિયા સિક્ખાપચ્ચક્ખનાભાવતોતિ અમ્હાકં ખન્તીતિ આચરિયો. ‘‘યથા ‘કત્તબ્બ’ન્તિ વુત્તં, તથા અકતે કુપ્પતીતિ કત્વા કરણં સત્થુસાસન’’ન્તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. યત્થ યત્થ ‘‘ગણ્ઠિપદે’’તિ વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ ‘‘ધમ્મસિરિત્થેરસ્સ ગણ્ઠિપદે’’તિ ગહેતબ્બં.

સાજીવપદભાજનીયવણ્ણના

‘‘મહાબોધિસત્તા નિયતા’’તિ વુત્તં અનુગણ્ઠિપદે. યત્થ ‘‘અનુગણ્ઠિપદે’’તિ, તત્થ ‘‘વજિરબુદ્ધિત્થેરસ્સા’’તિ ગહેતબ્બં. સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધીતિ વા તીસુ બોધીસુ સમ્માસમ્બોધિયં સત્તા બોધિસત્તા મહાબોધિસત્તા નામ. પાતિમોક્ખસીલબહુકત્તા, ભિક્ખુસીલત્તા, કિલેસપિદહનવસેન વત્તનતો, ઉત્તમેન ભગવતા પઞ્ઞત્તત્તા ચ અધિકં, બુદ્ધુપ્પાદેયેવ પવત્તનતો ઉત્તમન્તિ અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે. કિઞ્ચાપિ પચ્ચેકબુદ્ધાપિ ધમ્મતાવસેન પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સમન્નાગતાવ હોન્તિ, તથાપિ ‘‘બુદ્ધુપ્પાદેયેવ પવત્તતી’’તિ નિયમિતં તેન પરિયાયેનાતિ. તેનાહ ‘‘ન હિ તં પઞ્ઞત્તિં ઉદ્ધરિત્વા’’તિઆદિ. પાતિમોક્ખસંવરતોપિ ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તમેવ સીલં અધિસીલં, તં પન ઇધ અનધિપ્પેતં. ન હિ તં પાતિમોક્ખુદ્દેસેન સઙ્ગહિતન્તિ. સમન્તભદ્રકં કારણવચનં સબ્બસિક્ખાપદાનં સાધારણલક્ખણત્તા ઇમિસ્સા અનુપઞ્ઞત્તિયા અરિયપુગ્ગલા ચ એકચ્ચં આપત્તિં આપજ્જન્તીતિ સાધિતમેતં, તસ્મા ‘‘ન હિ તં સમાપન્નો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનં અસમત્થં વિય દિસ્સતીતિ? નાસમત્થં, સમત્થમેવ યસ્મિં યસ્મિં સિક્ખાપદે સાસા વિચારણા, તસ્સ તસ્સેવ વસેન અટ્ઠકથાય પવત્તિતો. તથા હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ઉદકુક્ખેપસીમાધિકારે ‘‘તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેત્વા અન્તરવાસકં અનુક્ખિપિત્વા ઉત્તરન્તિયા ભિક્ખુનિયા’’તિ વુત્તં ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે આગતત્તા. એસેવ નયો અઞ્ઞેપિ એવરૂપેસુ. કિમત્થન્તિ ચે તં? પાળિક્કમાનુવત્તનેન પાળિક્કમદસ્સનત્થં. તત્રિદં સમાસતો અધિપ્પાયદીપનં – પદસોધમ્મસિક્ખાપદસ્સ તિકપરિચ્છેદે ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, અનાપત્તિ, અકટાનુધમ્મસિક્ખાપદવસેન ઉપસમ્પન્ને ઉક્ખિત્તકે સિયા આપત્તિ, તથા સહસેય્યસિક્ખાપદેતિ એવમાદિ. અત્થો પનેત્થ પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

યં વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘તતોપિ ચ મગ્ગફલચિત્તમેવ અધિચિત્તં, તં પન ઇધ અનધિપ્પેત’’ન્તિ ચ, ‘‘તતોપિ ચ મગ્ગફલપઞ્ઞાવ અધિપઞ્ઞા, સા પન ઇધ અનધિપ્પેતા. ન હિ તંસમાપન્નો ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતી’’તિ. ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. અયઞ્હિ પાળિ અધિસીલસિક્ખાવ ઇધ અધિપ્પેતા, ન ઇતરાતિ દીપેતિ. અટ્ઠકથાવચનં તાસમ્પિ તિણ્ણં લોકિયાનં અધિપ્પેતતં દીપેતિ. અયં પનેત્થ અટ્ઠકથાધિપ્પાયો – તિસ્સોપિ લોકિયા સિક્ખા ઇમસ્મિં પઠમપારાજિકે સમ્ભવન્તિ, કાલેનાપિ અધિચિત્તપઞ્ઞાલાભી ભિક્ખુ તથારૂપં અસપ્પાયં પચ્ચયં પટિચ્ચ તતો તતો અધિચિત્તતો, અધિપઞ્ઞાતો ચ આવત્તિત્વા સીલભેદં પાપુણેય્યાતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ, ન લોકુત્તરચિત્તપઞ્ઞાલાભી, અયં નયો ઇતરેસુપિ સબ્બેસુ અદિન્નાદાનાદીસુ સચિત્તકેસુ લબ્ભતિ, અચિત્તકેસુ પન ઇતરોપિ. તથાપિ કેવલં વિનયપિટકસ્સ, પાતિમોક્ખસીલસ્સ ચ સઙ્ગાહકત્તા ‘‘સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાયા’’તિ ઇમસ્મિં ઉત્તરપદે પચ્ચક્ખાનારહા અધિસીલસિક્ખાવ લોકિયાતિ દસ્સનત્થં પાળિયં ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

એત્થ સિક્ખાતિ કાયવચીદુચ્ચરિતતો વિરતી ચ ચેતના ચ, અઞ્ઞત્ર ચેતનાયેવ વેદિતબ્બા. સિક્ખાપદન્તિ સઉદ્દેસસિક્ખાપદં, એકચ્ચં અનુદ્દેસસિક્ખાપદઞ્ચ લબ્ભતિ. ચિત્તસ્સ અધિકરણં કત્વાતિ તસ્મિં સિક્ખતીતિ અધિકરણત્થે ભુમ્મન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. યથાસિક્ખાપદન્તિ પચ્ચવેક્ખણવસેન વુત્તં. સીલપચ્ચવેક્ખણાપિ હિ સીલમેવ, તસ્મા સુપ્પટિચ્છન્નાદિચારિત્તેસુ વિરતિવિપ્પયુત્તચેતનં પવત્તેન્તોપિ સિક્ખં પરિપૂરેન્તોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨) વુત્તમરિયાદં અવીતિક્કમન્તો ‘‘તસ્મિઞ્ચ સિક્ખાપદે સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞતરસ્મિં પન ગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘સિક્ખાતિ તં સિક્ખાપદં સિક્ખનભાવેન પવત્તચિત્તુપ્પાદો. સાજીવન્તિ પઞ્ઞત્તિ. તદત્થદસ્સનત્થં પુબ્બે મેથુનસંવરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. યસ્મા સિક્ખાય ગુણસમ્મતાય પુઞ્ઞસમ્મતાય તન્તિયા અભાવતો લોકસ્સ દુબ્બલ્યાવિકમ્મં તત્થ ન સમ્ભવતિ. પત્થનીયા હિ સા, તસ્મા ‘‘યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ વુત્તં. આણાય હિ દુબ્બલ્યં સમ્ભવતીતિ આયસ્મા ઉપતિસ્સો.

સિક્ખાપચ્ચક્ખાનકથાવણ્ણના

એત્થ યામીતિ અમુકસ્મિં તિત્થાયતને, ઘરાદિમ્હિ વા. ભાવવિકપ્પાકારેનાતિ ‘‘અહં અસ્સ’’ન્તિ આગતત્તા યં યં ભવિતુકામો, તસ્સ તસ્સ ભાવસ્સ વિકપ્પાકારેન, ભિક્ખુભાવતો અઞ્ઞભાવવિકપ્પાકારેનાતિ અધિપ્પાયો.

૪૬. હન્દાતિ વચસાયેવ. ગિહિભાવં પત્થયમાનોતિઆદિપદેહિ ચિત્તનિયમં દસ્સેતિ. એકેનેવ ચિત્તેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેનાતિ.

૫૧. બુદ્ધં ધમ્મન્તિઆદિપદેહિ ખેત્તનિયમં દસ્સેતિ. તત્થ આદિતો ચુદ્દસહિ પદેહિ સભાવપરિચ્ચાગો, પચ્છિમેહિ અટ્ઠહિ ભાવન્તરાદાનઞ્ચ દસ્સિતં હોતિ. પચ્ચક્ખામિ ધારેહીતિ એતેહિ કાલનિયમં દસ્સેતિ. વદતીતિ ઇમિના પદેન પયોગનિયમં દસ્સેતિ. વિઞ્ઞાપેતીતિ ઇમિના વિજાનનનિયમં દસ્સેતિ. ઉમ્મત્તકો સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ સન્તિકે સિક્ખં પચ્ચક્ખાતીતિઆદીહિ પુગ્ગલનિયમં દસ્સેતિ. અરિયકેન મિલક્ખસ્સ સન્તિકે સિક્ખં પચ્ચક્ખાતીતિઆદીહિ પન પુગ્ગલાદિનિયમેપિ સતિ વિજાનનનિયમાસમ્ભવં દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘યાય મિલક્ખભાસાય કાલનિયમો નત્થિ, તાયપિ ભાસાય કાલનિયમત્થદીપને સતિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં રુહતીતિ નો મતી’’તિ આચરિયો. દવાયાતિઆદીહિ ખેત્તાદિનિયમે સતિપિ ચિત્તનિયમાભાવેન ન રુહતીતિ દસ્સેતિ. સાવેતુકામો ન સાવેતીતિ ચિત્તનિયમેપિ સતિ પયોગનિયમાભાવેન ન રુહતીતિ દસ્સેતિ. અવિઞ્ઞુસ્સસાવેતિ, વિઞ્ઞુસ્સ ન સાવેતીતિ ચિત્તખેત્તકાલપયોગપુગ્ગલવિજાનનનિયમેપિ સતિ યં પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ સાવેતિ, તસ્સેવ સવને ન રુહતિ, ન અઞ્ઞસ્સાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં, તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘યદિ અયમેવ જાનાતૂતિ એકં નિયમેત્વા આરોચેતિ, તઞ્ચે સો એવ જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખા. અથ સો ન જાનાતિ…પે… અપ્પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખા’’તિ. સબ્બસો વા પન ન સાવેતિ, અપ્પચ્ચક્ખા હોતિ સિક્ખાતિ ચિત્તાદિનિયમેનેવ સિક્ખા પચ્ચક્ખાતા હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. એત્તાવતા ‘‘સિક્ખા…પે… દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ પદસ્સ પદભાજનં તીહિ આકારેહિ દસ્સિતં હોતિ. તત્થ દ્વે અમિસ્સા, પચ્છિમો એકો મિસ્સોતિ વેદિતબ્બો. તેનેવ વચીભેદેનાતિ તદત્થદીપનમત્તં વચનં સુત્વાવ તેનેવ વચીભેદેન જાનાપેતીતિ અત્થો. ચિત્તસમ્પયુત્તન્તિ પચ્ચક્ખાતુકામતાચિત્તસમ્પયુત્તં. સમયઞ્ઞૂ નામ તદધિપ્પાયજાનનમત્તેન હોતિ.

૫૩. વણ્ણપટ્ઠાનં બુદ્ધગુણદીપકં સુત્તં. ઉપાલિગહપતિના વુત્તા કિર ઉપાલિગાથા. પઞ્ઞાણં સઞ્ઞાણન્તિ અત્થતો એકં, તસ્મા બોધિપઞ્ઞાણન્તિ બોધિસઞ્ઞાણં, બોધિબીજન્તિ વુત્તં હોતિ.

દ્વિન્નમ્પિ નિયમેત્વાતિ એત્થ ‘‘દ્વીસુપિ જાનન્તેસુ એવ પચ્ચક્ખામીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તે તેસુ એકો ચે જાનાતિ, ન પચ્ચક્ખાતા હોતી’’તિ અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. ‘‘ગિહી હોમી’’તિ વા ‘‘ગિહિમ્હી’’તિ વા વુત્તે કિઞ્ચાપિ વત્તમાનવચનં હોતિ. ‘‘ધારેહી’’તિ અત્થાભાવા ચ ‘‘ધારેહી’’તિ વુત્તે ચ પરસ્સુપરિ ગચ્છતિ, તસ્મા ન હોતિ. સન્દિટ્ઠિકં ધમ્મન્તિ સબ્બત્થ ધમ્મવચનં વુત્તં યં સન્ધાય ‘‘સન્દિટ્ઠિક’’ન્તિ વદતિ, તં પકાસેતું. અઞ્ઞથા ‘‘વિજિતવિજયં પચ્ચક્ખામી’’તિ વુત્તે ચક્કવત્તિઆદીસુપિ તપ્પસઙ્ગતો બુદ્ધસદ્દોપિ અવસાને વત્તબ્બો ભવેય્ય. આચરિયવેવચનેસુ પન યો મં પબ્બાજેસીતિઆદિ ઉપજ્ઝં અગ્ગહેત્વા, પરં વા ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતં સન્ધાય વુત્તન્તિ. ઓકલ્લકોતિ કપણાધિવચનં. મોળિબદ્ધોતિ સિખાબદ્ધો, ઓમુક્કમકુટો વા. ચેલ્લકો અથેરો. ચેટકો મજ્ઝિમો. મોળિગલ્લો મહાસામણેરો. મનુસ્સવિગ્ગહનાગાદીનં નાગરૂપાદીનં વા સન્તિકે, ભાસાજાનનકિન્નરાદીનં વા. ‘‘દેવતા નામ મહાપઞ્ઞા’’તિ કિર પાઠો. દવાયાતિ સહસા. રવાભઞ્ઞેનાતિ ખલિતભઞ્ઞેન. અક્ખરસમયાનઞ્હિ નાભિઞ્ઞાતાય વા કરણાનં અવિસદતાય વા હોતિ રવાભઞ્ઞં. અવિધેય્યિન્દ્રિયતાય ‘‘પોત્થકરૂપસદિસસ્સા’’તિ વુત્તં, ગરુમેધસ્સ મન્દપઞ્ઞસ્સ. કિત્તાવતા પન ગરુમેધો હોતીતિ ચે? સમયે અકોવિદતાય.

સિક્ખાપચ્ચક્ખાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના

૫૫. ‘‘પટિસેવતિનામા’’તિ પદં માતિકાયં નત્થિ, તસ્મા ‘‘પટિસેવેય્યાતિ એત્થા’’તિઆદિમાહ. ‘‘એસો મેથુનધમ્મો નામા’’તિ સબ્બપાળિપોત્થકેસુ, અટ્ઠકથાયં ‘‘એસો વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મો નામા’’તિ ઉદ્ધટા. ઇત્થિયા નિમિત્તેન અત્તનો નિમિત્તન્તિ દુવિઞ્ઞેય્યમેતં દસ્સિતં. અત્તનો નિમિત્તેન ઇત્થિયા નિમિત્તં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા ન દસ્સિતં. ચત્તારિ ઠાનાનિ મુઞ્ચિત્વાતિ એત્થ અબ્ભન્તરતલં છુપન્તંયેવ સન્ધાય વુત્તં, અચ્છુપન્તં નીહરન્તસ્સ અનાપત્તિ. મજ્ઝન્તિ અગ્ગપ્પદેસં. ઉપરિભાગમજ્ઝન્તિ ઉપરિભાગસ્સ અગ્ગપ્પદેસં. નટ્ઠકાયપ્પસાદન્તિ એત્થ ઉપહતિન્દ્રિયસ્સ આપત્તિસમ્ભવતો ઇધાપિ આપત્તીતિ ચે? નેતિ દસ્સનત્થં ‘‘મતચમ્મં વા’’તિઆદિ વુત્તં. મતચમ્મઞ્હિ અનુપાદિન્નં, ઉપાદિન્ને એવ પારાજિકાપત્તિ. અપિધાય અપ્પટિચ્છાદેત્વા. યથા દન્તા ન દિસ્સન્તિ, તથા પિધાયેવ નિસીદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

ગોનસોતિ ગોણપિટ્ઠિકો મણ્ડલસપ્પો, યસ્સ પિટ્ઠે લોહિતકાનિ મણ્ડલાનિ દિસ્સન્તિ. કલલપરિચયવારિચારમચ્છગ્ગહણેન કિઞ્ચાપિ સમુદ્દે મહામુખા હત્થિસરીરમ્પિ એકપ્પહારેન ગિલિતું સમત્થા તતો મહન્તતરા ચ ગહિતા હોન્તિ, તેસં મુખાદીસુ મેથુનધમ્મો ન સમ્ભવતીતિ તત્થ ઠાનપરિચ્છેદો નત્થીતિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. એતમેવ હીતિ અનન્તરં સન્ધાય. સદ્ધિં યોજનાય અક્ખરયોજનાય. ‘‘પઞ્ઞત્તં પન સિક્ખાપદં સબ્બેહિપિ લજ્જીપુગ્ગલેહિ સમં સિક્ખિતબ્બભાવતો સમસિક્ખતા નામાતિ વુત્તત્તા સબ્બસિક્ખાપદં સબ્બભિક્ખૂહિ સિક્ખિતબ્બં. ન હિ કસ્સચિ ઊનમધિકં વા અત્થી’’તિ તસ્સ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. પરિવારે પન –

‘‘ન ઉક્ખિત્તકો ન ચ પન પારિવાસિકો,

ન સઙ્ઘભિન્નો ન ચ પન પક્ખસઙ્કન્તો;

સમાનસંવાસકભૂમિયા ઠિતો,

કથં નુ સિક્ખાય અસાધારણો સિયા’’તિ. (પરિ. ૪૭૯) –

વુત્તં. તદટ્ઠકથાય ચ ‘‘અયં પઞ્હા નહાપિતપુબ્બકં સન્ધાય વુત્તા. અયઞ્હિ ખુરભણ્ડં પરિહરિતું ન લભતિ, અઞ્ઞે લભન્તિ. તસ્મા સિક્ખાય અસાધારણો’’તિ વુત્તં. તં સબ્બં યથા સંસન્દતિ સમેતિ, તથા વેદિતબ્બં. ભિક્ખુનીનંયેવ સાધારણાનિ સિક્ખાપદાનિપિ ભિક્ખુ સિક્ખતિ, એવમઞ્ઞોપિ અન્હાપિતપુબ્બકો ભિક્ખુ તં સિક્ખાપદં સિક્ખતિ એવ તદત્થકોસલ્લત્થન્તિ કત્વા સબ્બમ્પિ સિક્ખાપદં સમસિક્ખતા નામાતિ. યં તં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તિસ્સો ઇત્થિયો’’તિઆદિવિભઙ્ગોતંનિયામકોતિલક્ખણત્તા વત્થુનિયમનત્થં વુત્તં. તેન અમનુસ્સિત્થિપ્પસઙ્ગેન કતે સુવણ્ણરજતાદિમયે પટિક્ખિપતિ. ઇતો પટ્ઠાય યે ચ ‘‘તયો અત્થવસે પટિચ્ચ વિભઙ્ગો પવત્તતી’’તિ પુબ્બે વુત્તા, તે યથાસમ્ભવં યોજેત્વા વેદિતબ્બા.

પઠમચતુક્કકથાવણ્ણના

૫૭. આપત્તિ પારાજિકા અસ્સ હોતીતિ એત્થ યસ્મા સા અકુસલા આપત્તિ તસ્સ ભિક્ખુનો સીલસમ્ભવં અભિભવતિ, રાગાભિભવે તસ્મિં પારાજિકાતિ લદ્ધનામા પુબ્બભાગે આપન્ના દુક્કટથુલ્લચ્ચયાદયો આપત્તિયો અભિભવિત્વા વિનાસેત્વા સયમેવેકા અસ્સ. વત્થુના સભાગાહિ વા અસભાગાહિ વા અઞ્ઞાહિ પારાજિકત્તેન સમાનજાતિકાહિ આપત્તીહિ સયં નાભિભવીયતીતિ એકે. તં તં પુબ્બે વિચારિતમેવ. યદા પન ચતસ્સોપિ પારાજિકાપત્તિયો એકતો હોન્તિ, તદા તા તસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુભાવં અભિભવન્તિ, અભિક્ખું કરોન્તિ, અનુપસમ્પન્નં કરોન્તિ, સમઞ્ઞાયપિ ભિક્ખુ ન હોતિ. ઓમસવાદપાચિત્તિયં ન જનેતીતિ એકે. દુતિયેન અત્થવિકપ્પેન પારાજિકસ્સ ધમ્મસ્સ પત્તિ સમ્પત્તિ આપત્તીતિ અત્થો સઙ્ગહિતો હોતીતિ કત્વા આપત્તિસમ્પત્તિવાદીનં સઙ્ગહિતો હોતિ, યુજ્જતિ ચેસા પરસાપેક્ખા. સાપત્તિકો નામ સો ભિક્ખુ હોતિ, અઞ્ઞથા તસ્સ ખણભઙ્ગેન અનાપત્તિકો ભવેય્ય, ન ચ હોતીતિ. કદા પન હોતીતિ? યદા કાલં કરોતિ, યદા ચ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય સામણેરાદિભૂમિયં તિટ્ઠતિ. યદિ એવં સિક્ખાય પચ્ચક્ખાતાય પારાજિકાપત્તિ પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખા ચાતિ ઉભયં તસ્સ એકતો અત્થિ, સઙ્ઘાદિસેસાદિઆપત્તિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેન કિં ન પચ્ચક્ખાતા, પુન ઉપસમ્પન્નેન દેસાપેતબ્બા. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં આપત્તિવુટ્ઠાનં જાતં, અભિક્ખુ આપત્તિતો વુટ્ઠાતિ, ગહટ્ઠો વુટ્ઠાતિ, સામણેરો વુટ્ઠાતિ, તતો વિનયવિરોધા ન વુટ્ઠાતિ. હઞ્ચિ પન વુટ્ઠાતિ ગહટ્ઠો, સામણેરો વા સીલસમ્પન્નોવ ઝાનલાભી અસ્સ, સોતાપત્તિફલસ્સ વા અરહત્તફલસ્સ વા લાભી અસ્સ, પારાજિકાપત્તિયા સાપત્તિકો અરહા અસ્સ. ઉક્ખિત્તકો ઉપ્પબ્બજિતો વા પરિવાસારહો માનત્તારહો ઉપ્પબ્બજિતો વા સીલસમ્પન્નો ઝાનલાભી અસ્સ, સોતાપત્તિફલસ્સ, અરહત્તફલસ્સ વા લાભી અસ્સ, સાપત્તિકો સન્તરાયિકો અરહા અસ્સ, સો પુન ઉપસમ્પન્નો પરિવાસં, માનત્તં વા દત્વા અબ્ભેતબ્બો ઉક્ખિત્તકો ઓસારેતબ્બોતિ સમાનો અયં ઉપલબ્ભોતિ.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – પારાજિકં ધમ્મં આપન્નો યાવ ભિક્ખુભાવં પટિજાનાતિ સાદિયતિ સંવાસં, સન્તરાયિકત્તા ઉપોસથદિવસાદીસુ ગહટ્ઠસ્સ વિય સયમેવ સીલં સમાદિયન્તસ્સપિ ન સીલસમાદાનં રુહતિ, પગેવ ઝાનાદીનિ. સો ચે ભિક્ખુભાવં ન સાદિયતિ ન પટિજાનાતિ સંવાસં ન સાદિયતિ, કેવલં ભિક્ખૂનં આવિકત્વા રાજવેરિચોરાદિભયેન કાસાવં ન પરિચ્ચજતિ, અનુપસમ્પન્નોવ હોતિ સહસેય્યાદિં જનેતિ, સીલસ્સ ચ ઝાનાદીનઞ્ચ ભાગી હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘આપન્નેન વિસુદ્ધાપેક્ખેન સન્તી આપત્તિ આવિકાતબ્બા, આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતિ, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૩૪-૧૩૫).

તત્થ સન્તી આપત્તીતિ સાવસેસાનવસેસપ્પભેદા સબ્બાપિ આપત્તિ આપન્ના અધિપ્પેતા. એવં સન્તેપિ પગેવ ગહટ્ઠાદિભૂમિયં ઠિતો ઝાનાદીનં ભાગી અસ્સ સુદ્ધન્તે ઠિતત્તા, યો પન ઉક્ખિત્તકો અનોસારિતો, ગરુધમ્મં વા આપજ્જિત્વા અવુટ્ઠિતો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ગહટ્ઠાદિભૂમિયં ઠિતો, ન સો ઝાનાદીનં ભાગીયેવ ભવતિ ન સુદ્ધન્તે ઠિતત્તા, સકરણીયત્તા ચ, તેનેવ ભગવતા ‘‘સો પુન ઉપસમ્પન્નો ઓસારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તે ભિક્ખુકાલે આપન્ના અન્તરાયિકા ધમ્મા વિપ્પટિસારં જનયિત્વા અવિપ્પટિસારમૂલકાનં પામોજ્જાદીનં સમ્ભવં નિવારેન્તિ, નો સકાસાવેસુયેવ. નો ચે નિવારેન્તિ, સમ્ભવતિ. ગરુકં આપજ્જિત્વા ભિક્ખૂનં આવિકત્વા ચે ઉપ્પબ્બજિતો, પકતત્તો હુત્વા ઉપ્પબ્બજિતોતિ કત્વા ઝાનાદીનં ભાગી અસ્સ ‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ વુત્તત્તા. પગેવ ભિક્ખુકાલે, ન ત્વેવ ઉક્ખિત્તકો સકરણીયત્તાતિ એકે. તદનુવત્તનકો પન તં લદ્ધિં પહાય ભાગી અસ્સ. ન, ભિક્ખવે, સગહટ્ઠાય પરિસાય (મહાવ. ૧૫૪) સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકસ્સ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નકસ્સ નિસિન્નપરિસાયાતિ (મહાવ. ૧૮૩) એત્થ ગહટ્ઠો નામ પકતિયા ગિહિલિઙ્ગે ઠિતો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતો સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો. સો સકાસાવેસુ સાપેક્ખત્તા સામણેરભાવં પત્થયમાનો તેનેવ લિઙ્ગેન તીહિ સરણગમનેહિ સામણેરો હોતિ. અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો સંવાસં સાદિયન્તોપિ પચ્છા પુબ્બે વુત્તક્કમેન અસાદિયિત્વા સામણેરભાવં પત્થયમાનો સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો વિય તીહિ સરણગમનેહિ સામણેરો હોતિ, ન પુન કાસાવં પટિગ્ગાહાપેતબ્બો ભિક્ખૂહિ પઠમં દિન્નલિઙ્ગેયેવ ઠિતત્તા. યો પન પારાજિકો ચોદિયમાનો પરાજિત્વા ‘‘હન્દ, ભન્તે, સામણેરો ભવામિ, સરણાનિ દેથા’’તિ વદતિ, ‘‘સાધુ ગણ્હાહી’’તિ ન વત્તબ્બો, ગિહિલિઙ્ગે ઠપેત્વા પુન કાસાયાનિ પટિગ્ગાહાપેત્વા પબ્બાજેતબ્બો. ‘‘ઇદં પન સબ્બં અત્તનો મતિયા વુત્તત્તા વિચારેત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ આચરિયો વદતિ. પવેસનં નામ અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ અઙ્ગજાતેન સમ્ફુસનં. પવિટ્ઠં નામ યાવ મૂલા પવેસેન્તસ્સ વિપ્પકતકાલે વાયામકાલો. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયે અઙ્ગજાતં ઠિતં નામ. ઉદ્ધરણં નામ નીહરણકાલો. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘વાયામતો ઓરમિત્વા ઠાનં ઠિતં નામા’’તિ વુત્તં, તં અસઙ્કરતો દસ્સનત્થં વુત્તં. પવેસનપવિટ્ઠઉદ્ધરણકાલેસુપિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ હોતિયેવ.

પઠમચતુક્કકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકૂનસત્તતિદ્વિસતચતુક્કકથાવણ્ણના

૫૯-૬૦. ‘‘મતં યેભુય્યેન અક્ખાયિત’’ન્તિ વચનતો અમતં યેભુય્યેન ખાયિતમ્પિ પારાજિકવત્થુમેવાતિ દસ્સેતિ. સબ્બસો ખાયિતં, ઉપ્પાટિતં વા થુલ્લચ્ચયવત્થુમેવાતિ દસ્સેતિ, તથા ‘‘યેભુય્યેન ખાયિત’’ન્તિ વચનતો મતં સબ્બખાયિતં, ઉપ્પાટિતં વા દુક્કટવત્થૂતિ દસ્સેતિ. ન ચ સાવસેસં પઞ્ઞપેન્તિ. કિં કારણા? ઇદઞ્હિ સિક્ખાપદં લોકવજ્જં, ન પણ્ણત્તિવજ્જં. તત્થ સિક્ખાપદન્તિ પારાજિકં અધિપ્પેતં. તત્થ થુલ્લચ્ચયમ્પિ હિ લોકવજ્જં, ન પણ્ણત્તિવજ્જં. અથ વા ઉભયમ્પિ અનવસેસં પઞ્ઞત્તં. પારાજિકખેત્તે હિ હેટ્ઠિમકોટિં પાપેત્વા ઠપિતે તતો પરં થુલ્લચ્ચયન્તિ પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. તત્થ થુલ્લચ્ચયખેત્તમ્પિ પારાજિકખેત્તં વિય હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉપડ્ઢક્ખાયિતે થુલ્લચ્ચયન્તિ યત્થ નિમિત્તં ખાયિતં, તં દુક્કટવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. એત્થાહ – પણ્ણત્તિવજ્જં કિં સાવસેસમેવ ભગવા પઞ્ઞાપેતીતિ? ન. એકંસતો પન યથાસમ્ભવં તત્થ તત્થ પકાસયિસ્સામ, કિમત્થં પન ભગવા ઉપડ્ઢક્ખાયિતે પારાજિકં ન પઞ્ઞાપેસીતિ અયં તાવ અપુચ્છા બુદ્ધવિસયત્તા વિનયપઞ્ઞત્તિયા. ઇદં પનેત્થ કારણપતિરૂપકં ‘‘ઉપડ્ઢભાવસ્સ દુબ્બિનિચ્છયત્તા’’તિ. યેભુય્યેન ખાયિતં નામ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમુખાનં ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમ્મ યાવ તતિયકોટ્ઠાસપરિયોસાના ખાદિતં, તતિયકોટ્ઠાસં અતિક્કમ્મ યાવ ચતુત્થકોટ્ઠાસપરિયોસાના દુક્કટવત્થુ.

યદિપિ નિમિત્તં સબ્બસો ખાયિતન્તિ ‘‘જીવમાનકસરીરંયેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. અલ્લસરીરેતિ અભિનવે, અકુથિતે વા મનુસ્સાનં જીવમાનસરીરે અક્ખિનાસાદીસુ થુલ્લચ્ચયમેવ. તિરચ્છાનગતાનં હત્થિઅસ્સાદીનં નાસાય વત્થિકોસે ચ થુલ્લચ્ચયન્તિ ‘‘અમગ્ગેન અમગ્ગં પવેસેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ ઇમાય પાળિયા અત્થવિસેસેનેત્થ વુત્તં. ઉપકચ્છકાદીસુ દુક્કટં, સબ્બેસમ્પિ તિરચ્છાનગતાનં અક્ખિકણ્ણવણેસુ દુક્કટં, અવસેસસરીરેપિ દુક્કટમેવાતિ ઇદં વિનીતવત્થુસ્મિં ‘‘એહિ, ભન્તે, મેથુનં ધમ્મં પટિસેવા’’તિ. ‘‘અલં ભગિનિ નેતં કપ્પતી’’તિ (પારા. ૭૯) ઇમિના તાવ મેથુનરાગાભાવો દસ્સિતો હોતિ. ‘‘એહિ, ભન્તે, ઊરુન્તરિકાય ઘટ્ટેહિ…પે… સો ભિક્ખુ તથા અકાસી’’તિ ઇમિના તાવ મોચનસ્સાદો દસ્સિતો હોતિ, તેનેવાહ ભગવા ‘‘આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ. ‘‘યો પન મેથુનરાગેન ઊરુન્તરિકાય ઘટ્ટેતિ, તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ સિદ્ધન્તિ કત્વા વુત્તં.

મનુસ્સાનં અક્ખિકણ્ણવણાદિ થુલ્લચ્ચયવત્થુ, તિરચ્છાનગતાનં દુક્કટવત્થૂતિ એત્થ દુવિઞ્ઞેય્યો પાળિલેસો, તસ્મા ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, રત્તચિત્તેન અઙ્ગજાતં છુપિતબ્બં, યો છુપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વચનતો રત્તચિત્તેન અક્ખિકણ્ણવણં છુપન્તસ્સ દુક્કટન્તિ સિદ્ધન્તિ અયં ચમ્મક્ખન્ધકે પાળિલેસોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘જીવમાનકપુરિસસ્સાતિ જીવમાનકસદ્દો મતે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ઞાપનત્થં વુત્તો’’તિ વદન્તિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પનાતિ ઇદં કિઞ્ચાપિ ‘‘કત્વા મહાઅટ્ઠકથં સરીર’’ન્તિ વુત્તં, અથ ખો સેસઅટ્ઠકથાસુ ‘‘મેથુનરાગેન મુખેના’’તિ વચનાભાવતો તત્થેવ ભાવતો તં વચનં પાળિવચનેન સંસન્દિત્વા દસ્સનત્થં વુત્તં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘તં સબ્બમ્પીતિ મહાઅટ્ઠકથાયમેવ મેથુનરાગેન ઇત્થિયા નિમિત્તં અપ્પવેસેન્તો છુપતિ, થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ ચ વુત્તં. ‘‘મેથુનરાગેન મુખેના’’તિપિ કત્થચિ, પાળિયં અવિસેસેન ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, રત્તચિત્તેન અઙ્ગજાતં છુપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા ‘‘તં સબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પુરિમં પસંસન્તીતિ તિરચ્છાનગતિ…પે… વુત્તનયેનેવ થુલ્લચ્ચયં, કાયસંસગ્ગરાગેન દુક્કટન્તિઆદિઅટ્ઠકથાવચનેહિ સંસન્દનતો. ‘‘તં સબ્બમ્પિ…પે… પુરિમં પસંસન્તી’’તિ ઇદં સઙ્ગીતિતો પચ્છા સીહળદીપકેહિ આચરિયેહિ પાળિયા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તવચનં સંસન્દિત્વા વુત્તવિનિચ્છયોતિ વુત્તં. એત્થ ઇતરથા હીતિ પકતિમુખેન. કસ્મા દુક્કટન્તિ ચે? ‘‘અઙ્ગુલિબીજાદીનિ પવેસેન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તત્તા યુત્તં. તિરચ્છાનગતિત્થિયા પસ્સાવમગ્ગન્તિ એત્થ મહાઅટ્ઠકથાયમ્પિ પુબ્બે ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વત્વા એત્થ ‘‘પસ્સાવમગ્ગ’’ન્તિ વુત્તત્તા અવસેસનિમિત્તે દુક્કટન્તિ યુત્તં વિય દિસ્સતિ. વુત્તનયેનેવાતિ મેથુનરાગેન. થુલ્લચ્ચયન્તિ ચ ખન્ધકે પસ્સાવનિમિત્તવસેનેવાગતત્તા ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં.

એકૂનસત્તતિદ્વિસતચતુક્કકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સન્થતચતુક્કભેદકકથાવણ્ણના

૬૧-૨. ઇત્થિનિમિત્તં ખાણું કત્વાતિ ઇત્થિનિમિત્તસ્સ અન્તો ખાણું પવેસેત્વા સમતલં વા કત્વા અતિરિત્તં વા ખાણું ઘટ્ટેન્તસ્સ દુક્કટં પવેસાભાવા. ઈસકં અન્તો પવેસેત્વા ઠિતં ખાણુમેવ ચે અઙ્ગજાતેન છુપતિ, પારાજિકં. ‘‘ઉપ્પલગન્ધા ઉપ્પલભાવા’’તિપિ દીપવાસિનો પઠન્તિ કિર. સુત્તં ભિક્ખુમ્હીતિ સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠિતેતિ (પારા. ૫૭) એત્થ વિય. ‘‘સુત્તભિક્ખુમ્હી’’તિ ચ પઠન્તિ, તં ઉજુકમેવ.

સન્થતચતુક્કભેદકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

પકિણ્ણકે યાનિ સિક્ખાપદાનિ ‘‘કિરિયાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં વસેન કાયો, વાચા ચ સહ વિઞ્ઞત્તિયા વેદિતબ્બા. અકિરિયાનં વસેન વિના વિઞ્ઞત્તિયા વેદિતબ્બા, ચિત્તં પનેત્થ અપ્પમાણં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનસ્સ કિરિયત્તા, અચિત્તકત્તા ચ. તત્થ કિરિયા આપત્તિયા અનન્તરચિત્તસમુટ્ઠાના વેદિતબ્બા. અવિઞ્ઞત્તિજનકમ્પિ એકચ્ચં બાહુલ્લનયેન ‘‘કિરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ, યથયિદં પઠમપારાજિકં વિઞ્ઞત્તિયા અભાવેપિ ‘‘સો ચે સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ હિ વુત્તં ‘‘ન સાદિયતિ અનાપત્તી’’તિ ચ. વિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાપિ કિરિયા વિના સેવનચિત્તેન ન હોતિ ચિત્તજત્તા, વિકારરૂપત્તા, ચિત્તાનુપરિવત્તિકત્તા ચ. તસ્મા કિરિયાસઙ્ખાતમિદં વિઞ્ઞત્તિરૂપં ઇતરં ચિત્તજરૂપં વિય જનકચિત્તેન વિના ન તિટ્ઠતિ, ઇતરં સદ્દાયતનં તિટ્ઠતિ, તસ્મા કિરિયાય સતિ એકન્તતો તજ્જનકં સેવનચિત્તં અત્થિયેવાતિ કત્વા ન સાદિયતિ અનાપત્તીતિ ન યુજ્જતિ. યસ્મા વિઞ્ઞત્તિજનકમ્પિ સમાનં સેવનચિત્તં ન સબ્બકાલં વિઞ્ઞત્તિં જનેતિ, તસ્મા વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિયા સયં ઉપ્પજ્જતીતિ કત્વા ‘‘સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ વુત્તં. નુપ્પજ્જતિ ચે, ન સાદિયતિ નામ, તસ્સ અનાપત્તિ, તેનેવ ભગવા ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ ચિત્તેનેવ આપત્તિં પરિચ્છિન્દતિ, ન કિરિયાયાતિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ, તાનિ એવ આપત્તિકરા ધમ્મા નામાતિ ચ, ચતૂહાકારેહિ આપત્તિં આપજ્જતિ કાયેન વાચાય કાયવાચાહિ કમ્મવાચાય આપજ્જતીતિ ચ એતાનિ સુત્તપદાનિ અવિરોધિતાનિ હોન્તિ, અઞ્ઞથા વિરોધિતાનિ. કથં? યઞ્હિ આપત્તિં કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, ન તત્થ કાયાદયોતિ આપન્નં, તતો કમ્મવાચાય સદ્ધિં આપત્તિકરા ધમ્મા સત્તાતિ આપજ્જતિ, અથ તત્થાપિ કાયાદયો એકતો વા નાનાતો વા લબ્ભન્તિ. ‘‘ચતૂહિ આકારેહી’’તિ ન યુજ્જતિ, ‘‘તીહાકારેહિ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ એવં વિરોધિતાનિ હોન્તિ. કથં અવિરોધિતાનીતિ? સવિઞ્ઞત્તિકાવિઞ્ઞત્તિકભેદભિન્નત્તા કાયાદીનં. યા કિરિયા આપત્તિ, તં એકચ્ચં કાયેન સવિઞ્ઞત્તિકેન આપજ્જતિ, એકચ્ચં સવિઞ્ઞત્તિયા વાચાય, એકચ્ચં સવિઞ્ઞત્તિકાહિ કાયવાચાહિ આપજ્જતિ. યા પન અકિરિયા આપત્તિ, તં એકચ્ચં કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, તઞ્ચ ખો અવસિટ્ઠાહિ અવિઞ્ઞત્તિકાહિ કાયવાચાહિયેવ, ન વિના ‘‘નો ચે કાયેન વાચાય પટિનિસ્સજ્જતિ, કમ્મવાચાપરિયોસાને આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૪૧૪, ૪૨૧) વચનતો. અવિસેસેન વા એકચ્ચં આપત્તિં કાયેન આપજ્જતિ, એકચ્ચં વાચાય, એકચ્ચં કાયવાચાહિ. યં પનેત્થ કાયવાચાહિ, તં એકચ્ચં કેવલાહિ કાયવાચાહિ આપજ્જતિ, એકચ્ચં કમ્મવાચાય આપજ્જતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બોતિ એવં અવિરોધિતાનિ હોન્તિ.

તત્રાયં સમાસતો અત્થવિભાવના – કાયેન આપજ્જતીતિ કાયેન સવિઞ્ઞત્તિકેન અકત્તબ્બં કત્વા એકચ્ચં આપજ્જતિ, અવિઞ્ઞત્તિકેન કત્તબ્બં અકત્વા આપજ્જતિ, તદુભયમ્પિ કાયકમ્મં નામ. અકતમ્પિ હિ લોકે ‘‘કત’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘ઇદં દુક્કટં મયા, યં મયા પુઞ્ઞં ન કત’’ન્તિ એવમાદીસુ, સાસને ચ ‘‘ઇદં તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં, યં ત્વં ભગવન્તં ન પુચ્છી’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૪૪૩), એવમિધ વિનયપરિયાયે કાયેન અકરણીયમ્પિ ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, અયમેવ નયો વાચાય આપજ્જતીતિઆદીસુ. તત્થ સમુટ્ઠાનગ્ગહણં કત્તબ્બતો વા અકત્તબ્બતો વા કાયાદિભેદાપેક્ખમેવ આપત્તિં આપજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં. કિરિયાગ્ગહણં કાયાદીનં સવિઞ્ઞત્તિકાવિઞ્ઞત્તિકભેદદસ્સનત્થં. સઞ્ઞાગ્ગહણં આપત્તિયા અઙ્ગાનઙ્ગચિત્તવિસેસદસ્સનત્થં, તેન યં ચિત્તં કિરિયાલક્ખણે, અકિરિયાલક્ખણે વા સન્નિહિતં, યતો વા કિરિયા વા અકિરિયા વા હોતિ, ન તં અવિસેસેન આપત્તિયા અઙ્ગં વા અનઙ્ગં વા હોતિ, કિન્તુ યાય સઞ્ઞાય ‘‘સઞ્ઞાવિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તાય સમ્પયુત્તં ચિત્તં અઙ્ગં, ઇતરં અનઙ્ગન્તિ દસ્સિતં હોતિ. ઇદાનિ યેન ચિત્તેન સિક્ખાપદં સચિત્તકં હોતિ, યદભાવા અચિત્તકં, તેન તસ્સ અવિસેસેન સાવજ્જત્તા લોકવજ્જભાવોવ વુચ્ચતિ, કિન્તુ સાવજ્જંયેવ સમાનં એકચ્ચં લોકવજ્જં એકચ્ચં પણ્ણત્તિવજ્જન્તિ દસ્સનત્થં લોકવજ્જગ્ગહણં. ચિત્તમેવ યસ્મા ‘‘લોકવજ્જ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા મનોકમ્મમ્પિ સિયા આપત્તીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં કમ્મગ્ગહણં. યં પનેત્થ અકિરિયાલક્ખણં કમ્મં, તં કુસલત્તિકવિનિમુત્તં સિયાતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં કુસલત્તિકગ્ગહણં. યા પનેત્થ અબ્યાકતા આપત્તિ, તં એકચ્ચં અવેદનમ્પિ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપન્નો આપજ્જતીતિ કત્વા વેદનાત્તિકં એત્થ ન લબ્ભતીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં વેદનાત્તિકગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. સિક્ખાપદઞ્હિ સચિત્તકપુગ્ગલવસેન ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’ન્તિ લદ્ધવોહારં અચિત્તકેનાપન્નમ્પિ ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’મિચ્ચેવ વુચ્ચતિ. તત્રિદં સુત્તં ‘‘અત્થાપત્તિ અચિત્તકો આપજ્જતિ અચિત્તકો વુટ્ઠાતિ (પરિ. ૩૨૪). અત્થાપત્તિ કુસલચિત્તો આપજ્જતિ કુસલચિત્તો વુટ્ઠાતી’’તિઆદિ (પરિ. ૪૭૦). અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘સઞ્ઞા સદા અનાપત્તિમેવ કરોતિ, ચિત્તં આપત્તિમેવ, અચિત્તકં નામ વત્થુઅવિજાનનં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં વીતિક્કમજાનનં, ઇદમેતેસં નાનત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

સબ્બસઙ્ગાહકવસેનાતિ સબ્બસિક્ખાપદાનં સઙ્ગહવસેન. ભિક્ખુનિયા ચીવરદાનાદિ કિરિયાકિરિયતો. જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણાદિ સિયા કિરિયતો. ઉપનિક્ખિત્તાપટિક્ખેપે સિયા અકિરિયતો. દેસિતવત્થુકપમાણાતિક્કન્તકુટિકરણે સિયા કિરિયતો, અદેસિતવત્થુકપમાણાતિક્કન્તકરણે સિયા કિરિયાકિરિયતો. યં ચિત્તઙ્ગં લભતિયેવાતિ કાયચિત્તં વાચાચિત્તન્તિ એવં. વિનાપિ ચિત્તેનાતિ એત્થ વિનાપિ ચિત્તેન સહાપિ ચિત્તેનાતિ અધિપ્પાયો. યો સો સવિઞ્ઞત્તિકો, અવિઞ્ઞત્તિકો ચ વુત્તો કાયો, તસ્સ કમ્મં કાયકમ્મં, તથા વચીકમ્મં. તત્થ સવિઞ્ઞત્તિકો કાયો ઉપ્પત્તિયા કમ્મં સાધેતિ, ઇતરો અનુપ્પત્તિયા. તથા વાચાતિ વેદિતબ્બં, સિક્ખાપદન્તિ ‘‘યો તત્થ નામકાયો પદકાયો’’તિ વચનતો વીતિક્કમે યુજ્જતીતિ વુત્તં. ‘‘હસિતુપ્પાદવોટ્ઠબ્બનાનિપિ આપત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તાનિ. ઇદમ્પિ ન મયા પરિચ્છિન્નન્તિ હસમાનો પસ્સતિ યદા, તદા વોટ્ઠબ્બનં જવનગતિક’’ન્તિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. અભિઞ્ઞાચિત્તાનિ પઞ્ઞત્તિં અજાનિત્વા ઇદ્ધિવિકુબ્બનાદિકાલે ગહેતબ્બાનિ.

એત્થ પન યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો…પે… મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો અત્થિ કોચિ પારાજિકો હોતિ અસંવાસો, અત્થિ કોચિ ન પારાજિકો હોતિ અસંવાસો. દુક્કટથુલ્લચ્ચયવત્થૂસુ પટિસેવન્તો અત્થિ કોચિ ન પારાજિકો. પક્ખપણ્ડકો અપણ્ડકપક્ખે ઉપસમ્પન્નો પણ્ડકપક્ખે મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો સો પારાજિકં આપત્તિં નાપજ્જતીતિ ન પારાજિકો નામ. ન હિ અભિક્ખુનો આપત્તિ નામ અત્થિ. સો અનાપત્તિકત્તા અપણ્ડકપક્ખે આગતો કિં અસંવાસો હોતિ ન હોતીતિ? હોતિ, ‘‘અભબ્બો તેન સરીરબન્ધનેના’’તિ (પારા. ૫૫; મહાવ. ૧૨૯) હિ વુત્તં. ‘‘યો પન, ભિક્ખુ, ભિક્ખૂનં…પે… અસંવાસો’’તિ (પારા. ૪૪) વુત્તત્તા યો પન ભિક્ખુભાવેન મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ, સો એવ અભબ્બો. નાયં અપારાજિકત્તાતિ ચે? ન, ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૮૬) વુત્તટ્ઠાને યથા અભિક્ખુના કમ્મવાચાય સાવિતાયપિ કમ્મં રુહતિ કમ્મવિપત્તિયા અસમ્ભવતો, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. તત્રિદં યુત્તિ – ઉપસમ્પન્નપુબ્બો એવ ચે કમ્મવાચં સાવેતિ, સઙ્ઘો ચ તસ્મિં ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, એવઞ્ચે કમ્મં રુહતિ, ન અઞ્ઞથાતિ નો ખન્તીતિ આચરિયો. ગહટ્ઠો વા તિત્થિયો વા પણ્ડકો વા અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી કમ્મવાચં સાવેતિ, સઙ્ઘેન કમ્મવાચા ન વુત્તા હોતિ, ‘‘સઙ્ઘો ઉપસમ્પાદેય્ય, સઙ્ઘો ઉપસમ્પાદેતિ, ઉપસમ્પન્નો સઙ્ઘેના’’તિ (મહાવ. ૧૨૭) હિ વચનતો સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય વત્તબ્બાય સઙ્ઘપરિયાપન્નેન, સઙ્ઘપરિયાપન્નસઞ્ઞિતેન વા એકેન વુત્તા સઙ્ઘેન વુત્તાવ હોતીતિ વેદિતબ્બો, અયમેવ સબ્બકમ્મેસુ યુત્તિ. તથા અત્થિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો કોચિ નાસેતબ્બો ‘‘યો ભિક્ખુનીદૂસકો, અયં નાસેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા એવ, સો અનુપસમ્પન્નોવ, સહસેય્યાપત્તિઆદિં જનેતિ, તસ્સ ઓમસને ચ દુક્કટં હોતિ. અભિક્ખુનિયા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો ન નાસેતબ્બો ‘‘અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો…પે… નાસેતબ્બો’’તિ પાળિયા અભાવતો. તેનેવ સો ઉપસમ્પન્નસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ન સહસેય્યાપત્તાદિં જનેતિ, કેવલં અસંવાસોતિ કત્વા ગણપૂરકો ન હોતિ, એકકમ્મં એકુદ્દેસોપિ હિ સંવાસોતિ વુત્તો. સમસિક્ખતાપિ સંવાસોતિ કત્વા સો તેન સદ્ધિં નત્થીતિ પદસોધમ્માપત્તિં પન જનેતીતિ કારણચ્છાયા દિસ્સતિ. યથા ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ એકકમ્માદિનો સંવાસસ્સ અભાવા ભિક્ખુની અસંવાસા ભિક્ખુસ્સ, તથા ભિક્ખુ ચ ભિક્ખુનિયા, પદસોધમ્માપત્તિં પન જનેતિ. તથા ‘‘અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નોપિ એકચ્ચો યો નાસેતબ્બો’’તિ અવુત્તોતિ ઇમિના નિદસ્સનેન સા કારણચ્છાયા ગહણં ન ગચ્છતિ.

અપિ ચ ‘‘ભિક્ખુ સુત્તભિક્ખુમ્હિ વિપ્પટિપજ્જતિ, પટિબુદ્ધો સાદિયતિ, ઉભો નાસેતબ્બા’’તિ (પારા. ૬૬) ચ, ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ (પારા. ૩૮૪) ચ વચનતો યો સઙ્ઘમજ્ઝં પવિસિત્વા અનુવિજ્જકેન અનુવિજ્જિયમાનો પરાજાપિતો, સોપિ અનુપસમ્પન્નોવ, ન ઓમસવાદપાચિત્તિયં જનેતીતિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ ‘‘ઉપસમ્પન્નં ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી ખુંસેતુકામો’’તિ પાળિ નત્થિ, કિઞ્ચાપિ કઙ્ખાવિતરણિયં ‘‘યં અક્કોસતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, અનઞ્ઞાપદેસેન જાતિઆદીહિ અક્કોસનં, ‘મં અક્કોસતી’તિ જાનના, અત્થપુરેક્ખારતાદીનં અભાવોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાની’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તથાપિ દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદે ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો ઓકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ ઓમસવાદસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯) વચનતો અસુદ્ધે ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞાય એવ ઓમસન્તસ્સ પાચિત્તિયં. અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સ દુક્કટં. ‘‘સુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો, અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અનજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો ઓકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદેતિ, આપત્તિ ઓમસવાદસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯) વચનતો પન કઙ્ખાવિતરણિયં ‘‘તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞિતા’’તિ ન વુત્તં અનેકંસિકત્તા તસ્સ અઙ્ગસ્સાતિ વેદિતબ્બં.

અપિ ચેત્થ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકચતુક્કં વેદિતબ્બં, અત્થિ પુગ્ગલો સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, અત્થિ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો ન સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો, અત્થિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ચેવ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો ચ, અત્થિ નેવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. તત્થ તતિયો ભિક્ખુનીસિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો વેદિતબ્બો. સા હિ યાવ ન લિઙ્ગં પરિચ્ચજતિ, કાસાવે સઉસ્સાહાવ સમાના સામઞ્ઞા ચવિતુકામા સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તીપિ ભિક્ખુની એવ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નાવ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયા સિક્ખાપચ્ચક્ખાન’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૩૪). કદા ચ પન સા અભિક્ખુની હોતીતિ? યદા સામઞ્ઞા ચવિતુકામા ગિહિનિવાસનં નિવાસેતિ, સા ‘‘વિબ્ભન્તા’’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા ‘‘યદેવ સા વિબ્ભન્તા, તદેવ અભિક્ખુની’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૪). કિત્તાવતા પન વિબ્ભન્તા હોતીતિ? સામઞ્ઞા ચવિતુકામા કાસાવેસુ અનાલયા કાસાવં વા અપનેતિ, નગ્ગા વા ગચ્છતિ, તિણપણ્ણાદિના વા પટિચ્છાદેત્વા ગચ્છતિ, કાસાવંયેવ વા ગિહિનિવાસનાકારેન નિવાસેતિ, ઓદાતં વા વત્થં નિવાસેતિ, સલિઙ્ગેનેવ વા સદ્ધિં તિત્થિયેસુ પવિસિત્વા કેસલુઞ્ચનાદિવતં સમાદિયતિ, તિત્થિયલિઙ્ગં વા સમાદિયતિ, તદા વિબ્ભન્તા નામ હોતિ. તત્થ યા ભિક્ખુનિલિઙ્ગે ઠિતાવ તિત્થિયવતં સમાદિયતિ, સા તિત્થિયપક્કન્તકો ભિક્ખુ વિય પચ્છા પબ્બજ્જમ્પિ ન લભતિ, સેસા પબ્બજ્જમેવેકં લભન્તિ, ન ઉપસમ્પદં. પાળિયં કિઞ્ચાપિ ‘‘યા સા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુની સકાસાવા તિત્થાયતનં સઙ્કન્તા, સા આગતા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બા’’તિ વચનતો યા પઠમં વિબ્ભમિત્વા પચ્છા તિત્થાયતનં સઙ્કન્તા, સા આગતા ઉપસમ્પાદેતબ્બાતિ અનુઞ્ઞાતં વિય દિસ્સતિ. સઙ્ગીતિઆચરિયેહિ પન ‘‘ચતુવીસતિ પારાજિકાની’’તિ વુત્તત્તા ન પુન સા ઉપસમ્પાદેતબ્બા, તસ્મા એવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં નાનુઞ્ઞાતં ભગવતા. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્ના પન ભિક્ખુની એવ. પક્ખપણ્ડકીપિ ભિક્ખુની એવ. કિન્તિ પુચ્છા.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૬૭. વિનીતાનિ વિનિચ્છિતાનિ વત્થૂનિ વિનીતવત્થૂનિ. તેસં તેસં ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂ’’તિઆદીનં વત્થૂનં પાટેક્કં નામગણનં ઉદ્ધરિત્વા ઉદ્ધરિત્વા ઊનાધિકદોસસોધનટ્ઠેન ઉદ્દાના ચ તા મત્રાદિસિદ્ધિગાથાહિ છન્દોવિચિતિલક્ખણેન ગાથા ચાતિ ‘‘ઉદ્દાનગાથા નામા’’તિ વુત્તં, દે, સોધને ઇતિ ધાતુસ્સ રૂપં ઉદ્દાનાતિ વેદિતબ્બં. ઇમા પન ઉદ્દાનગાથા ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ સઙ્ગીતિકાલે ઠપિતા, કત્થાતિ ચે? પદભાજનીયાવસાને. ‘‘વત્થુગાથા નામ ‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂ’તિઆદીનં ઇમેસં વિનીતવત્થૂનં નિદાનાની’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેન વિનીતવત્થૂનિ એવ ‘‘વત્થુગાથા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. ઇદમેત્થ સમાસતો અધિપ્પાયનિદસ્સનં – ‘‘આપત્તિં ત્વં, ભિક્ખુ, આપન્નો પારાજિક’’ન્તિ મૂલાપત્તિદસ્સનવસેન વા, ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખુ, પારાજિકસ્સ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, દુક્કટસ્સા’’તિ આપત્તિભેદદસ્સનવસેન વા, ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખુ, અસાદિયન્તસ્સા’’તિ અનાપત્તિદસ્સનવસેન વા યાનિ વત્થૂનિ વિનીતાનિ વિનિચ્છિતાનિ, તાનિ વિનીતવત્થૂનિ નામ. તેસં વિનીતવત્થૂનં નિદાનવત્થુદીપિકા તન્તિ વત્થુગાથા નામ. ઉદ્દાનગાથાવ ‘‘વત્થુગાથા’’તિ વુત્તાતિ એકે. તેસં ‘‘ઇમિના લક્ખણેન આયતિં વિનયધરા વિનયં વિનિચ્છિનિસ્સન્તી’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝતિ. ન હિ ઉદ્દાનગાથાયં કિઞ્ચિપિ વિનિચ્છયલક્ખણં દિસ્સતિ, ઉદ્દાનગાથાનં વિસું પયોજનં વુત્તં ‘‘સુખં વિનયધરા ઉગ્ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ, તસ્મા પયોજનનાનત્તતોપેતં નાનત્તં વેદિતબ્બં. તત્થાયં વિગ્ગહો – વત્થૂનિ એવ ગાથા વત્થુગાથા. વિનીતવત્થુતો વિસેસનત્થમેત્થ ગાથાગ્ગહણં. ઉદ્દાનગાથાતો વિસેસનત્થં વત્થુગ્ગહણન્તિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘ગાથાનં વત્થૂનીતિ વત્તબ્બે વત્થુગાથાતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. મક્કટિવત્થું અઞ્ઞે તત્થ ભિક્ખૂ આરોચેસું, ઇધ સયમેવ. તત્થ કારણસ્સ ‘‘ભગવતા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તત્તા વજ્જિપુત્તકાપિ અઞ્ઞે એવ. ‘‘તત્થ આનન્દત્થેરો, ઇધ તે એવા’’તિ અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે વુત્તં. આચરિયસ્સ અધિપ્પાયો પુબ્બે વુત્તો, તસ્મા ઉપપરિક્ખિતબ્બં.

૬૭-૮. ઞત્વાતિ અપુચ્છિત્વા સયમેવ ઞત્વા. પોક્ખરન્તિ સરીરં ભેરિપોક્ખરં વિય. લોકિયા અવિકલં ‘‘સુન્દર’’ન્તિ વદન્તિ, તસ્મા વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ પઠમેનત્થેન વિસિટ્ઠકાયચ્છવિતાયાતિ અત્થો, દુતિયેન વણ્ણસુન્દરતાયાતિ. ‘‘ઉપ્પલગબ્ભવણ્ણત્તા સુવણ્ણવણ્ણા, તસ્મા ઉપ્પલવણ્ણાતિ નામં લભી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. નીલુપ્પલવણ્ણા કાયચ્છવીતિ વચનં પન સામચ્છવિં દીપેતિ. લોકે પન ‘‘ઉપ્પલસમા પસત્થસામા’’તિ વચનતો ‘‘યા સામા સામવણ્ણા સામતનુમજ્ઝા, સા પારિચરિયા સગ્ગે મમ વાસો’’તિ વચનતો સામચ્છવિકા ઇત્થીનં પસત્થા. ‘‘યાવસ્સા નં અન્ધકાર’’ન્તિપિ પાઠો. કિલેસકામેહિ વત્થુકામેસુ યો ન લિમ્પતિ.

૬૯. ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભૂતન્તિ ઇત્થિસણ્ઠાનં પાતુભૂતં, તઞ્ચ ખો પુરિસિન્દ્રિયસ્સ અન્તરધાનેન ઇત્થિન્દ્રિયસ્સ પાતુભાવેન. એવં પુરિસિન્દ્રિયપાતુભાવેપિ. એતેન યથા બ્રહ્માનં પુરિસિન્દ્રિયં નુપ્પજ્જતિ, કેવલં પુરિસસણ્ઠાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ, યથા ચ કસ્સચિ પણ્ડકસ્સ વિનાપિ પુરિસિન્દ્રિયેન પુરિસસણ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતિ, ન તથા તેસન્તિ દસ્સિતં હોતિ, તં પન ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયં વા અન્તરધાયન્તં મરન્તાનં વિય પટિલોમક્કમેન સત્તરસમચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય અન્તરધાયતિ. પચ્ચુપ્પન્ને ઇન્દ્રિયે નિરુદ્ધે ઇતરં વિસભાગિન્દ્રિયં પાતુભવતિ. યસ્મા મહાનિદ્દં ઓક્કન્તસ્સેવ કિરસ્સ વિસભાગિન્દ્રિયં પાતુભવતિ, તસ્મા ‘‘રત્તિભાગે નિદ્દં ઓક્કન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝં તમેવ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ વચનતો પવત્તિનીયેવ ઉપજ્ઝાયા, ઉપસમ્પદાચરિયા ભિક્ખુનીયેવ આચરિયાતિ કત્વા તાસં ઉપજ્ઝાયવત્તં, આચરિયવત્તઞ્ચ ઇમિના ભિક્ખુનાસદાસાયં પાતં ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા કાતબ્બં, તાહિ ચ ઇમસ્સ વિહારં આગમ્મ સદ્ધિવિહારિકવત્તાદિ કાતબ્બં નુ ખોતિ ચે? ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનીહિ સઙ્ગમિતુ’’ન્તિ વચનેન વિનાભાવદીપનતો કેવલં ન પુન ઉપજ્ઝા ગહેતબ્બા, ન ચ ઉપસમ્પદા કાતબ્બાતિ દસ્સનત્થમેવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ ભિક્ખુનીહિ સઙ્ગમિતુન્તિ ભિક્ખૂહિ વિના હુત્વા ભિક્ખુનીહિ એવ સદ્ધિં સમઙ્ગી ભવિતું અનુજાનામીતિ અત્થો, તસ્મા ઇમિના પાળિલેસેન ‘‘તસ્સા એવ ગામન્તરાદીહિ અનાપત્તી’’તિ અટ્ઠકથાવચનં સિદ્ધં હોતિ, આગન્ત્વા સઙ્ગમિતું સક્કા, યઞ્ચ ભગવતા ગમનં અનુઞ્ઞાતં, તં નિસ્સાય કુતો ગામન્તરાદિપચ્ચયા આપત્તિ. ન હિ ભગવા આપત્તિયં નિયોજેતીતિ યુત્તમેવ તં, અઞ્ઞથા ‘‘યા આપત્તિયો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીહિ અસાધારણા, તાહિ આપત્તીહિ અનાપત્તી’’તિ પાળિવચનતો ન ગામન્તરાદીહિ અનાપત્તીતિ આપજ્જતિ. સાધારણતા આપત્તિયેવ ‘‘યા આપત્તિયો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીહિ અસાધારણા, યા ચ ભિક્ખુનીહિ સઙ્ગમન્તિયા ગામન્તરનદીપારરત્તિવિપ્પવાસગણઓહીયનાપત્તિયો, તાહિ આપત્તીહિ અનાપત્તી’’તિ ન વુત્તત્તાતિ ચે? ન વુત્તં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં સઙ્કન્તાયપિ તસ્સા તા પહાય અઞ્ઞાહિ સઙ્ગમન્તિયા ગામન્તરાદીહિ અનાપત્તિ એવ સબ્બકાલન્તિ ઇમસ્સ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો તથા ન વુત્તન્તિ અત્થો. તત્થ ગામન્તરાપત્તાદિવત્થું સઞ્ચિચ્ચ તસ્મિં કાલે અજ્ઝાચરન્તીપિ સા લિઙ્ગપાતુભાવેન કારણેન અનાપજ્જનતો અનાપત્તિ. અનાપજ્જનટ્ઠેનેવ વુટ્ઠાતિ નામાતિ વેદિતબ્બા. તથા યોગી અનુપ્પન્ને એવ કિલેસે નિરોધેતિ. અબન્ધનોપિ પત્તો ‘‘ઊનપઞ્ચબન્ધનો’’તિ વુચ્ચતિ, સબ્બસો વા પન ન સાવેતિ અપ્પચ્ચક્ખાતા હોતિ સિક્ખા, એવમિધ અનાપન્નાપિ આપત્તિ વુટ્ઠિતા નામ હોતીતિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન સા પુરિસેન સહસેય્યાપત્તિં અનાપજ્જન્તીપિ સક્કોતિ ભિક્ખુનીહિ સઙ્ગમિતું, તસ્મા અનાપત્તીતિ કત્વા અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉભિન્નમ્પિ સહસેય્યાપત્તિ હોતી’’તિ વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે ‘‘અપરેહિપિ ચતૂહાકારેહિ આપત્તિં આપજ્જતિ સઙ્ઘમજ્ઝે ગણમજ્ઝે પુગ્ગલસ્સ સન્તિકે લિઙ્ગપાતુભાવેના’’તિ (પરિ. ૩૨૪). યં પન વુત્તં પરિવારે ‘‘અત્થાપત્તિ આપજ્જન્તો વુટ્ઠાતિ વુટ્ઠહન્તો આપજ્જતી’’તિ (પરિ. ૩૨૪), તસ્સ સહસેય્યાદિં આપજ્જતિ અસાધારણાપત્તીહિ વુટ્ઠાતિ, તદુભયમ્પિ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દૂરે વિહારો હોતિ પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમં, વિહારતો પટ્ઠાય ગામં પવિસન્તિયા ગામન્તરં હોતીતિ અત્થો. સંવિદહનં પરિમોચેત્વાતિ અદ્ધાનગમનસંવિદહનં અકત્વાતિ અત્થો. તા કોપેત્વાતિ પરિચ્ચજિત્વાતિ અત્થો. ‘‘પરિપુણ્ણવસ્સસામણેરેનાપી’’તિ વચનતો અપરિપુણ્ણવસ્સસ્સ ઉપજ્ઝાયગ્ગહણં નત્થીતિ વિય દિસ્સતિ. વિનયકમ્મં કત્વા ઠપિતોતિ વિકપ્પેત્વા ઠપિતો. અવિકપ્પિતાનં દસાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયતા વેદિતબ્બા. પુન પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં વટ્ટતીતિ પન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં સન્નિધિં ભિક્ખુનીહિ પટિગ્ગાહાપેત્વા પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૨૧) વચનતો વુત્તં. અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેનાતિ વત્થું અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેન વા પટિગ્ગહણેન વા પુન પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ. પક્ખમાનત્તકાલે પુનદેવ લિઙ્ગં પરિવત્તતિ છારત્તં માનત્તમેવ દાતબ્બન્તિ સચે, ભિક્ખુકાલે અપ્પટિચ્છન્નાય આપત્તિયા, નો પટિચ્છન્નાયાતિ નો લદ્ધીતિ આચરિયો.

પરિવાસદાનં પન નત્થીતિ ભિક્ખુનિયા છાદનાસમ્ભવતો વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સચે ભિક્ખુની અસાધારણં પારાજિકાપત્તિં આપજ્જિત્વા પુરિસલિઙ્ગં પટિલભતિ, ભિક્ખૂસુ ઉપસમ્પદં ન લભતિ, પબ્બજ્જં લભતિ, અનુપબ્બજિત્વા ભિક્ખુભાવે ઠિતો સહસેય્યાપત્તિં ન જનેતિ. વિબ્ભન્તાય ભિક્ખુનિયા પુરિસલિઙ્ગે પાતુભૂતે ભિક્ખૂસુ ઉપસમ્પદં ન લભતિ, પારાજિકં. અવિબ્ભન્તમાનસ્સ ગહટ્ઠસ્સેવ સતો ભિક્ખુનીદૂસકસ્સ સચે ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભવતિ, નેવ ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પદં લભતિ, ન પુન લિઙ્ગપરિવત્તે જાતે ભિક્ખૂસુ વાતિ. ભિક્ખુનિયા લિઙ્ગપરિવત્તે સતિ ભિક્ખુ હોતિ, સો ચે સિક્ખં પચ્ચક્ખાય વિબ્ભમિત્વા ઇત્થિલિઙ્ગં પટિલભેય્ય, ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પદં પટિલભતિ ઉભયત્થ પુબ્બે પારાજિકભાવં અપ્પત્તત્તા. યા પન ભિક્ખુની પરિપુણ્ણદ્વાદસવસ્સા પુરિસલિઙ્ગં પટિલભેય્ય, ઉપસમ્પન્નો ભિક્ખુ એવ. પુન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સત્તા. પુન લિઙ્ગપરિવત્તે સતિ ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પદં લભતિ. એવં ચે કતદ્વાદસસઙ્ગહસ્સ દારકસ્સ લિઙ્ગપરિવત્તે સતિ ગિહિગતા ઇત્થી હોતિ, પરિપુણ્ણદ્વાદસવસ્સા ઉપસમ્પાદેતબ્બા કિર. ભિક્ખુનિયા ઇત્થિલિઙ્ગન્તરધાનેન, ભિક્ખુસ્સ વા પુરિસલિઙ્ગન્તરધાનેન પક્ખપણ્ડકભાવો ભવેય્ય, ન સા ભિક્ખુની ભિક્ખુનીહિ નાસેતબ્બા ભિક્ખુ વા ભિક્ખૂહિ પુન પકતિભાવાપત્તિસમ્ભવા. પકતિપણ્ડકં પન સન્ધાય ‘‘પણ્ડકો નાસેતબ્બો’’તિ વુત્તં. પક્ખપણ્ડકો હિ સંવાસનાસનાય નાસેતબ્બો, ઇતરો ઉભયનાસનાયાતિ અત્થો. યદિ તેસં પુન પકતિભાવો ભવેય્ય, ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝં તમેવ ઉપસમ્પદં તાનિયેવ વસ્સાનિ ભિક્ખુનીહિ સઙ્ગમિતુ’’ન્તિ અયં વિધિ સમ્ભવતિ. સચે નેસં લિઙ્ગન્તરં પાતુભવેય્ય, સો ચ વિધિ, યા આપત્તિયો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીહિ સાધારણા, તા આપત્તિયો ભિક્ખુનીનં સન્તિકે વુટ્ઠાતું અસાધારણાહિ અનાપત્તીતિ અયમ્પિ વિધિ સમ્ભવતિ. યં વુત્તં પરિવારે ‘‘સહ પટિલાભેન પુરિમં જહતિ, પચ્છિમે પતિટ્ઠાતિ, વિઞ્ઞત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, પઞ્ઞત્તિયો નિરુજ્ઝન્તિ, સહ પટિલાભેન પચ્છિમં જહતિ, પુરિમે પતિટ્ઠાતિ, વિઞ્ઞત્તિયો’’તિઆદિ, તં યથાવુત્તવિધિં સન્ધાય વુત્તન્તિ અમ્હાકં ખન્તીતિ આચરિયો. ઇત્થિલિઙ્ગં, પુરિસલિઙ્ગં વા અન્તરધાયન્તં કિં સકલમ્પિ સરીરં ગહેત્વા અન્તરધાયતિ, ઉદાહુ સયમેવ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ સકલં સરીરં ગહેત્વા અન્તરધાયતિ, અયં પુગ્ગલો ચુતો ભવેય્ય. તસ્મા સામઞ્ઞા ચુતો ભવેય્ય, પુન ઉપસમ્પજ્જન્તો ઓપપાતિકો ભવેય્ય. અથ સયમેવ અન્તરધાયતિ, સોપિ ભાવો તસ્સ વિરુજ્ઝતિ. ઇત્થિન્દ્રિયાદીનિ હિ સકલમ્પિ સરીરં બ્યાપેત્વા ઠિતાનીતિ ખણનિરોધો વિય તેસં અન્તરધાનં વેદિતબ્બં, તસ્મા યથાવુત્તદોસપ્પસઙ્ગાભાવો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠપ્પભાનં દીપાનં એકપ્પભાનિરોધેપિ ઇતરિસ્સા ઠાનં વિય સેસસરીરટ્ઠાનં તત્થ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૭૧-૨. મુચ્ચતુ વા મા વા દુક્કટમેવાતિ મોચનરાગાભાવતો. અવિસયોતિ અસાદિયનં નામ એવરૂપે ઠાને દુક્કરન્તિ અત્થો. મેથુનધમ્મો નામ ઉભિન્નં વાયામેન નિપજ્જતિ ‘‘તસ્સ દ્વયંદ્વયસમાપત્તી’’તિ વુત્તત્તા, તસ્મા ત્વં મા વાયામ, એવં તે અનાપત્તિ ભવિસ્સતિ, કિરિયઞ્હેતં સિક્ખાપદન્તિ વુત્તં હોતિ, ‘‘આપત્તિં ત્વં ભિક્ખુ આપન્નો પારાજિક’’ન્તિ વચનતો અકિરિયમ્પેતં સિક્ખાપદં યેભુય્યેન ‘‘કિરિય’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ સિદ્ધં હોતિ.

૭૩-૪. ‘‘પારાજિકભયેન આકાસગતમેવ કત્વા પવેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ સહસા તાલુકં વા પસ્સં વા અઙ્ગજાતં છુપતિ ચે, દુક્કટમેવા’’તિ વદન્તિ. કસ્મા? ન મેથુનરાગત્તાતિ, વીમંસિતબ્બં. દન્તાનં બાહિરભાવો ઓટ્ઠાનં બાહિરભાવો વિય થુલ્લચ્ચયવત્થુ હોતીતિ વુત્તં ‘‘બહિ નિક્ખન્તદન્તે જિવ્હાય ચ થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ. તં પુગ્ગલં વિસઞ્ઞિં કત્વાતિ વચનેન સો પુગ્ગલો ખિત્તચિત્તો નામ હોતીતિ દસ્સિતં હોતિ. યો પન પુગ્ગલો ન વિસઞ્ઞીકતો, સો ચે અત્તનો અઙ્ગજાતસ્સ ધાતુઘટ્ટનચરિણિજ્ઝિણિકાદિસઞ્ઞાય સાદિયતિ, મેથુનસઞ્ઞાય અભાવતો વિસઞ્ઞીપક્ખમેવ ભજતીતિ તસ્સ અનાપત્તિચ્છાયા દિસ્સતિ. ‘‘મેથુનમેતં મઞ્ઞે કસ્સચિ અમનુસ્સસ્સા’’તિ ઞત્વા સાદિયન્તસ્સ આપત્તિ એવ. પણ્ડકસ્સ મેથુનધમ્મન્તિ પણ્ડકસ્સ વચ્ચમગ્ગે વા મુખે વા, ભુમ્મત્થે વા સામિવચનં. અવેદયન્તસ્સપિ સેવનચિત્તવસેન આપત્તિ સન્થતેનેવ સેવને વિય.

ઉપહતિન્દ્રિયવત્થુસ્મિં ‘‘એતમત્થં આરોચેસું, સો આરોચેસી’’તિ દુવિધો પાઠો અત્થિ. તત્થ ‘‘આરોચેસુ’’ન્તિ વુત્તપાઠો ‘‘વેદિયિ વા સો ભિક્ખવે’’તિ વુત્તત્તા સુન્દરં, અઞ્ઞથા ‘‘આપત્તિં ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ વત્તબ્બં સિયા. ‘‘વેદિયા વા’’તિ દીપવાસિનો પઠન્તિ કિર, મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બપયોગા હત્થગ્ગાહાદયો, તસ્મા ‘‘દુક્કટમેવસ્સ હોતી’’તિ ઇમિના પુરિમપદેન સમ્બન્ધો. યસ્મા પન દુક્કટમેવસ્સ હોતિ, તસ્મા યાવ સીસં ન પાપુણાતિ પુગ્ગલો, તાવ દુક્કટે તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સીસં નામ મગ્ગપટિપાદનં. ‘‘સીસં ન પાપુણાતીતિ પારાજિકં ન હોતિ તાવ પુબ્બપયોગદુક્કટે તિટ્ઠતી’’તિ અઞ્ઞતરસ્મિં ગણ્ઠિપદે લિખિતં. ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેનાતિ એત્થ ભાવનિટ્ઠાપચ્ચયો વેદિતબ્બો. દટ્ઠેન દંસેન ખાદનેનાતિ હિ અત્થતો એકં.

૭૬-૭. સઙ્ગામસીસે યુદ્ધમુખે યોધપુરિસો વિયાયં ભિક્ખૂતિ ‘‘સઙ્ગામસીસયોધો ભિક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. રુક્ખસૂચિદ્વારં ઉપિલવાય, એકેન વા બહૂહિ વા કણ્ટકેહિ થકિતબ્બં કણ્ટકદ્વારં. દુસ્સદ્વારં સાણિદ્વારઞ્ચ દુસ્સસાણિદ્વારં. ‘‘કિલઞ્જસાણી’’તિઆદિના વુત્તં સબ્બમ્પિ દુસ્સસાણિયમેવ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં. એકસદિસત્તા ‘‘એક’’ન્તિ વુત્તં. આકાસતલેતિ હમ્મિયતલેતિ અત્થો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપોતિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘કિઞ્ચિ કરોન્તા નિસિન્ના હોન્તીતિ વુત્તત્તા નિપન્નાનં આપુચ્છનં ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘યથાપરિચ્છેદમેવ ચ ન ઉટ્ઠાતિ, તસ્સ આપત્તિયેવા’’તિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વુત્તં, અનાદરિયદુક્કટાપત્તિ એવ તત્થ અધિપ્પેતા. કથં પઞ્ઞાયતીતિ? ‘‘રત્તિં દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્નો અરુણે ઉગ્ગતે ઉટ્ઠહતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તત્તા, મહાપચ્ચરિયં વિસેસેત્વા ‘‘અનાદરિયદુક્કટાપિ ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા ચ, તેન ઇતરસ્મા દુક્કટા મુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. યથાપરિચ્છેદમેવ ચ ન ઉટ્ઠાતિ, તસ્સ આપત્તિયેવાતિ એત્થ ન અનાદરિયદુક્કટં સન્ધાય વુત્તં. યથાપરિચ્છેદમેવાતિ અવધારણત્તા પરિચ્છેદતો અબ્ભન્તરે ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. પુન ‘‘સુપતી’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય સન્નિટ્ઠાનં ગહેત્વા વુત્તં. એવં નિપજ્જન્તોતિ નિપજ્જનકાલે આપજ્જિતબ્બદુક્કટમેવ સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા યથાપરિચ્છેદેન ઉટ્ઠહન્તસ્સ દ્વે દુક્કટાનીતિ વુત્તં હોતીતિ. અન્ધકટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘યદિ રત્તિં દ્વારં અસંવરિત્વા નિપન્નો ‘દિવા વુટ્ઠહિસ્સામી’તિ, અનાદરિયે આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં, એત્થાપિ ‘‘નિપન્નો’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અરુણે ઉટ્ઠિતે ઉટ્ઠાહી’’તિ ન વુત્તત્તા ચ જાનિતબ્બં. ‘‘મહાપચ્ચરિયં અનાદરિયદુક્કટમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન અટ્ઠકથાયં વુત્તદુક્કટ’’ન્તિ એકે વદન્તિ. તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થતો અનિપન્નત્તા વુત્તં. ‘‘સચે પન રત્તિં સંવરિત્વા નિપન્નો, અરુણુટ્ઠાનસમયે કોચિ વિવરતિ, દ્વારજગ્ગનાદીનિ અકત્વા નિપન્નસ્સ આપત્તિયેવ. કસ્મા? આપત્તિખેત્તત્તા’’તિ વદન્તિ.