૯. વીણોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વાતિ કામં પાળિયં પરિસાદ્વયમેવ ગહિતં, સેસપરિસાનં પન તદઞ્ઞેસમ્પિ દેવમનુસ્સાનન્તિ સબ્બસાધારણોવાયં ધમ્મસઙ્ગહોતિ ઇમમત્થં ઉપમાપુબ્બકં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ આરદ્ધં. યજન્તોતિ દદન્તો. વિન્દિતબ્બોતિ લદ્ધબ્બો, અધિગન્તબ્બોતિ અત્થો.

છન્દોતિ તણ્હાછન્દો. તેનાહ – ‘‘દુબ્બલતણ્હા સો રઞ્જેતું ન સક્કોતી’’તિ. પુબ્બુપ્પત્તિકા એકસ્મિં આરમ્મણે પઠમં ઉપ્પન્ના. સા હિ અનાસેવનત્તા મન્દા. સોતિ છન્દો. રઞ્જેતું ન સક્કોતિ લદ્ધાસેવનત્તા. દોસો નામ ચિત્તદૂસનત્તા. તાનીતિ દણ્ડાદાનાદીનિ. તમ્મૂલકાતિ લોભમૂલકા તાવ માયાસાઠેય્યમાનાતિમાનદિટ્ઠિચાપલાદયો, દોસમૂલકા ઉપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયથમ્ભસારમ્ભાદયો, મોહમૂલકા અહિરિક-અનોત્તપ્પ-થિનમિદ્ધવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચ-વિપરીતમનસિકારાદયો, સંકિલેસધમ્મા ગહિતાવ હોન્તિ તંમૂલકત્તા. યસ્મા પન સબ્બેપિ સંકિલેસધમ્મા દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના એવ, તસ્મા તેસમ્પેત્થ ગહિતભાવં દસ્સેતું ‘‘છન્દો રાગોતિ વા’’તિ વુત્તં.

ભાયિતબ્બટ્ઠેન સભયો. ભેરવટ્ઠેન સપ્પટિભયો. કુસલપક્ખસ્સ વિક્ખમ્ભનટ્ઠેન સકણ્ટકો. કુસલઅનવજ્જધમ્મેહિ દુરવગાહટ્ઠેન સગહનો. ભવસમ્પત્તિભવનિબ્બાનાનં અપ્પદાનભાવતો ઉમ્મગ્ગો. દુગ્ગતિગામિમગ્ગત્તા કુમ્મગ્ગો. ઇરિયનાતિ વત્તના પટિપજ્જના. દુગ્ગતિગામિતાય કિલેસો એવ કિલેસમગ્ગો. ન સક્કા સમ્પત્તિભવં ગન્તું કુતો નિબ્બાનગમનન્તિ અધિપ્પાયો.

અસુભાવજ્જનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન અનિચ્ચમનસિકારાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તં નિવત્તતિ સરાગચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ પટિપક્ખમનસિકારેન વિનોદિતત્તા. મજ્ઝત્તારમ્મણેતિ અઞ્ઞાણુપેક્ખટ્ઠાનિયે આરમ્મણે. ઉદ્દેસ…પે… આવજ્જન્તસ્સાતિ ઉદ્દિસાપનવસેન ઉદ્દેસં, પરિપુચ્છાપનવસેન પરિપુચ્છં, ગરૂનં સન્તિકે વસનવસેન ગરુવાસં આવજ્જન્તસ્સ. ચિત્તન્તિ ગમ્ભીરઞાણચરિય-પચ્ચવેક્ખણ-પઞ્ઞવન્ત-પુગ્ગલસેવનવસેન તદધિમુત્તિસિદ્ધિયા અઞ્ઞાણચિત્તં નિવત્તતિ.

યથા ‘‘પુજ્જભવફલં પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં ‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૮૦), એવં કિટ્ઠસમ્ભવત્તા ‘‘કિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કિટ્ઠન્તિ કિટ્ઠટ્ઠાને ઉપ્પન્નસસ્સ’’ન્તિ.

ઘટાતિ સિઙ્ગયુગં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દ્વિન્નં સિઙ્ગાનં અન્તરે’’તિ. ઘટાતિ ગોણાદીનં સિઙ્ગન્તરટ્ઠસ્સ સમઞ્ઞાતિ વદન્તિ. નાસારજ્જુકેતિ નાસારજ્જુપાતટ્ઠાને.

દમેતિ પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેતિ. નન્તિ ચિત્તં. યં સુત્તં સુભાસિતં મયા. તદસ્સાતિ તદા અસ્સ ભિક્ખુનો. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે.

સુદુજિતન્તિ નિબ્બિસેવનભાવકરણેન જિતં. સુતજ્જિતન્તિ સુટ્ઠુ દૂરકરણેન જિતં, તથાભૂતઞ્ચ તજ્જિતં નામ હોતીતિ તથા વુત્તં. ગોચરજ્ઝત્તન્તિ અજ્ઝત્તભૂતો ગોચરો. કમ્મટ્ઠાનારમ્મણઞ્હિ બહિદ્ધારૂપાદિઆરમ્મણવિધુરતાય અજ્ઝત્તન્તિ વુચ્ચતિ. સમથો અનુરક્ખણં એતસ્સાતિ સમથાનુરક્ખણં. યથા ઇન્દ્રિયસંવરસીલં સમથાનુરક્ખણં હોતિ, તથા કથિતન્તિ અત્થો. યથા હિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલં સમથસ્સ પચ્ચયો, એવં સમથોપિ તસ્સ પચ્ચયોતિ.

વાદિયમાનાય વીણાય. ચિત્તં રઞ્જેતીતિ રજ્જનેન. અવિસ્સજ્જનીયતાય ચિત્તં બન્ધતીતિ બન્ધનીયો. વેટ્ઠકેતિ તન્તીનં આસજ્જનવેટ્ઠકે. કોણન્તિ કવણતો વીણાય સદ્દકરણતો કોણન્તિ લદ્ધનામં દારુદણ્ડં સિઙ્ગાદીસુ યેન કેનચિ કતં ઘટિકં. તેનાહ ‘‘ચતુરસ્સં સારદણ્ડક’’ન્તિ.

યસ્મા સો રાજા રાજમહામત્તો વા સદ્દં યથાસભાવતો ન અઞ્ઞાસિ, તસ્મિં તસ્સ અજાનનાકારમેવ દસ્સેતું ‘‘સદ્દં પસ્સિસ્સામી’’તિઆદિ વુત્તં.

અસતી કિરાયન્તિ પાળિયં લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ યથાલિઙ્ગમેવ વદન્તો ‘‘અસા’’તિ આહ. ‘‘અસતીતિ લામકાધિવચન’’ન્તિ વત્વા તત્થ પયોગં દસ્સેતું ‘‘અસા લોકિત્થિયો નામા’’તિ વુત્તં, લોકે ઇત્થિયો નામ અસતિયોતિ અત્થો, તત્થ કારણમાહ ‘‘વેલા તાસં ન વિજ્જતી’’તિ. પકતિયા લોકે જેટ્ઠભાતા કનિટ્ઠભાતા માતુલોતિઆદિકા વેલા મરિયાદા તાસં ન વિજ્જતિ. કસ્મા? સારત્તા ચ પગબ્બા ચ સબ્બેસમ્પિ સમ્ભોગવસેન વિનિયોગં ગચ્છન્તિ. કથં? સિખી સબ્બઘસો યથા. તેનેવાહ –

‘‘સબ્બા નદી વઙ્કગતી, સબ્બે કટ્ઠમયા વના;

સબ્બિત્થિયો કરે પાપં, લભમાને નિવાતકે’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૦૮);

અઞ્ઞમ્પિ તન્તિબદ્ધં ચતુરસ્સઅમ્બણવાદિતાદીનિ. વીણા વિય પઞ્ચક્ખન્ધા અનેકધમ્મસમૂહભાવતો. રાજા વિય યોગાવચરો તપ્પટિબદ્ધધમ્મગવેસકત્તા. અસ્સાતિ યોગાવચરસ્સ.

નિરયાદિતો અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ગતિ-સદ્દો વત્તતિ. તતો વિસેસનત્થં ‘‘ગતિગતી’’તિ વુત્તં ‘‘દુક્ખદુક્ખં, રૂપરૂપ’’ન્તિ ચ યથા, ગતિસઞ્ઞિતં પવત્તિટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘એત્થન્તરે સંસરતિ વત્તતી’’તિ. સઞ્જાયનપદેસો એવ ગતીતિ સઞ્જાતિગતિ.

તં પન ગતિં સત્તાનં સંવેગવત્થુભૂતસ્સ પચ્ચક્ખસ્સ ગબ્ભાસયસ્સ વસેન દસ્સેતું ‘‘અયમસ્સ કાયો’’તિઆદિ વુત્તં. રૂપધમ્મસ્સ સલક્ખણં ગતિ નિટ્ઠા, તતો પરં અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સલક્ખણગતિ. અભાવો અચ્ચન્તાભાવો. સન્તાનવિચ્છેદો વિભવગતિ તંનિટ્ઠાનભાવા. ભેદોતિ ખણનિરોધો, ઇધાપિ તંનિટ્ઠાનતાયેવ પરિયાયો. યાવ ભવગ્ગાતિ યાવ સબ્બભવગ્ગા. સલક્ખણવિભવગતિભેદગતિયો ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિનાવ પકાસિતાતિ ન ગહિતા. તસ્સ ખીણાસવસ્સ ન હોતિ અગ્ગમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા.

સીલં કથિતં રૂપાદીસુ છન્દાદિનિવારણસ્સ કથિતત્તા. મજ્ઝે સમાધિભાવના કથિતા ‘‘અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ…પે… સમાધિયતી’’તિ જોતિતત્તા. પરિયોસાને ચ નિબ્બાનં કથિતં ‘‘યમ્પિસ્સ…પે… ન હોતી’’તિ વચનતો.

વીણોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.