૨. કાયસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. તિટ્ઠન્તિ એતેનાતિ ઠિતિ, કારણં. કમ્મઉતુચિત્તાહારસઞ્ઞિતો ચતુબ્બિધો પચ્ચયો ઠિતિ એતસ્સાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકો. આહારપચ્ચયસદ્દા હિ એકત્થા. સુભમ્પીતિ કામચ્છન્દો પચ્ચયો, અસુભે સુભાકારેન પવત્તનતો સુભન્તિ વુચ્ચતિ. તેન કારણેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા સુભનિમિત્તન્તિ. સુભસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ સુભસ્સ. આરમ્મણમ્પીતિ સુભાકારેન, ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિઆરમ્મણમ્પિ સુભનિમિત્તં વુત્તાકારેન. અનુપાયમનસિકારોતિ આકઙ્ખિતસ્સ હિતસુખસ્સ અનુપાયભૂતો મનસિકારો, તતો એવ ઉપ્પથમનસિકારોતિ અયોનિસોમનસિકારો. તસ્મિન્તિ યથાનિદ્ધારિતે કામચ્છન્દભૂતે તદારમ્મણભૂતે ચ દુવિધેપિ સુભનિમિત્તે. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સુભારમ્મણે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તન્તિઆદીતિ આદિ-સદ્દેન કામચ્છન્દનીવરણસ્સ આહારદસ્સનપાળિ ઉત્તાનાતિ કત્વા વુત્તં – ‘‘એવં સબ્બનીવરણેસુ યોજના વેદિતબ્બા’’તિ.

પટિઘોપિ પટિઘનિમિત્તં પુરિમુપ્પન્નસ્સ પચ્છા ઉપ્પજ્જનકસ્સ નિમિત્તભાવતો. પટિઘારમ્મણં નામ એકૂનવીસતિ આઘાતવત્થુભૂતા સત્તસઙ્ખારા. અરતીતિ પન્તસેનાસનાદીસુ અરમણં. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠભાવો. પન્તેસૂતિ દૂરેસુ, વિવિત્તેસુ વા. અધિકુસલેસૂતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ. અરતિ રતિપટિપક્ખો. અરતિતાતિ અરમણાકારો. અનભિરતીતિ અનભિરતભાવો. અનભિરમણાતિ અનભિરમણાકારો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠનાકારો. પરિતસ્સિતાતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ પરિતસ્સના.

આગન્તુકં, ન સભાવસિદ્ધં. કાયાલસિયન્તિ નામકાયે અલસભાવો. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘તન્દીતિ જાતિઆલસિય’’ન્તિ વુત્તં. વદતીતિ એતેન અતિસીતાદિપચ્ચયા સઙ્કોચાપત્તિં દસ્સેતિ. યં સન્ધાય વુત્તં કિલેસવત્થુવિભઙ્ગે (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૭). તન્દીતિ જાતિઆલસિયં. તન્દિયનાતિ તન્દિયનાકારો. તન્દિમનકતાતિ તન્દિયા અભિભૂતચિત્તતા. અલસસ્સ ભાવો આલસ્યં. આલસ્યાયનાકારો આલસ્યાયના. આલસ્યાયિતસ્સ ભાવો આલસ્યાયિતત્તં. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયાલસિયં કથિતં.

કિલેસવસેનાતિ સમ્મોહવસેન. કાયવિનમનાતિ કાયસ્સ વિરૂપતો નમના. જમ્ભનાતિ ફન્દના. પુનપ્પુનં જમ્ભના વિજમ્ભના. આનમનાતિ પુરતો નમના. વિનમનાતિ પચ્છતો નમના. સન્નમનાતિ સમન્તતો નમના. પણમનાતિ યથા હિ તન્તતો ઉટ્ઠિતપેસકારો કિઞ્ચિદેવ ઉપરિટ્ઠિતં ગહેત્વા ઉજું કાયં ઉસ્સાપેતિ, એવં કાયસ્સ ઉદ્ધં ઠપના. બ્યાધિયકન્તિ ઉપ્પન્નબ્યાધિતા. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયફન્દનમેવ કથિતં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૮).

ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તવસેન પરિળાહુપ્પત્તિ. ભુત્તાવિસ્સાતિ ભુત્તવતો. ભત્તમુચ્છાતિ ભત્તગેલઞ્ઞં. અતિભુત્તપચ્ચયા હિ મુચ્છાપત્તો વિય હોતિ. ભત્તકિલમથોતિ ભુત્તપચ્ચયા કિલન્તભાવો. ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તદરથો. કુચ્છિપૂરં ભુત્તવતો હિ પરિળાહુપ્પત્તિયા ઉપહતિન્દ્રિયો વિય હોતિ, કાયો ખિજ્જતિ. કાયદુટ્ઠુલ્લન્તિ ભુત્તભત્તં નિસ્સાય કાયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા.

ચિત્તસ્સ લીયનાકારોતિ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ સઙ્કોચપ્પત્તિ. ચિત્તસ્સ અકલ્યતાતિ ચિત્તસ્સ ગિલાનભાવો. ગિલાનોતિ અકલ્લકો વુચ્ચતિ. તથા ચાહ ‘‘નાહં, ભન્તે, અકલ્લકો’’તિ. અકમ્મઞ્ઞતાતિ ચિત્તગેલઞ્ઞસઙ્ખાતો અકમ્મઞ્ઞનાકારો. ઓલીયનાતિ ઓલીયનાકારો. ઇરિયાપથિકમ્પિ ચિત્તં યસ્સ વસેન ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઓલીયતિ, તસ્સ તં આકારં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓલીયના’’તિ. દુતિયપદં ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતં. લીનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય સઙ્કોચપ્પત્તં. ઇતરે દ્વે આકારનિદ્દેસા. થિનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય અનુસ્સાહના અસઙ્ગહનસઙ્ગહનં. થિયનાકારો થિયના. થિયિતત્તન્તિ થિયિતસ્સ આકારો, અવિપ્ફારિકતાતિ અત્થો.

ચેતસો અવૂપસમોતિ ચિત્તસ્સ અવૂપસન્તતા અસન્નિસિન્નભાવો. તેનાહ – ‘‘અવૂપસન્તાકારો’’તિ. અત્થતો પનેતન્તિ સ્વાયં અવૂપસન્તાકારો વિક્ખેપસભાવત્તા વિક્ખેપહેતુતાય ચ અત્થતો એતં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ.

વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા નામ ‘‘બુદ્ધે કઙ્ખતી’’તિઆદિના આગતઅટ્ઠકઙ્ખાવત્થુભૂતા ધમ્મા. યસ્મા વિચિકિચ્છા બ્યાપાદાદયો વિય અનુ અનુ ઉગ્ગહણપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા કઙ્ખાટ્ઠાનીયં આરમ્મણમેવ દસ્સિતં ‘‘વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા’’તિ. યસ્મા પુરિમુપ્પન્ના વિચિકિચ્છા પચ્છા વિચિકિચ્છાય પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા વિચિકિચ્છાપિ વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયધમ્મા વેદિતબ્બા. તત્રાયં વચનત્થો – તિટ્ઠન્તિ પવત્તન્તિ એત્થાતિ ઠાનીયા, વિચિકિચ્છા એવ ઠાનીયા વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયા. અટ્ઠકથાયં પન આરમ્મણસ્સપિ તત્થ વિસેસપચ્ચયતં ઉપાદાય ‘‘કામચ્છન્દો વિચિકિચ્છાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા આરમ્મણેન કથિતા’’તિ વુત્તં. સુભનિમિત્તસ્સ હિ પચ્ચયભાવમત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં, તથાપિ યથા ‘‘પટિઘમ્પિ પટિઘનિમિત્ત’’ન્તિ કત્વા ‘‘બ્યાપાદો ઉપનિસ્સયેન કથિતો’’તિ વુત્તં, એવં સુભમ્પિ સુભનિમિત્તન્તિ કત્વા કામચ્છન્દો ઉપનિસ્સયેન કથિતોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. સેસા થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાનિ. તત્થ થિનમિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો, તથા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચન્તિ. ઉભયેસમ્પિ ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘સહજાતેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચા’’તિ.

યસ્મા સતિ નામ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના તેસં તેસં ધમ્માનં અનુસ્સરણવસેન વત્તતિ, તસ્મા તે ધમ્મા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા નામ. લોકુત્તરધમ્મે ચ અનુસ્સવાદિવસેન ગહેત્વા તથા પવત્તતેવ. તેન વુત્તં ‘‘સતિયા’’તિઆદિ.

કોસલ્લં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તતો ઉપ્પન્ના કોસલ્લસમ્ભૂતા. અનવજ્જસુખવિપાકાતિ અનવજ્જા હુત્વા સુખવિપાકા વિપચ્ચનકા. પદદ્વયેન પચ્ચયતો સભાવતો કિચ્ચતો ફલતો કુસલધમ્મં દસ્સેતિ. અકુસલનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો. સાવજ્જાતિ ગારય્હા. અનવજ્જાતિ અગારય્હા. હીના લામકા. પણીતા સેટ્ઠા. કણ્હા કાળકા અસુદ્ધા. સુક્કા ઓદાતા સુદ્ધા. પટિભાગ-સદ્દો પઠમે વિકપ્પે સદિસકોટ્ઠાસત્થો, દુતિયે પટિપક્ખકોટ્ઠાસત્થો, તતિયે નિગ્ગહેતબ્બપટિપક્ખકોટ્ઠાસત્થો દટ્ઠબ્બો.

કુસલકિરિયાય આદિકમ્મભાવેન પવત્તવીરિયં ધિતિસભાવતાય ધાતૂતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘આરમ્ભધાતૂતિ પઠમારમ્ભવીરિય’’ન્તિ. લદ્ધાસેવનં વીરિયં બલપ્પત્તં હુત્વા પટિપક્ખં વિધમતીતિ આહ – ‘‘નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતર’’ન્તિ. અધિમત્તાધિમત્તતરાનં પટિપક્ખધમ્માનં વિધમનસમત્થં પટુપટુતરાદિભાવપ્પત્તં હોતીતિ આહ – ‘‘પરક્કમધાતૂતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતાય તતોપિ બલવતર’’ન્તિ.

તિટ્ઠતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ઠાનીયા. આરમ્મણધમ્મા, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઠાનીયાતિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ ‘‘પીતિયા આરમ્મણધમ્મા’’તિ વુત્તં. યસ્મા અપરાપરુપ્પત્તિયા પીતિપિ તથા વત્તબ્બતં લભતીતિ વુત્તં વિસુદ્ધિમગ્ગે ‘‘પીતિયા એવ તં નામ’’ન્તિ. દરથપસ્સદ્ધીતિ દરથો કિલેસપરિળાહો, સો પસ્સમ્ભતિ એતાયાતિ દરથપસ્સદ્ધિ, કાયપસ્સદ્ધિયા વેદનાદિખન્ધત્તયસ્સ વિય રૂપકાયસ્સપિ પસ્સમ્ભનં હોતિ, ચિત્તપસ્સદ્ધિયા ચિત્તસ્સેવ પસ્સમ્ભનં, તતો એવેત્થ ભગવતા લહુતાદીનં વિય દુવિધતા વુત્તા. તથા સમાહિતાકારં સલ્લક્ખેત્વા ગય્હમાનો સમથોવ સમથનિમિત્તં, તસ્સ આરમ્મણભૂતં પટિભાગનિમિત્તમ્પિ. વિવિધં અગ્ગં એતસ્સાતિ બ્યગ્ગો, વિક્ખેપો. તથા હિ સો અનવટ્ઠાનરસો ભન્તતાપચ્ચુપટ્ઠાનો વુત્તો. એકગ્ગભાવતો બ્યગ્ગપટિપક્ખોતિ અબ્યગ્ગો, સમાધિ, સો એવ નિમિત્તન્તિ પુબ્બે વિય વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ.

યો આરમ્મણે ઇટ્ઠાનિટ્ઠાકારં અનાદિયિત્વા ગહેતબ્બો મજ્ઝત્તાકારો, યો ચ પુબ્બે ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાવસેન ઉપ્પન્નો મજ્ઝત્તાકારો, દુવિધોપિ સો ઉપેક્ખાય આરમ્મણધમ્મોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘અત્થતો પન મજ્ઝત્તાકારો ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ વેદિતબ્બો’’તિ. આરમ્મણેન કથિતા આરમ્મણસ્સેવ તેસં વિસેસપચ્ચયભાવતો. સેસાતિ વીરિયાદયો ચત્તારો ધમ્મા. તેસઞ્હિ ઉપનિસ્સયોવ સાતિસયો ઇચ્છિતબ્બોતિ.

કાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.