૮. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૬. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અચ્ચેકચીવરં પટિગ્ગહેત્વા નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ, ‘‘યાવ પવારણા પવારિતા’’તિ ચ યં વુત્તં, તે પન ભિક્ખૂ તસ્સ વચનસ્સ અત્થં મિચ્છા ગહેત્વા અચ્ચેકચીવરં નિક્ખિપન્તા ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેસું. કિમિદં વિભત્તં, ઉદાહુ અવિભત્તન્તિ? વિભત્તં, પુગ્ગલિકં વા. તેનેવ પરતો ‘‘અમ્હાકં, આવુસો, અચ્ચેકચીવરાની’’તિ વુત્તં, અવિભત્તં પન સઙ્ઘિકત્તા ન કસ્સચિ નિસ્સગ્ગિયં કરોતિ.

અપિચ ‘‘અચ્ચેકચીવરં પટિગ્ગહેત્વા નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ ઇમિના સામઞ્ઞવચનેન વસ્સૂપનાયિકદિવસતો પટ્ઠાય, પિટ્ઠિસમયતો પટ્ઠાય વા યાવ પવારણા નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ એવ સઙ્ઘિકત્તા, પુગ્ગલિકમ્પિ ‘‘વસ્સંવુત્થકાલે ગણ્હથા’’તિ દિન્નત્તા. તાદિસઞ્હિ યાવ વસ્સંવુત્થો હોતિ, તાવ ન તસ્સેવ, દાયકસ્સ સન્તકં હોતિ, તથા ઇતો તતિયવસ્સે, ચતુત્થવસ્સે વા ‘‘પવારણાય ગણ્હથા’’તિઆદિના દિન્નમ્પિ નિક્ખિપિત્વા યથાદાનમેવ ગહેતબ્બં. અયમત્થો અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૯ આદયો) પાકટો. તાનિ ચીવરકાલસમયાતિક્કમે ન નિસ્સગ્ગિયાનીતિ ચે? ન, ઉદ્દિસ્સ દિન્નત્તા. યસ્મા અયં સમયો ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ એત્થ ‘‘કાલો’’તિ આગતો, ગણભોજનસિક્ખાપદાદીસુ ‘‘સમયો’’ત્વેવ આગતો, તસ્મા ઇધ તેસં એકત્થતાદસ્સનત્થં એકતો ‘‘ચીવરકાલસમયો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. માતિકાયં પનેત્થ તાદિસં ચીવરં અત્તનો સન્તકભાવં ઉપગતં પુગ્ગલિકં સન્ધાય વુત્તં, તેનેવાહ ‘‘ભિક્ખુનો પનેવ અચ્ચેકચીવરં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ. અત્તનો કુટિયા વસ્સંવુત્થસ્સ ભિક્ખુનો હિ દાતું અલભન્તો અન્તોવસ્સે એવ દાનકિચ્ચં પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગચ્છતિ, તથા સઙ્ઘસ્સ. તસ્મા ઇદં અચ્ચેકચીવરં અત્થિ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા સન્તકભાવં ઉપગચ્છન્તં, યં ન વસ્સાવાસિકભાવેન દિન્નં, અત્થિ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય અનુપગન્ત્વા વસ્સંવુત્થકાલેયેવ પુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ઉપગચ્છન્તં, યં વસ્સાવાસિકભાવેન ઉપ્પજ્જિત્વા સમયે દિન્નં, અત્થિ સમયે દિન્નમ્પિ પુગ્ગલસ્સ સન્તકભાવં અનુપગચ્છન્તં, સઙ્ઘસન્તકભાવં વા દાયકસન્તકભાવં વા ઉપગચ્છન્તં, ઈદિસં સન્ધાય ‘‘સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં અતિરેકસંવચ્છરમ્પિ નિક્ખિપિતું લભતિ અત્તનો સન્તકભાવં અનુપગતત્તા, તસ્મા ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ ઇતો અઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તન્તિ સિદ્ધમેતન્તિ. દસાહતો પુરેતરં લભિત્વા યાવ પવારણા નિક્ખિપિતું ન લભતિ, તસ્મા સકભાવૂપગતમેવ અધિટ્ઠાતબ્બં, તંયેવ સન્ધાય ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ વુત્તં, યતો ‘‘અન્તોસમયે અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ અનાપત્તિવારે વુત્તં. સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બકં પન પરસ્સ દાતબ્બતાય સકભાવં અનુપગતં, ન હિ તં સન્ધાય ‘‘અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ સક્કા વત્તું, ન ચ તં ઇમસ્મિં અત્થે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સગ્ગિયાભાવતો, અટ્ઠકથાયમ્પિ અયમત્થો સુટ્ઠુ પાકટોવ. કતમં સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ ચે? પરસન્તકં ચીવરં સઙ્ઘિકમેવ હોતિ, તતો ‘‘સલ્લક્ખેત્વા સુખં દાતું ભવિસ્સતી’’તિ ઇમિના હિ પરસ્સ સન્તકભાવો દસ્સિતો.

‘‘તતો પરં એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થીતિ દસાહપરમતો ઉદ્ધં અનુપગતત્તા’’તિ લિખિતં, ઇતો સમયતો ઉદ્ધમેવ દસાહસ્સ અનુપગતત્તા સમયતો પરં દસાહં ન લભતીતિ કિરસ્સ અધિપ્પાયો. ‘‘એતં પરિહારં લભતિયેવા’’તિ એત્થ ‘‘એકાદસમં અરુણં ચીવરમાસે ઉટ્ઠેતી’’તિ કારણં લિખિતં. અનુગણ્ઠિપદે પન ‘‘અનધિટ્ઠહિત્વા એકાદસદિવસે નિક્ખિપિતું લભતી’તિ વદન્તો ભગવા ઇતરમ્પિ અનચ્ચેકચીવરાદિં અનુજાનાતિ, અચ્ચેકચીવરમુખેનાતિ અપરે’’તિ વુત્તં. એત્થ કતરં સુભાસિતં? ઉભયમ્પીતિ એકે. કથં? પઠમં ‘‘અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને દસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને દસદિવસાધિકા પઞ્ચમાસા’’તિ ઇમિના સમેતિ, અનુગણ્ઠિપદલદ્ધિયા હિ એત્થ ‘‘એકાદસદિવસાધિકો’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, દુતિયં ‘‘દસાહાનાગતન્તિ…પે… દસાહેન અસમ્પત્તાતિ અત્થો’’તિ ઇમિના સમેતિ. ઇમસ્સ નયસ્સ વસેન ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતી’’તિ પાઠો યુજ્જતિ. તથા ગણ્ઠિપદલદ્ધિયા ‘‘નવાહાનાગતં કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમ’’ન્તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, તસ્સ વસેન ‘‘કામઞ્ચેસ દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિત’’ન્તિ અયં પાઠો યુજ્જતિ. કો પનેત્થ સારોતિ? યો પચ્છા વુત્તો, સોવ સારો. તેનેવ અટ્ઠકથાચરિયેન ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં. પોરાણગણ્ઠિપદેહિ અટ્ઠકથાય ચ સદ્ધિં સંસન્દનતો, ‘‘દસાહાનાગત’’ન્તિ પાળિયા સંસન્દનતો ચ એત્થ ગણ્ઠિપદલદ્ધિપિ પાળિયા સમેતિ.

કથં? યસ્મા પવારણાદિવસે અરુણુગ્ગમને ભિક્ખુ વસ્સંવુત્થો હોતિ, તસ્મા ઇમિના દસમેન અહેન સદ્ધિં છટ્ઠિતો પટ્ઠાય નવદિવસા દસ અહાનીતિ દસાહં, તેન દસાહેન, સહયોગત્થે કરણવચનં. કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમા ચીવરસમયં અસમ્પત્તાતિ કત્વા ‘‘અનાગતા’’તિ વુચ્ચતિ. યથા અપરકત્તિકપુણ્ણમાય વસ્સિકસાટિકં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેન્તો ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ. એત્થ વુચ્ચતીતિ ચે? ન, ઇમસ્સ નિપ્પયોજનભાવપ્પસઙ્ગતો. અચ્ચેકચીવરપટિગ્ગહણકાલં નિયમિતન્તિ ચે? ન, ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નચીવરં અચ્ચેકમેવ ન હોતિ. પઠમકથિનેન સિદ્ધત્તા’’તિ પોરાણટ્ઠકથાગણ્ઠિપદેસુ વુત્તત્તા તતો ઉપરિ ‘‘અચ્ચેકચીવર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિસઙ્ગહો ચ. ન ચ સા આપત્તિ પાળિયા, અટ્ઠકથાય, યુત્તિતો વા સમ્ભવતિ. અટ્ઠુપ્પત્તિમત્તવસેન વુત્તન્તિ ચે? ન, દસાહાધિચ્ચકારિકા અટ્ઠુપ્પત્તિપાયં ન દિસ્સતિ. ‘‘ભિક્ખૂ અચ્ચેકચીવરં પટિગ્ગહેત્વા ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેન્તી’’તિ એત્થ એત્તિકા એવ હિ અટ્ઠુપ્પત્તિ. તથા હિ પરિવારે (પરિ. ૪૭-૫૩) ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ આરભિત્વા એત્તકમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અચ્ચેકચીવરં ચીવરકાલં નાતિક્કામેતબ્બં, ઇતરં અતિક્કામેતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં ઇદં પઞ્ઞત્તન્તિ ચે? ન, અચ્ચેકચીવરસ્સેવ અપરાધદસ્સનતો, વિસેસકારણાભાવા, ‘‘કામઞ્ચેસ દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો’’તિઆદિવચનવિરોધતો ચ યથાવુત્તવચનાસમ્ભવતો ચ.

કથં? દસાહેન સહ કત્તિકપુણ્ણમા ‘‘અનાગતા’’તિ હિ વુત્તે દસાહતો અઞ્ઞા સા પુણ્ણમાતિ આપજ્જતિ. અનઞ્ઞા ચે, સહ-સદ્દો ન સમ્ભવતિ, ન હિ અત્તનાવ અત્તનો યોગો સમ્ભવતિ, અનાગત-સદ્દો ચ ન સમ્ભવતિ. આગતા સમ્પત્તા એવ હિ સા પુણ્ણમા. ચીવરસમયસ્સ અનન્તરત્તા એકીભાવં અનાગતત્તા અનાગતાયેવાતિ ચે? ન, તથાપિ અનાગત-સદ્દસ્સ સમ્ભવતો, આગમનસમ્ભવે સતિયેવ હિ અનાગત-સદ્દો સમ્ભવતિ, ન હિ નિબ્બાનં, પઞ્ઞત્તિ વા ‘‘અનાગતા’’તિ વુચ્ચતિ. નિબ્બાનં વિય ખણત્તયં, સા ચ પુણ્ણમા ન કદાચિ સમયભાવં પાપુણાતીતિ અયુત્તમેવ. ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ પન વચનં પિટ્ઠિસમયં ગહેત્વા ઠિતત્તા સમ્ભવતિ. અપિચ પવારણાયં અરુણે ચ ઉટ્ઠિતે સા પુણ્ણમા ચીવરસમયં એકાહાનાગતા એવાપજ્જતિ પુબ્બે સહયોગપત્તત્તા. એવં સન્તે એકીભાવગતાપિ સા ચીવરસમયં અનાગતા એવ જાતાતિ સબ્બદા ન તથાવિગ્ગહકરણવચનત્થં કોચિદેવ વચનતો દીપેતીતિ વેદિતબ્બં.

કિમત્થં પનેત્થ ‘‘દસદિવસાધિકો માસો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ? તં પારિપૂરિસમ્ભવતો. પઞ્ચમિયઞ્હિ પુરે અરુણં ઉપ્પન્નઅચ્ચેકચીવરસ્સ દસદિવસાધિકો માસોયેવ પરિપૂરોતિ કત્વા તથા વુત્તં. અપિચ તસ્સા પઞ્ચમિયા દિવસભાગોપિ સમ્પત્તાય રત્તિયા ‘‘હિય્યો’’તિ વુચ્ચતિ, પગેવ પુરે અરુણં, તેનેવાહ ‘‘હિય્યો ખો, આવુસો, અમ્હાક’’ન્તિઆદિ. ‘‘એવં સન્તે ‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાયા’તિ વુત્તપઠમપાઠસ્સ વસેન ‘અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતં તિચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવા’’’તિ ચ ‘‘દસદિવસાધિકો માસો’’તિઆદિ ચ યં લિખિતં. તં ન, ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ પાઠે સજ્જિતેવ એતેન પરિયાયેન યથાવુત્તઅત્થસમ્ભવતો, ન તાનિ ઠાનાનિ પુન સજ્જિતાનિ. યથાઠિતવસેનેવ અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બાનીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો. ઇદં સિક્ખાપદં પુણ્ણમાયં અનિસ્સગ્ગિયત્થમેવાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. ‘‘પવારણામાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ પાઠે સજ્જિતે એતેન પરિયાયેન યથાવુત્તો ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતિ, ‘‘અચ્ચેકચીવરન્તિ અચ્ચાયિકચીવરં વુચ્ચતી’’તિઆદિ પાઠો. ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાયા’’તિ ચ ‘‘કામઞ્ચેસ દસાહપરમ’’ન્તિઆદિ ચ યં લિખિતં, તં ન પાઠો, તસ્મા એકાદસદિવસં પરિહારં લભતીતિ કત્વા આચરિયેન ‘‘પઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ લિખાપિતો કિર. ‘‘પવારણામાસસ્સ જુણ્હપક્ખછટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતં તિચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવાતિ પાઠો’’તિ ચ ‘‘અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચમાસાતિ પાઠો’’તિ ચ એત્થ પપઞ્ચેન્તિ, તસ્મા સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા કથેતબ્બં, તુણ્હીભૂતેન વા ભવિતબ્બં.

અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.