૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૨૦. ‘‘સા અહોસિ સુવણ્ણમાલા’’તિ વચનતો ઠપેત્વા સહધમ્મિકે અઞ્ઞેસં યથાસુખં રૂપિયં દાતું વટ્ટતિ ઉગ્ગણ્હાપેતું, સબ્યોહારાપેભુઞ્ચાતિ આચરિયો, વીમંસિતબ્બં ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયત્તા.

૬૨૨. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ વચનેન યેસં મંસં ન કપ્પતિ, તેસં સપ્પિઆદિ કિઞ્ચાપિ ન કપ્પતિ, ન પન નિસ્સગ્ગિયવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. તથા ન પણીતભોજનવત્થૂતિ. ઉગ્ગહિતકં કત્વા નિક્ખિત્તન્તિ અજ્ઝોહરણત્થં નિક્ખિત્તં. ઇતરઞ્હિ પટિગ્ગહેત્વા અજ્ઝોહરિતું વટ્ટતિ. ઉભયેસમ્પીતિ પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતેહિ, પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતેહિ ચ કતાનં. ‘‘મંસસ્સ અકપ્પિયત્તા’’તિ કારણપતિરૂપકં વત્વા. ખાદિંસૂતિ ‘‘વિકાલે કેવલં નવનીતમેવ ખાદિતુકામેન દધિતક્કગતાનિ અપનેતબ્બાનિ, પચિતુકામસ્સ સામંપાકં ન હોતીતિ થેરસ્સ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં. ‘‘ખયં ગમિસ્સતી’’તિ વચનતો ખીરં પક્ખિપિત્વા પક્કસપ્પિ વિકાલે કપ્પતીતિ સિદ્ધં. ભેસજ્જેહીતિ યાવજીવિકભેસજ્જેહિ. કતતેલં પુરેભત્તન્તિ અપચિત્વા કતં એવ. ઉણ્હોદકેનાતિ તાપનભાવં દીપેતીતિ કેચિ, તં ન સુન્દરં. નિબ્બટ્ટિતત્તાતિ પિઞ્ઞાકાદિતો. ‘‘તેલત્થાય પટિગ્ગહિત…પે… દુક્કટમેવા’’તિ વચનતો અતેલત્થાય પટિગ્ગહિતેહિ, સત્તાહાતિક્કન્તેહિપિ કતતેલં કતદિવસતો પટ્ઠાય સત્તાહં વટ્ટતીતિ છાયા દિસ્સતિ, કરમન્દં રુક્ખસારોતિ કેચિ.

૬૨૩. અવસકસટે યસ્મા ખીરાદીનિ પક્ખિપિત્વા તેલં પચન્તિ, તસ્મા કસટં ન વટ્ટતિ, તેલમેવ વટ્ટતિ, તેન વુત્તં ‘‘પક્કતેલકસટે વિય કુક્કુચ્ચાયતી’’તિ. વસાય સદ્ધિં પક્કત્તા ન વટ્ટતીતિ ચે? વદથ, ભન્તે, નવનીતે દધિગુળિકાતિઆદિસમ્બન્ધો. મધુમ્હિ ચત્તારો કાલિકા યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બા, ઉચ્છુમ્હિ ચ, કથં? સમક્ખિકં સેળકં મધુ યાવકાલિકં. અનેલકં ઉદકસમ્ભિન્નં યામકાલિકં, અસમ્ભિન્નં સત્તાહકાલિકં, મધુસિટ્ઠં પરિસુદ્ધં યાવજીવિકં. તથા ઉચ્છુ વા રસો વા સકસટો યાવકાલિકો, નિક્કસટો ઉદકસમ્ભિન્નો યામકાલિકો, અસમ્ભિન્નો સત્તાહકાલિકો, સુક્ખકસટં યાવજીવિકન્તિ વેદિતબ્બં. કસ્મા? ઉદકસમ્ભેદવિસેસતો.

કિં વુત્તં હોતિ? ચતૂસુ કાલિકેસુ પુબ્બં પુબ્બં ગરુકં, અપરં અપરં લહુકં. તેસુ ચાયં ઉદકસમ્ભેદો ગરુકં લહુકં કરોતિ, લહુકઞ્ચ ગરુકં. અમ્બરસાદીનિ હિ યાવકાલિકત્તા ગરુકાનિ, ઉદકસમ્ભેદો પન તાનિ અમ્બપાનાદિસમઞ્ઞં દત્વા લહુકાનિ યામકાલિકાનિ કરોતિ. ‘‘ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તન્તિ ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ઉચ્છુરસો સત્તાહકાલિકોતિ સિદ્ધં. તત્થ ‘‘ઉદકસમ્ભેદો તં યામકાલિકં કરોતી’’તિઆદિં બહું વત્વા યોજિતા.

અપિચેત્થ ઉચ્છુરસો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુરસ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૦) અનુઞ્ઞાતત્તા ગુળોદકં વિય ઉચ્છુરસસામઞ્ઞતો ઉદકેન અસમ્ભિન્નોપિ અગિલાનસ્સ વટ્ટતિ, તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉચ્છુરસો નિકસટો પચ્છાભત્તં વટ્ટતી’’તિ (મહા. અટ્ઠ. ૩૦૦). અયં સબ્બો નો તક્કોતિ આચરિયો. કેચિ પનાહુ ‘‘ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્ત’ન્તિ વચનતો, ‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ ઉચ્છુરસો ફાણિતમેવ, તસ્મા ગુળે વિય પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ. કેચિ ‘‘વુત્તનયેન સત્તાહકાલિકોવ સમાનો ‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુરસ’ન્તિ વિસું અનુઞ્ઞાતત્તા અસમ્ભિન્નોપિ અગિલાનસ્સ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘વુત્તનયેન વિસું અનુઞ્ઞાતત્તા એવ સમ્ભિન્નો વા અસમ્ભિન્નો વા યામકાલિકોવ, ગુળોદકં પન સત્તાહકાલિકમેવા’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘ગુળોદકં વિય સો દુવિધોપિ સત્તાહકાલિકોયેવા’’તિ વદન્તિ.

તત્થાયં પઠમાચરિયવાદે વિચારણા – ફાણિતાનુમતિયાયેવ ઉચ્છુરસાનુમતિયા સિદ્ધિતો વિસું ‘‘ઉચ્છુરસ’’ન્તિ ઉદ્ધરિત્વા અનુમતિ નિરત્થિકાતિ આપજ્જતિ, તથા ‘‘ઉચ્છુરસો નિકસટો પચ્છાભત્તં વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાપિ નિરત્થિકા. ‘‘સત્તાહં વટ્ટતી’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ, ન ચ તથા સક્કા વત્તું. પચ્છાભત્તં વટ્ટનકરસાધિકારત્તાતિ ચે? ન, તસ્મિં અધિકારે સત્તાહકાલિકસ્સ અવત્તબ્બપ્પસઙ્ગતો. કાલભેદં અનપેક્ખિત્વા રસાધિકારે ઓતિણ્ણત્તા વુત્તોતિ ચે? ન સક્કા ‘‘નિકસટો સત્તાહં વટ્ટતી’’તિ વત્તું. પચ્છાભત્તં વટ્ટનકરસાધિકારત્તા ન વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, એવઞ્હિ વુત્તે તદઞ્ઞરસો વિય અયમ્પિ પચ્છાભત્તમેવ વટ્ટતિ, ન તતો પરન્તિ આપજ્જતિ. તતો પરં અપરિભોગત્તા ‘‘પચ્છાભત્તં વટ્ટતી’’તિ વુત્તન્તિ ચે? ન, યાવકાલિકભાવપ્પસઙ્ગતો. ન સો પસઙ્ગો આભિદોસિકસ્સાપિ ઉચ્છુરસસ્સ પાકેન ફાણિતાદિભાવપ્પસઙ્ગતો. અયમેવ તતિયચતુત્થાચરિયવાદેસુ વિચારણા. દુતિયવાદે વિચારણા વુત્તા, વિમદ્દો પનેત્થ ભેસજ્જક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૦) આવિ ભવિસ્સતિ. ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તન્તિ મધુકતાલનાળિકેરફાણિતાદિતો ઉક્કટવત્થુતો નિસ્સગ્ગિયવત્થુફાણિતસ્સ વિસેસવચનં, તેનેતં પઞ્ઞાયતિ ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુભૂતં ઇધ ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તમેવ, ન મધુકાદિતો નિબ્બત્ત’’ન્તિ. એત્તાવતા યંકિઞ્ચિ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્તં, ન તં સબ્બં ફાણિતમેવ નામાતિ સાધિતં હોતિ. તેનેવ ખન્ધકે ફાણિતં પઠમં અનુજાનિત્વાવ પચ્છા ઉચ્છુરસો અનુઞ્ઞાતો, તથા તત્થેવ ગુળં, ગુળોદકઞ્ચ.

ઉચ્છુરસં ઉપાદાય અપક્કા વાતિઆદિમ્હિ પન યેસં લદ્ધિ ‘‘ઉચ્છુરસો યામકાલિકો’’તિ. ‘‘તે અપક્કા વાતિ સામં ભિક્ખુના અપક્કા વા. અવત્થુકપક્કા વાતિ વિના વત્થુના પક્કા વા’’તિ અત્થં વણ્ણયન્તિ, તં ન યુત્તં ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાયા’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ પયોજનાભાવપ્પસઙ્ગતો, ભિક્ખુનો પચનાધિકારાભાવા. સામપાકો ઇધાધિપ્પેતોતિ ચે? સામં અપક્કસ્સ ઉચ્છુરસસ્સ તેસં અત્તનોમતિયા ફાણિતભાવસિદ્ધિતો ચ પરતો ‘‘પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતેન અપરિસ્સાવિતઉચ્છુરસેન કતફાણિત’’ન્તિઆદિનયદસ્સનતો ચ તં અયુત્તં, તત્થ ‘‘અપરિસ્સાવિતઉચ્છુરસેન સયંકતં નિરામિસમેવ વટ્ટતી’’તિ વચનં યં તત્થ કસટં સામપાકં ન જનેતિ, સવત્થુકપટિગ્ગહિતકતંયેવ તં કરોતીતિ દીપેતિ, તસ્મા પટિગ્ગહેતું ન વટ્ટતિ વિકાલેતિ પોરાણા. ‘‘કોટ્ટિતઉચ્છુફાણિતં ‘રજનપાકં વિય ઓળારિકં સવત્થુકપક્કં નામ હોતી’તિ સઞ્ઞાય પુરેભત્તમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાચરિયા ‘‘એવં ફાણિતગ્ગહણં અમધુરં, તસ્મા પચ્છાભત્તં ન વટ્ટતી’’તિ વદિંસુ. કિં મધુરતાય, અમધુરતાય વાતિ? અત્થમેવ દસ્સેતું મહાપચ્ચરિયં તથા વુત્તન્તિ ઉપતિસ્સત્થેરો આહ કિર. તં યુત્તન્તિ ઉચ્છુતો નિબ્બત્તત્તા વુત્તં, તેનેવાહ ‘‘ખણ્ડસક્ખરં પન…પે… વટ્ટતી’’તિ. ‘‘તં ખીરઘટે પક્ખિપિત્વા પચન્તી’’તિ લિખિતં. જલ્લિકા નામ ફેણાદિ.

ભેસજ્જોદિસં વદન્તેન ઇતરે અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તા. ‘‘આહારત્થં ફરિતું સમત્થાની’’તિ ખન્ધકે (મહાવ. ૨૬૦) ‘‘યં ભેસજ્જઞ્ચેવ અસ્સ ભેસજ્જસમ્મતઞ્ચ લોકસ્સ, આહારત્થઞ્ચ ફરેય્યા’’તિ વુત્તત્તા વુત્તં. એત્થ વિચારણા ભેસજ્જક્ખન્ધકે આવિ ભવિસ્સતિ.

૬૨૪. દ્વારવાતપાનકવાટાનીતિ દ્વારસ્સ ચ વાતપાનાનઞ્ચ કવાટાનિ. કસાવપક્ખેપમત્તેન હિ તાનિ અત્તનો સભાવં પરિચ્ચજિતાનિ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘મક્ખેતબ્બાની’’તિ વુત્તં. ‘‘કસાવો નામ કનકલમ્બાદીનિપી’’તિ વદન્તિ. અધિટ્ઠેતીતિ ‘‘ઇદાનિ અજ્ઝોહરણીયં ન ભવિસ્સતિ, બાહિરપરિભોગો ભવિસ્સતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ. ઇધ ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ પદં નત્થિ. અધિટ્ઠાનમ્પિ મુખારુળ્હિયા વુત્તં ‘‘ઇમં નવનીતં અધિટ્ઠામી’’તિ અવત્તબ્બતો.

૬૨૫. પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતીતિ વિસ્સાસાભાવં સન્ધાય વુત્તં. સચે સવિસ્સાસો, વટ્ટતીતિ ‘‘પરિભુઞ્જ ત્વ’’ન્તિ એત્તાવતા વિસ્સજ્જિતં હોતિ, તસ્મા ઉભિન્નં અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો. સચે ન વિસ્સજ્જિતં, આપત્તિ હોતીતિ સિદ્ધં. તસ્મા ઉભિન્નં સન્તકં ચીવરં અઞ્ઞતરેન સમ્મુખીભૂતેન અધિટ્ઠાતબ્બં. નો ચે અધિટ્ઠાતિ, નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિપિ યુજ્જતિ. કાકનિકમત્તઞ્ચે મૂલં અદિન્નં, ‘‘ન અધિટ્ઠાનુપગં…પે… સકભાવં ન ઉપેતી’’તિ ઇમિના એતં સદિસં ન હોતિ, આભિધમ્મિકગણાનં દિન્નં વિય ચ ન હોતિ. કસ્મા? આભિધમ્મિકા હિ અનુપસમ્પન્નાપિ હોન્તિ, પચ્છા આભિધમ્મિકભૂતાનમ્પિ તં સાધારણં હોતીતિ. એત્થ દ્વેપિ ઉપસમ્પન્ના એવ, દ્વિન્નમ્પિ તત્થ યથાકામકરણીયતા અત્થિ મમત્તઞ્ચ, ન એવં તદઞ્ઞેસં સાધારણં, ન ચ દ્વે તયો ભિક્ખૂ ‘‘એકતો વસ્સિસ્સામા’’તિ કરોન્તિ, રક્ખતિ તાવ. ‘‘અવિભત્તત્તા અનાપત્તી’’તિ ઇમિના ચ ઇદં સદિસં, યેન મૂલેન પટિગ્ગહિતં, તસ્સ સચે ઇતરો દેતિ, સો વા તં ઇતરસ્સ દેતિ, સતિ પટિગ્ગહણે સત્તાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયત્તા, તસ્મા તં ચીવરં દ્વીસુ સમ્મુખીભૂતેન એકેન અધિટ્ઠાતબ્બં. કિઞ્ચાપિ એત્થ પયોગો ન દિસ્સતિ સમાનપરિક્ખારાનં દ્વિન્નં અધિટ્ઠાનપયોગાભાવતો, તથાપિ સમાનસબ્બભણ્ડકાનં દ્વિન્નં તેલાદિ યેન પટિગ્ગહિતં, તસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિસમ્ભવતો, અનધિટ્ઠાને દુલ્લભવિસેસહેતુત્તા ચ ‘‘અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તં અયુત્તં પત્તચીવરસત્તાહકાલિકાનં અસદિસવિધાનત્તા. એત્થ પત્તચીવરઞ્હિ અત્તનો સન્તકભાવં ઉપગતમેવ અનધિટ્ઠહન્તસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિ, સત્તાહકાલિકં પન પરસન્તકસાધારણમ્પિ પટિગ્ગહિતં પટિગ્ગાહકસ્સ કાલાતિક્કમે આપત્તિકરં. પટિગ્ગહણઞ્ચેત્થ પમાણં, ન તત્થ સકસન્તકતા, સત્તાહકાલિકઞ્ચ નિસ્સગ્ગિયં, સબ્બેસમ્પિ અનજ્ઝોહરણીયં. પત્તચીવરં અઞ્ઞસ્સ પરિભુઞ્જતો અનાપત્તિ. ઇદઞ્ચ કાલાતિક્કન્તમ્પિ નિસ્સજ્જિત્વા પચ્છા લદ્ધં કપ્પતિ. પત્તચીવરં પન તં તસ્સ વિનયકમ્મન્તિ કપ્પતીતિ. અવિભત્તસ્સપિ ઇમસ્સ દાનં રુહતિ, ન પત્તચીવરસ્સ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં ‘‘દ્વિન્નં સન્તકં હોતિ…પે… સચેપિ અવિભજિત્વા સદ્ધિવિહારિકાદીનં દેન્તિ, અદિન્નમેવ હોતી’’તિ. યસ્સ દાનમેવ ન રુહતિ, તસ્સ કુતો અધિટ્ઠાનં. એકો ચે પત્તચીવરં દસમે દિવસે ઇતરસ્સ દેતિ. તતો પટ્ઠાય સો દસ દિવસે પરિહરિતું લભતિ, ન તથા સત્તાહકાલિકન્તિ સબ્બથા ઉપપરિક્ખિયમાનં સરિક્ખં નક્ખમતીતિ ન તં સારતો દટ્ઠબ્બન્તિ આચરિયસ્સ તક્કો. ‘‘વિનયકમ્મવસેન પન અનિસ્સજ્જિત્વા સહસા વિરુજ્ઝિત્વા કસ્સચિ પરિચ્ચત્તમ્પિ પુન પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, સચે દેસન્તરિતં, સમુદ્દન્તરિતં વા ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં જાતં, તં ઇધ ઠિતેન ભિક્ખુના એકસ્સ વન્તેન ચિત્તેન ચત્તં કત્વા અનપેક્ખિત્વા આપત્તિં દેસેત્વા તસ્સ વિસ્સાસેન પુન ગહેત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં, ‘‘પત્તાદીસુ ચ અયમેવ નયો’’તિ ચ વુત્તં, ‘‘તાલનાળિકેરફાણિતમ્પિ સત્તાહકાલિકં એવા’’તિ ચ. ‘‘દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં સત્તાહકાલિકં સત્તાહાતિક્કમે આપત્તિં ન કરોતિ, પરિભુઞ્જિતું પન દ્વિન્નમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ ચ ‘‘પરસન્તકં પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતેપિ એસેવ નયો’’તિ ચ કેચિ વદન્તિ. દુક્કટવત્થુભૂતં સપ્પિઆદિ નિસ્સજ્જિતબ્બં પુન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ વિધાનં ન દિસ્સતીતિ.

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.