૨. બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તં

૧. પબ્બતવગ્ગો

૧.હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. બુજ્ઝતિ ચતુસચ્ચં અરિયસાવકો એતાયાતિ બોધં, ધમ્મસામગ્ગી, અરિયસાવકો પન ચતુસચ્ચં બુજ્ઝતીતિ બોધિ. અઙ્ગાતિ કારણા. યાય ધમ્મસામગ્ગિયાતિ સમ્બન્ધો. તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહના. સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાનં, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના. લીનવસેન પતિટ્ઠાનં, ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના. કામસુખાનુયોગવસેન પતિટ્ઠાનં, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહના. ઓઘતરણસુત્તવણ્ણનાયં (સં. નિ. ૧.૧) –

‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં, અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના. તણ્હાદિટ્ઠીહિ પતિટ્ઠાનં, અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારેહિ આયૂહના, સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનં, સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના’’તિ –

વુત્તેસુ પકારેસુ ઇધ અવુત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો. કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતીતિ એતેન સિખાપત્તવિપસ્સનાસહગતાનમ્પિ સતિઆદીનં બોજ્ઝઙ્ગભાવં દસ્સેતિ. ચત્તારીતિઆદિના મગ્ગફલેન સહગતાનં. સત્તહિ બોજ્ઝઙ્ગેહિ ભાવિતેહિ સચ્ચપટિવેધો હોતીતિ કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યથાહા’’તિઆદિ. ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન બોધિબોજ્ઝઙ્ગસદ્દાનં સમુદાયાવયવવિસયતં દસ્સેતિ. સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેતિ.

બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં ‘‘કારણત્થો અઙ્ગસદ્દો’’તિ. બુજ્ઝતીતિ બોધિ, બોધિયા એવ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં ‘‘બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. વિપસ્સનાદીનં કારણાનં બુજ્ઝિતબ્બાનં સચ્ચાનં અનુરૂપં પચ્ચક્ખભાવેન પટિમુખં અવિપરીતં સમ્મા બુજ્ઝન્તીતિ એવં વત્થુવિસેસદીપકેહિ ઉપરિમગ્ગેહિ અનુબુજ્ઝન્તીતિઆદિના વુત્તબોધિસદ્દેહિ નિપ્પદેસેન વુત્તં ‘‘બુજ્ઝનતાસામઞ્ઞેન સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. એત્થ ચ લીનપતિટ્ઠાન-કામસુખલ્લિકાનુયોગ-ઉચ્છેદાભિનિવેસાનં ધમ્મવિચય-વીરિયપીતિપધાન-ધમ્મસામગ્ગી પટિપક્ખો. ઉદ્ધચ્ચાયૂહનઅત્તકિલમથાનુયોગ-સસ્સતાભિનિવેસાનં પસ્સદ્ધિસમાધિ-ઉપેક્ખાપધાન-ધમ્મસામગ્ગી પટિપક્ખો. સતિ પન ઉભયત્થાપિ ઇચ્છિતબ્બા. તથા હિ સા સબ્બત્થિકા વુત્તા.

સં-સદ્દો પસંસાયં. પુનદેવ સુન્દરો ચ અત્થોપીતિ આહ ‘‘પસત્થો સુન્દરો ચ બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ. અભિનિબ્બત્તેતીતિ અભિવિસિટ્ઠભાવેન નિબ્બત્તેતિ સવિસેસભાવં વદતિ. ‘‘એકે વણ્ણયન્તી’’તિ વત્વા તત્થ યથાવુત્તવિવેકત્તયતો અઞ્ઞં વિવેકદ્વયં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતું ‘‘તે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઝાનક્ખણે તાવ કિચ્ચતો વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં, વિપસ્સનાક્ખણે અજ્ઝાસયતો પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતં ભાવેતીતિ. તેનાહ – ‘‘અનુત્તરં વિમોક્ખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. તત્થ તત્થ નિચ્છયતાય કસિણજ્ઝાનગ્ગહણેન અનુપ્પાદાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

હિમવન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. તિટ્ઠન્તિ એતેનાતિ ઠિતિ, કારણં. કમ્મઉતુચિત્તાહારસઞ્ઞિતો ચતુબ્બિધો પચ્ચયો ઠિતિ એતસ્સાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકો. આહારપચ્ચયસદ્દા હિ એકત્થા. સુભમ્પીતિ કામચ્છન્દો પચ્ચયો, અસુભે સુભાકારેન પવત્તનતો સુભન્તિ વુચ્ચતિ. તેન કારણેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા સુભનિમિત્તન્તિ. સુભસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ સુભસ્સ. આરમ્મણમ્પીતિ સુભાકારેન, ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિઆરમ્મણમ્પિ સુભનિમિત્તં વુત્તાકારેન. અનુપાયમનસિકારોતિ આકઙ્ખિતસ્સ હિતસુખસ્સ અનુપાયભૂતો મનસિકારો, તતો એવ ઉપ્પથમનસિકારોતિ અયોનિસોમનસિકારો. તસ્મિન્તિ યથાનિદ્ધારિતે કામચ્છન્દભૂતે તદારમ્મણભૂતે ચ દુવિધેપિ સુભનિમિત્તે. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સુભારમ્મણે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તન્તિઆદીતિ આદિ-સદ્દેન કામચ્છન્દનીવરણસ્સ આહારદસ્સનપાળિ ઉત્તાનાતિ કત્વા વુત્તં – ‘‘એવં સબ્બનીવરણેસુ યોજના વેદિતબ્બા’’તિ.

પટિઘોપિ પટિઘનિમિત્તં પુરિમુપ્પન્નસ્સ પચ્છા ઉપ્પજ્જનકસ્સ નિમિત્તભાવતો. પટિઘારમ્મણં નામ એકૂનવીસતિ આઘાતવત્થુભૂતા સત્તસઙ્ખારા. અરતીતિ પન્તસેનાસનાદીસુ અરમણં. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠભાવો. પન્તેસૂતિ દૂરેસુ, વિવિત્તેસુ વા. અધિકુસલેસૂતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ. અરતિ રતિપટિપક્ખો. અરતિતાતિ અરમણાકારો. અનભિરતીતિ અનભિરતભાવો. અનભિરમણાતિ અનભિરમણાકારો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠનાકારો. પરિતસ્સિતાતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ પરિતસ્સના.

આગન્તુકં, ન સભાવસિદ્ધં. કાયાલસિયન્તિ નામકાયે અલસભાવો. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘તન્દીતિ જાતિઆલસિય’’ન્તિ વુત્તં. વદતીતિ એતેન અતિસીતાદિપચ્ચયા સઙ્કોચાપત્તિં દસ્સેતિ. યં સન્ધાય વુત્તં કિલેસવત્થુવિભઙ્ગે (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૭). તન્દીતિ જાતિઆલસિયં. તન્દિયનાતિ તન્દિયનાકારો. તન્દિમનકતાતિ તન્દિયા અભિભૂતચિત્તતા. અલસસ્સ ભાવો આલસ્યં. આલસ્યાયનાકારો આલસ્યાયના. આલસ્યાયિતસ્સ ભાવો આલસ્યાયિતત્તં. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયાલસિયં કથિતં.

કિલેસવસેનાતિ સમ્મોહવસેન. કાયવિનમનાતિ કાયસ્સ વિરૂપતો નમના. જમ્ભનાતિ ફન્દના. પુનપ્પુનં જમ્ભના વિજમ્ભના. આનમનાતિ પુરતો નમના. વિનમનાતિ પચ્છતો નમના. સન્નમનાતિ સમન્તતો નમના. પણમનાતિ યથા હિ તન્તતો ઉટ્ઠિતપેસકારો કિઞ્ચિદેવ ઉપરિટ્ઠિતં ગહેત્વા ઉજું કાયં ઉસ્સાપેતિ, એવં કાયસ્સ ઉદ્ધં ઠપના. બ્યાધિયકન્તિ ઉપ્પન્નબ્યાધિતા. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયફન્દનમેવ કથિતં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૮).

ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તવસેન પરિળાહુપ્પત્તિ. ભુત્તાવિસ્સાતિ ભુત્તવતો. ભત્તમુચ્છાતિ ભત્તગેલઞ્ઞં. અતિભુત્તપચ્ચયા હિ મુચ્છાપત્તો વિય હોતિ. ભત્તકિલમથોતિ ભુત્તપચ્ચયા કિલન્તભાવો. ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તદરથો. કુચ્છિપૂરં ભુત્તવતો હિ પરિળાહુપ્પત્તિયા ઉપહતિન્દ્રિયો વિય હોતિ, કાયો ખિજ્જતિ. કાયદુટ્ઠુલ્લન્તિ ભુત્તભત્તં નિસ્સાય કાયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા.

ચિત્તસ્સ લીયનાકારોતિ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ સઙ્કોચપ્પત્તિ. ચિત્તસ્સ અકલ્યતાતિ ચિત્તસ્સ ગિલાનભાવો. ગિલાનોતિ અકલ્લકો વુચ્ચતિ. તથા ચાહ ‘‘નાહં, ભન્તે, અકલ્લકો’’તિ. અકમ્મઞ્ઞતાતિ ચિત્તગેલઞ્ઞસઙ્ખાતો અકમ્મઞ્ઞનાકારો. ઓલીયનાતિ ઓલીયનાકારો. ઇરિયાપથિકમ્પિ ચિત્તં યસ્સ વસેન ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઓલીયતિ, તસ્સ તં આકારં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓલીયના’’તિ. દુતિયપદં ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતં. લીનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય સઙ્કોચપ્પત્તં. ઇતરે દ્વે આકારનિદ્દેસા. થિનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય અનુસ્સાહના અસઙ્ગહનસઙ્ગહનં. થિયનાકારો થિયના. થિયિતત્તન્તિ થિયિતસ્સ આકારો, અવિપ્ફારિકતાતિ અત્થો.

ચેતસો અવૂપસમોતિ ચિત્તસ્સ અવૂપસન્તતા અસન્નિસિન્નભાવો. તેનાહ – ‘‘અવૂપસન્તાકારો’’તિ. અત્થતો પનેતન્તિ સ્વાયં અવૂપસન્તાકારો વિક્ખેપસભાવત્તા વિક્ખેપહેતુતાય ચ અત્થતો એતં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ.

વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા નામ ‘‘બુદ્ધે કઙ્ખતી’’તિઆદિના આગતઅટ્ઠકઙ્ખાવત્થુભૂતા ધમ્મા. યસ્મા વિચિકિચ્છા બ્યાપાદાદયો વિય અનુ અનુ ઉગ્ગહણપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા કઙ્ખાટ્ઠાનીયં આરમ્મણમેવ દસ્સિતં ‘‘વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા’’તિ. યસ્મા પુરિમુપ્પન્ના વિચિકિચ્છા પચ્છા વિચિકિચ્છાય પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા વિચિકિચ્છાપિ વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયધમ્મા વેદિતબ્બા. તત્રાયં વચનત્થો – તિટ્ઠન્તિ પવત્તન્તિ એત્થાતિ ઠાનીયા, વિચિકિચ્છા એવ ઠાનીયા વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયા. અટ્ઠકથાયં પન આરમ્મણસ્સપિ તત્થ વિસેસપચ્ચયતં ઉપાદાય ‘‘કામચ્છન્દો વિચિકિચ્છાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા આરમ્મણેન કથિતા’’તિ વુત્તં. સુભનિમિત્તસ્સ હિ પચ્ચયભાવમત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં, તથાપિ યથા ‘‘પટિઘમ્પિ પટિઘનિમિત્ત’’ન્તિ કત્વા ‘‘બ્યાપાદો ઉપનિસ્સયેન કથિતો’’તિ વુત્તં, એવં સુભમ્પિ સુભનિમિત્તન્તિ કત્વા કામચ્છન્દો ઉપનિસ્સયેન કથિતોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. સેસા થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાનિ. તત્થ થિનમિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો, તથા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચન્તિ. ઉભયેસમ્પિ ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘સહજાતેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચા’’તિ.

યસ્મા સતિ નામ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના તેસં તેસં ધમ્માનં અનુસ્સરણવસેન વત્તતિ, તસ્મા તે ધમ્મા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા નામ. લોકુત્તરધમ્મે ચ અનુસ્સવાદિવસેન ગહેત્વા તથા પવત્તતેવ. તેન વુત્તં ‘‘સતિયા’’તિઆદિ.

કોસલ્લં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તતો ઉપ્પન્ના કોસલ્લસમ્ભૂતા. અનવજ્જસુખવિપાકાતિ અનવજ્જા હુત્વા સુખવિપાકા વિપચ્ચનકા. પદદ્વયેન પચ્ચયતો સભાવતો કિચ્ચતો ફલતો કુસલધમ્મં દસ્સેતિ. અકુસલનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો. સાવજ્જાતિ ગારય્હા. અનવજ્જાતિ અગારય્હા. હીના લામકા. પણીતા સેટ્ઠા. કણ્હા કાળકા અસુદ્ધા. સુક્કા ઓદાતા સુદ્ધા. પટિભાગ-સદ્દો પઠમે વિકપ્પે સદિસકોટ્ઠાસત્થો, દુતિયે પટિપક્ખકોટ્ઠાસત્થો, તતિયે નિગ્ગહેતબ્બપટિપક્ખકોટ્ઠાસત્થો દટ્ઠબ્બો.

કુસલકિરિયાય આદિકમ્મભાવેન પવત્તવીરિયં ધિતિસભાવતાય ધાતૂતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘આરમ્ભધાતૂતિ પઠમારમ્ભવીરિય’’ન્તિ. લદ્ધાસેવનં વીરિયં બલપ્પત્તં હુત્વા પટિપક્ખં વિધમતીતિ આહ – ‘‘નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતર’’ન્તિ. અધિમત્તાધિમત્તતરાનં પટિપક્ખધમ્માનં વિધમનસમત્થં પટુપટુતરાદિભાવપ્પત્તં હોતીતિ આહ – ‘‘પરક્કમધાતૂતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતાય તતોપિ બલવતર’’ન્તિ.

તિટ્ઠતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ઠાનીયા. આરમ્મણધમ્મા, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઠાનીયાતિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ ‘‘પીતિયા આરમ્મણધમ્મા’’તિ વુત્તં. યસ્મા અપરાપરુપ્પત્તિયા પીતિપિ તથા વત્તબ્બતં લભતીતિ વુત્તં વિસુદ્ધિમગ્ગે ‘‘પીતિયા એવ તં નામ’’ન્તિ. દરથપસ્સદ્ધીતિ દરથો કિલેસપરિળાહો, સો પસ્સમ્ભતિ એતાયાતિ દરથપસ્સદ્ધિ, કાયપસ્સદ્ધિયા વેદનાદિખન્ધત્તયસ્સ વિય રૂપકાયસ્સપિ પસ્સમ્ભનં હોતિ, ચિત્તપસ્સદ્ધિયા ચિત્તસ્સેવ પસ્સમ્ભનં, તતો એવેત્થ ભગવતા લહુતાદીનં વિય દુવિધતા વુત્તા. તથા સમાહિતાકારં સલ્લક્ખેત્વા ગય્હમાનો સમથોવ સમથનિમિત્તં, તસ્સ આરમ્મણભૂતં પટિભાગનિમિત્તમ્પિ. વિવિધં અગ્ગં એતસ્સાતિ બ્યગ્ગો, વિક્ખેપો. તથા હિ સો અનવટ્ઠાનરસો ભન્તતાપચ્ચુપટ્ઠાનો વુત્તો. એકગ્ગભાવતો બ્યગ્ગપટિપક્ખોતિ અબ્યગ્ગો, સમાધિ, સો એવ નિમિત્તન્તિ પુબ્બે વિય વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ.

યો આરમ્મણે ઇટ્ઠાનિટ્ઠાકારં અનાદિયિત્વા ગહેતબ્બો મજ્ઝત્તાકારો, યો ચ પુબ્બે ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાવસેન ઉપ્પન્નો મજ્ઝત્તાકારો, દુવિધોપિ સો ઉપેક્ખાય આરમ્મણધમ્મોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘અત્થતો પન મજ્ઝત્તાકારો ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ વેદિતબ્બો’’તિ. આરમ્મણેન કથિતા આરમ્મણસ્સેવ તેસં વિસેસપચ્ચયભાવતો. સેસાતિ વીરિયાદયો ચત્તારો ધમ્મા. તેસઞ્હિ ઉપનિસ્સયોવ સાતિસયો ઇચ્છિતબ્બોતિ.

કાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. ખીણાસવસ્સ લોકુત્તરં સીલં નામ મગ્ગફલપરિયાપન્ના સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા સીલલક્ખણપ્પત્તા તદઞ્ઞે ચેતનાદયો. લોકિયં પન કિરિયાબ્યાકતચિત્તપરિયાપન્નં ચારિત્તસીલં, વારિત્તસીલસ્સ પન સમ્ભવો એવ નત્થિ વિરમણવસેન પવત્તિયા અભાવતો. ‘‘પુબ્બભાગસીલં લોકિયસીલ’’ન્તિ કેચિ.

ચક્ખુદસ્સનન્તિ ચક્ખૂહિ દસ્સનં. લક્ખણસ્સ દસ્સનન્તિ સભાવધમ્માનં સઙ્ખતાનં પચ્ચત્તલક્ખણસ્સ ઞાતપરિઞ્ઞાય, અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણસ્સ તીરણપરિઞ્ઞાય દસ્સનં. પજહન્તોપિ હિ તે પહાતબ્બાકારતો પસ્સતિ નામ. નિબ્બાનસ્સ તથલક્ખણં મગ્ગફલેહિ દસ્સનં, તં પન પટિવિજ્ઝનં. ઝાનેન પથવીકસિણાદીનં, અભિઞ્ઞાહિ રૂપાનં દસ્સનમ્પિ ઞાણદસ્સનમેવ. ચક્ખુદસ્સનં અધિપ્પેતં સવનપયિરુપાસનાનં પરતો ગહિતત્તા. પઞ્હપયિરુપાસનન્તિ પઞ્હપુચ્છનવસેન પયિરુપાસનં અઞ્ઞકમ્મત્થાય ઉપસઙ્કમનસ્સ કેવલં ઉપસઙ્કમનેનેવ જોતિતત્તા.

અરિયાનં અનુસ્સતિ નામ ગુણવસેન, તત્થાપિ લદ્ધઓવાદાવજ્જનમુખેન યથાભૂતસીલાદિગુણાનુસ્સરણન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઝાનવિપસ્સના’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞેસંયેવ સન્તિકેતિ અરિયેહિ અઞ્ઞેસં સાસનિકાનંયેવ સન્તિકે. તેનાહ – ‘‘અનુપબ્બજ્જા નામા’’તિ. અઞ્ઞેસૂતિ સાસનિકેહિ અઞ્ઞેસુ તાપસપરિબ્બાજકાદીસુ. તત્થ હિ પબ્બજ્જા અરિયાનં અનુપબ્બજ્જા નામ ન હોતીતિ વુત્તં.

સતસહસ્સમત્તા અહેસું સમન્તપાસાદિકત્તા મહાથેરસ્સ. લઙ્કાદીપેતિ નિસ્સયસીસેન નિસ્સિતસલ્લક્ખણં. ન હિ પબ્બજ્જા દીપપટિલદ્ધા, અથ ખો દીપનિવાસિઆચરિયપટિલદ્ધા. મહિન્દ…પે… પબ્બજન્તિ નામ તસ્સ પરિવારતાય પબ્બજ્જાયાતિ.

સરતીતિ તં ઓવાદાનુસાસનિધમ્મં ચિન્તેતિ ચિત્તે કરોતિ. વિતક્કાહતં કરોતીતિ પુનપ્પુનં પરિવિતક્કનેન તદત્થં વિતક્કનિપ્ફાદિતં કરોતિ. આરદ્ધો હોતીતિ સમ્પાદિતો હોતિ. તં પન સમ્પાદનં પારિપૂરિ એવાતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણો હોતી’’તિ. તત્થાતિ યથાવુત્તે ધમ્મે. ઞાણચારવસેનાતિ ઞાણસ્સ પવત્તનવસેન. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઓવાદધમ્મે આગતાનં રૂપારૂપધમ્માનં. લક્ખણન્તિ વિસેસલક્ખણં સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ. પવિચિનતીતિ ‘‘ઇદં રૂપં એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના વિચયં આપજ્જતિ. ઞાણઞ્ચ રોપેતીતિ ‘‘અનિચ્ચં ચલં પલોકં પભઙ્ગૂ’’તિઆદિના ઞાણં પવત્તેતિ. વીમંસનં…પે… આપજ્જતીતિ રૂપસત્તકારૂપસત્તકક્કમેન વિપસ્સનં પચ્ચક્ખતો વિય અનિચ્ચતાદીનં દસ્સનં સમ્મસનં આપજ્જતિ.

ઉભયમ્પેતન્તિ ફલાનિસંસાતિ વુત્તદ્વયં. અત્થતો એકં પરિયાયસદ્દત્તા. પટિકચ્ચાતિ પગેવ. મરણકાલેતિ મરણકાલસમીપે. સમીપત્થે હિ ઇદં ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘મરણસ્સ આસન્નકાલે’’તિ.

સો તિવિધો હોતિ ઞાણસ્સ તિક્ખમજ્ઝમુદુભાવેન. તેનાહ ‘‘કપ્પસહસ્સાયુકેસૂ’’તિઆદિ. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયનતો. યત્થ કત્થચીતિ અવિહાદીસુ યત્થ કત્થચિ. સપ્પયોગેનાતિ વિપસ્સનાઞાણસઙ્ખારસઙ્ખાતેન પયોગેન, સહ વિપસ્સનાપયોગેનાતિ અત્થો. સુદ્ધાવાસભૂમિયં ઉદ્ધંયેવ મગ્ગસોતો એતસ્સાતિ ઉદ્ધંસોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠભવં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

અવિહાદીસુ વત્તમાનોપિ એકંસતો ઉદ્ધંગમનારહો પુગ્ગલો અકનિટ્ઠગામી એવ નામાતિ વુત્તં ‘‘એકો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ હોન્તી’’તિ. તેસન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. ઉદ્ધંસોતભાવતો યદિપિ હેટ્ઠિમાદીસુપિ અરિયભૂમિ નિબ્બત્તતેવ, તથાપિ તત્થ ભૂમીસુ આયું અગ્ગહેત્વા અકનિટ્ઠભવે આયુવસેનેવ સોળસકપ્પસહસ્સાયુકતા દટ્ઠબ્બા. ‘‘સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અરહત્તમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા’’તિ વુત્તં. સત્તન્નમ્પિ સહભાવો લબ્ભતીતિ ‘‘અપુબ્બં અચરિમં એકચિત્તક્ખણિકા’’તિ વુત્તં. તયિદં પાળિયં તત્થ તત્થ ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ આગતવચનેન વિઞ્ઞાયતિ, બોજ્ઝઙ્ગાનં પન નાનાસભાવત્તા ‘‘નાનાલક્ખણા’’તિ વુત્તં.

સીલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વત્થસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ એવં ચે મય્હં હોતીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરો, તસ્માહં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસીસેન ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા વિહરિસ્સામીતિ એવં ચે મય્હં પુબ્બભાગે હોતીતિ અત્થો. ‘‘અપ્પમાણો’’તિ એવં મય્હં હોતીતિ સ્વાયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સબ્બસો પમાણકરકિલેસાભાવતો અપ્પમાણધમ્મારમ્મણતો ચ અપ્પમાણોતિ એવં મય્હં અન્તોસમાપત્તિયં અસમ્મોહવસેન હોતિ. સુપરિપુણ્ણોતિ ભાવનાપારિપૂરિયા સુટ્ઠુ પરિપુણ્ણોતિ એવં મય્હં અન્તોસમાપત્તિયં અસમ્મોહવસેન હોતીતિ. તિટ્ઠતીતિ યથાકાલપરિચ્છેદસમાપત્તિયા અવટ્ઠાનેન તપ્પરિયાપન્નતાય સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ પટિબન્ધવસેન. ઉપ્પાદં અનાવજ્જિતત્તાતિ ઉપ્પાદસ્સ અનાવજ્જનેન અસમન્નાહારેન. ઉપ્પાદસીસેન ચેત્થ ઉપ્પાદવન્તોવ સઙ્ખારા ગહિતા. અનુપ્પાદન્તિ નિબ્બાનં ઉપ્પાદાભાવતો ઉપ્પાદવન્તેહિ ચ વિનિસ્સટત્તા. પવત્તન્તિ વિપાકપ્પવત્તં. અપ્પવત્તન્તિ નિબ્બાનં તપ્પટિક્ખેપતો. નિમિત્તન્તિ સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તં. અનિમિત્તન્તિ નિબ્બાનં. સઙ્ખારેતિ ઉપ્પાદાદિઅનામસનેન કેવલમેવ સઙ્ખારગહણં. વિસઙ્ખારન્તિ નિબ્બાનં. આવજ્જિતત્તા આવજ્જિતકાલતો પટ્ઠાય આરબ્ભ પવત્તિયા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ. જાનાતીતિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતકાલે પજાનાતિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ ઉપ્પાદાવજ્જનાદીહિ ચેવ અનુપ્પાદાવજ્જનાદીહિ ચ વુત્તાકારવિપરીતેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ ચવન્તં સમાપત્તિવસેન અનવટ્ઠાનતોપિ ગચ્છન્તં ચવતીતિ થેરો પજાનાતીતિ.

ફલબોજ્ઝઙ્ગાતિ ફલસમાપત્તિપરિયાપન્ના બોજ્ઝઙ્ગા. કિં પન તે વિસું વિસું પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘યદા હી’’તિઆદિ. સીસં કત્વાતિ પધાનં સેટ્ઠં કત્વા. તદન્વયાતિ તદનુગતા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં અનુગચ્છનકા. તઞ્ચ ખો તથા કત્વા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખણવસેન. કેચિ પન ‘‘તં પચ્ચવેક્ખણાદિકં કત્વા’’તિ વદન્તિ.

વત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. બોધાયાતિ એત્થ બોધો નામ બુજ્ઝનં, તં પન કિસ્સ કેનાતિ પુચ્છન્તો ‘‘કિં બુજ્ઝનત્થાયા’’તિ વત્વા તં દસ્સેન્તો ‘‘મગ્ગેના’’તિઆદિમાહ. મગ્ગેન નિબ્બાનં બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ, પચ્ચવેક્ખણાય કતકિચ્ચતં બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ, પઠમવિકપ્પે સચ્છિકિરિયાભિસમયો એવ દસ્સિતોતિ તેન અતુટ્ઠે ‘‘મગ્ગેન વા’’તિ દુતિયવિકપ્પમાહ. વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતન્તિ પદેહિ સબ્બં મગ્ગકિચ્ચં તસ્સ ફલઞ્ચ દસ્સિતં. નિરોધનિસ્સિતન્તિ ઇમિના નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા. કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિઆદિના કિલેસપ્પહાનં. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતીતિઆદિના પચ્ચવેક્ખણા દસ્સિતા.

ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮૭-૧૮૮. નિબદ્ધવાસવસેન આરામે નિસીદનસીલોતિ આરામનિસાદી. પરિસં ઓગાળ્હો હુત્વા ચરતીતિ પરિસાવચરોતિ આહ – ‘‘યો પના’’તિઆદિ. એવન્તિ ઇમિનાકારેન. ગહણન્તિ નિગ્ગહણં. તેન પુચ્છાપદસ્સ અત્થં વિવરતિ. નિબ્બેઠનન્તિ નિગ્ગહનિબ્બેઠનં. તેન વિસ્સજ્જનપદસ્સ અત્થં વિવરતિ. ઇમિના નયેનાતિ એતેન ‘‘ઇતિવાદો’’તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ઉપારમ્ભાધિપ્પાયો વદતિ એતેનાતિ વાદો, દોસો. ઇતિવાદો હોતીતિ એવં ઇમસ્સ ઉપરિ વાદારોપનં હોતિ. ઇતિવાદપ્પમોક્ખોતિ એવં તતો પમોક્ખો હોતિ. એવં વાદપ્પમોક્ખાનિસંસં પરેહિ આરોપિતદોસસ્સ નિબ્બેઠનવસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ દોસપવેદનવસેન દસ્સેતું ‘‘અયં પુચ્છાય દોસો’’તિઆદિ વુત્તં.

એત્તકં ઠાનન્તિઆદિતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘તીણિ સુચરિતાની’’તિ એત્તકં ઠાનં. ઇમં દેસનન્તિ ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો ખો’’તિઆદિનયપ્પવત્તં ઇમં દેસનં. નાભિજ્ઝાયતીતિ ન અભિજ્ઝાયતિ. નાભિહંસતીતિ ન અભિતુસ્સતિ. ગોચરજ્ઝત્તે ઠિતં હોતીતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે સમાધાનવસેન ઠિતં હોતિ અવટ્ઠિતં. તેનાહ ‘‘સુસણ્ઠિત’’ન્તિ. સુસણ્ઠિતન્તિ સમ્મા અવિક્ખેપવસેન ઠિતં. કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયાતિ કમ્મટ્ઠાનાનુયુઞ્જનવસેન પટિપક્ખતો નીવરણતો વિમુત્તિયા. સુટ્ઠુ વિમુત્તન્તિ સુવિમુત્તં. તસ્મિં અમનાપરૂપદસ્સને ન મઙ્કુ વિલક્ખો ન હોતિ. કિલેસવસેન દોસવસેન. અટ્ઠિતચિત્તો અથદ્ધચિત્તો. કોવેસેન હિ ચિત્તં થદ્ધં હોતિ, ન મુદુકં. અદીનમાનસોતિ દોમનસ્સવસેન યો દીનભાવો, તદભાવેન નિદ્દોસમાનસો. અપૂતિચિત્તોતિ બ્યાપજ્જાભાવેન સીતિભૂતચિત્તો.

ઇમેસુ છસુ દ્વારેસુ અટ્ઠારસ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ પચ્ચેકં કાયવચીમનોદુચ્ચરિતભેદેન. તાનિ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતેતિ નયદાનમત્તમેતં. તેન ‘‘અનિટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે દોસં ઉપ્પાદેન્તસ્સા’’તિઆદિના તિવિધદુચ્ચરિતં નીહરિત્વા વત્તબ્બં, તથા ‘‘મજ્ઝત્તારમ્મણે મોહં ઉપ્પાદેન્તસ્સા’’તિઆદિના ચ. મનોદુચ્ચરિતાદિસામઞ્ઞેન પન તીણિયેવ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં.

પઞ્ઞત્તિવસેનાતિ વત્થું અનામસિત્વા પિણ્ડગહણમુખેન કેવલં પઞ્ઞત્તિવસેનેવ. ભાવનાપટિસઙ્ખાનેતિ ભાવનાસિદ્ધે પટિસઙ્ખાને, ભાવનાય પટિસઙ્ખાને વાતિ અત્થો. ઇમાનીતિ યથાવુત્તાનિ છદ્વારારમ્મણાનિ. દુચ્ચરિતાનીતિ દુચ્ચરિતકારણાનિ. અપ્પટિસઙ્ખાને ઠિતસ્સ દુચ્ચરિતાનિ સુચરિતાનિ કત્વા. પરિણામેતીતિ પરિવત્તેતિ દુચ્ચરિતાનિ તત્થ અનુપ્પાદેત્વા સુચરિતાનિ ઉપ્પાદેન્તો. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. ઇન્દ્રિયસંવરો…પે… વેદિતબ્બો ઇન્દ્રિયસંવરસમ્પાદનવસેન તિણ્ણં સુચરિતાનં સિજ્ઝનતો. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ. એત્તાવતાતિ આદિતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેન્તી’’તિ પદં, એત્તાવતા. સીલાનુરક્ખકં ઇન્દ્રિયસંવરસીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલસ્સ અનુરક્ખકં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથિકં. કથં પન તદેવ તસ્સ અનુરક્ખકં હોતીતિ? અપરાપરુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયભાવતો.

તીણિ સીલાનીતિ ઇન્દ્રિયસંવર-આજીવપારિસુદ્ધિ-પચ્ચયસન્નિસ્સિત-સીલાનિ. લોકુત્તરમિસ્સકાતિ લોકિયાપિ લોકુત્તરાપિ હોન્તીતિ અત્થો. સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનન્તિ લોકુત્તરાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં. મૂલભૂતા સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા, તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચત્તારો ખો, કુણ્ડલિય, સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિ. તેપીતિ યથાવુત્તસતિપટ્ઠાના. સતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગાતિ લોકિયસતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગાવ. પુબ્બભાગાવાતિ એત્થ કેચિ ‘‘પુબ્બભાગા ચા’’તિ પાઠં કત્વા ‘‘પુબ્બેવ લોકુત્તરા પુબ્બભાગા ચા’’તિ અત્થં વદન્તિ. વિજ્જાવિમુત્તિમૂલકાતિ ‘‘સત્ત ખો, કુણ્ડલિય, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ એવં વુત્તા બોજ્ઝઙ્ગા લોકુત્તરાવ વિજ્જાવિમુત્તિસહગતભાવતો.

કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપવાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. પચ્ચત્તન્તિ કરણનિદ્દેસો અયન્તિ આહ – ‘‘અત્તનાવા’’તિ. કુરુમાનોયેવાતિ ઉપ્પાદેન્તો એવ. કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન નીવરણાનં દૂરીભાવતો તેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તં. અત્થં કરિત્વાતિ ભાવનામનસિકારં ઉત્તમં કત્વા. ‘‘મહા વત મે અયં અત્થો ઉપ્પન્નો’’તિ અત્થિકો હુત્વા.

૯. પઠમઉપ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. તથાગતસ્સ પાતુભાવાતિઆદિના બુદ્ધુપ્પાદકાલે એવ બોજ્ઝઙ્ગરતનપટિલાભોતિ દસ્સેતિ.

પબ્બતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગિલાનવગ્ગો

૧-૩. પાણસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯૨-૧૯૪. યેસન્તિ યેસં સત્તાનં. ચત્તારો ઇરિયાપથા અત્થિ લબ્ભન્તિ તદુપગસરીરાવયવલાભેન. એતન્તિ ‘‘ચત્તારો ઇરિયાપથે કપ્પેન્તી’’તિ એતં વચનં. ‘‘વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદિવચનતો ‘‘સહવિપસ્સનકે મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. દુતિયતતિયાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા.

૪-૧૦. પઠમગિલાનસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯૫-૨૦૧. વિસુદ્ધં અહોસિ વિસભાગધાતુક્ખોભં વૂપસમેન્તં. તેનાહ – ‘‘પોક્ખરપત્તે …પે… વિનિવત્તિત્વા ગતો’’તિ. એસેવ નયો પાળિતો અત્થતો ચ ચતુત્થેન પઞ્ચમછટ્ઠાનં સમાનત્તા. વિસરુક્ખવાતસમ્ફસ્સેનાતિ વિસરુક્ખસન્નિસ્સિતવાતસમ્ફસ્સેન. મન્દસીતજરોતિ મુદુકો સીતજરો. સેસન્તિ વુત્તાવસેસં. સબ્બત્થાતિ સત્તમાદીસુ ચતૂસુ.

ગિલાનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉદાયિવગ્ગો

૧-૨. બોધાયસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૨-૨૦૩. કિત્તકેન નુ ખો કારણેન બુજ્ઝનકઅઙ્ગા નામ વુચ્ચન્તિ બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ વત્તબ્બતં લભન્તિ. મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા સહવિપસ્સના મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગા કથિતાતિ કત્વા. ધમ્મપરિચ્છેદો કથિતો ગણનામત્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા વુત્તત્તા ન ભૂમન્તરપરિચ્છેદો, વિપસ્સનાદિપરિચ્છેદો વા.

૩-૫. ઠાનિયસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૪-૨૦૬. કામરાગેન ગધિતબ્બટ્ઠાનભૂતા કામરાગટ્ઠાનિયાતિ આહ ‘‘આરમ્મણધમ્માન’’ન્તિ. ‘‘મનસિકારબહુલીકારા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘આરમ્મણેનેવ કથિત’’ન્તિ વુત્તં. વુત્તપરિચ્છેદોતિ એતેન ન કેવલં આરમ્મણવસેનેવ, અથ ખો ઉપનિસ્સયવસેનપેત્થ અત્થો લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ. પઠમવગ્ગસ્સ હિ દુતિયે સુત્તે ઉપનિસ્સયવસેનેવ અત્થો દસ્સિતો. મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા અવિભાગેનેવ કથિતત્તા. અપરિહાનિયેતિ તીહિ સિક્ખાહિ અપરિહાનાવહે.

૬-૭. તણ્હક્ખયસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૭-૨૦૮. ‘‘સો મં પુચ્છિસ્સતી’’તિ અધિપ્પાયેન ભગવતા ઓસાપિતદેસનં. પત્થટત્તા ભાવનાપારિપૂરિયા વિત્થારિતં ગતત્તા. મહન્તભાવન્તિ ભાવનાવસેનેવ મહત્તં ગતત્તા. તતો એવ વડ્ઢિપ્પમાણા. નીવરણવિગમે સમ્ભવતો પચ્ચયતો બ્યાપાદો વિગતો હોતીતિ આહ – ‘‘નીવરણાનં દૂરીભાવેન બ્યાપાદવિરહિતત્તા’’તિ. તણ્હામૂલકન્તિ તણ્હાપચ્ચયં. યઞ્હિ તણ્હાસહગતં અસહગતમ્પિ તણ્હં ઉપનિસ્સાય નિપ્ફન્નં, સબ્બં તં તણ્હામૂલકં. પહીયતિ અનુપ્પાદપ્પહાનેન. તણ્હાદીનંયેવ ખયા, ન તેસં સઙ્ખારાનં ખયા. એતેહિ તણ્હક્ખયાદિપદેહિ.

૮. નિબ્બેધભાગિયસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. નિબ્બિજ્ઝન્તીતિ નિબ્બેધા, નિબ્બિજ્ઝનધમ્મા ધમ્મવિનયાદયો, તપ્પરિયાપન્નતાય નિબ્બેધભાગે ગતો નિબ્બેધભાગિયો, તં નિબ્બેધભાગિયં. તેનાહ ‘‘નિબ્બિજ્ઝનકોટ્ઠાસિય’’ન્તિ. ભાવેત્વા ઠિતેન ચિત્તેન. વિપસ્સનામગ્ગમ્પિ ગહેત્વા ‘‘મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગા મિસ્સકા’’તિ વુત્તા. તેહીતિ બોજ્ઝઙ્ગેહિ ભાવિતં ચિત્તં. તે વા બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા ઠિતં ચિત્તં નામ ફલચિત્તં, તસ્મા નિબ્બત્તિતલોકુત્તરમેવ. તમ્પીતિ ફલચિત્તમ્પિ મગ્ગાનન્તરતાય મગ્ગનિસ્સિતં કત્વા મિસ્સકમેવ કથેતું વટ્ટતિ ‘‘બોધાય સંવત્તન્તી’’તિ વુત્તત્તા.

૯. એકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૨૧૦. સંયોજનસઙ્ખાતા વિનિબન્ધાતિ કામરાગાદિસંયોજનસઞ્ઞિતા બન્ધના. પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણાતિ ગિલિત્વા વિય પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણાકારા.

૧૦. ઉદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૧૧. બહુકતં વુચ્ચતિ બહુકારો બહુમાનો, નત્થિ એતસ્સ બહુકતન્તિ અબહુકતો, અકતબહુમાનો. ધમ્મો ઉપ્પજ્જમાનો ઉક્કુજ્જન્તો વિય નિરુજ્ઝમાનો અવકુજ્જન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉક્કુજ્જં વુચ્ચતિ ઉદયો, અવકુજ્જં વયો’’તિ. પરિવત્તેન્તોતિ અનિચ્ચાતિપિ દુક્ખાતિપિ અનત્તાતિપિ. ‘‘એસો હિ તે ઉદાયિ મગ્ગો પટિલદ્ધો, યો તે…પે… તથત્તાય ઉપનેસ્સતી’’તિ પરિયોસાને ભગવતો વચનઞ્ચેત્થ સાધકં દટ્ઠબ્બં. તેન તેનાકારેન વિહરન્તન્તિ યેન સમ્મસનાકારેન વિપસ્સનાવિહારેન વિહરન્તં. તથાભાવાયાતિ ખીણાસવભાવપચ્ચવેક્ખણાય. તેનાહ – ‘‘ખીણા જાતીતિ…પે… તં દસ્સેન્તો એવમાહા’’તિ.

ઉદાયિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નીવરણવગ્ગો

૩-૪. ઉપક્કિલેસસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧૪-૨૧૫. ન ચ પભાવન્તન્તિ ન ચ પભાસમ્પન્નં. પભિજ્જનસભાવન્તિ તાપેત્વા તાલને પભઙ્ગુતં. અવસેસં લોહન્તિ વુત્તાવસેસં જાતિલોહં, વિજાતિલોહં, કિત્તિમલોહન્તિ પભેદં સબ્બમ્પિ લોહં. ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેનાતિ એત્થ નનુ લોકિયકુસલચિત્તસ્સપિ સુવિસુદ્ધસ્સ ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન ઉપક્કિલેસતાતિ? સચ્ચમેતં, યસ્મિં પન સન્તાને નીવરણાનિ લદ્ધપતિટ્ઠાનિ, તત્થ મહગ્ગતકુસલસ્સપિ અસમ્ભવો, પગેવ લોકુત્તરકુસલસ્સ, પરિત્તકુસલં પન યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જતિ. નીવરણે હિ વૂપસન્તે સન્તાને ઉપ્પત્તિયા અપરિસુદ્ધં હોતિ, ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ હોતિ, અપરિસુદ્ધદીપકપલ્લિકવટ્ઠિતેલાદિસન્નિસ્સયો દીપો વિય, અપિચ નિપ્પરિયાયતો ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેનેવ તેસં ઉપક્કિલેસતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યદગ્ગેન હી’’તિઆદિમાહ. આરમ્મણે વિક્ખિત્તપ્પત્તિવસેન ચુણ્ણવિચુણ્ણતા વેદિતબ્બા. ન આવરન્તીતિ કુસલધમ્મે ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનવસેન ન આવરન્તિ, અથ ખો તેસં ઉપ્પત્તિયા હોન્તિ. ન પટિચ્છાદેન્તીતિ ન વિનન્ધન્તિ. ચતુભૂમકચિત્તસ્સાતિ ચતુત્થભૂમકકુસલચિત્તસ્સ અનુપક્કિલેસા, તેહિ અકિલિસ્સનતો.

૮. આવરણનીવરણસુત્તવણ્ણના

૨૧૯. પઞ્ઞા દુબ્બલા હોતિ, ન બલવતી પટિપક્ખેન ઉપક્કિલિટ્ઠભાવતો. તેનાહ ‘‘મન્દા અવિસદા’’તિ.

પઞ્ચ નીવરણા દૂરે હોન્તિ આવરણાભાવતો. તમેવ પીતિન્તિ સપ્પાયધમ્મસવને ઉપ્પન્નં પીતિં. તસ્સા તદા ઉપ્પન્નાકારસલ્લક્ખણેન અવિજહન્તો પુનપ્પુનં તસ્સા નિબ્બત્તનેન. તેનાહ ‘‘પઞ્ચ નીવરણે વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિ. ઇદં સન્ધાયાતિ એત્તકે દિવસેપિ ન વિનસ્સન્તિ, સા ધમ્મપીતિ લદ્ધપચ્ચયા હુત્વા વિસેસાવહાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય એતં ‘‘ઇમસ્સ પઞ્ચ નીવરણા તસ્મિં સમયે ન હોન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. પીતિપામોજ્જપક્ખિયાતિ પીતિપામોજ્જપચ્ચયા. નસ્સન્તીતિ નિરોધપચ્ચયવસેન પવત્તનતો નસ્સન્તિ. સભાગપચ્ચયવસેન પુન ઉપ્પજ્જન્તાપિ…પે… વુચ્ચતિ કિચ્ચસાધનવસેન પવત્તનતો.

૯. રુક્ખસુત્તવણ્ણના

૨૨૦. અભિરુહનકાતિ સમીપરુક્ખે અભિભવિત્વા રુહનકા. અટ્ઠિકચ્છકોતિ અટ્ઠિબહુલકચ્છકો. કપિથનસદિસફલત્તા કપિત્થનોતિ લદ્ધનામો.

૧૦. નીવરણસુત્તવણ્ણના

૨૨૧. અન્ધભાવકરણા પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ વિબન્ધનતો. તથા હિ તે ‘‘અચક્ખુકરણા પઞ્ઞાનિરોધિકા’’તિ વુત્તા. વિહનતિ વિબાધતીતિ વિઘાતો, દુક્ખન્તિ આહ ‘‘વિઘાતપક્ખિયાતિ દુક્ખપક્ખિકા’’તિ. નિબ્બાનત્થાય ન સંવત્તન્તીતિ અનિબ્બાનસંવત્તનિકા. મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગાવ કથિતા પુબ્બભાગિકાનં કથિતત્તા.

નીવરણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચક્કવત્તિવગ્ગો

૧. વિધાસુત્તવણ્ણના

૨૨૨. વિધીયન્તીતિ વિધા, માનાદિભાગા કોટ્ઠાસાતિ આહ ‘‘તયો માનકોટ્ઠાસા’’તિ. તથા તથા વિદહનતોતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના તેન તેનાકારેન વિદહનતો ઠપનતો, ઠપેતબ્બતો વા.

૨. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. સિરિસમ્પત્તિયા રાજતિ દિપ્પતિ સોભતીતિ રાજા, દાનપિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ. રઞ્જેતીતિ રમેતિ. અબ્ભુગ્ગતાયાતિ ઉદીરિતા નિબ્બત્તિતો તત્થ તત્થ ગચ્છનતો. ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કરતનં પવત્તેતિ. દેવટ્ઠાનન્તિ પૂજનીયદેવટ્ઠાનં. ચિત્તીકતટ્ઠેનાતિ પૂજનીયભાવેન. અગ્ઘો નત્થિ ચિરકાલસમ્ભવપુઞ્ઞાનુભાવસિદ્ધરતનસબ્ભાવતો. અઞ્ઞેહિ ચક્કવત્તિનો પરિગ્ગહભૂતરતનેહિ. લોકેતિ મનુસ્સલોકે. તેન તદઞ્ઞલોકં નિવત્તેતિ. વિજ્જમાનગ્ગહણેન અતીતાનાગતં નિવત્તેતિ. બુદ્ધા ચ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ ચક્કવત્તિનોપિ યેભુય્યેન તસ્મિંયેવ ઉપ્પજ્જનતોતિ અધિપ્પાયો. અનોમસ્સાતિ અલામકસ્સ ઉક્કટ્ઠસ્સ. સેસાનિ રતનાનિ.

તત્રાતિ વાક્યોપઞ્ઞાસને નિપાતો, તસ્મિં પાતુભાવવચને. ‘‘અયુત્ત’’ન્તિ વત્વા તત્થ અધિપ્પાયં વિવરન્તો ‘‘ઉપ્પન્નં હી’’તિઆદિમાહ. તેહિ રતનેહિ ચક્કવત્તનનિયમાપેક્ખતાય ચક્કવત્તિવચનસ્સ. નિયમેનાતિ એકન્તેન. વત્તબ્બતં આપજ્જતિ ભાવિનિ ભૂતે વિય ઉપચારોતિ યથા – ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિ (સુ. નિ. ૪૧૦). લદ્ધનામસ્સાતિ ચક્કવત્તીતિ લોકે લદ્ધસમઞ્ઞસ્સ પત્થનીયસ્સ પુરિસવિસેસસ્સ. મૂલુપ્પત્તિવચનતોપીતિ ‘‘ચક્કવત્તિસ્સ પાતુભાવા’’તિ એતસ્સ પઠમુપ્પત્તિયા વચનતોપિ. ઇદાનિ તમત્થં વિવરન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિમાહ. યો હિ ચક્કવત્તિરાજા, તસ્સ ઉપ્પત્તિયા ચક્કરતનસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ચક્કવત્તીતિ એવં નામં ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘ચક્કં વત્તેસ્સતી’’તિ ઇદં પન નિયામં અનપેક્ખિત્વા તસ્સ ઉપ્પજ્જતીતિ રતનાનુપ્પત્તિં ગહેત્વા વુત્તનયતો સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ ‘‘ચક્કવત્તી’’તિ. એકમેવાતિ ચક્કરતનમેવ પઠમં પાતુભવતિ. યસ્મિં ભૂતે રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસમઞ્ઞા, અથ પચ્છા રતનાનિ પાતુભવન્તીતિ બહૂનં પાતુભાવં ઉપાદાય બહુલવચનતોપિ એતં ‘‘ચક્કવત્તિસ્સ પાતુભાવા રતનાનં પાતુભાવો’’તિ વુત્તં. અયં હેતુકત્તુસઞ્ઞિતો અત્થભેદો. પાતુભાવાતિ પાતુભાવતો. પુઞ્ઞસમ્ભારો ભિન્નસન્તાનતાય રતનાનમ્પિ પરિયાયેન ઉપનિસ્સયહેતૂતિ વુત્તં. યુત્તમેવેતં યથાવુત્તયુત્તિયુત્તત્તા.

વત્તબ્બભૂતો અધિપ્પાયો એતસ્સ અત્થીતિ અધિપ્પાયો, અત્થનિદ્દેસો, સઙ્ખેપતો અધિપ્પાયો સઙ્ખેપાધિપ્પાયો. ચક્કરતનાનુભાવેન ચક્કવત્તિસ્સરિયસ્સ સિજ્ઝનતો ‘‘દાતું સમત્થસ્સા’’તિ વુત્તં. યોજનપ્પમાણે પદેસે પવત્તત્તા યોજનપ્પમાણં અન્ધકારં. અતિદીઘાતિરસ્સતાદિં છબ્બિધં દોસં વિવજ્જેત્વા ઠિતસ્સાતિ વચનસેસો.

સબ્બેસં ચતુભૂમકધમ્માનં પુરેચરં કુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસનવસેન પવત્તનતો. બુદ્ધાદીહિપિ અપ્પહાનીયતાય મહન્તધમ્મસભાવત્તા ધમ્મકાયે ચ જેટ્ઠકટ્ઠેન ધમ્મકાયૂપપન્નં. પઞ્ઞાપાસાદતાય ચસ્સ ઉપરિગતટ્ઠેન અચ્ચુગ્ગતં. વિત્થતટ્ઠેન વિપુલં. મહન્તતાય મહન્તં. અનાદિકાલભાવિતસ્સ કિલેસસન્તાનસ્સ ખણેનેવ વિદ્ધંસનતો સીઘં લહુ જવન્તિ પરિયાયા. બોજ્ઝઙ્ગધમ્મપરિયાપન્નત્તા હિ વુત્તં ‘‘એકન્ત-કુસલત્તા’’તિ. સમ્પયુત્તવસેન પીતિયા આલોકવિદ્ધંસનભાવવસેનાતિ વુત્તં ‘‘સહજાતપચ્ચયાદી’’તિઆદિ. સબ્બસઙ્ગાહિકધમ્મપરિચ્છેદોતિ ચતુભૂમકત્તા સબ્બસઙ્ગાહકો બોજ્ઝઙ્ગધમ્મપરિચ્છેદો કથિતો.

૪-૧૦. દુપ્પઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૨૨૫-૨૩૧. એળં વુચ્ચતિ દોસો, એળેન મૂગો વિયાતિ એળમૂગોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘મુખેન વાચ’’ન્તિઆદિમાહ.

ચક્કવત્તિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સાકચ્છવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. પુરિમનયતોતિ ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાનં ધમ્માન’’ન્તિઆદિના આગતનયતો. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સતિસમ્પજઞ્ઞં. સતિપધાનં વા અભિક્કન્તાદીસુ સત્થકભાવપરિગ્ગણ્હકઞાણં સતિસમ્પજઞ્ઞં. તં સબ્બત્થ સતોકારીભાવાવહત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તતિ. યથા ચ પચ્ચનીકધમ્મપ્પહાનં અનુરૂપધમ્મદેસના ચ અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય હોતિ, એવં સતિરહિતપુગ્ગલવજ્જના સતોકારીપુગ્ગલસેવના ચ તત્થ ચ યુત્તપયુત્તતા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના. અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ. તથા હિ અરહાવ ‘‘સતિવેપુલ્લપ્પત્તો’’તિ વુચ્ચતિ.

ધમ્માનં, ધમ્મેસુ વા વિચયો, સો એવ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. પરિપુચ્છકતાતિ આચરિયં પયિરુપાસિત્વા પઞ્ચપિ નિકાયે સહટ્ઠકથાય પરિયોગાહેત્વા યં યં તત્થ ગણ્ઠિટ્ઠાનં, તસ્સ તસ્સ ‘‘ઇદં, ભન્તે, કથં ઇમસ્સ કો અત્થો’’તિ એવં ખન્ધાદીસુ અત્થપુચ્છકભાવો. તેનાહ ‘‘ખન્ધ…પે… બહુલતા’’તિ.

વત્થુવિસદકિરિયાતિ ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સરીરં તપ્પટિબદ્ધાનિ ચ ચીવરાદીનિ ઇધ ‘‘વત્થૂની’’તિ અધિપ્પેતાનિ, તાનિ યથા ચિત્તસ્સ સુખાવહાનિ હોન્તિ, તથા કરણં તેસં વિસદભાવકરણં. તેન વુત્તં ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરાન’’ન્તિઆદિ. ઉસ્સન્નદોસન્તિ વાતાદિઉસ્સન્નદોસં. સેદમલમક્ખિતન્તિ સેદેન ચેવ જલ્લિકાસઙ્ખાતેન સરીરમલેન ચ મક્ખિતં. ચ-સદ્દેન અઞ્ઞમ્પિ સરીરસ્સ ચ ચિત્તસ્સ ચ પીળાવહં સઙ્ગણ્હાતિ. સેનાસનં વાતિ વા-સદ્દેન પત્તાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિસદે સતિ, વિસયભૂતે વા. કથં ભાવનમનુયુત્તસ્સ તાનિ વિસયોતિ? અન્તરન્તરા પવત્તનકચિત્તુપ્પાદવસેન એવં વુત્તં. તે હિ ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તેકગ્ગતાય ઇજ્ઝન્તિયાપિ અપરિસુદ્ધભાવાય સંવત્તન્તિ. ચિત્તચેતસિકેસુ નિસ્સયાદિપચ્ચયભૂતેસુ. ઞાણમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડને. તેન ન કેવલં તં વત્થુયેવ, અથ ખો તસ્મિં અપરિસુદ્ધે ઞાણમ્પિ અપરિસુદ્ધં હોતીતિ નિસ્સયાપરિસુદ્ધિયા નિસ્સિતાપરિસુદ્ધિ વિય વિસયસ્સ અપરિસુદ્ધતાય વિસયીનં અપરિસુદ્ધિં દસ્સેતિ અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ.

સમભાવકરણં કિચ્ચતો અનૂનાધિકભાવકરણં. યથાપચ્ચયં સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં અધિમોક્ખકિચ્ચસ્સ પટુતરભાવેન પઞ્ઞાય અવિસદતાય વીરિયાદીનઞ્ચ અનુબલપ્પદાનસિથિલતાદિના સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇતરાનિ મન્દાની’’તિ. તતોતિ તસ્મા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવતો ઇતરેસઞ્ચ મન્દત્તા. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગણ્હનં અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો, પગ્ગહકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં, વિક્ખેપપટિપક્ખો. યેન વા સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો અવિક્ખેપો. રૂપગતં વિય ચક્ખુના યેન યાથાવતો વિસયસભાવં પસ્સતિ, તં દસ્સનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ બલવતા સદ્ધિન્દ્રિયેન અભિભૂતત્તા. સહજાતધમ્મેસુ હિ ઇન્દટ્ઠં કરોન્તાનં સહ પવત્તમાનાનં ધમ્માનં એકરસતાવસેનેવ અત્થસિદ્ધિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. તન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં.

ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેનાતિ યસ્સ સદ્ધેય્યવત્થુનો ઉળારતાદિગુણે અધિમુચ્ચનસ્સ સાતિસયપ્પવત્તિયા સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તસ્સ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાદિવિભાગતો યાથાવતો વીમંસનેન. એવઞ્હિ એવંધમ્મતાનયેન સભાવસરસતો પરિગ્ગય્હમાને સવિપ્ફારો અધિમોક્ખો ન હોતિ – ‘‘અયં ઇમેસં ધમ્માનં સભાવો’’તિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ સાતિસયત્તા. ધુરિયધમ્મેસુ હિ યથા સદ્ધાય બલવભાવે પઞ્ઞાય મન્દભાવો હોતિ, એવં પઞ્ઞાય બલવભાવે સદ્ધાય મન્દભાવો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન…પે… હાપેતબ્બ’’ન્તિ. તથા અમનસિકરણેનાતિ યેનાકારેન ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તેનાકારેન ભાવનં નાનુયુઞ્જનેનાતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ દુવિધેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો અત્તનો વા પચ્ચયવિસેસેન કિચ્ચુત્તરિયતો વીરિયાદીનં વા મન્દકિચ્ચતાય. તત્થ પઠમવિકપ્પે હાપનવિધિ દસ્સિતો, દુતિયવિકપ્પે પન યથા મનસિકરોતો વીરિયાદીનં મન્દકિચ્ચતાય સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન વીરિયાદીનં પટુતરભાવાવહેન મનસિકારેન સદ્ધિન્દ્રિયં તેહિ સમતં કરોન્તેન હાપેતબ્બં. ઇમિના નયેન સેસિન્દ્રિયેસુપિ હાપનવિધિ વેદિતબ્બો.

વક્કલિત્થેરવત્થૂતિ સો હિ આયસ્મા સદ્ધાધિમુત્તો તત્થ ચ કતાધિકારો સત્થુ રૂપકાયદસ્સને પસુતો એવ હુત્વા વિહરન્તો સત્થારા – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૮૭) ઓવદિયમાનો કમ્મટ્ઠાને નિયોજિતોપિ તં અનનુયુઞ્જન્તો પણામિતો અત્તાનં વિનિપાતેતું પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ. અથ નં સત્થા યથાનિસિન્નોવ ઓભાસવિસ્સજ્જનેન અત્તાનં દસ્સેત્વા –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ આહ. સો તેન વચનેન અમતેનેવ અભિસિત્તો હટ્ઠતુટ્ઠો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, સદ્ધાય બહુલભાવતો વિપસ્સનાવીથિં નારોહતિ. તં ઞત્વા ભગવા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનાય કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં – ‘‘વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સન’’ન્તિ. એત્થાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તભાવે સેસિન્દ્રિયાનં સકિચ્ચાકરણે.

ઇતરકિચ્ચભેદન્તિ ઉપટ્ઠાનાદિકિચ્ચવિસેસં. પસ્સદ્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. હાપેતબ્બન્તિ યથા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાયતિ, એવં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતા પસ્સદ્ધિયાદિભાવનાય હાયતિ સમાધિપક્ખિકત્તા તસ્સા. તથા હિ સમાધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં કોસજ્જપાતતો રક્ખન્તી વીરિયાદિભાવના વિય વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખન્તી એકંસતો હાપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘પસ્સદ્ધાદિભાવનાય હાપેતબ્બ’’ન્તિ. સોણત્થેરસ્સ વત્થૂતિ સુકુમારસોણત્થેરસ્સ વત્થુ. સો હિ આયસ્માપિ સત્થુ સન્તિકા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સીતવને વિહરન્તો – ‘‘મમ સરીરં સુખુમાલં, ન ચ સક્કા સુખેનેવ સુખં અધિગન્તું, કાયં કિલમેત્વાપિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’’તિ ઠાનચઙ્કમનમેવ અધિટ્ઠાય પધાનમનુયુઞ્જન્તો પાદતલેસુ ફોટેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ વેદનં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા દળ્હવીરિયં કરોન્તો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય વિસેસં પવત્તેતું નાસક્ખિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા વીણોપમોવાદેન ઓવદિત્વા વીરિયસમતાયોજનવિધિં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા ગિજ્ઝકૂટં ગતો. થેરોપિ સત્થારા દિન્નનયેન વીરિયસમતં યાજેત્વા ભાવેન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તેવ પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સોણત્થેરસ્સ વત્થુ દસ્સેતબ્બ’’ન્તિ. સેસેસુપીતિ સતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેસુપિ.

સમતન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનૂનાધિકભાવં, તથા સમાધિવીરિયાનઞ્ચ. યથા હિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં વિસું વિસું ધુરિયધમ્મભૂતાનં કિચ્ચતો અઞ્ઞમઞ્ઞનાતિવત્તનં વિસેસતો ઇચ્છિતબ્બં. યતો તેસં સમધુરતાય અપ્પના સમ્પજ્જતિ, એવં સમાધિવીરિયાનં કોસજ્જુદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સમતાય સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞુપત્થમ્ભનતો સમ્પયુત્તધમ્માનં અન્તદ્વયપાતાભાવેન સમ્મદેવ અપ્પના ઇજ્ઝતીતિ. બલવસદ્ધોતિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ બ્યતિરેકમુખેન સમત્થનં. તસ્સત્થો – યો બલવતિયા સદ્ધાય સમન્નાગતો અવિસદઞાણો, સો મુધપ્પસન્નો હોતિ, ન અવેચ્ચપ્પસન્નો. તથા હિ સો અવત્થુસ્મિં પસીદતિ, સેય્યથાપિ તિત્થિયસાવકા. કેરાટિકપક્ખન્તિ સાઠેય્યપક્ખં ભજતિ. સદ્ધાહીનાય પઞ્ઞાય અતિધાવન્તો ‘‘દેય્યવત્થુપરિચ્ચાગેન વિના ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ દાનમયં પુઞ્ઞં હોતી’’તિઆદીનિ પરિકપ્પેતિ હેતુપતિરૂપકેહિ વઞ્ચિતો, એવંભૂતો ચ લૂખતક્કવિલુત્તચિત્તો પણ્ડિતાનં વચનં નાદિયતિ, સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમભાવો અત્થાવહો, વિસમભાવો અનત્થાવહો, એવં સમાધિવીરિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમભાવો અત્થાવહો, ઇતરો અનત્થાવહો, તથા સમભાવો અવિક્ખેપાવહો, ઇતરો વિક્ખેપાવહો. કોસજ્જં અભિભવતિ, તેન અપ્પનં ન પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. એસ નયો ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતીતિ એત્થાપિ. તદુભયન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાદ્વયં સમાધિવીરિયદ્વયઞ્ચ. સમં કાતબ્બન્તિ સમતં કાતબ્બં.

સમાધિકમ્મિકસ્સાતિ સમથકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ. એવન્તિ એવં સન્તે, સદ્ધાય થોકં બલવભાવે સતીતિ અત્થો. સદ્દહન્તોતિ ‘‘પથવી પથવીતિ મનસિકારમત્તેન કથં ઝાનુપ્પત્તી’’તિ અચિન્તેત્વા ‘‘અદ્ધા સમ્બુદ્ધેન વુત્તવિધિ ઇજ્ઝતી’’તિ સદ્દહન્તો સદ્ધં જનેન્તો. ઓકપ્પેન્તોતિ આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનવસેન અવકપ્પેન્તો પક્ખન્દન્તો. એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ સમાધિપધાનત્તા ઝાનસ્સ. ઉભિન્નન્તિ સમાધિપઞ્ઞાનં. સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિનો અધિમત્તતાય પઞ્ઞાય અધિમત્તતાપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ ‘‘સમતાયપી’’તિ, સમભાવેનાપીતિ અત્થો. અપ્પનાતિ લોકિયઅપ્પના. તથા હિ ‘‘હોતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ, લોકુત્તરપ્પના પન તેસં સમભાવેનેવ ઇચ્છિતા. યથાહ ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦). યદિ વિસેસતો સદ્ધાપઞ્ઞાનં સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમાનતં ઇચ્છતિ, કથં સતીતિ આહ – ‘‘સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતી’’તિ. સબ્બત્થાતિ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકેસુ પઞ્ચિન્દ્રિયેસુ. ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકેકદેસે ગણ્હન્તો ‘‘સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાન’’ન્તિ આહ. અઞ્ઞથા પીતિ ચ ગહેતબ્બા સિયા. તથા હિ ‘‘કોસજ્જપક્ખિકેન સમાધિના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ચ ‘‘પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાહી’’તિ. સાતિ સતિ. સબ્બેસુ રાજકમ્મેસુ નિયુત્તોતિ સબ્બકમ્મિકો. તેનાતિ યેન કારણેન સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બા, તેન આહ અટ્ઠકથાયં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા, સબ્બેન વા લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકેન બોજ્ઝઙ્ગેન અત્થેતબ્બા સબ્બત્થિયા, સબ્બત્થિયાવ સબ્બત્થિકા. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. તસ્સ હિ સતિપટિસરણં પરાયણં અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય. તેનાહ – ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

ખન્ધાદિભેદે અનોગાળ્હપઞ્ઞાનન્તિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચવસેનપિ ખન્ધાયતનાદીસુ અપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં. બહુસ્સુતસેવના હિ સુતમયઞાણાવહા. તરુણવિપસ્સનાસમઙ્ગીપિ ભાવનામયઞાણે ઠિતત્તા એકંસતો પઞ્ઞવા એવ નામ હોતીતિ આહ – ‘‘સમપઞ્ઞાસ…પે… પુગ્ગલસેવના’’તિ. ઞેય્યધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવવસેન તપ્પરિચ્છેદકઞાણસ્સ ગમ્ભીરભાવગહણન્તિ આહ – ‘‘ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય ગમ્ભીરપઞ્ઞાયા’’તિ. તઞ્હિ ઞેય્યં તાદિસાય પઞ્ઞાય ચરિતબ્બતો ગમ્ભીરઞાણચરિયં, તસ્સા વા પઞ્ઞાય તત્થ પભેદતો પવત્તિ ગમ્ભીરઞાણચરિયા, તસ્સા પચ્ચવેક્ખણાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞાય પભેદપચ્ચવેક્ખણા’’તિ. યથા સતિવેપુલ્લપ્પત્તો નામ અરહા એવ, એવં સો એવ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તોપીતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતી’’તિ. વીરિયાદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

‘‘તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તી’’તિઆદિના વુત્તપઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણા નિરયે નિબ્બત્તસત્તસ્સ સબ્બપઠમં કરોન્તીતિ દેવદૂતસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૦), તસ્સા આદિતો વુત્તત્તા ચ આહ – ‘‘પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણતો પટ્ઠાયા’’તિ. સકટવહનાદિકાલેતિ આદિ-સદ્દેન તદઞ્ઞમનુસ્સેહિ તિરચ્છાનેહિ ચ વિબાધનીયકાલં સઙ્ગણ્હાતિ. એકં બુદ્ધન્તરન્તિ ઇદં અપરાપરં પેતેસુ એવ ઉપ્પજ્જનકસત્તવસેન વુત્તં, એકચ્ચાનં વા પેતાનં, એકચ્ચતિરચ્છાનાનં વિય તથા દીઘાયુકતાપિ સિયાતિ તથા વુત્તં. તથા હિ કાલો નાગરાજા ચતુન્નં બુદ્ધાનં રૂપદસ્સાવી.

એવં આનિસંસદસ્સાવિનોતિ ‘‘વીરિયાયત્તો એવ સકલલોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમો’’તિ એવં આનિસંસદસ્સનસીલસ્સ. ગમનવીથિન્તિ સપુબ્બભાગં નિબ્બાનગામિનિં પટિપદં. સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગપટિપાટિ, સત્તવિસુદ્ધિપરમ્પરા વા. સા હિ વટ્ટતો નિય્યાનાય ગન્તબ્બા પટિપદાતિ કત્વા ગમનવીથિ નામ.

કાયદળ્હીબહુલોતિ કાયસ્સ પોસનપસુતો. પિણ્ડન્તિ રટ્ઠપિણ્ડં. પચ્ચયદાયકાનં અત્તનિ કારસ્સ અત્તનો સમ્માપટિપત્તિયા મહપ્ફલભાવસ્સ કરણેન પિણ્ડાય ભિક્ખાય પટિપૂજના પિણ્ડાપચાયના. નીહરન્તોતિ પત્તત્થવિકતો નીહરન્તો. તં સદ્દં સુત્વાતિ તં ઉપાસિકાય વચનં પણ્ણસાલદ્વારે ઠિતોવ પઞ્ચાભિઞ્ઞતાય દિબ્બસોતેન સુત્વાતિ વદન્તિ. મનુસ્સસમ્પત્તિ, દિબ્બસમ્પત્તિ, અન્તે નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ તિસ્સો સમ્પત્તિયો. સિતં કરોન્તોવાતિ ‘‘અકિચ્છેનેવ મયા વટ્ટદુક્ખં સમતિક્કન્ત’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખણાવસાને સઞ્જાતપામોજ્જવસેન સિતં કરોન્તો એવ.

અલસાનં ભાવનાય નામમત્તમ્પિ અજાનન્તાનં કાયસ્સ પોસનબહુલાનં યાવદત્થં પરિભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખાદિં અનુયુઞ્જન્તાનં તિરચ્છાનકથિકાનં દૂરતોવ વજ્જનં કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જના. ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાયા’’તિઆદિના ભાવનારમ્ભવસેન આરદ્ધવીરિયાનં દળ્હપરક્કમાનં કાલેનકાલં ઉપસઙ્કમના આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવના. તેનાહ ‘‘કુચ્છિં પૂરેત્વા’’તિઆદિ.

વિસુદ્ધિમગ્ગે પન ‘‘જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા’’તિ ઇદં દ્વયં ન ગહિતં, ‘‘થિનમિદ્ધવિનોદનતા, સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણા’’તિ ઇદં દ્વયં ગહિતં. તત્થ આનિસંસદસ્સાવિતાય એવ સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણા ગહિતા લોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમસ્સ વીરિયાયત્તતાદસ્સનભાવતો. થિનમિદ્ધવિનોદનં તદધિમુત્તતાય ગહિતં, વીરિયુપ્પાદને યુત્તપયુત્તસ્સ થિનમિદ્ધવિનોદનં અત્થતો સિદ્ધમેવ. તત્થ થિનમિદ્ધવિનોદનં કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જન-આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલ-સેવન- તદધિમુત્તતાપટિપક્ખવિધમન-પચ્ચયૂપસંહારવસેન, અપાયભયપચ્ચવેક્ખણાદયો સમુત્તેજનવસેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદકાતિ દટ્ઠબ્બા.

બુદ્ધાનુસ્સતિયા ઉપચારસમાધિનિટ્ઠત્તા વુત્તં ‘‘યાવ ઉપચારા’’તિ. સકલસરીરં ફરમાનોતિ પીતિસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ સકલસરીરં ફરમાનો. ધમ્મસઙ્ઘગુણે અનુસ્સરન્તસ્સપિ યાવ ઉપચારા સકલસરીરં ફરમાનો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. એવં સેસઅનુસ્સતીસુ પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણાય ચ યોજેતબ્બં તસ્સાપિ વિમુત્તાયતનભાવેન તગ્ગતિકત્તા. એવરૂપે કાલેતિ દુબ્ભિક્ખભયાદીસૂતિ વુત્તકાલે. સમાપત્તિયા…પે… ન સમુદાચરન્તીતિ ઇદં ઉપસમાનુસ્સતિયા વસેન વુત્તં. સઙ્ખારાનઞ્હિ સપ્પદેસવૂપસમેપિ નિપ્પદેસવૂપસમે વિય તત્થ સપઞ્ઞાય પવત્તનતો ભાવનામનસિકારો કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થો હુત્વા ઉપચારસમાધિં આવહન્તો તથારૂપપીતિસોમનસ્સસમન્નાગતો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ. પસાદનીયેસુ ઠાનેસુ પસાદસિનેહાભાવેન સંસૂચિતહદયતા લૂખતા. સા ચ તત્થ આદરગારવાકરણેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અસક્કચ્ચકિરિયાય સંસૂચિતલૂખભાવે’’તિ.

કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા પસ્સદ્ધિ એવ યથાવુત્તબોધિઅઙ્ગભૂતો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. પણીતભોજનસેવનતાતિ પણીતસપ્પાયભોજનસેવનતા. ઉતુઇરિયાપથસુખગ્ગહણેહિ સપ્પાયઉતુઇરિયાપથં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તઞ્હિ તિવિધમ્પિ સપ્પાયં સેવિયમાનં કાયસ્સ કલ્લતાપાદનવસેન ચિત્તસ્સ કલ્લતં આવહન્તં દુવિધાયપિ પસ્સદ્ધિયા કારણં હોતિ. સત્તેસુ લબ્ભમાનં સુખદુક્ખં અહેતુકન્તિ અયમેકો અન્તો, ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકન્તિ અયં દુતિયો, એતે ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ યથાસકં કમ્મુના હોતીતિ અયં મજ્ઝિમા પટિપત્તિ. મજ્ઝત્તો પયોગો યસ્સ સો મજ્ઝત્તપયોગો, તસ્સ ભાવો મજ્ઝત્તપયોગતા. અયઞ્હિ પહાનસારદ્ધકાયતા-સઙ્ખાતપસ્સદ્ધકાયતાય કારણં હોન્તી પસ્સદ્ધિદ્વયં આવહતિ. એતેનેવ સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જન-પસ્સદ્ધકાયપુગ્ગલસેવનાનં તદાવહનતા સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

વત્થુવિસદકિરિયા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના ચ ‘‘પઞ્ઞાવહા’’તિ વુત્તા. સમથાવહાપિ તા હોન્તિ સમથાવહભાવેનેવ પઞ્ઞાવહત્તાતિ વુત્તં ‘‘વત્થુવિસદ…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

કરણકોસલ્લભાવનાકોસલ્લાનં નાનન્તરિયભાવતો રક્ખણકોસલ્લસ્સ ચ તંમૂલકત્તા ‘‘નિમિત્તકુસલતા નામ કસિણનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહણકુસલતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અતિસિથિલવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગમન્દતં અપ્પમાદવેકલ્લઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ પગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ લીનસ્સ ચિત્તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન લયાપત્તિતો સમુટ્ઠાપનં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? લીનં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુસમુટ્ઠાપયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, મુખવાતઞ્ચ દદેય્ય, ન ચ પંસુકેન ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુન્તિ. એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થ ચ યથાસકં આહારવસેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના સમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા, સા અનન્તરં વિભાવિતા એવ.

અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગબલવતં પમોદુપ્પિલાવનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ નિગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ ઉદ્ધતસ્સ ચિત્તસ્સ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન ઉદ્ધતાપત્તિતો નિસેધનં. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? ઉદ્ધતં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુવૂપસમયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ….પે… પંસુકેન ચ ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુન્તિ. એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થાપિ યથાસકં આહારવસેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના સમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવના વુત્તા એવ, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ વુચ્ચમાના, ઇતરસ્સ અનન્તરં વક્ખતિ. પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયાતિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ અપ્પભાવેન. યથા હિ દાનં અલોભપ્પધાનં, સીલં અદોસપ્પધાનં, એવં ભાવના અમોહપ્પધાના. તત્થ યદા પઞ્ઞા ન બલવતી હોતિ, તદા ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસાવહા ન હોતિ, અનભિસઙ્ખતો વિય આહારો પુરિસસ્સ યોગિનો ચિત્તસ્સ અભિરુચિં ન ઉપ્પાદેતિ, તેન તં નિરસ્સાદં હોતિ. તથા ભાવનાય સમ્મદેવ વીથિપટિપત્તિયા અભાવેન ઉપસમસુખં ન વિન્દતિ, તેનપિ ચિત્તં નિરસ્સાદં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપયોગ…પે… નિરસ્સાદં હોતી’’તિ.

તસ્સ સંવેગુપ્પાદનઞ્ચ પસાદુપ્પાદનઞ્ચ તિકિચ્છનન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અટ્ઠ સંવેગવત્થૂની’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ યથારહં સુગતિયં દુગ્ગતિયઞ્ચ હોન્તીતિ તદઞ્ઞમેવ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિખુપ્પિપાસાદિઅઞ્ઞમઞ્ઞવિબાધનાદિહેતુકં અપાયદુક્ખં દટ્ઠબ્બં. તયિદં સબ્બં તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં ગહિતન્તિ અતીતે અનાગતે ચ કાલે વટ્ટમૂલકદુક્ખાનિ વિસું ગહિતાનિયેવ. યે પન સત્તા આહારૂપજીવિનો તત્થ ચ ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો, તેસં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં જીવિકદુક્ખં અટ્ઠમં સંવેગવત્થુ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે સમ્પહંસનાતિ અયં સમ્પહંસિતબ્બસમયે વુત્તનયેન સંવેગજનનવસેન ચેવ પસાદુપ્પાદનવસેન ચ સમ્મદેવ પહંસના, સંવેગજનનપુબ્બકપસાદુપ્પાદનેન ભાવનાચિત્તસ્સ તોસનાતિઅત્થો.

સમ્માપટિપત્તિં આગમ્માતિ લીનુદ્ધચ્ચવિરહેન સમથવીથિપટિપત્તિયા ચ સમ્મદેવ ભાવનાપટિપત્તિં આગમ્મ.

અલીનન્તિઆદીસુ કોસજ્જપક્ખિકાનં ધમ્માનં અનધિમત્તતાય અલીનં, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં અનધિમત્તતાય અનુદ્ધતં, પઞ્ઞાપયોગસમ્પત્તિયા ઉપસમસુખાધિગમેન ચ અનિરસ્સાદં, તતો એવ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં સમથવીથિપટિપન્નઞ્ચ. તત્થ અલીનતાય પગ્ગહે, અનુદ્ધતાય ચ નિગ્ગહે, અનિરસ્સાદતાય સમ્પહંસને ન બ્યાપારં આપજ્જતિ. અલીનાનુદ્ધચ્ચતાહિ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં, અનિરસ્સાદતાય સમથવીથિપટિપન્નં, સમપ્પવત્તિયા વા અલીનં અનુદ્ધતં, સમથવીથિપટિપત્તિયા અનિરસ્સાદન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતાતિ અયં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બસમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ બ્યાવટતાસઙ્ખાતં પટિપક્ખં અભિભુય્ય ઉપેક્ખના વુચ્ચતિ. એસાતિ સમાધિબોજ્ઝઙ્ગો અનુપ્પન્નો ઉપ્પજ્જતિ. અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતીતિ એતેન નિપ્પરિયાયતો સમાધિવેપુલ્લપ્પત્તોપિ અરહા એવાતિ દસ્સેતિ.

અનુરોધવિરોધપહાનવસેન મજ્ઝત્તભાવો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ કારણં તસ્મિં સતિ સિજ્ઝનતો, અસતિ ચ અસિજ્ઝનતો, સો ચ મજ્ઝત્તભાવો વિસયવસેન દુવિધોતિ આહ ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા’’તિ. તદુભયવસેન ચસ્સ વિરુજ્ઝનં પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય એવ દૂરીકતન્તિ અનુરુજ્ઝનસ્સેવ પહાનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા’’તિઆદિમાહ. તથા હિસ્સ સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનં ‘‘ઉપ્પત્તિયા કારણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉપેક્ખાય હિ વિસેસતો રાગો પટિપક્ખો, તતો રાગબહુલસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપેક્ખા ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. દ્વીહાકારેહીતિ કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણં અત્તસુઞ્ઞતાપચ્ચવેક્ખણન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ. દ્વીહેવાતિ અવધારણં સઙ્ખારસહિતાય સઙ્ખ્યાસમાનતાય દસ્સનત્થં. સઙ્ખ્યા એવ હેત્થ સમાનં, ન સઙ્ખ્યેય્યં સબ્બથા સમાનન્તિ. અસ્સામિકભાવો અનત્તનિયતા. સતિ હિ અત્તનિ તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન ચીવરં અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ અત્તનિયં નામ સિયા, સો પન કોચિ નત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. અનદ્ધનિયન્તિ, ન અદ્ધાનક્ખમં, ન ચિરટ્ઠાયિ ઇત્તરં અનિચ્ચન્તિ અત્થો. તાવકાલિકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

મમાયતીતિ મમત્તં કરોતિ. મમાતિ તણ્હાય પરિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ. ધનાયન્તાતિ ધનં દબ્બં કરોન્તા. અસ્સાતિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ. તથા હિ અરહતો એવ છળઙ્ગુપેક્ખાનિપ્ફત્તિ.

અસુભારમ્મણા ધમ્માતિ અસુભપ્પકારા અસુભઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતા ધમ્મા. કામં ઇન્દ્રિયબદ્ધાપિ કેસાદયો અસુભપ્પકારા એવ, વિસેસતો પન જિગુચ્છિતબ્બે જિગુચ્છાવહે ગણ્હન્તો ‘‘દસા’’તિ આહ. યથા મનસિકરોતો સભાવસરસતો તત્થ અસુભસઞ્ઞા સન્તિટ્ઠતિ, તથા પવત્તો મનસિકારો ઉપાયમનસિકારો. અસુભે અસુભપટિક્કૂલાકારસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, યથા વા તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તથા મનસિકારો અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઉપચારપ્પનાવહાય અસુભભાવનાય અનુયુઞ્જના અસુભભાવનાનુયોગો.

મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં સુટ્ઠુ સુસંવરણે સતિ અવસરં અલભન્તો કામચ્છન્દો પહીયતેવ, તથા ભોજને મત્તઞ્ઞુનો મિતાહારસ્સ થિનમિદ્ધાભિભવાભાવા ઓતારં અલભમાનો કામચ્છન્દો પહીયતિ. યો પન આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞં તબ્બિપરિણામસ્સ તદાધારસ્સ તસ્સ ચ ઉદરિયભૂતસ્સ અતિવિય જેગુચ્છતં, કાયસ્સ ચ આહારતિટ્ઠકતં સમ્મદેવ જાનાતિ, સો સબ્બસો ભોજને પમાણસ્સ જાનનેન વિસેસતો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ નામ. તસ્સ કામચ્છન્દો પહીયતેવ, અટ્ઠકથાયં પન અપ્પાહારતંયેવ દસ્સેતું ‘‘ચતુન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરો દન્તટ્ઠિદસ્સાવી. પહીનસ્સાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનસ્સ. અભિધમ્મપરિયાયેન સબ્બોપિ લોભો કામચ્છન્દનીવરણન્તિ ‘‘અરહત્તમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો’’તિ વુત્તં.

મેજ્જતિ હિતફરણવસેન સિનિય્હતીતિ મિત્તો, હિતેસી પુગ્ગલો, તસ્મિં મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસાતિ મેત્તા, હિતેસિતા. સા એવ પટિપક્ખતો ચેતસો વિમુત્તીતિ મેત્તાચેતોવિમુત્તિ. તત્થ મેત્તાયનસ્સ સત્તેસુ હિતફરણસ્સ ઉપ્પાદનં પવત્તનં મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. તેનાહ ‘‘ઓદિસ્સકા’’તિઆદિ.

તત્થ અત્તપિયસહાયમજ્ઝત્તવેરિવસેન ઓદિસ્સકતા. સીમાસમ્ભેદે કતે અનોદિસ્સકતા. એકાદિદિસાફરણવસેન દિસાફરણતા મેત્તાય ઉગ્ગણ્હને વેદિતબ્બા. ઉગ્ગહો યાવ ઉપચારા દટ્ઠબ્બો. ઉગ્ગહિતાય આસેવના ભાવના, સબ્બા ઇત્થિયો પુરિસા અરિયા અનરિયા દેવા મનુસ્સા વિનિપાતિકાતિ સત્તોધિકરણવસેન પવત્તા સત્તવિધા, અટ્ઠવીસતિવિધા વા, દસહિ દિસાહિ દિસોધિકરણવસેન પવત્તા દસવિધા, એકેકાય દિસાય સત્તાદિઇત્થાદિઅવેરાદિભેદેન અસીતાધિકચતુસતપ્પભેદા ચ ઓધિસોફરણમેત્તા. સબ્બે સત્તા, પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્નાતિ એતેસં વસેન પઞ્ચવિધા. એકેકસ્મિં અવેરા હોન્તુ, અબ્યાપજ્જા, અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂતિ ચતુધા પવત્તિયા વીસતિવિધા અનોધિસોફરણમેત્તા, તં સન્ધાયાહ – ‘‘ઓધિસો…પે… ભાવેન્તસ્સપી’’તિ. ત્વં એતસ્સાતિઆદિના કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણં દસ્સેતિ. પટિસઙ્ખાને ઠિતસ્સાતિ કોધે યથાવુત્તસ્સ આદીનવસ્સ તપ્પટિપક્ખતો અકોધે મેત્તાય આનિસંસસ્સ ચ પટિસઙ્ખાને સમ્મદેવ જાનને. સેવન્તસ્સાતિ ભજન્તસ્સ બ્યાપાદો પહીયતિ.

અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહોતિ આહારસ્સ અધિકભોજને થિનમિદ્ધસ્સ નિમિત્તગ્ગાહો, ‘‘એત્તકે ભુત્તે થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ, એત્તકે નો’’તિ થિનમિદ્ધસ્સ કારણાકારણગ્ગાહોતિ અત્થો. દિવા સૂરિયાલોકન્તિ દિવા ગહિતનિમિત્તં સૂરિયાલોકં, રત્તિયં મનસિકરોન્તસ્સપીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધુતઙ્ગાનં વીરિયનિસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપી’’તિ.

કુક્કુચ્ચમ્પિ કતાકતાનુસોચનવસેન પવત્તમાનં ચેતસો અવૂપસમાવહતાય ઉદ્ધચ્ચેન સમાનલક્ખણમેવાતિ તદુભયસ્સ પહાનકારણં દસ્સેન્તો ભગવા – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, ચેતસો વૂપસમો’’તિઆદિમાહ. તસ્મા બાહુસચ્ચાદિ તસ્સ પહાનકારણન્તિ દસ્સેતું ‘‘અપિચ છ ધમ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બહુસ્સુતસ્સ ગન્થતો, અત્થતો ધમ્મં વિચારેન્તસ્સ અત્તવેદાદિપટિલાભસમ્ભવતો વિક્ખેપો ન હોતિ. યથાવિહિતપટિપત્તિયા યથાધમ્મપટિકારપ્પત્તિયા ચ વિપ્પટિસારો અનવસરોવાતિ ‘‘બાહુસચ્ચેનપિ…પે… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતી’’તિ વુત્તં. યદગ્ગેન બહુસ્સુતસ્સ પટિસઙ્ખાનવતો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, તદગ્ગેન પરિપુચ્છકતાવિનયપકતઞ્ઞુતાહિપિ તં પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. વુદ્ધસેવિતા ચ વુદ્ધસીલિતં આવહતીતિ ચેતસો વૂપસમકરત્તા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનકારી વુત્તા, વુદ્ધભાવં પન અનપેક્ખિત્વા વિનયધરા કુક્કુચ્ચવિનોદકા કલ્યાણમિત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. વિક્ખેપો ચ ભિક્ખૂનં યેભુય્યેન કુક્કુચ્ચહેતુકો હોતીતિ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સા’’તિઆદિના વિનયનયેનેવ પરિપુચ્છકતાદયો નિદ્દિટ્ઠા. પહીને ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. કુક્કુચ્ચસ્સ દોમનસ્સસહગતત્તા અનાગામિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો વુત્તો.

કુસલાકુસલા ધમ્માતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. કામં બાહુસચ્ચપરિપુચ્છકતાહિ અટ્ઠવત્થુકાપિ વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તથાપિ રતનત્તયવિચિકિચ્છામૂલિકા સેસવિચિકિચ્છાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘તીણિ રતનાનિ આરબ્ભા’’તિઆદિ. વિનયે પકતઞ્ઞુતાય ચ સતિ સિક્ખાય કઙ્ખાય અસમ્ભવો એવ, તથા રતનત્તયગુણાવબોધે સતિ પુબ્બન્તાદીસુ સંસયસ્સાતિ આહ – ‘‘વિનયે’’તિઆદિ. ઓકપ્પનીયસદ્ધા સદ્ધેય્યવત્થું અનુપવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનં, તઞ્ચ તથા અધિમોક્ખુપ્પાદનમેવ. સદ્ધાય નિન્નપોણપબ્ભારતા અધિમુત્તિ. અરહત્તેન કૂટં ગણ્હિ સત્તપિ બોજ્ઝઙ્ગે વિત્થારેત્વા દેસનાય ઓસાપિતત્તા.

આહારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. સમ્બહુલાતિ વુચ્ચન્તિ સઙ્ઘસમઞ્ઞાય અભાવતો. તતો પરન્તિ તિણ્ણં જનાનં ઉપરિ સઙ્ઘો ચતુવગ્ગકરણીયાદિસઙ્ઘકમ્મવસેન કમ્મપ્પત્તત્તા. પવિસિંસૂતિ ભાવિનિ પવિસને ભૂતે વિય કત્વા ઉપચારેન વુત્તન્તિ આહ – ‘‘પવિટ્ઠા’’તિ. ભાવિનિ હિ ભૂતે વિય ઉપચારો. તેનાહ – ‘‘તે પના’’તિઆદિ, તે પન ભિક્ખૂતિ અત્થો. પુન તે પનાતિ તિત્થિયા તિત્થિયસાવકા ચ.

ઇમસ્મિં પઞ્ઞાપનેતિ ‘‘પઞ્ચ નીવરણે પહાયા’’તિઆદિનયપ્પવત્તે ઇમસ્મિં પકારે અત્થપઞ્ઞાપને. વિસિસ્સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞતો પભિજ્જતીતિ વિસેસો, ભેદો. સ્વાયં ઇધ અન્તોગધાધિકભાવો અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘કો વિસેસોતિ કિં અધિક’’ન્તિ. અધિકં પયસનં પયુઞ્જનન્તિ અધિપ્પયાસો, અધિકપ્પયોગો. નાના કરીયતિ એતેનાતિ નાનાકરણં, ભેદોતિ આહ – ‘‘કિં નાનત્ત’’ન્તિ. દુતિયપદેતિ ‘‘અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ એતસ્મિં પદે. એસેવ નયોતિ યથા પઠમસ્મિં પદે અત્થયોજના, એવં દુતિયપદેપિ યોજેતબ્બા.

તીણિ ઠાનાનીતિ દેવમારબ્રહ્મટ્ઠાનાનિ તીણિ ‘‘સદેવકે લોકે’’તિઆદિના લોકે પક્ખિપિત્વા. ‘‘સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાયા’’તિ દ્વે ઠાનાનિ. ‘‘પજાયા’’તિ એત્થ પક્ખિપિત્વા ઇતિ પઞ્ચહિ પદેહિ. ઉદ્દેસન્તિ ઉદ્દિસિતબ્બતં. ગણનન્તિ એકો કામચ્છન્દોતિ ગહેતબ્બતં ગચ્છતિ. અત્તનો હત્થપાદાદીસૂતિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં સમુદાયં આરબ્ભ પટિઘસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. અત્તનો ખન્ધેસુ વિમતિ ‘‘અહં નુ ખોસ્મી’’તિઆદિના.

કિઞ્ચાપિ સબ્બં વીરિયં ચેતસિકમેવ, યં પન કાયકમ્માધિટ્ઠાનાદિવસેન મનસિ કાયિકપયોગસમુટ્ઠાપનં વીરિયં કાયિકન્તિ લદ્ધપરિયાયન્તિ તતો વિસેસેત્વા ચેતસિકન્તિ યથાધિપ્પેતદુતિયતાદસ્સનત્થં. યદિપિ યથાકપ્પિતઇરિયાપથસન્ધારણવસેન પવત્તમાનં વીરિયં કાયસ્સ તથાપવત્તસ્સ પચ્ચયભૂતન્તિ ન સક્કા વત્તું, તથાપિ ન તાદિસો કાયપયોગો, તદા પવત્તો નત્થીતિ વુત્તં ‘‘કાયપયોગં વિના ઉપ્પન્નવીરિય’’ન્તિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસદિસો વાતિ ઇમિના અજ્ઝત્તિકે સઙ્ખારે અજ્ઝુપેક્ખનવસેન પવત્તા અજ્ઝત્તધમ્મેસુ ઉપેક્ખાતિઆદિનયં અતિદિસતિ.

‘‘મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા’’તિ વત્વા તમત્થં વિભાવેતું ‘‘એતેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ચઙ્કમન્તેનપિ અરિયમગ્ગં અધિગન્તું સક્કાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘મગ્ગં અપત્તં કાયિકવીરિય’’ન્તિ. બોજ્ઝઙ્ગા ન લબ્ભન્તીતિ નિપ્પરિયાયબોજ્ઝઙ્ગા ન લબ્ભન્તી. બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ પરિયાયતોતિ અધિપ્પાયો. સેસાતિ બહિદ્ધાધમ્મેસુ સતિ-ધમ્મવિચય-ઉપેક્ખા-ચેતસિક-વીરિય-સવિતક્ક-સવિચાર-પીતિ-સમાધી દ્વે પસ્સદ્ધિયો ચ. અયં પન નયો પચુરપ્પવત્તિવસેન અટ્ઠકથાનયેનેવ વુત્તો. થેરવાદવસેન પન અવિતક્કઅવિચારમત્તા પીતિસમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગા રૂપાવચરાપિ અત્થીતિ તેપિ ગહેત્વા દસ મિસ્સકાવ હોન્તીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ.

પરિયાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. લોણધૂપનન્તિ લોણઞ્ચ ધૂપનઞ્ચ લોણધૂપનં. યોધકમ્મન્તિ યોધપુગ્ગલેન કત્તબ્બં કમ્મં. મન્તકમ્મન્તિ રાજકિચ્ચમન્તનં. પટિહારકમ્મન્તિ રઞ્ઞો સન્તિકં આગતાનં વચનં રઞ્ઞો નિવેદેત્વા તતો નેસં પટિહરણકમ્મં. તસ્માતિ સબ્બત્થિકત્તા સતિયા. એવં ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહ’’ન્તિઆદિકં અવોચ. પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગાવ કથિતા પગ્ગહનિગ્ગહવિનોદિતત્તા.

અગ્ગિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મેત્તાસહગતસુત્તવણ્ણના

૨૩૫. કીદિસા ગતિ નિબ્બત્તિ એતિસ્સાતિ કિંગતિકા, કિંનિટ્ઠાતિ વુત્તં હોતિ. કીદિસી પરમા ઉત્તમા કોટિ એતિસ્સાતિ કિંપરમા. કીદિસં ફલં આનિસંસં ઉદયો એતિસ્સાતિ કિંફલા. સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તન્તિ ઇદં સહગત-સદ્દસ્સ અત્થદસ્સનમત્તં, ઇધ પન મેત્તાઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનાપુબ્બભાગબોજ્ઝઙ્ગા ચ ‘‘મેત્તાસહગતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગ’’ન્તિઆદિના વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ સબ્બેસુ ચ બ્રહ્મવિહારેસુ.

પટિકૂલેતિ વિરજ્જતીતિ પટિકૂલં, અનિટ્ઠં. ન પટિકૂલં અપ્પટિકૂલં, ઇટ્ઠં. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિ’’ન્તિ. એત્થાતિ અપ્પટિકૂલવત્થુસ્મિં. એવન્તિ પટિકૂલસઞ્ઞી. સત્તે અપ્પટિકૂલે અસુભફરણં, સઙ્ખારે અપ્પટિકૂલે અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં કરોન્તો. અસુભાયાતિ અસુભસઞ્ઞાય. અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતીતિ અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં પવત્તેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘અપ્પટિકૂલપટિકૂલેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. છળઙ્ગુપેક્ખન્તિ છસુ આરમ્મણેસુ પહીનાનુરોધસ્સ ઉપ્પત્તિયા છળઙ્ગવન્તં ઉપેક્ખં.