૧. પબ્બતવગ્ગો

૧.હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. બુજ્ઝતિ ચતુસચ્ચં અરિયસાવકો એતાયાતિ બોધં, ધમ્મસામગ્ગી, અરિયસાવકો પન ચતુસચ્ચં બુજ્ઝતીતિ બોધિ. અઙ્ગાતિ કારણા. યાય ધમ્મસામગ્ગિયાતિ સમ્બન્ધો. તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહના. સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાનં, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના. લીનવસેન પતિટ્ઠાનં, ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના. કામસુખાનુયોગવસેન પતિટ્ઠાનં, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહના. ઓઘતરણસુત્તવણ્ણનાયં (સં. નિ. ૧.૧) –

‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં, અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના. તણ્હાદિટ્ઠીહિ પતિટ્ઠાનં, અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારેહિ આયૂહના, સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનં, સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના’’તિ –

વુત્તેસુ પકારેસુ ઇધ અવુત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો. કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતીતિ એતેન સિખાપત્તવિપસ્સનાસહગતાનમ્પિ સતિઆદીનં બોજ્ઝઙ્ગભાવં દસ્સેતિ. ચત્તારીતિઆદિના મગ્ગફલેન સહગતાનં. સત્તહિ બોજ્ઝઙ્ગેહિ ભાવિતેહિ સચ્ચપટિવેધો હોતીતિ કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યથાહા’’તિઆદિ. ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન બોધિબોજ્ઝઙ્ગસદ્દાનં સમુદાયાવયવવિસયતં દસ્સેતિ. સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેતિ.

બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં ‘‘કારણત્થો અઙ્ગસદ્દો’’તિ. બુજ્ઝતીતિ બોધિ, બોધિયા એવ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં ‘‘બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. વિપસ્સનાદીનં કારણાનં બુજ્ઝિતબ્બાનં સચ્ચાનં અનુરૂપં પચ્ચક્ખભાવેન પટિમુખં અવિપરીતં સમ્મા બુજ્ઝન્તીતિ એવં વત્થુવિસેસદીપકેહિ ઉપરિમગ્ગેહિ અનુબુજ્ઝન્તીતિઆદિના વુત્તબોધિસદ્દેહિ નિપ્પદેસેન વુત્તં ‘‘બુજ્ઝનતાસામઞ્ઞેન સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. એત્થ ચ લીનપતિટ્ઠાન-કામસુખલ્લિકાનુયોગ-ઉચ્છેદાભિનિવેસાનં ધમ્મવિચય-વીરિયપીતિપધાન-ધમ્મસામગ્ગી પટિપક્ખો. ઉદ્ધચ્ચાયૂહનઅત્તકિલમથાનુયોગ-સસ્સતાભિનિવેસાનં પસ્સદ્ધિસમાધિ-ઉપેક્ખાપધાન-ધમ્મસામગ્ગી પટિપક્ખો. સતિ પન ઉભયત્થાપિ ઇચ્છિતબ્બા. તથા હિ સા સબ્બત્થિકા વુત્તા.

સં-સદ્દો પસંસાયં. પુનદેવ સુન્દરો ચ અત્થોપીતિ આહ ‘‘પસત્થો સુન્દરો ચ બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ. અભિનિબ્બત્તેતીતિ અભિવિસિટ્ઠભાવેન નિબ્બત્તેતિ સવિસેસભાવં વદતિ. ‘‘એકે વણ્ણયન્તી’’તિ વત્વા તત્થ યથાવુત્તવિવેકત્તયતો અઞ્ઞં વિવેકદ્વયં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતું ‘‘તે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઝાનક્ખણે તાવ કિચ્ચતો વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં, વિપસ્સનાક્ખણે અજ્ઝાસયતો પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતં ભાવેતીતિ. તેનાહ – ‘‘અનુત્તરં વિમોક્ખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. તત્થ તત્થ નિચ્છયતાય કસિણજ્ઝાનગ્ગહણેન અનુપ્પાદાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

હિમવન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. તિટ્ઠન્તિ એતેનાતિ ઠિતિ, કારણં. કમ્મઉતુચિત્તાહારસઞ્ઞિતો ચતુબ્બિધો પચ્ચયો ઠિતિ એતસ્સાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકો. આહારપચ્ચયસદ્દા હિ એકત્થા. સુભમ્પીતિ કામચ્છન્દો પચ્ચયો, અસુભે સુભાકારેન પવત્તનતો સુભન્તિ વુચ્ચતિ. તેન કારણેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા સુભનિમિત્તન્તિ. સુભસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ સુભસ્સ. આરમ્મણમ્પીતિ સુભાકારેન, ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિઆરમ્મણમ્પિ સુભનિમિત્તં વુત્તાકારેન. અનુપાયમનસિકારોતિ આકઙ્ખિતસ્સ હિતસુખસ્સ અનુપાયભૂતો મનસિકારો, તતો એવ ઉપ્પથમનસિકારોતિ અયોનિસોમનસિકારો. તસ્મિન્તિ યથાનિદ્ધારિતે કામચ્છન્દભૂતે તદારમ્મણભૂતે ચ દુવિધેપિ સુભનિમિત્તે. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સુભારમ્મણે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તન્તિઆદીતિ આદિ-સદ્દેન કામચ્છન્દનીવરણસ્સ આહારદસ્સનપાળિ ઉત્તાનાતિ કત્વા વુત્તં – ‘‘એવં સબ્બનીવરણેસુ યોજના વેદિતબ્બા’’તિ.

પટિઘોપિ પટિઘનિમિત્તં પુરિમુપ્પન્નસ્સ પચ્છા ઉપ્પજ્જનકસ્સ નિમિત્તભાવતો. પટિઘારમ્મણં નામ એકૂનવીસતિ આઘાતવત્થુભૂતા સત્તસઙ્ખારા. અરતીતિ પન્તસેનાસનાદીસુ અરમણં. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠભાવો. પન્તેસૂતિ દૂરેસુ, વિવિત્તેસુ વા. અધિકુસલેસૂતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ. અરતિ રતિપટિપક્ખો. અરતિતાતિ અરમણાકારો. અનભિરતીતિ અનભિરતભાવો. અનભિરમણાતિ અનભિરમણાકારો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠનાકારો. પરિતસ્સિતાતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ પરિતસ્સના.

આગન્તુકં, ન સભાવસિદ્ધં. કાયાલસિયન્તિ નામકાયે અલસભાવો. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘તન્દીતિ જાતિઆલસિય’’ન્તિ વુત્તં. વદતીતિ એતેન અતિસીતાદિપચ્ચયા સઙ્કોચાપત્તિં દસ્સેતિ. યં સન્ધાય વુત્તં કિલેસવત્થુવિભઙ્ગે (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૭). તન્દીતિ જાતિઆલસિયં. તન્દિયનાતિ તન્દિયનાકારો. તન્દિમનકતાતિ તન્દિયા અભિભૂતચિત્તતા. અલસસ્સ ભાવો આલસ્યં. આલસ્યાયનાકારો આલસ્યાયના. આલસ્યાયિતસ્સ ભાવો આલસ્યાયિતત્તં. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયાલસિયં કથિતં.

કિલેસવસેનાતિ સમ્મોહવસેન. કાયવિનમનાતિ કાયસ્સ વિરૂપતો નમના. જમ્ભનાતિ ફન્દના. પુનપ્પુનં જમ્ભના વિજમ્ભના. આનમનાતિ પુરતો નમના. વિનમનાતિ પચ્છતો નમના. સન્નમનાતિ સમન્તતો નમના. પણમનાતિ યથા હિ તન્તતો ઉટ્ઠિતપેસકારો કિઞ્ચિદેવ ઉપરિટ્ઠિતં ગહેત્વા ઉજું કાયં ઉસ્સાપેતિ, એવં કાયસ્સ ઉદ્ધં ઠપના. બ્યાધિયકન્તિ ઉપ્પન્નબ્યાધિતા. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયફન્દનમેવ કથિતં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૮).

ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તવસેન પરિળાહુપ્પત્તિ. ભુત્તાવિસ્સાતિ ભુત્તવતો. ભત્તમુચ્છાતિ ભત્તગેલઞ્ઞં. અતિભુત્તપચ્ચયા હિ મુચ્છાપત્તો વિય હોતિ. ભત્તકિલમથોતિ ભુત્તપચ્ચયા કિલન્તભાવો. ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તદરથો. કુચ્છિપૂરં ભુત્તવતો હિ પરિળાહુપ્પત્તિયા ઉપહતિન્દ્રિયો વિય હોતિ, કાયો ખિજ્જતિ. કાયદુટ્ઠુલ્લન્તિ ભુત્તભત્તં નિસ્સાય કાયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા.

ચિત્તસ્સ લીયનાકારોતિ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ સઙ્કોચપ્પત્તિ. ચિત્તસ્સ અકલ્યતાતિ ચિત્તસ્સ ગિલાનભાવો. ગિલાનોતિ અકલ્લકો વુચ્ચતિ. તથા ચાહ ‘‘નાહં, ભન્તે, અકલ્લકો’’તિ. અકમ્મઞ્ઞતાતિ ચિત્તગેલઞ્ઞસઙ્ખાતો અકમ્મઞ્ઞનાકારો. ઓલીયનાતિ ઓલીયનાકારો. ઇરિયાપથિકમ્પિ ચિત્તં યસ્સ વસેન ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઓલીયતિ, તસ્સ તં આકારં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓલીયના’’તિ. દુતિયપદં ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતં. લીનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય સઙ્કોચપ્પત્તં. ઇતરે દ્વે આકારનિદ્દેસા. થિનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય અનુસ્સાહના અસઙ્ગહનસઙ્ગહનં. થિયનાકારો થિયના. થિયિતત્તન્તિ થિયિતસ્સ આકારો, અવિપ્ફારિકતાતિ અત્થો.

ચેતસો અવૂપસમોતિ ચિત્તસ્સ અવૂપસન્તતા અસન્નિસિન્નભાવો. તેનાહ – ‘‘અવૂપસન્તાકારો’’તિ. અત્થતો પનેતન્તિ સ્વાયં અવૂપસન્તાકારો વિક્ખેપસભાવત્તા વિક્ખેપહેતુતાય ચ અત્થતો એતં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ.

વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા નામ ‘‘બુદ્ધે કઙ્ખતી’’તિઆદિના આગતઅટ્ઠકઙ્ખાવત્થુભૂતા ધમ્મા. યસ્મા વિચિકિચ્છા બ્યાપાદાદયો વિય અનુ અનુ ઉગ્ગહણપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા કઙ્ખાટ્ઠાનીયં આરમ્મણમેવ દસ્સિતં ‘‘વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા’’તિ. યસ્મા પુરિમુપ્પન્ના વિચિકિચ્છા પચ્છા વિચિકિચ્છાય પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા વિચિકિચ્છાપિ વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયધમ્મા વેદિતબ્બા. તત્રાયં વચનત્થો – તિટ્ઠન્તિ પવત્તન્તિ એત્થાતિ ઠાનીયા, વિચિકિચ્છા એવ ઠાનીયા વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયા. અટ્ઠકથાયં પન આરમ્મણસ્સપિ તત્થ વિસેસપચ્ચયતં ઉપાદાય ‘‘કામચ્છન્દો વિચિકિચ્છાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા આરમ્મણેન કથિતા’’તિ વુત્તં. સુભનિમિત્તસ્સ હિ પચ્ચયભાવમત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં, તથાપિ યથા ‘‘પટિઘમ્પિ પટિઘનિમિત્ત’’ન્તિ કત્વા ‘‘બ્યાપાદો ઉપનિસ્સયેન કથિતો’’તિ વુત્તં, એવં સુભમ્પિ સુભનિમિત્તન્તિ કત્વા કામચ્છન્દો ઉપનિસ્સયેન કથિતોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. સેસા થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાનિ. તત્થ થિનમિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો, તથા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચન્તિ. ઉભયેસમ્પિ ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘સહજાતેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચા’’તિ.

યસ્મા સતિ નામ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના તેસં તેસં ધમ્માનં અનુસ્સરણવસેન વત્તતિ, તસ્મા તે ધમ્મા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા નામ. લોકુત્તરધમ્મે ચ અનુસ્સવાદિવસેન ગહેત્વા તથા પવત્તતેવ. તેન વુત્તં ‘‘સતિયા’’તિઆદિ.

કોસલ્લં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તતો ઉપ્પન્ના કોસલ્લસમ્ભૂતા. અનવજ્જસુખવિપાકાતિ અનવજ્જા હુત્વા સુખવિપાકા વિપચ્ચનકા. પદદ્વયેન પચ્ચયતો સભાવતો કિચ્ચતો ફલતો કુસલધમ્મં દસ્સેતિ. અકુસલનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો. સાવજ્જાતિ ગારય્હા. અનવજ્જાતિ અગારય્હા. હીના લામકા. પણીતા સેટ્ઠા. કણ્હા કાળકા અસુદ્ધા. સુક્કા ઓદાતા સુદ્ધા. પટિભાગ-સદ્દો પઠમે વિકપ્પે સદિસકોટ્ઠાસત્થો, દુતિયે પટિપક્ખકોટ્ઠાસત્થો, તતિયે નિગ્ગહેતબ્બપટિપક્ખકોટ્ઠાસત્થો દટ્ઠબ્બો.

કુસલકિરિયાય આદિકમ્મભાવેન પવત્તવીરિયં ધિતિસભાવતાય ધાતૂતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘આરમ્ભધાતૂતિ પઠમારમ્ભવીરિય’’ન્તિ. લદ્ધાસેવનં વીરિયં બલપ્પત્તં હુત્વા પટિપક્ખં વિધમતીતિ આહ – ‘‘નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતર’’ન્તિ. અધિમત્તાધિમત્તતરાનં પટિપક્ખધમ્માનં વિધમનસમત્થં પટુપટુતરાદિભાવપ્પત્તં હોતીતિ આહ – ‘‘પરક્કમધાતૂતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતાય તતોપિ બલવતર’’ન્તિ.

તિટ્ઠતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ઠાનીયા. આરમ્મણધમ્મા, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઠાનીયાતિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ ‘‘પીતિયા આરમ્મણધમ્મા’’તિ વુત્તં. યસ્મા અપરાપરુપ્પત્તિયા પીતિપિ તથા વત્તબ્બતં લભતીતિ વુત્તં વિસુદ્ધિમગ્ગે ‘‘પીતિયા એવ તં નામ’’ન્તિ. દરથપસ્સદ્ધીતિ દરથો કિલેસપરિળાહો, સો પસ્સમ્ભતિ એતાયાતિ દરથપસ્સદ્ધિ, કાયપસ્સદ્ધિયા વેદનાદિખન્ધત્તયસ્સ વિય રૂપકાયસ્સપિ પસ્સમ્ભનં હોતિ, ચિત્તપસ્સદ્ધિયા ચિત્તસ્સેવ પસ્સમ્ભનં, તતો એવેત્થ ભગવતા લહુતાદીનં વિય દુવિધતા વુત્તા. તથા સમાહિતાકારં સલ્લક્ખેત્વા ગય્હમાનો સમથોવ સમથનિમિત્તં, તસ્સ આરમ્મણભૂતં પટિભાગનિમિત્તમ્પિ. વિવિધં અગ્ગં એતસ્સાતિ બ્યગ્ગો, વિક્ખેપો. તથા હિ સો અનવટ્ઠાનરસો ભન્તતાપચ્ચુપટ્ઠાનો વુત્તો. એકગ્ગભાવતો બ્યગ્ગપટિપક્ખોતિ અબ્યગ્ગો, સમાધિ, સો એવ નિમિત્તન્તિ પુબ્બે વિય વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ.

યો આરમ્મણે ઇટ્ઠાનિટ્ઠાકારં અનાદિયિત્વા ગહેતબ્બો મજ્ઝત્તાકારો, યો ચ પુબ્બે ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાવસેન ઉપ્પન્નો મજ્ઝત્તાકારો, દુવિધોપિ સો ઉપેક્ખાય આરમ્મણધમ્મોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘અત્થતો પન મજ્ઝત્તાકારો ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ વેદિતબ્બો’’તિ. આરમ્મણેન કથિતા આરમ્મણસ્સેવ તેસં વિસેસપચ્ચયભાવતો. સેસાતિ વીરિયાદયો ચત્તારો ધમ્મા. તેસઞ્હિ ઉપનિસ્સયોવ સાતિસયો ઇચ્છિતબ્બોતિ.

કાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. ખીણાસવસ્સ લોકુત્તરં સીલં નામ મગ્ગફલપરિયાપન્ના સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા સીલલક્ખણપ્પત્તા તદઞ્ઞે ચેતનાદયો. લોકિયં પન કિરિયાબ્યાકતચિત્તપરિયાપન્નં ચારિત્તસીલં, વારિત્તસીલસ્સ પન સમ્ભવો એવ નત્થિ વિરમણવસેન પવત્તિયા અભાવતો. ‘‘પુબ્બભાગસીલં લોકિયસીલ’’ન્તિ કેચિ.

ચક્ખુદસ્સનન્તિ ચક્ખૂહિ દસ્સનં. લક્ખણસ્સ દસ્સનન્તિ સભાવધમ્માનં સઙ્ખતાનં પચ્ચત્તલક્ખણસ્સ ઞાતપરિઞ્ઞાય, અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણસ્સ તીરણપરિઞ્ઞાય દસ્સનં. પજહન્તોપિ હિ તે પહાતબ્બાકારતો પસ્સતિ નામ. નિબ્બાનસ્સ તથલક્ખણં મગ્ગફલેહિ દસ્સનં, તં પન પટિવિજ્ઝનં. ઝાનેન પથવીકસિણાદીનં, અભિઞ્ઞાહિ રૂપાનં દસ્સનમ્પિ ઞાણદસ્સનમેવ. ચક્ખુદસ્સનં અધિપ્પેતં સવનપયિરુપાસનાનં પરતો ગહિતત્તા. પઞ્હપયિરુપાસનન્તિ પઞ્હપુચ્છનવસેન પયિરુપાસનં અઞ્ઞકમ્મત્થાય ઉપસઙ્કમનસ્સ કેવલં ઉપસઙ્કમનેનેવ જોતિતત્તા.

અરિયાનં અનુસ્સતિ નામ ગુણવસેન, તત્થાપિ લદ્ધઓવાદાવજ્જનમુખેન યથાભૂતસીલાદિગુણાનુસ્સરણન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઝાનવિપસ્સના’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞેસંયેવ સન્તિકેતિ અરિયેહિ અઞ્ઞેસં સાસનિકાનંયેવ સન્તિકે. તેનાહ – ‘‘અનુપબ્બજ્જા નામા’’તિ. અઞ્ઞેસૂતિ સાસનિકેહિ અઞ્ઞેસુ તાપસપરિબ્બાજકાદીસુ. તત્થ હિ પબ્બજ્જા અરિયાનં અનુપબ્બજ્જા નામ ન હોતીતિ વુત્તં.

સતસહસ્સમત્તા અહેસું સમન્તપાસાદિકત્તા મહાથેરસ્સ. લઙ્કાદીપેતિ નિસ્સયસીસેન નિસ્સિતસલ્લક્ખણં. ન હિ પબ્બજ્જા દીપપટિલદ્ધા, અથ ખો દીપનિવાસિઆચરિયપટિલદ્ધા. મહિન્દ…પે… પબ્બજન્તિ નામ તસ્સ પરિવારતાય પબ્બજ્જાયાતિ.

સરતીતિ તં ઓવાદાનુસાસનિધમ્મં ચિન્તેતિ ચિત્તે કરોતિ. વિતક્કાહતં કરોતીતિ પુનપ્પુનં પરિવિતક્કનેન તદત્થં વિતક્કનિપ્ફાદિતં કરોતિ. આરદ્ધો હોતીતિ સમ્પાદિતો હોતિ. તં પન સમ્પાદનં પારિપૂરિ એવાતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણો હોતી’’તિ. તત્થાતિ યથાવુત્તે ધમ્મે. ઞાણચારવસેનાતિ ઞાણસ્સ પવત્તનવસેન. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઓવાદધમ્મે આગતાનં રૂપારૂપધમ્માનં. લક્ખણન્તિ વિસેસલક્ખણં સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ. પવિચિનતીતિ ‘‘ઇદં રૂપં એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના વિચયં આપજ્જતિ. ઞાણઞ્ચ રોપેતીતિ ‘‘અનિચ્ચં ચલં પલોકં પભઙ્ગૂ’’તિઆદિના ઞાણં પવત્તેતિ. વીમંસનં…પે… આપજ્જતીતિ રૂપસત્તકારૂપસત્તકક્કમેન વિપસ્સનં પચ્ચક્ખતો વિય અનિચ્ચતાદીનં દસ્સનં સમ્મસનં આપજ્જતિ.

ઉભયમ્પેતન્તિ ફલાનિસંસાતિ વુત્તદ્વયં. અત્થતો એકં પરિયાયસદ્દત્તા. પટિકચ્ચાતિ પગેવ. મરણકાલેતિ મરણકાલસમીપે. સમીપત્થે હિ ઇદં ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘મરણસ્સ આસન્નકાલે’’તિ.

સો તિવિધો હોતિ ઞાણસ્સ તિક્ખમજ્ઝમુદુભાવેન. તેનાહ ‘‘કપ્પસહસ્સાયુકેસૂ’’તિઆદિ. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયનતો. યત્થ કત્થચીતિ અવિહાદીસુ યત્થ કત્થચિ. સપ્પયોગેનાતિ વિપસ્સનાઞાણસઙ્ખારસઙ્ખાતેન પયોગેન, સહ વિપસ્સનાપયોગેનાતિ અત્થો. સુદ્ધાવાસભૂમિયં ઉદ્ધંયેવ મગ્ગસોતો એતસ્સાતિ ઉદ્ધંસોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠભવં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

અવિહાદીસુ વત્તમાનોપિ એકંસતો ઉદ્ધંગમનારહો પુગ્ગલો અકનિટ્ઠગામી એવ નામાતિ વુત્તં ‘‘એકો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ હોન્તી’’તિ. તેસન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. ઉદ્ધંસોતભાવતો યદિપિ હેટ્ઠિમાદીસુપિ અરિયભૂમિ નિબ્બત્તતેવ, તથાપિ તત્થ ભૂમીસુ આયું અગ્ગહેત્વા અકનિટ્ઠભવે આયુવસેનેવ સોળસકપ્પસહસ્સાયુકતા દટ્ઠબ્બા. ‘‘સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અરહત્તમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા’’તિ વુત્તં. સત્તન્નમ્પિ સહભાવો લબ્ભતીતિ ‘‘અપુબ્બં અચરિમં એકચિત્તક્ખણિકા’’તિ વુત્તં. તયિદં પાળિયં તત્થ તત્થ ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ આગતવચનેન વિઞ્ઞાયતિ, બોજ્ઝઙ્ગાનં પન નાનાસભાવત્તા ‘‘નાનાલક્ખણા’’તિ વુત્તં.

સીલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વત્થસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ એવં ચે મય્હં હોતીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરો, તસ્માહં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસીસેન ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા વિહરિસ્સામીતિ એવં ચે મય્હં પુબ્બભાગે હોતીતિ અત્થો. ‘‘અપ્પમાણો’’તિ એવં મય્હં હોતીતિ સ્વાયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સબ્બસો પમાણકરકિલેસાભાવતો અપ્પમાણધમ્મારમ્મણતો ચ અપ્પમાણોતિ એવં મય્હં અન્તોસમાપત્તિયં અસમ્મોહવસેન હોતિ. સુપરિપુણ્ણોતિ ભાવનાપારિપૂરિયા સુટ્ઠુ પરિપુણ્ણોતિ એવં મય્હં અન્તોસમાપત્તિયં અસમ્મોહવસેન હોતીતિ. તિટ્ઠતીતિ યથાકાલપરિચ્છેદસમાપત્તિયા અવટ્ઠાનેન તપ્પરિયાપન્નતાય સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ પટિબન્ધવસેન. ઉપ્પાદં અનાવજ્જિતત્તાતિ ઉપ્પાદસ્સ અનાવજ્જનેન અસમન્નાહારેન. ઉપ્પાદસીસેન ચેત્થ ઉપ્પાદવન્તોવ સઙ્ખારા ગહિતા. અનુપ્પાદન્તિ નિબ્બાનં ઉપ્પાદાભાવતો ઉપ્પાદવન્તેહિ ચ વિનિસ્સટત્તા. પવત્તન્તિ વિપાકપ્પવત્તં. અપ્પવત્તન્તિ નિબ્બાનં તપ્પટિક્ખેપતો. નિમિત્તન્તિ સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તં. અનિમિત્તન્તિ નિબ્બાનં. સઙ્ખારેતિ ઉપ્પાદાદિઅનામસનેન કેવલમેવ સઙ્ખારગહણં. વિસઙ્ખારન્તિ નિબ્બાનં. આવજ્જિતત્તા આવજ્જિતકાલતો પટ્ઠાય આરબ્ભ પવત્તિયા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ. જાનાતીતિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતકાલે પજાનાતિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ ઉપ્પાદાવજ્જનાદીહિ ચેવ અનુપ્પાદાવજ્જનાદીહિ ચ વુત્તાકારવિપરીતેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ ચવન્તં સમાપત્તિવસેન અનવટ્ઠાનતોપિ ગચ્છન્તં ચવતીતિ થેરો પજાનાતીતિ.

ફલબોજ્ઝઙ્ગાતિ ફલસમાપત્તિપરિયાપન્ના બોજ્ઝઙ્ગા. કિં પન તે વિસું વિસું પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘યદા હી’’તિઆદિ. સીસં કત્વાતિ પધાનં સેટ્ઠં કત્વા. તદન્વયાતિ તદનુગતા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં અનુગચ્છનકા. તઞ્ચ ખો તથા કત્વા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખણવસેન. કેચિ પન ‘‘તં પચ્ચવેક્ખણાદિકં કત્વા’’તિ વદન્તિ.

વત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. બોધાયાતિ એત્થ બોધો નામ બુજ્ઝનં, તં પન કિસ્સ કેનાતિ પુચ્છન્તો ‘‘કિં બુજ્ઝનત્થાયા’’તિ વત્વા તં દસ્સેન્તો ‘‘મગ્ગેના’’તિઆદિમાહ. મગ્ગેન નિબ્બાનં બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ, પચ્ચવેક્ખણાય કતકિચ્ચતં બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ, પઠમવિકપ્પે સચ્છિકિરિયાભિસમયો એવ દસ્સિતોતિ તેન અતુટ્ઠે ‘‘મગ્ગેન વા’’તિ દુતિયવિકપ્પમાહ. વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતન્તિ પદેહિ સબ્બં મગ્ગકિચ્ચં તસ્સ ફલઞ્ચ દસ્સિતં. નિરોધનિસ્સિતન્તિ ઇમિના નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા. કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિઆદિના કિલેસપ્પહાનં. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતીતિઆદિના પચ્ચવેક્ખણા દસ્સિતા.

ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮૭-૧૮૮. નિબદ્ધવાસવસેન આરામે નિસીદનસીલોતિ આરામનિસાદી. પરિસં ઓગાળ્હો હુત્વા ચરતીતિ પરિસાવચરોતિ આહ – ‘‘યો પના’’તિઆદિ. એવન્તિ ઇમિનાકારેન. ગહણન્તિ નિગ્ગહણં. તેન પુચ્છાપદસ્સ અત્થં વિવરતિ. નિબ્બેઠનન્તિ નિગ્ગહનિબ્બેઠનં. તેન વિસ્સજ્જનપદસ્સ અત્થં વિવરતિ. ઇમિના નયેનાતિ એતેન ‘‘ઇતિવાદો’’તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ઉપારમ્ભાધિપ્પાયો વદતિ એતેનાતિ વાદો, દોસો. ઇતિવાદો હોતીતિ એવં ઇમસ્સ ઉપરિ વાદારોપનં હોતિ. ઇતિવાદપ્પમોક્ખોતિ એવં તતો પમોક્ખો હોતિ. એવં વાદપ્પમોક્ખાનિસંસં પરેહિ આરોપિતદોસસ્સ નિબ્બેઠનવસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ દોસપવેદનવસેન દસ્સેતું ‘‘અયં પુચ્છાય દોસો’’તિઆદિ વુત્તં.

એત્તકં ઠાનન્તિઆદિતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘તીણિ સુચરિતાની’’તિ એત્તકં ઠાનં. ઇમં દેસનન્તિ ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો ખો’’તિઆદિનયપ્પવત્તં ઇમં દેસનં. નાભિજ્ઝાયતીતિ ન અભિજ્ઝાયતિ. નાભિહંસતીતિ ન અભિતુસ્સતિ. ગોચરજ્ઝત્તે ઠિતં હોતીતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે સમાધાનવસેન ઠિતં હોતિ અવટ્ઠિતં. તેનાહ ‘‘સુસણ્ઠિત’’ન્તિ. સુસણ્ઠિતન્તિ સમ્મા અવિક્ખેપવસેન ઠિતં. કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયાતિ કમ્મટ્ઠાનાનુયુઞ્જનવસેન પટિપક્ખતો નીવરણતો વિમુત્તિયા. સુટ્ઠુ વિમુત્તન્તિ સુવિમુત્તં. તસ્મિં અમનાપરૂપદસ્સને ન મઙ્કુ વિલક્ખો ન હોતિ. કિલેસવસેન દોસવસેન. અટ્ઠિતચિત્તો અથદ્ધચિત્તો. કોવેસેન હિ ચિત્તં થદ્ધં હોતિ, ન મુદુકં. અદીનમાનસોતિ દોમનસ્સવસેન યો દીનભાવો, તદભાવેન નિદ્દોસમાનસો. અપૂતિચિત્તોતિ બ્યાપજ્જાભાવેન સીતિભૂતચિત્તો.

ઇમેસુ છસુ દ્વારેસુ અટ્ઠારસ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ પચ્ચેકં કાયવચીમનોદુચ્ચરિતભેદેન. તાનિ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતેતિ નયદાનમત્તમેતં. તેન ‘‘અનિટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે દોસં ઉપ્પાદેન્તસ્સા’’તિઆદિના તિવિધદુચ્ચરિતં નીહરિત્વા વત્તબ્બં, તથા ‘‘મજ્ઝત્તારમ્મણે મોહં ઉપ્પાદેન્તસ્સા’’તિઆદિના ચ. મનોદુચ્ચરિતાદિસામઞ્ઞેન પન તીણિયેવ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં.

પઞ્ઞત્તિવસેનાતિ વત્થું અનામસિત્વા પિણ્ડગહણમુખેન કેવલં પઞ્ઞત્તિવસેનેવ. ભાવનાપટિસઙ્ખાનેતિ ભાવનાસિદ્ધે પટિસઙ્ખાને, ભાવનાય પટિસઙ્ખાને વાતિ અત્થો. ઇમાનીતિ યથાવુત્તાનિ છદ્વારારમ્મણાનિ. દુચ્ચરિતાનીતિ દુચ્ચરિતકારણાનિ. અપ્પટિસઙ્ખાને ઠિતસ્સ દુચ્ચરિતાનિ સુચરિતાનિ કત્વા. પરિણામેતીતિ પરિવત્તેતિ દુચ્ચરિતાનિ તત્થ અનુપ્પાદેત્વા સુચરિતાનિ ઉપ્પાદેન્તો. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. ઇન્દ્રિયસંવરો…પે… વેદિતબ્બો ઇન્દ્રિયસંવરસમ્પાદનવસેન તિણ્ણં સુચરિતાનં સિજ્ઝનતો. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ. એત્તાવતાતિ આદિતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેન્તી’’તિ પદં, એત્તાવતા. સીલાનુરક્ખકં ઇન્દ્રિયસંવરસીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલસ્સ અનુરક્ખકં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથિકં. કથં પન તદેવ તસ્સ અનુરક્ખકં હોતીતિ? અપરાપરુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયભાવતો.

તીણિ સીલાનીતિ ઇન્દ્રિયસંવર-આજીવપારિસુદ્ધિ-પચ્ચયસન્નિસ્સિત-સીલાનિ. લોકુત્તરમિસ્સકાતિ લોકિયાપિ લોકુત્તરાપિ હોન્તીતિ અત્થો. સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનન્તિ લોકુત્તરાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં. મૂલભૂતા સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા, તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચત્તારો ખો, કુણ્ડલિય, સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિ. તેપીતિ યથાવુત્તસતિપટ્ઠાના. સતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગાતિ લોકિયસતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગાવ. પુબ્બભાગાવાતિ એત્થ કેચિ ‘‘પુબ્બભાગા ચા’’તિ પાઠં કત્વા ‘‘પુબ્બેવ લોકુત્તરા પુબ્બભાગા ચા’’તિ અત્થં વદન્તિ. વિજ્જાવિમુત્તિમૂલકાતિ ‘‘સત્ત ખો, કુણ્ડલિય, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ એવં વુત્તા બોજ્ઝઙ્ગા લોકુત્તરાવ વિજ્જાવિમુત્તિસહગતભાવતો.

કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપવાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. પચ્ચત્તન્તિ કરણનિદ્દેસો અયન્તિ આહ – ‘‘અત્તનાવા’’તિ. કુરુમાનોયેવાતિ ઉપ્પાદેન્તો એવ. કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન નીવરણાનં દૂરીભાવતો તેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તં. અત્થં કરિત્વાતિ ભાવનામનસિકારં ઉત્તમં કત્વા. ‘‘મહા વત મે અયં અત્થો ઉપ્પન્નો’’તિ અત્થિકો હુત્વા.

૯. પઠમઉપ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. તથાગતસ્સ પાતુભાવાતિઆદિના બુદ્ધુપ્પાદકાલે એવ બોજ્ઝઙ્ગરતનપટિલાભોતિ દસ્સેતિ.

પબ્બતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.