૧૯. આસીવિસવગ્ગો

૧. આસીવિસોપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૮. યે ભિક્ખૂ તદા ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસિન્ના, તેસુ કેચિ એકવિહારિનો, કેચિ અત્તદુતિયા, કેચિ અત્તતતિયા, કેચિ અત્તચતુત્થા, કેચિ અત્તપઞ્ચમા હુત્વા અરઞ્ઞાયતનેસુ વિહરન્તીતિ વુત્તં – ‘‘એકચારિક…પે… પઞ્ચચારિકે’’તિ. સમાનજ્ઝાસયતા સભાગવુત્તિનો. કમ્મટ્ઠાનાનુયુઞ્જનસ્સ કારકે. તતો એવ તત્થ યુત્તપયુત્તે. પુગ્ગલજ્ઝાસયેન કારણભૂતેન. પચ્ચયભૂતન્તિ અપસ્સયભૂતં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’તિ અયં માતિકાનિક્ખેપો. તેસં માતિકાય વિત્થારભાજનં. વાસના ભવિસ્સતીતિ વાસનાવહં ભવિસ્સતિ. સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિયાતિઆદિ ઇમિસ્સા દેસનાય અનઞ્ઞસાધારણતાય સુદુક્કરભાવદસ્સનં.

મઞ્ચટ્ઠેસુ મઞ્ચસમઞ્ઞા વિય મુખટ્ઠં વિસં ‘‘મુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. સુક્ખકટ્ઠસદિસભાવાપાદનતો ‘‘કટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ કટ્ઠં મુખં એતસ્સાતિ કટ્ઠમુખો, દંસનાદિના કટ્ઠસદિસભાવકરો સપ્પો. અથ વા કટ્ઠસદિસભાવાપાદનતો કટ્ઠં વિસં વા મુખે એતસ્સાતિ કટ્ઠમુખો. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમે ચત્તારોતિ ઇમે વિસકિચ્ચભેદેન ચત્તારો. ઇદાનિ તં નેસં વિસકિચ્ચભેદં દસ્સેતું ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. અયસૂલસમપ્પિતં વિયાતિ અબ્ભન્તરે અયસૂલં અનુપ્પવેસિતં વિય. પક્કપૂતિપનસં વિયાતિ પચ્ચિત્વા કાલાતિક્કમે કુથિતપનસફલં વિય. ચઙ્ગવારેતિ રજકાનં ખારપરિસ્સાવને સુરાપરિસ્સાવને વા. અનવસેસં છિજ્જનેન અસનિપાતટ્ઠાનં વિય. મહાનિખાદનેનાતિ મહન્તેન નિખાદનેન.

વિસવેગવિકારેનાતિ વિસવેગગતેન વિકારેન. વાતેનાતિ તસ્સ સપ્પસ્સ સરીરં ફુસિત્વા ઉગ્ગતવાતેન. નાસવાતે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. પુગ્ગલપણ્ણત્તિવસેનાતિ તેસંયેવ સોળસન્નં સપ્પાનં આગતવિસોતિઆદિપુગ્ગલનામસ્સ વસેન ચતુસટ્ઠિ હોન્તિ પચ્ચેકં ચતુબ્બિધભાવતો. આગતવિસોતિ આગચ્છવિસો, સીઘતરં અભિરુહનવિસોતિ અત્થો. ઘોરવિસોતિ કક્ખળવિસો, દુત્તિકિચ્છવિસો. અયં સીતઉદકં વિય હોતિ ગાળ્હદુબ્બિનિમ્મોચયભાવેન. ઉદકસપ્પો હિ ઘોરવિસો હોતિ યેવાતિ વુત્તં – ‘‘ઉદકસપ્પાદીનં વિસં વિયા’’તિ. પઞ્ઞાયતીતિ ગણ્ડપિળકાદિવસેન પઞ્ઞાયતિ. અનેળકસપ્પો નામ મહાઆસીવિસો. નીલસપ્પો નામ સાખવણ્ણો રુક્ખગ્ગાદીસુ વિચરણકસપ્પો. ઇમિના ઉપાયેનાતિ યોયં કટ્ઠમુખેસુ દટ્ઠવિસાનંયેવ ‘‘આગતવિસો નો ઘોરવિસો’’તિઆદિના ચતુબ્બિધભાવો વુત્તો, ઇમિના ઉપાયેન. કટ્ઠમુખે દટ્ઠવિસાદયોતિ કટ્ઠમુખેસુ દટ્ઠવિસો, ફુટ્ઠવિસો, વાતવિભોતિ તયો, પૂતિમુખાદીસુ ચ દટ્ઠવિસાદયો ચત્તારો ચત્તારો વેદિતબ્બો.

એકેકન્તિ ચતુસટ્ઠિયો એકેકં. ચતુધાતિ અણ્ડજાદિવિભાગેન ચતુધા વિભજિત્વા. છપણ્ણાસાનીતિ છપણ્ણાસાધિકાનિ. ગતમગ્ગસ્સાતિ યથાવુત્તસઙ્ખ્યાગતમગ્ગસ્સ પટિલોમતો સંખિપ્પમાના અનુક્કમેન ચત્તારોવ હોન્તિ. કુલવસેનાતિ કટ્ઠમુખાદિજાતિવસેન.

સકલકાયે આસિઞ્ચિત્વા વિય ઠપિતવિસાતિ હિ તેસં ફુટ્ઠવિસતા, વાતવિસતા વુચ્ચતિ. એવન્તિ ‘‘આસિત્તવિસા’’તિઆદિના. એત્થાતિ આસીવિસસદ્દે વચનત્થો નિરુત્તિનયેન વેદિતબ્બો. ઉગ્ગતતેજાતિ ઉદગ્ગતેજા, અત્તનો વિસતેજેન નેસં કુરૂરદબ્બતા વા. દુન્નિમ્મદ્દનવિસાતિ મન્તાગદેહિ અનિમ્મદ્દનીયવિસા. ચત્તારો આસીવિસાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેનેત્થ અવસેસપાળિં સઙ્ગણ્હાતિ.

આસીવિસેસૂતિ ઇમે આસીવિસા દટ્ઠવિસા એવાતિ વેદિતબ્બા. સરીરટ્ઠકેસુયેવાતિ તેન પુરિસેન તેસં કસ્સચિ અનિટ્ઠસ્સ અકતત્તા આયુસેસસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા નં ન દંસિંસૂતિ દટ્ઠબ્બં. પુચ્છિ યથાભૂતં પવેદેતુકામો. દુરુપટ્ઠાહાતિ દુરુપટ્ઠાના. સોત્થિમગ્ગોતિ સોત્થિભાવસ્સ ઉપાયો.

અન્તરચરોતિ અન્તરં ચરો સુખસત્તુ વિસ્સાસઘાતી. તેનાહ ‘‘વધકો’’તિ. ઇદાનિ તાસં પેસને કારણં દસ્સેતું ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અભિમુખગતં વિય અભિમુખગતં. ઈદિસીપિ હિ વચોયુત્તિ લોકે નિરૂપીયતિ સન્તિયં પુરિસં ઠપેતીતિ વિય. તસ્મા અભિમુખગતન્તિ અભિમુખં તેન સમ્પત્તન્તિ અત્થો. વઙ્કસણ્ઠાનં ફલકં રુક્ખમૂલે આગતાગતાનં નિસીદનત્થાય અત્થતં.

અરિત્તહત્થો પુરિસો સન્તારેતિ એતાયાતિ સન્તારણી. ઓરિમતીરતો ઉત્તરણાય સેતુ ઉત્તરસેતુ. એકેન દ્વીહિ વા ગન્તબ્બો રુક્ખમયો સેતુ રુક્ખસેતુ. જઙ્ઘસત્થેન ગમનયોગ્ગો સેતુ જઙ્ઘસેતુ. સકટેન ગન્તું સક્કુણેય્યો સકટસેતુ. ન ખો એસ બ્રાહ્મણો પરમત્થતો. તદત્થો પન એકદેસેન સમ્ભવતીતિ તથા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકાનં પચ્ચત્થિકાનં બાહિતત્તા’’તિ આહ. દેસનન્તિ ઉદ્દેસદેસનં. વિનિવત્તેન્તોતિ પટિસંહરન્તો. ન લદ્ધો વતાસીતિ ન લદ્ધો વત આસિ.

રાજા વિય કમ્મં સત્તેસુ ઇસ્સરિયસ્સ વત્તાપનતો. રાજા…પે… પુથુજ્જનો વટ્ટદુક્ખસઙ્ખાતાપરાધતાય. ઞાણપલાયનેનાતિ મહાભૂતેહિ નિબ્બિન્દિત્વા વિરજ્જિત્વા વિમુચ્ચિતુકામતાવસેન ઉપ્પન્નઞાણપલાયને મગ્ગાધિગમસિદ્ધેનેવ ઞાણપલાયનેન. એવઞ્હેત્થ ઉપમાસંસન્દનં મત્થકં પાપિતમેવ હોતિ.

યથેવ હીતિઆદિના એકદેસનાસમુદાયસ્સ નિદસ્સનં આરદ્ધં. યથાવુત્તવચનં અટ્ઠકથાચરિયાનં વચનેન સમત્થેતિ ‘‘પત્થદ્ધો ભવતી’’તિઆદિના. તત્થ કટ્ઠમુખેન વાતિ વા-સદ્દો ઉપમત્થો. યથા કટ્ઠમુખેન સપ્પેન દટ્ઠો પત્થદ્ધો હોતિ, એવં પથવીધાતુપ્પકોપેન સો કાયો કટ્ઠમુખેવ હોતિ, કટ્ઠમુખગતો વિય પત્થદ્ધો હોતીતિ અત્થો. અથ વા વા-સદ્દો અવધારણત્થો. સો ‘‘પથવીધાતુપકોપેન વા’’તિ એવં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – કટ્ઠમુખેન દટ્ઠોપિ કાયો પથવીધાતુપ્પકોપેનેવ પત્થદ્ધો હોતિ, તસ્મા પથવીધાતુયા અવિયુત્તો સો કાયો સબ્બદા કટ્ઠમુખગતો વિય હોતીતિ. વા-સદ્દો વા અનિયમત્થો. તત્રાયમત્થો – કટ્ઠમુખેન દટ્ઠો કાયો પત્થદ્ધો હોતિ વા, ન વા મન્તાગદવસેન. પથવીધાતુપ્પકોપેન પન મન્તાગદરહિતો સો કાયો કટ્ઠમુખગતો વિય હોતિ એકન્તપત્થદ્ધોતિ. તત્થ કાયોતિ પકતિકાયો. પૂતિકોતિ કુથિતો. સન્તત્તોતિ સબ્બસો તત્તો મહાદાહપ્પત્તો. સઞ્છિન્નોતિ સબ્બસો છિન્નો ચુણ્ણવિચુણ્ણભૂતો. યદા કાયો પત્થદ્ધાદિભાવપ્પત્તો હોતિ, તદા પુરિસો કટ્ઠમુખાદિસપ્પસ્સ મુખે વત્તમાનો વિય હોતીતિ અત્થો.

વિસેસતોતિ કટ્ઠમુખાદિવિસેસતો ચ પથવીઆદિવિસેસતો ચ. અનત્થગ્ગહણતોતિઆદિ અચેતનેસુપિ ભૂતેસુ સચેતનેસુ વિય અનત્થાદીનં પચ્ચક્ખતાય નિબ્બેદજનનત્થં આરદ્ધં. તત્થ આસયતોતિ પવત્તિટ્ઠાનતો. એતેસન્તિ મહાભૂતાનં. સદિસતાતિ વમ્મિકાસયસુસિરગહનસઙ્કારટ્ઠાનાસયતાય ચ સદિસતા.

પચ્ચત્તલક્ખણવસેનાતિ વિસું વિસું લક્ખણવસેન. પથવીઆદીનં કક્ખળભાવાદિ, તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ કક્ખળભાવાપાદનાદિના વિકારુપ્પાદનતો વિસવેગવિકારતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

અનત્થાતિ બ્યસના. બ્યાધિન્તિ કુટ્ઠાદિબ્યાધિં. ભવે જાતાભિનન્દિનોતિ ભવેસુ જાતિયા અભિનન્દનસીલા. પઞ્ચવોકારે હિ જાતિયા અભિનન્દના નામ મહાભૂતાભિનન્દના એવ.

દુરુપટ્ઠાનતરાનીતિ દુપ્પટિકારતરાનિ. દુરાસદાતિ દુરુપસઙ્કમના. ‘‘ઉપટ્ઠામી’’તિ ઉપસઙ્કમિતું ન સક્કોન્તિ. પરિજાનામ કમ્મનામાનિ, ઉપકારા નામ નત્થિ. અનન્તદોસૂપદ્દવતોતિ અપરિમાણદોસૂપદ્દવહેતુતો. એકપક્ખલન્તિ એકદુક્ખં.

રૂપક્ખન્ધો ભિજ્જમાનો ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ અરૂપક્ખન્ધાનં એકનિરોધત્તા. વત્થુરૂપમ્પિ ગહેત્વાવ ભિજ્જન્તિ પઞ્ચવોકારે અરૂપક્ખન્ધેસુ ભિન્નેસુ રૂપક્ખન્ધસ્સ અવટ્ઠાનાભાવતો. એત્તાવતાતિ લોભુપ્પાદનમત્તેન. પઞ્ઞા નામ અત્તભાવે ઉત્તમઙ્ગં પઞ્ઞુત્તરત્તા કુસલધમ્માનં, સતિ ચ કિલેસુપ્પત્તિયં પઞ્ઞાય અનુપ્પજ્જનતો વુત્તં – ‘‘એત્તાવતા પઞ્ઞાસીસં પતિતં નામ હોતી’’તિ. યોનિયો ઉપનેતિ તદુપગસ્સ કમ્મપચ્ચયસ્સ ભાવે. ‘‘જાતિભયં, જરાભયં, મરણભયં, ચોરભય’’ન્તિઆદિના આગતાનિ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ, ‘‘હત્થમ્પિ છિન્દતી’’તિઆદિના આગતાનિ દ્વત્તિંસ કમ્મકારણાનિ આગતાનેવ હોન્તિ કારણસ્સ સમવટ્ઠિતત્તા. નન્દીરાગો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા વુત્તં.

પાળિયંયેવ આગતા ‘‘ચક્ખુતો ચેપિ નં, ભિક્ખવે’’તિઆદિના. કિઞ્ચિ અલભિત્વાતિ તસ્મિં સુઞ્ઞગામે ચોરાનં ગય્હૂપગસ્સ અલાભવચનેનેવ તસ્સ પુરિસસ્સ અત્તનો પટિસરણસ્સ અલાભો વુત્તો એવ હોતીતિ ન ઉદ્ધટો, પુરિસટ્ઠાનિયો ભિક્ખુ, ચોરા પન બાહિરાયતનટ્ઠાનિયા. અભિનિવિસિત્વાતિ વિપસ્સનાભિનિવેસં કત્વા. અજ્ઝત્તિકાયતનવસેન દેસનાય આગતત્તા વુત્તં ‘‘ઉપાદારૂપકમ્મટ્ઠાનવસેના’’તિ.

બાહિરાનન્તિ બાહિરાયતનાનં. પઞ્ચ કિચ્ચાનીતિ ચોરેહિ તદા કાતબ્બાનિ પઞ્ચ કિચ્ચાનિ. હત્થસારન્તિ અત્તનો સન્તકે હત્થેહિ ગહેતબ્બસારભણ્ડં. પાતનાદિવસેન હત્થપરામાસં કરોન્તિ. પહારઠાનેતિ પહટટ્ઠાને. ઠાનસો તસ્મિં એવ ખણેતિ વદન્તિ. અત્તનો સુખાવહં કુસલધમ્મં પહાય દુક્ખાવહેન અકુસલેન સમઙ્ગિતા સુખાવહં ભણ્ડં પહાય બહિ નિક્ખમનં વિયાતિ વુત્તં સુખનિસ્સયત્તા તસ્સ. હત્થપરા…પે… આપજ્જનકાલો ગુણસરીરસ્સ તદા પમાદેન બાધિતત્તા. પહાર…પે… કાલો તતો દળ્હતરં ગુણસરીરસ્સ બાધિતત્તા. પહારં…પે… અસ્સમણકાલો ગુણસરીરસ્સ મરણપ્પત્તિસદિસત્તા. અવસેસજનસ્સ દાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બતા અઞ્ઞથત્તપ્પત્તિગિહિભાવાપત્તિયા નિદસ્સનભાવેન વુત્તા. યં ‘‘છસુ દ્વારેસુ આરમ્મણે આપાથગતે’’તિ વુત્તં, તમેવ આરમ્મણં નિસ્સાય સમ્પરાયિકો દુક્ખક્ખન્ધો વેદિતબ્બોતિ યોજના.

રૂપાદીનીતિ રૂપસદ્દગન્ધરસાનિ. તેસન્તિ યથાવુત્તભૂતુપાદારૂપાનં. લહુતાદિવસેનાતિ તેસં લહુતાદિવસેન. દુરુત્તરણટ્ઠોતિ ઉત્તરિતું અસક્કુણેય્યભાવો ઓઘટ્ઠો. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના વુત્તનયેન. ચતુમહાભૂતાદીહીતિ આદિસદ્દેન ઉપાદાનક્ખન્ધાદીનં ગહણં. ચિત્તકિરિયદસ્સનત્થન્તિ ચિત્તપયોગદસ્સનત્થં. વુત્તવાયામમેવાતિ ‘‘સમ્માવાયામો’’તિ યો અરિયમગ્ગે વુત્તો. ભદ્દેકરત્તાદીનીતિ ‘‘અજ્જેવ કિચ્ચં આતપ્પ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૭૫, ૨૭૬) વુત્તાનિ ભદ્દેકરત્તસુત્તાદીનિ.

કુણ્ઠપાદોતિ છિન્નપાદોવ હુત્વા ગતિવિકલો. માનસં બન્ધતીતિ તસ્મિં ચિત્તે કિચ્ચં નિબન્ધતિ. ‘‘અયં અરિયમગ્ગો મય્હં ઓઘુત્તરનુપાયો’’તિ તત્થ ચિત્તસ્સ સન્નિટ્ઠાનં પુન તત્થ પવત્તનં વીરિયારમ્ભો ચિત્તબન્ધનં.

તસ્સ નામરૂપસ્સ ઇમે નન્દીરાગાદયો તણ્હાવિજ્જાદયોતિ કત્વા પચ્ચયો ધમ્માયતનેકદેસો. અરિયમગ્ગનિબ્બાનતણ્હાવજ્જો ઇધ ધમ્માયતનેકદેસોતિ ચ. સોળસહાકારેહીતિ પીળનાદીહિ સોળસહિ આકારેહિ. સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે આગતનયેન સટ્ઠિનયસહસ્સેહિ. દેસનાપરિયોસાને…પે… પતિટ્ઠહિંસૂતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ એવેત્થ ગહણવસેન અધિગતવિસેસા પરિચ્છિન્દિતા. તે હિ તદા ધમ્મપટિગ્ગાહકભાવેન સત્થુ સન્તિકે સન્નિસિન્ના. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનં પન નેય્યાનઞ્ચ વિસેસાધિગમો અટ્ઠકથાયં ન રુળ્હોતિ ઇધ ન ગહિતોતિ.

આસીવિસોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રથોપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૯. સુસંવુતિન્દ્રિયસ્સ ભોજને મત્તઞ્ઞુનો સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ વિહરતો કિલેસનિમિત્તં દુક્ખં અનવસરન્તિ સુખસોમનસ્સબહુલતા વુત્તા. યવતિ તેન ફલં મિસ્સિતં વિય હોતીતિ યોનિ, એકન્તિકં કારણં. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. પરિપુણ્ણન્તિ અવિકલં. અનવસેસં આસવે ખેપેતીતિ આસવક્ખયો, અગ્ગમગ્ગો. યં યન્તિ દન્ધં મજ્ઝં જવોતિ જવાદીસુ યં યં ગમનં. રક્ખણત્થાયાતિ કિલેસચોરેહિ રક્ખણત્થાય. વેગનિગ્ગહણત્થાયાતિ કિલેસહેતુકસ્સ ઇન્દ્રિયવેગસ્સ નિગ્ગણ્હનત્થાય. નિબ્બિસેવનત્થાયાતિ વિસેવનસ્સ વિપ્ફન્દિતસ્સ નિરોધનાય. કિલેસૂપસમત્થાયાતિ કિલેસાનં ઉપરૂપરિ સમનત્થાય વૂપસમનત્થાય.

સમણરતિ નામ સમથવિપસ્સનામગ્ગફલસુખાનિ. દન્તાનમ્પિ સિન્ધવાનં સારથિનો પયોગેન સિયા કાચિ વિસેવનમત્તાતિ તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બિસેવને કત્વા પેસેન્તો’’તિ વુત્તં. ઞાણં ગચ્છતીતિ અસઙ્ગમનં પવત્તતિ પગેવ ઇન્દ્રિયભાવનાય કતત્તા, કિલેસનિગ્ગહસ્સ સુખેનેવ સિદ્ધત્તા. દાયકસ્સ અજ્ઝાસયો વસો ઉળારો લામકો. દેય્યધમ્મસ્સ પમાણં વસો અપ્પકં બહુકઞ્ચ.

મહામણ્ડપટ્ઠાનં નામ લોહપાસાદસ્સ પુરતો એવ મહાભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સન્નિપાતકાલે તેસં પહોનકવસેન મહામણ્ડપસ્સ કત્તબ્બટ્ઠાનં. ગહણમાનન્તિ પરિવિસગહણભાજનં.

પકતિયા ભત્તકારકિચ્ચે અધિગતો ઉપટ્ઠાકુપાસકો. મુદુસમખરસઞ્ઞિતેહિ, દહનપચનભજ્જનસઞ્ઞિતેહિ વા તીહિ પાકેહિ.

પરિસોધેત્વાતિ રઞ્ઞો અનુચ્છવિકભાવં પરિસોધેત્વા. ભૂમિયં છડ્ડેસિ ‘‘ભિક્ખૂનં અદત્વા મયા મુખે પક્ખિત્ત’’ન્તિ. મુખેન ગણ્હિ તસ્સ નિદ્દોસભાવં દસ્સેતું. મત્તં જાનાપેતું પમજ્જિ. ‘‘ત્વં કુતો આગતો’’તિ પુચ્છને પમાદં આપજ્જિ. અનુભાગોતિ અવસિટ્ઠભાગો. ઇદમત્થિયન્તિ ઇદં પયોજનં. ઇતરન્તિ પાળિયં અનાગતમ્પિ આહારે પમાણજાનનં.

સયનં સેય્યા, કામભોગીનં સેય્યા કામભોગિસેય્યા. દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ દક્ખિણહત્થેન કાતબ્બકિચ્ચકરણતો. તેજુસ્સદત્તાતિ ઇદં અનુત્રાસસ્સેવ સીહસ્સ સયનન્તિ દસ્સેતું વુત્તં. દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં, પચ્છિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વાતિ હિ ઇદં પાદાનં અવિક્ખિત્તભાવકરણદસ્સનં.

ચતુત્થજ્ઝાનસેય્યાતિ ચતુત્થજ્ઝાનિકં ફલસમાપત્તિં વદતિ. યેભુય્યેન હિ તથાગતા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વાવ સયન્તિ. સા ચ નેસં ચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય, કિલેસપરિનિબ્બાનસ્સ ચ કતત્તાતિ વદન્તિ. ઇધ સીહસેય્યા આગતા પાદં અચ્ચાધાય પુબ્બેનાપરં અજહિતસંલક્ખણા સેય્યાતિ કત્વા. તેનાહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. એવન્તિ ‘‘દક્ખિણેન પસ્સેના’’તિઆદિના વુત્તાકારેન સેય્યં કપ્પેતિ.

કથં નિદ્દાયન્તો સતો સમ્પજાનો હોતિ? ભવઙ્ગચિત્તેન હિ નિદ્દૂપગમનન્તિ અધિપ્પાયો. અપ્પહાનેનાતિ તદધિમુત્તતાય તદપ્પહાનં દટ્ઠબ્બં. તથા તેસુ નિદ્દોક્કમનસ્સ આદિપરિયોસાનેસુ અજહિતસતિસમ્પજઞ્ઞં હોતિ. તેનાહ – ‘‘નિદ્દં ઓક્કમન્તોપિ સતો સમ્પજાનો હોતી’’તિ. એતં પનાતિ ‘‘નિદ્દં ઓક્કમન્તોપિ સતો સમ્પજાનો હોતી’’તિ વુત્તનયં વદતિ. ઞાણધાતુકન્તિ ન રોચયિંસૂતિ નિદ્દોક્કમનેપિ જાગરણે પવત્તઞાણસભાવમેવાતિ ન રોચયિંસુ પોરાણા. નિરન્તરં ભવઙ્ગચિત્તેસુ વત્તમાનેસુ સતિસમ્પજઞ્ઞાસમ્ભવોતિ અધિપ્પાયો. પુરિમસ્મિઞ્હિ નયે સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અસંવરો, ન ભવઙ્ગસ્સ. ઇન્દ્રિયસંવરો, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગોતિ ઇમેહિ તિવઙ્ગિકા, નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનપરિવજ્જનાદિ સબ્બં વિપસ્સનાપક્ખિકમેવાતિ અધિપ્પાયો.

તાનેવાતિ વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તાનિ ઇન્દ્રિયાદીનિ. યાવ અરહત્તા દેસના વિત્થારતો કથેતબ્બા. પાળિયં પન ‘‘યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ સઙ્ખેપેન કથિતા.

રથોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. કુમ્મોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૦. અટ્ઠિકુમ્મોતિ પિટ્ઠિયં તિખિણટ્ઠિકો કુમ્મો. તન્તિબન્ધોતિ બ્યાવટો. સમુગ્ગે વિય અત્તનો કપાલે પક્ખિપિત્વા. સમોદહન્તો સમ્મા ઓદહન્તો અજ્ઝત્તમેવ દહન્તો. આરમ્મણકપાલેતિ આરમ્મણકટાહે. સમોદહન્તોતિ દિટ્ઠમત્તસ્સેવ ચ ગહણતો મનોવિતક્કે તત્થેવ સમ્મદેવ ઓદહન્તો. તઞ્હિ વિસયવસેન પવત્તિતું અદેન્તો. પઞ્ચ ધમ્મેતિ ‘‘કાલેન વક્ખામી’’તિઆદિના (પરિ. ૩૬૨) વુચ્ચમાને.

કુમ્મોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૧. વિલાસમાનો વિય સાગરં પત્વા. અન્તોસાખોતિ ગઙ્ગાય તીરસ્સ અન્તો ઓનતસાખો. તેમેતીતિ તિન્તો હોતિ. તિરિયં પતિતો દણ્ડસેતુ વિય ઠિતત્તા મહાજનસ્સ પચ્ચયો જાતો, તથા મહન્તભાવેન ગઙ્ગાસોતં ઓતરણાદિ નત્થિ.

અયં હીતિ અનન્તરં વુત્તપુગ્ગલો. અરિયમગ્ગં ઓરુય્હાતિ ચતુબ્બિધં અરિયમગ્ગવીથિં ઓતરિત્વા. ‘‘ચિત્તં નામેત’’ન્તિઆદિના ચિન્તેત્વા ગિહિબન્ધનં ન વિસ્સજ્જેતીતિ સમ્બન્ધો. અત્તનો ભજમાનકેતિ અત્તનો ભજન્તે. જીવિકત્થાય પયુજ્જિતબ્બતો પયોગો, ખેત્તવત્થાદિ. તતો પયોગતો ઉટ્ઠિતં આયં. કિઞ્ચાપિ ભિક્ખૂનં કાયસામગ્ગિં દેતિ ભિક્ખત્થાય.

મુણ્ડઘટન્તિ ભિન્નોટ્ઠં ઘટં. ખન્ધેતિ અંસે. સઙ્ઘભોગન્તિ સઙ્ઘસન્તકં ભોગગામં ગન્ત્વા. અત્થતો એવં વદન્તીતિ તથા અત્થસ્સ સમ્ભવતો એવં વદન્તા વિય હોન્તિ. યાગુમત્તકે યાગુન્તિ યાગું પિવિત્વા તાય અપરિપક્કાય એવ અઞ્ઞં યાગું અજ્ઝોહરિત્વાતિ સમ્બન્ધો.

કિલેસાનુરઞ્જિતોવાતિ યોનિસોમનસિકારસ્સ અભાવેન કિલેસાનુગતચિત્તો એવ. અક્ખીનિ નીહરિત્વાતિ કોધવસેન અક્ખિકે કરોન્તો અક્ખીનિ નીહરિત્વા વિચરિસ્સતિ. ઉદ્ધતો હોતિ અવૂપસન્તો.

દિટ્ઠિગતિકોતિ સાસનિકો એવં અયોનિસો ઉમ્મુજ્જિત્વા સાસનં ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં કત્વા દીપેન્તો અરિટ્ઠસદિસો. તેનાહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ. અરૂપભવે રૂપં અત્થિ, અઞ્ઞથા તતો ચુતસ્સ કુતો રૂપક્ખન્ધસ્સ સમ્ભવો. અસઞ્ઞીભવે ચિત્તં અત્થીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. બહુચિત્તક્ખણિકો લોકુત્તરમગ્ગો ‘‘યો ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેય્ય સત્તવસ્સાની’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૨.૪૦૪; મ. નિ. ૧.૧૩૭). અનુસયો ચિત્તવિપ્પયુત્તો, અઞ્ઞથા સાવજ્જાનવજ્જધમ્માનં એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિ સિયા. તે ચ સત્તા સન્ધાવન્તિ સંસરન્તિ, અઞ્ઞથા કમ્મફલાનં સમ્બન્ધો ન સિયાતિ. ઇતિ વદન્તો એવં મિચ્છાવાદં પગ્ગય્હ વદન્તો.

તેમનરુક્ખો વિય…પે… દુલ્લભધમ્મસ્સવનો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાસિનેહેન અતેમનતો. કતવિનયો સિક્ખિતવિનયો યથા ‘‘કતવિજ્જો’’તિ. ધમ્મકથિકાનં વિચારેથાતિ ઇદં દેય્યધમ્મં ધમ્મકથિકાનં અય્યાનં તસ્સ તસ્સ યુત્તવસેન વિચારેથાતિ નિય્યાતનવસેન વત્વા. દિવાકથિકો સરભાણકો સાયન્હે કથેતિ, પુરિમયામં કથેન્તો રત્તિકથિકો ભાણકપુગ્ગલો.

નન્દનવનાભિરામેતિ નન્દનવનં વિય મનોરમે. અસ્સ ભારહારભિક્ખૂતિ અસ્સ કિચ્ચવાહકભિક્ખૂ ઉપજ્ઝાયાદયો. સુખનિસિન્નકથન્તિ પટિસન્થારકથાપુબ્બકં ઉપનિસિન્નકથં સુત્વા.

ઠિતસણ્ઠાનેનેવ ઠિતાકારેનેવ ઠિતં, નપ્પયુત્તન્તિ અત્થો. ચિત્તકમ્મમૂલાદીનિ ઠિતસણ્ઠાનેનેવ ઠિતાતિ યોજના. મુદુતાયાતિ મુદુહદયતાય સાપેક્ખતાય.

પટિપદન્તિ સમથવિપસ્સનાપટિપત્તિં. દીપેત્વા પકાસેત્વા પાકટં કત્વા. તત્રુપ્પાદોતિ તત્ર ઉપ્પજ્જનકઆયુપ્પાદો. ખેત્તં સન્ધાય વદતિ. તેલ…પે… હત્થાતિ તેલઘટ-મધુઘટફાણિતઘટાદિહત્થા. અપક્કમિંસુ દુબ્બિચારિતત્તા. પૂરેસીતિ હેટ્ઠા ચ તત્થ તત્થ અતીતાનિ કાલવચનાનિ પોરાણટ્ઠકથાય આગતત્તા કિર વુત્તાનિ.

ઉપગમનાનુપગમનાદીનિ ઓરિમસ્સ પારિમસ્સ ચ ઉપગમનાનુપગમનાનિ ચેવ મજ્ઝે સંસીદનાનિ ચ. પટિવિજ્ઝિતુન્તિ જાનિતું. એતન્તિ યથાવુત્તં ચક્ખુસભાવં. દોમનસ્સન્તિ તસ્સેવ મન્દભાવપચ્ચયં દોમનસ્સં. આપજ્જન્તોપિ ઉપગચ્છતિ નામ તન્નિમિત્તસંકિલેસસ્સ ઉપ્પાદિતત્તા. તિણ્ણં લક્ખણાનન્તિ હુત્વા અભાવતો આદિઅન્તવન્તતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપટિક્ખેપતોતિઆદીનં તિણ્ણં લક્ખણાનં સલ્લક્ખણવસેન.

વામતોતિ મિચ્છા. દક્ખિણતોતિ સમ્મા. યથા તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ ઓરભાવત્તા અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ ઓરિમં તીરં કત્વા વુત્તાનિ, એવં નેસં પરભાવત્તા બાહિરાનિ આયતનાનિ પારિમં વુત્તાનિ. અપાયમજ્ઝે સંસરણહેતુતાય નન્દીરાગોવ ‘‘મજ્ઝે સંસાદો’’તિ વુત્તો.

ઉન્નતોતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના ઉન્નતિં ઉપગતો. અત્તુક્કંસને પંસુકૂલિકભાવેન અત્તાનં દહનતો અઞ્ઞાકારતાગહેતબ્બો. પાસાણો નુ ખો એસ ખાણુકોતિ ગહેતબ્બદારુક્ખન્ધસદિસો વુત્તો.

ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ આવટ્ટવેગસ્સ બલવભાવતો. ચતૂસુ અપાયેસૂતિ પઞ્ચકામગુણાવટ્ટે પતિતપુગ્ગલો મનુસ્સલોકેપિ ગુણસરીરભેદનેન દીઘરત્તં ચુણ્ણવિચુણ્ણં આપજ્જતિયેવ, તસ્સ તથા આપન્નત્તા. એવઞ્હિ સો અપાયેસુ તાદિસેસુ જાયતિ.

સીલસ્સ દુટ્ઠં નામ નત્થિ, તસ્મા અભાવત્થો ઇધ દુ-સદ્દોતિ આહ ‘‘નિસ્સીલો’’તિ. ‘‘પાપં પાપેન સુકર’’ન્તિઆદીસુ (ઉદા. ૪૮) વિય પાપ-સદ્દો નિહીનપરિયાયોતિ આહ ‘‘લામકધમ્મો’’તિ. ન સુચીતિ કાયવાચાચિત્તેહિ ન સુચિ. સઙ્કાય વાતિ અત્તનો વા સઙ્કાય પરેસં સમાચારકિરિયં સરતિ આસઙ્કતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ. તાનિ કમ્માનિ પવિસતીતિ તાનિ કમ્માનિ કરોન્તાનં અન્તરે પવિસતિ. ગુણાનં પૂતિભાવેનાતિ ગુણભાવેન ગહિતાનં સીલધમ્માનં સંકિલિટ્ઠભાવપ્પત્તિયા. કચવરજાતોતિ અબ્ભન્તરં સઞ્જાતકચવરો, કચવરભૂતો વા.

અણણા પબ્બજ્જાતિ અણણસ્સેવ પબ્બજ્જા. ઓરિમતીરાદીનં ઉપગમનાનુપગમનાદીનં જોતિતત્તા વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

પઠમદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૨. યા આપત્તિ વુટ્ઠાનગામિની દેસનાગામિની, તં પટિચ્છાદિતકાલતો પટ્ઠાય સંકિલિટ્ઠા નામ અન્તરાયિકભાવતો. આવીકતા પન અનાપત્તિટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ અસંકિલિટ્ઠા નામ. તેનાહ – ‘‘આવીકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ. એવરૂપં સંકિલિટ્ઠન્તિ પટિચ્છાદિતતાય વા દુટ્ઠુલ્લભાવેન વા સંકિલિટ્ઠં.

દુતિયદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અવસ્સુતપરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૪૩. સન્થાગારન્તિ સઞ્ઞાપનાગારં. તેનાહ ‘‘ઉય્યોગકાલાદીસૂ’’તિઆદિ. આદિ-સદ્દેન મઙ્ગલમહાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સન્થરન્તીતિ વિસ્સમન્તિ, પરિસ્સમં વિનોદેન્તીતિ અત્થો. સહાતિ સન્નિપાતવસેન એકજ્ઝં. સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિ તસ્મિં અત્થે ત્થ-કારસ્સ ન્થ-કારં કત્વા ‘‘સન્થાગાર’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બં, પઠમં તત્થ સમ્મન્તનવસેન સન્થરન્તિ વિચારેન્તીતિ અત્થો.

તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતીતિ બુદ્ધવચનસ્સ આગમનસીસેન અરિયફલધમ્માનમ્પિ આગમનં વુત્તમેવ. તિયામરત્તિં તત્થ વસન્તાનં ફલસમાપત્તિવળઞ્જનં હોતીતિ. તસ્મિઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે કલ્યાણધમ્મા કલ્યાણપુથુજ્જના વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તા હોન્તીતિ અરિયમગ્ગધમ્માનમ્પિ તત્થ આગમનં હોતિયેવ.

અલ્લગોમયેનાતિ અચ્છેન અલ્લગોમયરસેન. ઓપુઞ્જાપેત્વાતિ વિલિમ્પેત્વા. ચતુજ્જાતિયગન્ધેહીતિ કુઙ્કુમતુરુક્ખયવનપુપ્ફતમાલપત્તગન્ધેહિ. નાનાવણ્ણેતિ નીલાદિવસેન નાનાવણ્ણે, ભિત્તિવિસેસવસેન નાનાસણ્ઠાનરૂપે. ‘‘મહાપિટ્ઠિકકોજવેતિ હત્થિપિટ્ઠિઆદીસુ અત્થરિતબ્બતાય ‘મહાપિટ્ઠિકા’તિ લદ્ધસમઞ્ઞે કોજવે’’તિ વદન્તિ. કુત્તકે પન સન્ધાયેતં વુત્તં, ‘‘ચતુરઙ્ગુલાધિકપુપ્ફા મહાપિટ્ઠિકકોજવા’’તિપિ વદન્તિ. હત્થત્થરઅસ્સત્થરા હત્થિઅસ્સપિટ્ઠીસુ અત્થરિતબ્બા હત્થિઅસ્સરૂપવિચિત્તા ચ અત્થરકા. સીહત્થરકાદયો પન સીહરૂપાદિવિચિત્તા એવ અત્થરકા. ચિત્તત્થરકં નાનાવિધરૂપેહિ ચેવ નાનાવિધમાલાકમ્માદીહિ ચ વિચિત્તં અત્થરકં.

ઉપધાનન્તિ અપસ્સયનં. ઉપદહિત્વાતિ અપસ્સયયોગ્ગભાવેન ઠપેત્વા. ગન્ધેહિ કતમાલા ગન્ધદામં. તમાલપત્તાદીહિ કતમાલા પત્તદામં. આદિ-સદ્દેન હિઙ્ગુલતક્કોલજાતિફલજાતિપુપ્ફાદીહિ કતદામં સઙ્ગણ્હાતિ. પલ્લઙ્કાકારેન કતપીઠં પલ્લઙ્કપીઠં. તીસુ પસ્સેસુ એકપસ્સે એવ વા સઉપસ્સયં અપસ્સયપીઠં. અનપસ્સયં મુણ્ડપીઠં. યોજનાવટ્ટેતિ યોજનપરિક્ખેપોકાસે.

સંવિધાયાતિ અન્તરવાસકસ્સ કોણપદેસં ઇતરપદેસઞ્ચ સમં કત્વા વિધાય. તેનાહ – ‘‘કત્તરિયા પદુમં કન્તેન્તો વિયા’’તિ, ‘‘તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તો’’તિ ચ. યસ્મા બુદ્ધાનં રૂપસમ્પદા વિય આકપ્પસમ્પદાપિ પરમુક્કંસતં ગતા, તસ્મા તદા ભગવા એવં સોભેય્યાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુવણ્ણપામઙ્ગેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘અસમેન બુદ્ધવેસેના’’તિઆદિના તદા ભગવા બુદ્ધાનુભાવસ્સ નિગુહને કારણાભાવતો તત્થ સન્નિપતિતદેવમનુસ્સનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીનં પસાદજનનત્થં અત્તનો સભાવપકતિયાવ કપિલવત્થું પાવિસીતિ દસ્સેતિ. બુદ્ધાનં કાયપભા નામ પકતિયા અસીતિહત્થમત્તપદેસં વિસરતીતિ આહ ‘‘અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસી’’તિ. નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો.

સબ્બપાલિફુલ્લોતિ મૂલતો પટ્ઠાય યાવ સાખગ્ગા સમન્તતો ફુલ્લો વિકસિતો. પટિપાટિયા ઠપિતાનન્તિઆદિ પરિકપ્પૂપમા, યથા તં…પે… અલઙ્કતં અઞ્ઞં વિરોચતિ, એવં વિરોચિત્થ, સમતિંસાય પારમિતાહિ અભિસઙ્ખતત્તા એવં વિરોચિત્થાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પઞ્ચવીસતિયા ગઙ્ગાનન્તિ સતમુખા હુત્વા સમુદ્દં પવિટ્ઠાય મહાગઙ્ગાય મહન્તમહન્તાનં ગઙ્ગાનં પઞ્ચવીસતી’’તિ વદન્તિ. પપઞ્ચસૂદનિયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨) ‘‘પઞ્ચવીસતિયા નદીન’’ન્તિ વુત્તં, ગઙ્ગાદીનં ચન્દભાગાપરિયોસાનાનં પઞ્ચવીસતિયા મહાનદીનન્તિ અત્થો. પરિકપ્પવચનઞ્હેતં. સમ્ભિજ્જાતિ સમ્ભેદં મિસ્સીભાવં પત્વા મુખદ્વારેતિ સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને.

નાગસુપણ્ણગન્ધબ્બયક્ખાદીનન્તિઆદિ પરિકપ્પવસેન વુત્તં. સહસ્સેનાતિ પદસહસ્સેન, ભાણવારપ્પમાણેન ગન્થેનાતિ અત્થો.

કમ્પયન્તો વસુન્ધરન્તિ અત્તનો ગુણવિસેસેહિ પથવીકમ્મં ઉન્નાદેન્તો, એવંભૂતોપિ અહેઠયન્તો પાણાનિ. સબ્બપદક્ખિણત્તા બુદ્ધાનં દક્ખિણં પઠમં પાદં ઉદ્ધરન્તો. સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય. યદિપિ ભૂમિં સમં ફુસતિ, રજસા નુપલિપ્પતિ સુખુમત્તા છવિયા. નિન્નટ્ઠાનં ઉન્નમતીતિઆદિ બુદ્ધાનં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાસઙ્ખાતમહાપુરિસલક્ખણપટિલાભસ્સ નિસ્સન્દફલં. નાતિદૂરે ઉદ્ધરતીતિ અતિદૂરે ઠપેતું ન ઉદ્ધરતિ. નચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપન્તિ અચ્ચાસન્ને ચ ઠાને અનિક્ખિપન્તો નિય્યાતિ. હાસયન્તો સદેવકે લોકે તોસેન્તો. ચતૂહિ પાદેહિ ચરતીતિ ચતુચારી.

બુદ્ધાનુભાવસ્સ પકાસનવસેન ગતત્તા વણ્ણકાલો નામ એસ. સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા કથિયમાને દુક્કથિતન્તિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અપ્પમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, બુદ્ધગુણસંવણ્ણના જાનન્તસ્સ યથારદ્ધસંવણ્ણનંયેવ અનુપવિસતિ. દુકૂલચુમ્બટકેનાતિ ગન્થિત્વા ગહિતદુકૂલવત્થેન.

નાગવિક્કન્તચારણોતિ હત્થિનાગસદિસપદનિક્ખેપો. સતપુઞ્ઞલક્ખણોતિ અનેકસતપુઞ્ઞાભિનિબ્બત્તમહાપુરિસલક્ખણો. મણિવેરોચનો યથાતિ ચતુરાસીતિસહસ્સમણિપરિવારિતો અતિવિય વિરોચમાનો વિજ્જોતમાનો મણિ વિય. ‘‘વેરોચનો નામ એકો મણી’’તિ કેચિ. મહાસાલોવાતિ મહન્તો સાલરુક્ખો વિય, સુદ્ધટ્ઠિતો કોવિળારાદિ મહારુક્ખો વિય વા. પદુમો કોકનદો યથાતિ કોકનદસઙ્ખાતં મહાપદુમં વિય, વિકસમાનપદુમં વિય વા.

આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિયાતિઆદિ તસ્સા પકિણ્ણકકથાય અઞ્ઞેસં સુદુક્કરભાવદસ્સનઞ્ચેવ સુણન્તાનં અચ્ચન્તસુખાવહભાવદસ્સનઞ્ચ. પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિયાતિ નાળિયન્તં યોજેત્વા મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલે પપ્પટકોજં ઉદ્ધં મુખં કત્વા આકડ્ઢન્તો વિય. યોજનિકન્તિ યોજનપમાણં. મધુભણ્ડન્તિ મધુપટલં.

મહન્તન્તિ વિપુલં ઉળારપુઞ્ઞં. સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતીતિ સબ્બમેવ પચ્ચયજાતં આવાસદાયકેન દિન્નમેવ હોતિ. તથા હિ દ્વે તયો ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા આગતસ્સપિ છાયૂદકસમ્પન્નં આરામં પવિસિત્વા ન્હાયિત્વા પટિસ્સયે મુહુત્તં નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ કાયે બલં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે વણ્ણધાતુ વાતાતપેહિ કિલમતિ, પટિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ વિસભાગસન્તતિ વૂપસમ્મતિ, સભાગસન્તતિ પતિટ્ઠાતિ, વણ્ણધાતુ આહરિત્વા પક્ખિત્તા વિય હોતિ, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ પાદે કણ્ટકા વિજ્ઝન્તિ, ખાણુ પહરતિ, સરીસપાદિપરિસ્સયા ચેવ ચોરભયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, પટિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસિન્નસ્સ પન સબ્બેપેતે પરિસ્સયા ન હોન્તિ. સજ્ઝાયન્તસ્સ ધમ્મપીતિસુખં, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ ઉપસમસુખં ઉપ્પજ્જતિ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ફન્દન્તિ, સેનાસનં પવિસનક્ખણે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ પન અક્ખિપસાદો આહરિત્વા પક્ખિત્તો વિય હોતિ, દ્વારવાતપાનમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાયન્તિ. એતસ્મિઞ્ચ આવાસે વસન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘આવાસદાનસ્મિઞ્હિ દિન્ને સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતી’’તિ. ભૂમટ્ઠક…પે… ન સક્કાતિ અયમત્થો મહાસુદસ્સનવત્થુના (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો) દીપેતબ્બો. માતુકુચ્છિ અસમ્બાધોવ હોતીતિ અયમત્થો અન્તિમભવિકાનં મહાબોધિસત્તાનં પટિસન્ધિવસેન દીપેતબ્બો.

સીતન્તિ અજ્ઝત્તં ધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધા ઉતુવિપરિણામવસેન વા ઉપ્પજ્જનકસીતં. ઉણ્હન્તિ અગ્ગિસન્તાપં, તસ્સ ચ દવદાહાદીસુ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. પટિહન્તીતિ પટિહનતિ. યથા તદુભયવસેન કાયચિત્તાનં આબાધો ન હનતિ, એવં કરોતિ. સીતુણ્હબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો ભિક્ખુ યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ. વાળમિગાનીતિ સીહબ્યગ્ઘાદિવાળમિગે. ગુત્તસેનાસનઞ્હિ પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસિન્નસ્સ તે પરિસ્સયા ન હોન્તિ. સરીસપેતિ યે કેચિ સરન્તા ગચ્છન્તે દીઘજાતિકે સપ્પાદિકે અઞ્ઞે ચ તથારૂપે. મકસેતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, ડંસાદીનં એતેનેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સિસિરેતિ સીતકાલવસેન સત્તાહવદ્દલિકાદિવસેન ચ ઉપ્પન્ને સિસિરસમ્ફસ્સે. વુટ્ઠિયોતિ યદા તદા ઉપ્પન્ના વસ્સવુટ્ઠિયો પટિહનતીતિ યોજના.

વાતાતપો ઘોરોતિ રુક્ખગચ્છાદીનં ઉબ્બહનભઞ્જનાદિવસેન પવત્તિયા ઘોરો સરજઅરજાદિભેદો વાતો ચેવ ગિમ્હપરિળાહસમયેસુ ઉપ્પત્તિયા ઘોરો સૂરિયાતપો ચ. પટિહઞ્ઞતીતિ પટિબાહીયતિ. લેણત્થન્તિ નાનારમ્મણતો ચિત્તં નિવત્તિત્વા પટિસલ્લાણારામત્થં. સુખત્થન્તિ વુત્તપરિસ્સયાભાવેન ફાસુવિહારત્થં. ઝાયિતુન્તિ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ યત્થ કત્થચિ ચિત્તં ઉપનિબન્ધિત્વા સમાદહનવસેન ઝાયિતું. વિપસ્સિતુન્તિ અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે સમ્મસિતું.

વિહારેતિ પટિસ્સયે. કારયેતિ કારાપેય્ય. રમ્મેતિ મનોરમે. વાસયેત્થ બહુસ્સુતેતિ કારેત્વા પન એત્થ વિહારેસુ બહુસ્સુતે સીલવન્તે કલ્યાણધમ્મે નિવાસેય્ય. તે નિવાસેન્તો પન તેસં બહુસ્સુતાનં યથા પચ્ચયેહિ કિલમથો ન હોતિ. એવં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વત્થસેનાસનાનિ ચ દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ અજ્ઝાસયસમ્પન્નેસુ કમ્મફલાનં રતનત્તયગુણાનઞ્ચ સદ્દહનેન વિપ્પસન્નેન ચેતસા. ઇદાનિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારતં દસ્સેતું ‘‘તે તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ તેતિ બહુસ્સુતા. તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. ધમ્મં દેસેન્તીતિ સકલવટ્ટદુક્ખપનૂદનં નિય્યાનિકં ધમ્મં કથેન્તિ. યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાયાતિ સો પુગ્ગલો યં સદ્ધમ્મં ઇમસ્મિં સાસને સમ્માપટિપજ્જનેન જાનિત્વા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનાસવો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ.

આવાસેતિ આવાસદાને. આનિસંસોતિ ઉદ્રયો. પૂજાસક્કારવસેન પઠમયામો ખેપિતો, સત્થુ ધમ્મદેસનાય અપ્પાવસેસો મજ્ઝિમયામો ગતોતિ પાળિયં ‘‘બહુદેવ રત્તિ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અતિરેકતરં દિયડ્ઢયામ’’ન્તિ. સઙ્ગહં નારોહતિ વિપુલવિત્થારભાવતો. બુદ્ધાનઞ્હિ ભત્તાનુમોદનાપિ થોકં વડ્ઢેત્વા વુચ્ચમાના દીઘમજ્ઝિમપમાણાપિ હોતિ. તથા હિ સુફુસિતં દન્તાવરણં, જિવ્હા તનુકા, ભવઙ્ગપરિવાસો પરિત્તો, નત્થિ વેગાયિતં, નત્થિ વિત્થાયિતં, નત્થિ અબ્યાવટમનો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમુપબ્યૂળ્હં, અપરિક્ખયા પટિસમ્ભિદા.

સન્દસ્સેત્વાતિઆદીસુ સન્દસ્સેત્વા આવાસદાનપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં કત્વા. તતો પરં, મહારાજ, ઇતિપિ સીલં, ઇતિપિ સમાધિ, ઇતિપિ પઞ્ઞાતિ સીલાદિગુણે તેસં સમ્મા દસ્સેત્વા હત્થેન ગહેત્વા વિય પચ્ચક્ખતો પકાસેત્વા. સમાદપેત્વાતિ એવં સીલં સમાદાતબ્બં, સીલે પતિટ્ઠિતેન એવં સમાધિપઞ્ઞા ભાવેતબ્બાતિ યથા તે સીલાદિગુણે સમ્મા આદિયન્તિ, તથા ગણ્હાપેત્વા. સમુત્તેજેત્વાતિ યથાસમાદિન્નં સીલં સુવિસુદ્ધં હોતિ, સમથવિપસ્સના ચ ભાવિયમાના યથા સુટ્ઠુ વિસોધિતા ઉપરૂપરિ વિસેસાવહા હોન્તિ, એવં સમુત્તેજેત્વા નિસામનવસેન વોદાપેત્વા. સમ્પહંસેત્વાતિ યથાનુસિટ્ઠં ઠિતસીલાદિગુણેહિ સમ્પતિ પટિલદ્ધગુણાનિસંસેહિ ચેવ ઉપરિલદ્ધબ્બફલવિસેસેહિ ચ ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા લદ્ધસ્સાસવસેન સુટ્ઠુ તોસેત્વા. એવમેતેસં પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો. સક્યરાજાનો યેભુય્યેન ભગવતો ધમ્મદેસનાય સાસને લદ્ધસ્સાદા લદ્ધપ્પતિટ્ઠા ચ.

ઉપસગ્ગસદ્દાનં અનેકત્થત્તા અભિ-સદ્દો અતિ-સદ્દેન સમાનત્થોપિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા’’તિ.

તત્ર કિરાતિઆદિ કેચિવાદોતિ બદ્ધોપિ ન હોતિ. તેનાહ ‘‘અકારણમેત’’ન્તિઆદિ. કાયચિત્તલહુતાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇદં કાયિકચેતસિકઅઞ્ઞથાભાવસ્સ કારણવચનં, લહુતાદિઉપ્પન્ને સવનાનુત્તરિયપટિલાભેન લદ્ધબ્બધમ્મત્થવેદસમધિગમતો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યથા, યથાવુસો, ભિક્ખુનો સત્થા વા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિકો સબ્રહ્મચારી, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૨૨, ૩૫૫; અ. નિ. ૫.૨૬).

પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જિ ઉપાદિન્નસરીરસ્સ તથારૂપત્તા સઙ્ખારાનઞ્ચ અનિચ્ચતાય દુક્ખાનુબન્ધત્તા. અકારણં વા એતન્તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તમેવ અધિપ્પાયં વિવરિતું ‘‘પહોતી’’તિઆદિ વુત્તં. એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિતું પહોતિ યથા તં વેલુવગામકે. એત્તકે ઠાનેતિ એત્તકે ઠાને ઠાનં નિપ્ફન્નન્તિ યોજના. તઞ્ચ ખોતિ વુટ્ઠાનસઞ્ઞં ચિત્તે ઠપનં. ધમ્મકથં સુણમાનો ધમ્મગારવેન.

અવસ્સુતસ્સાતિ અવસ્સુતભાવસ્સ રાગાદિવસેન. અવસ્સુતસ્સ કારણન્તિ તિન્તભાવકારણં. કિલેસાધિમુચ્ચનેનાતિ કિલેસવસેન પરિપ્ફન્દિતવસેન. નિબ્બાપનં વિયાતિ વૂપસમો વિય. નિબ્બિસેવનાનન્તિ પરિપ્ફન્દનરહિતાનં.

અવસ્સુતપરિયાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુક્ખધમ્મસુત્તવણ્ણના

૨૪૪. દુક્ખધમ્માનન્તિ દુક્ખકારણાનં. તેનાહ ‘‘દુક્ખસમ્ભવધમ્માન’’ન્તિઆદિ. તત્થ કિં દુક્ખં, કા દુક્ખધમ્માતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચસુ હી’’તિ વુત્તં. તેતિ પઞ્ચક્ખન્ધા. દુક્ખસમ્ભવધમ્મત્તાતિ દુક્ખુપ્પત્તિકારણત્તા. અસ્સાતિ તેન. કરણે હેતં સામિવચનં. કામેતિ વત્થુકામે કિલેસકામે ચ. પુન અસ્સાતિ સામિઅત્થે એવ સામિવચનં. ચારન્તિ ચિત્તાચારં. વિહારન્તિ પઞ્ચદ્વારપ્પવત્તિચારવિહારં. ‘‘એકટ્ઠા’’તિ ચ વદન્તિ. તેનેવ હિ ‘‘અનુબન્ધિત્વા ચરન્તં’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અનુબન્ધિત્વાતિ ચ વીથિચિત્તપ્પવત્તિતો પટ્ઠાય યાવ તતિયજવનવારા અનુ અનુ બન્ધિત્વા. પક્ખન્દનાદીતિ આદિ-સદ્દેન કસિગોરક્ખાદિવસેનપિ કામાનં પરિયેસનદુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ.

દાયતીતિ દાયો, વનં. તેનાહ ‘‘અટવિ’’ન્તિ. કણ્ટકગબ્ભન્તિ ઓવરકસદિસં વનં. નામપદં નામ કિરિયાપદાપેક્ખન્તિ ‘‘વિજ્ઝી’’તિ વચનસેસેન કિરિયાપદં ગણ્હાતિ.

દન્ધાયિતત્તં ઉપ્પન્નકિલેસાનં અવટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘ઉપ્પન્નમત્તાયા’’તિઆદિ. તાયાતિ સતિયા. કાચિ કિલેસાતિ ચુદ્દસવિધે ચિત્તસ્સ કિચ્ચે જવનકિચ્ચે એવ ચિત્તકિલેસાનં ઉપ્પત્તિં કત્વા તથા વુત્તં. નિગ્ગહિતાવ હોન્તિ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન. તેનાહ ‘‘ન સણ્ઠાતું સક્કોન્તી’’તિ. ચક્ખુદ્વારસ્મિન્તિ પાળિયં તસ્સ પઠમં ગહિતતાય વુત્તં, તેન નયેન સેસદ્વારાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. રાગાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ પઠમજવનવારે. સતિસમ્મોસેન ‘‘કિલેસા મે ઉપ્પન્ના’’તિ ઞત્વા તથા પચ્ચામાસસતિયા લબ્ભનતો. તેનાહ – ‘‘અનચ્છરિયં ચેત’’ન્તિ. આવટ્ટેત્વાતિ અયોનિસો આવટ્ટેત્વા. આવજ્જનાદીસૂતિ તતો એવ અયોનિસો આવજ્જનાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ઇટ્ઠારમ્મણસ્સ લદ્ધત્તા પચ્ચયસિદ્ધિયા સમ્પત્તં પવત્તનારહં. નિવત્તેત્વાતિ દુતિયજવનવારેપિ કિલેસુપ્પત્તિં નિવત્તેત્વા. કથં પનસ્સ એવં લદ્ધું સક્કાતિ આહ ‘‘આરદ્ધવિપસ્સકાનં હી’’તિઆદિ. ભાવનાપટિસઙ્ખાનેતિ ભાવનાયં પટિસઙ્ખાને ચ યોગિનો પતિટ્ઠિતભાવો. તસ્સ અયમાનિસંસો – યં પચ્ચયલાભેન ઉપ્પજ્જિતું લદ્ધોકાસાપિ કિલેસા પુબ્બે પવત્તભાવનાનુભાવેન વિક્ખમ્ભિતા તથા તથા નિગ્ગહિતા એવ હુત્વા નિવત્તન્તિ, કુસલા ધમ્માવ લદ્ધોકાસા ઉપરૂપરિ વડ્ઢન્તિ.

અભિહટ્ઠુન્તિ અભિહરિત્વા. અનુદહન્તીતિ અનુદહન્તા વિય હોન્તિ. અનુસેન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અનાવટ્ટન્તેતિ અનિવત્તન્તે સામઞ્ઞતોતિ અધિપ્પાયો. વિપસ્સનાબલમેવ દીપિતં મગ્ગફલાધિગમસ્સ અજોતિતત્તા.

દુક્ખધમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કિંસુકોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૫. ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન વિવિધદસ્સનન્તિ કિચ્ચવસેન નાનાદસ્સનં હોતીતિ વુત્તં, ‘‘દસ્સનન્તિ પઠમમગ્ગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. તયિદં ઉપરિમગ્ગેસુ ભાવનાપરિયાયસ્સ નિરુળ્હત્તા પઠમમગ્ગસ્સ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો. તેનાહ ‘‘પઠમમગ્ગો હી’’તિઆદિ. કોચિ યથાવુત્તં અવિપરીતં અત્થં અજાનન્તો ઞાણદસ્સનં નામ આરમ્મણકરણસ્સ વસેન અતિપ્પસઙ્ગં આસઙ્કેય્યાતિ તં નિવત્તેતું ‘‘ગોત્રભૂ પના’’તિઆદિ વુત્તં. ન દસ્સનન્તિ વુચ્ચતીતિ એત્થ રાજદસ્સનં ઉદાહરન્તિ. ચત્તારોપિ મગ્ગા દસ્સનમેવ યથાવુત્તેનત્થેન, ભાવનાપરિયાયો પન ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં પઠમમગ્ગઉપાયસ્સ ભાવનાકારેન પવત્તનતો. દસ્સનં વિસુદ્ધિ એત્થાતિ દસ્સનવિસુદ્ધિકં, નિબ્બાનં. ફસ્સાયતનં કમ્મટ્ઠાનં અસ્સ અત્થીતિ ફસ્સાયતનકમ્મટ્ઠાનિકો. એસ નયો સેસેસુપિ પદેસુ.

પદેસસઙ્ખારેસૂતિ સઙ્ખારેકદેસેસુ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન પથવિઆદિકે ધમ્મમત્તે દિટ્ઠે રૂપપરિગ્ગહો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિકે તંસહગતધમ્મમત્તે દિટ્ઠે અરૂપપરિગ્ગહો ચ સિજ્ઝતીતિ વદન્તિ.

અધિગતમગ્ગમેવ કથેસીતિ યેન મુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં અકાસિ, તમેવસ્સ મુખં કથેસિ. અયં પનાતિ કમ્મટ્ઠાનં પુચ્છન્તો ભિક્ખુ. ઇમેસન્તિ ફસ્સાયતનકમ્મટ્ઠાનિકપઞ્ચક્ખન્ધકમ્મટ્ઠાનિકાનં વચનં. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સમેતી’’તિ વત્વા તમેવત્થં પાકટં કરોતિ ‘‘પઠમેના’’તિઆદિના. પઞ્ચક્ખન્ધવિમુત્તસ્સ સઙ્ખારસ્સ અભાવા ‘‘નિપ્પદેસેસૂ’’તિ વુત્તં. તથેવાતિ યથેવ ફસ્સાયતનકમ્મટ્ઠાનિકં, તથેવ તં પઞ્ચક્ખન્ધકમ્મટ્ઠાનિકં પુચ્છિત્વા.

સમપ્પવત્તા ધાતુયોતિ રસાદયો સરીરધાતુયો સમપ્પવત્તા, ન વિસમાકારસણ્ઠિતા અહેસું. તેનાહ ‘‘કલ્લસરીરં બલપ્પત્ત’’ન્તિ. ‘‘અતીતા સઙ્ખારા’’તિઆદિ વિપસ્સનાભિનિવેસવસેન વુત્તં. સમ્મસનં સબ્બત્થકમેવ ઇચ્છિતબ્બં. ચારિભૂમિન્તિ ગોચરટ્ઠાનં.

કારકભાવન્તિ ભાવનાનુયુઞ્જનભાવં. પણ્ડુરોગપુરિસોતિ પણ્ડુરોગી પુરિસો. અરિટ્ઠન્તિ સુત્તં. ભેસજ્જં કત્વાતિ ભેસજ્જપયોગં કત્વા. કરિસ્સામીતિ ભેસજ્જં કરિસ્સામિ. ઝામથુણો વિયાતિ દડ્ઢથુણો વિય ખારકજાલનદ્ધત્તા તરુણમકુલસન્તાનસઞ્છન્નત્તા.

દક્ખિણદ્વારગામેતિ દક્ખિણદ્વારસમીપે ગામે. લોહિતકોતિ લોહિતવણ્ણો. ઓચિરકજાતોતિ જાતઓલમ્બમાનચિરકો વિય. આદિન્નસિપાટિકોતિ ગહિતફલપોતકો. સન્દચ્છાયોતિ બહલચ્છાયો. યસ્મા તસ્સ રુક્ખસ્સ સાખા અવિરળા ઘનપ્પત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દિત્વા ઠિતા, તસ્મા છાયાપિસ્સ તાદિસીતિ વુત્તં ‘‘સન્દચ્છાયો નામ સંસન્દિત્વા ઠિતચ્છાયો’’તિ, ઘનચ્છાયોતિ અત્થો. તત્થાતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં.

યેન યેનાકારેન અધિમુત્તાનન્તિ છફસ્સાયતનાદિમુખેન યેન યેન વિપસ્સનાભિનિવેસેન વિપસ્સન્તાનં નિબ્બાનઞ્ચ અધિમુત્તાનં. સુટ્ઠુ વિસુદ્ધં પરિઞ્ઞાતિસમયાદિસિદ્ધિયા. તેન તેનેવાકારેનાતિ અત્તનાધિમુત્તાકારેન. ઇદાનિ તં તં આકારં ઉપમાય સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇદન્તિ નગરોપમં. તં સલ્લક્ખિતન્તિ કિંસુકોપમદીપિતં અત્થજાતં સચે સલ્લક્ખિતં. અસ્સ ભિક્ખુનો. ધમ્મદેસનત્થન્તિ યથાસલ્લક્ખિતસ્સ અત્થસ્સ વસેન લદ્ધવિસેસસ્સ ઉપબ્રૂહનાય. તસ્સેવત્થસ્સાતિ તસ્સ દસ્સનવિસુદ્ધિસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ. ચોરાસઙ્કા ન હોન્તિ મજ્ઝિમદેસરજ્જસ્સ પસન્નભાવતો. તિપુરિસુબ્બેધાનીતિ ઉબ્બેધેન તિપુરિસપ્પમાણાનિ નાનાભિત્તિવિચિત્તાનિ થમ્ભાનં ઉપરિ વિવિધમાલાકમ્માદિવિચિત્તધનુરાકારલક્ખિતાનિ મનોરમાનિ. તેનાહ ‘‘નગરસ્સ અલઙ્કારત્થ’’ન્તિ. નગરદ્વારસ્સ થિરભાવાપાદનવસેન ઠપેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘ચોરનિવારણત્થાનિપિ હોન્તિયેવા’’તિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાતસ્સાતિ દ્વારબાહસ્સ. ‘‘ઇમે આવાસિકા, ઇમે આગન્તુકા, તત્થાપિ ચ ઇમેહિ નગરસ્સ નગરસામિકસ્સ ચ અત્થો. ઇમેસં વસેન અનત્થો સિયા’’તિ જાનનઞાણસઙ્ખાતેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. અઞ્ઞાતનિવારણે પટુભાવસઙ્ખાતેન વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો. ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞાસઙ્ખાતાયાતિ તસ્મિં તસ્મિં અત્થકિચ્ચે તઙ્ખણુપ્પજ્જનકપટિભાનસઙ્ખાતાય.

રઞ્ઞા આયુત્તો નિયોજિતો રાજાયુત્તો, તત્થ તત્થ રઞ્ઞો કાતબ્બકિચ્ચે ઠપિતપુરિસો. કતિપાહેયેવાતિ કતિપયદિવસેયેવ અકિચ્ચકરણેન તસ્સ ઠાનં વિબ્ભમો જાતોતિ કત્વા વુત્તં – ‘‘સબ્બાનિ વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીનિ હારેત્વા’’તિ.

સીસમસ્સ છિન્દાહીતિ સીસભૂતં ઉત્તમઙ્ગટ્ઠાનિયં તત્થ તસ્સ રાજકિચ્ચં છિન્દાતિ અત્થો. અઞ્ઞથા તસ્સ પાકતિકે અત્થે ગય્હમાને પાણાતિપાતો આણત્તો નામ સિયા. ન હિ ચક્કવત્તિરાજા તાદિસં આણાપેતિ, અઞ્ઞેસમ્પિ તતો નિવારકત્તા. અથ વા છિન્દાહીતિ મમ આણાય અસ્સ સીસં છિન્દન્તો વિય અત્તાનં દસ્સેહિ, એવં સો તત્થોવાદપટિકરત્તપત્તો ઓદમેય્યાતિ, તથા ચેવ ઉપરિ પટિપત્તિ આગતા. તત્થાતિ એતસ્મિં પચ્ચન્તિમનગરે.

ઉપ્પન્નેનાતિ સમથકમ્મટ્ઠાને ઉપ્પન્નેન.

તસ્સેવાતિ સક્કાયસઙ્ખાતસ્સ નગરસ્સ ‘‘દ્વારાની’’તિ વુત્તાનીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ‘‘સીઘં દૂતયુગ’’ન્તિ વુત્તાતિ યોજના. હદયવત્થુરૂપસ્સ મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકભાવેન ગહિતત્તા ‘‘હદયવત્થુસ્સ નિસ્સયભૂતાનં મહાભૂતાન’’ન્તિ વુત્તં. યદિ એવં વત્થુરૂપમેવ ગહેતબ્બં, તદેવેત્થ અગ્ગહેત્વા કસ્મા મહાભૂતગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘વત્થુરૂપસ્સ હી’’તિઆદિ. યાદિસોતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં વસેન યાદિસો એવ પુબ્બે આગતવિપસ્સનામગ્ગો. ‘‘અયમ્પિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતત્તા તાદિસો એવા’’તિ વત્વા અરિયમગ્ગો ‘‘યથાગતમગ્ગો’’તિ વુત્તો. ઇદં તાવેત્થાતિ એત્થ એતસ્મિં સુત્તે ધમ્મદેસનત્થં આભતાય યથાવુત્તઉપમાય ઇદં સંસન્દનં.

ઇદં સંસન્દનન્તિ ઇદાનિ વક્ખમાનં ઉપમાય સંસન્દનં. નગરસામિઉપમા પઞ્ચક્ખન્ધવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તં ખીણાસવં દસ્સેતું આભતા. સિઙ્ઘાટકૂપમા ચતુમહાભૂતવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તં ખીણાસવં દસ્સેતું આભતાતિ યોજના. ‘‘ચતુસચ્ચમેવ કથિત’’ન્તિ વત્વા તાનિ સચ્ચાનિ નિદ્ધારેત્વા દસ્સેતું ‘‘સકલેનપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધ નગરસમ્ભારો છદ્વારાદયો. તેન હિ છફસ્સાયતનાદયો ઉપમિતા. તે પન દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નાતિ વુત્તં ‘‘નગરસમ્ભારેન દુક્ખસચ્ચમેવ કથિત’’ન્તિ.

કિંસુકોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. વીણોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વાતિ કામં પાળિયં પરિસાદ્વયમેવ ગહિતં, સેસપરિસાનં પન તદઞ્ઞેસમ્પિ દેવમનુસ્સાનન્તિ સબ્બસાધારણોવાયં ધમ્મસઙ્ગહોતિ ઇમમત્થં ઉપમાપુબ્બકં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ આરદ્ધં. યજન્તોતિ દદન્તો. વિન્દિતબ્બોતિ લદ્ધબ્બો, અધિગન્તબ્બોતિ અત્થો.

છન્દોતિ તણ્હાછન્દો. તેનાહ – ‘‘દુબ્બલતણ્હા સો રઞ્જેતું ન સક્કોતી’’તિ. પુબ્બુપ્પત્તિકા એકસ્મિં આરમ્મણે પઠમં ઉપ્પન્ના. સા હિ અનાસેવનત્તા મન્દા. સોતિ છન્દો. રઞ્જેતું ન સક્કોતિ લદ્ધાસેવનત્તા. દોસો નામ ચિત્તદૂસનત્તા. તાનીતિ દણ્ડાદાનાદીનિ. તમ્મૂલકાતિ લોભમૂલકા તાવ માયાસાઠેય્યમાનાતિમાનદિટ્ઠિચાપલાદયો, દોસમૂલકા ઉપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયથમ્ભસારમ્ભાદયો, મોહમૂલકા અહિરિક-અનોત્તપ્પ-થિનમિદ્ધવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચ-વિપરીતમનસિકારાદયો, સંકિલેસધમ્મા ગહિતાવ હોન્તિ તંમૂલકત્તા. યસ્મા પન સબ્બેપિ સંકિલેસધમ્મા દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના એવ, તસ્મા તેસમ્પેત્થ ગહિતભાવં દસ્સેતું ‘‘છન્દો રાગોતિ વા’’તિ વુત્તં.

ભાયિતબ્બટ્ઠેન સભયો. ભેરવટ્ઠેન સપ્પટિભયો. કુસલપક્ખસ્સ વિક્ખમ્ભનટ્ઠેન સકણ્ટકો. કુસલઅનવજ્જધમ્મેહિ દુરવગાહટ્ઠેન સગહનો. ભવસમ્પત્તિભવનિબ્બાનાનં અપ્પદાનભાવતો ઉમ્મગ્ગો. દુગ્ગતિગામિમગ્ગત્તા કુમ્મગ્ગો. ઇરિયનાતિ વત્તના પટિપજ્જના. દુગ્ગતિગામિતાય કિલેસો એવ કિલેસમગ્ગો. ન સક્કા સમ્પત્તિભવં ગન્તું કુતો નિબ્બાનગમનન્તિ અધિપ્પાયો.

અસુભાવજ્જનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન અનિચ્ચમનસિકારાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચિત્તં નિવત્તતિ સરાગચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ પટિપક્ખમનસિકારેન વિનોદિતત્તા. મજ્ઝત્તારમ્મણેતિ અઞ્ઞાણુપેક્ખટ્ઠાનિયે આરમ્મણે. ઉદ્દેસ…પે… આવજ્જન્તસ્સાતિ ઉદ્દિસાપનવસેન ઉદ્દેસં, પરિપુચ્છાપનવસેન પરિપુચ્છં, ગરૂનં સન્તિકે વસનવસેન ગરુવાસં આવજ્જન્તસ્સ. ચિત્તન્તિ ગમ્ભીરઞાણચરિય-પચ્ચવેક્ખણ-પઞ્ઞવન્ત-પુગ્ગલસેવનવસેન તદધિમુત્તિસિદ્ધિયા અઞ્ઞાણચિત્તં નિવત્તતિ.

યથા ‘‘પુજ્જભવફલં પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં ‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૮૦), એવં કિટ્ઠસમ્ભવત્તા ‘‘કિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કિટ્ઠન્તિ કિટ્ઠટ્ઠાને ઉપ્પન્નસસ્સ’’ન્તિ.

ઘટાતિ સિઙ્ગયુગં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દ્વિન્નં સિઙ્ગાનં અન્તરે’’તિ. ઘટાતિ ગોણાદીનં સિઙ્ગન્તરટ્ઠસ્સ સમઞ્ઞાતિ વદન્તિ. નાસારજ્જુકેતિ નાસારજ્જુપાતટ્ઠાને.

દમેતિ પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેતિ. નન્તિ ચિત્તં. યં સુત્તં સુભાસિતં મયા. તદસ્સાતિ તદા અસ્સ ભિક્ખુનો. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે.

સુદુજિતન્તિ નિબ્બિસેવનભાવકરણેન જિતં. સુતજ્જિતન્તિ સુટ્ઠુ દૂરકરણેન જિતં, તથાભૂતઞ્ચ તજ્જિતં નામ હોતીતિ તથા વુત્તં. ગોચરજ્ઝત્તન્તિ અજ્ઝત્તભૂતો ગોચરો. કમ્મટ્ઠાનારમ્મણઞ્હિ બહિદ્ધારૂપાદિઆરમ્મણવિધુરતાય અજ્ઝત્તન્તિ વુચ્ચતિ. સમથો અનુરક્ખણં એતસ્સાતિ સમથાનુરક્ખણં. યથા ઇન્દ્રિયસંવરસીલં સમથાનુરક્ખણં હોતિ, તથા કથિતન્તિ અત્થો. યથા હિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલં સમથસ્સ પચ્ચયો, એવં સમથોપિ તસ્સ પચ્ચયોતિ.

વાદિયમાનાય વીણાય. ચિત્તં રઞ્જેતીતિ રજ્જનેન. અવિસ્સજ્જનીયતાય ચિત્તં બન્ધતીતિ બન્ધનીયો. વેટ્ઠકેતિ તન્તીનં આસજ્જનવેટ્ઠકે. કોણન્તિ કવણતો વીણાય સદ્દકરણતો કોણન્તિ લદ્ધનામં દારુદણ્ડં સિઙ્ગાદીસુ યેન કેનચિ કતં ઘટિકં. તેનાહ ‘‘ચતુરસ્સં સારદણ્ડક’’ન્તિ.

યસ્મા સો રાજા રાજમહામત્તો વા સદ્દં યથાસભાવતો ન અઞ્ઞાસિ, તસ્મિં તસ્સ અજાનનાકારમેવ દસ્સેતું ‘‘સદ્દં પસ્સિસ્સામી’’તિઆદિ વુત્તં.

અસતી કિરાયન્તિ પાળિયં લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ યથાલિઙ્ગમેવ વદન્તો ‘‘અસા’’તિ આહ. ‘‘અસતીતિ લામકાધિવચન’’ન્તિ વત્વા તત્થ પયોગં દસ્સેતું ‘‘અસા લોકિત્થિયો નામા’’તિ વુત્તં, લોકે ઇત્થિયો નામ અસતિયોતિ અત્થો, તત્થ કારણમાહ ‘‘વેલા તાસં ન વિજ્જતી’’તિ. પકતિયા લોકે જેટ્ઠભાતા કનિટ્ઠભાતા માતુલોતિઆદિકા વેલા મરિયાદા તાસં ન વિજ્જતિ. કસ્મા? સારત્તા ચ પગબ્બા ચ સબ્બેસમ્પિ સમ્ભોગવસેન વિનિયોગં ગચ્છન્તિ. કથં? સિખી સબ્બઘસો યથા. તેનેવાહ –

‘‘સબ્બા નદી વઙ્કગતી, સબ્બે કટ્ઠમયા વના;

સબ્બિત્થિયો કરે પાપં, લભમાને નિવાતકે’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૦૮);

અઞ્ઞમ્પિ તન્તિબદ્ધં ચતુરસ્સઅમ્બણવાદિતાદીનિ. વીણા વિય પઞ્ચક્ખન્ધા અનેકધમ્મસમૂહભાવતો. રાજા વિય યોગાવચરો તપ્પટિબદ્ધધમ્મગવેસકત્તા. અસ્સાતિ યોગાવચરસ્સ.

નિરયાદિતો અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ગતિ-સદ્દો વત્તતિ. તતો વિસેસનત્થં ‘‘ગતિગતી’’તિ વુત્તં ‘‘દુક્ખદુક્ખં, રૂપરૂપ’’ન્તિ ચ યથા, ગતિસઞ્ઞિતં પવત્તિટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘એત્થન્તરે સંસરતિ વત્તતી’’તિ. સઞ્જાયનપદેસો એવ ગતીતિ સઞ્જાતિગતિ.

તં પન ગતિં સત્તાનં સંવેગવત્થુભૂતસ્સ પચ્ચક્ખસ્સ ગબ્ભાસયસ્સ વસેન દસ્સેતું ‘‘અયમસ્સ કાયો’’તિઆદિ વુત્તં. રૂપધમ્મસ્સ સલક્ખણં ગતિ નિટ્ઠા, તતો પરં અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સલક્ખણગતિ. અભાવો અચ્ચન્તાભાવો. સન્તાનવિચ્છેદો વિભવગતિ તંનિટ્ઠાનભાવા. ભેદોતિ ખણનિરોધો, ઇધાપિ તંનિટ્ઠાનતાયેવ પરિયાયો. યાવ ભવગ્ગાતિ યાવ સબ્બભવગ્ગા. સલક્ખણવિભવગતિભેદગતિયો ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિનાવ પકાસિતાતિ ન ગહિતા. તસ્સ ખીણાસવસ્સ ન હોતિ અગ્ગમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા.

સીલં કથિતં રૂપાદીસુ છન્દાદિનિવારણસ્સ કથિતત્તા. મજ્ઝે સમાધિભાવના કથિતા ‘‘અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ…પે… સમાધિયતી’’તિ જોતિતત્તા. પરિયોસાને ચ નિબ્બાનં કથિતં ‘‘યમ્પિસ્સ…પે… ન હોતી’’તિ વચનતો.

વીણોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. છપ્પાણકોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૭. વણસરીરોતિ વણિતસરીરો. પક્કત્તાતિ કુથિતત્તા. સરદણ્ડેસુ સરસમઞ્ઞાતિ કણ્ડ-સદ્દો સરપરિયાયોતિ આહ – ‘‘સરવનન્તિ કણ્ડવન’’ન્તિ. અરુગત્તો…પે… વેદિતબ્બો ગુણસરીરસ્સ ખણ્ડછિદ્દસીલાદીહિ હેટ્ઠા મજ્ઝે ઉપરિભાગે ચ ભેદવિસમચ્છિન્નવિકારદોસત્તા. એત્થ કુસા ‘‘કણ્ટકા’’તિ અધિપ્પેતા કણ્ટકસદિસત્તા, કુસતિણાનં એવ વા વુત્તાકારપદેસો ‘‘કુસકણ્ટકો’’તિ વુત્તો.

ગામવાસીનં વિજ્ઝનટ્ઠેનાતિ નારહોવ હુત્વા તેસં કારાનં પટિગ્ગહણવસેન પીળનટ્ઠેન.

પક્ખિન્તિ હત્થિલિઙ્ગસકુણં. તસ્સ કિર હત્થિસોણ્ડસદિસં મુખં, તસ્મા ‘‘હત્થિસોણ્ડસકુણ’’ન્તિ વુત્તં. વિસ્સજ્જેય્યાતિ રજ્જુયા યથાબદ્ધં એવ વિસ્સજ્જેય્ય.

ભોગેહીતિ અત્તનો સરીરભોગેહિ. મણ્ડલં બન્ધિત્વાતિ યથા સરીરં મણ્ડલાકારેન તિટ્ઠતિ, એવં કત્વા. સુપિસ્સામીતિ નિદ્દં ઓક્કમિસ્સામિ. ડેતુકામોતિ ઉપ્પતિતુકામો. દિસા દિસન્તિ દિસતો દિસં.

છ પાણકા વિય છ આયતનાનિ નાનજ્ઝાસયત્તા, નાનજ્ઝાસયતા ચ નેસં નાનાવિસયનિન્નતાય દટ્ઠબ્બા. દળ્હરજ્જુ વિય તણ્હા તેસં બન્ધનતો. મજ્ઝે ગણ્ઠિ વિય અવિજ્જા બન્ધનસ્સ દુબ્બિનિમ્મોચનહેતુતો. આરમ્મણં બલવં હોતિ મનુઞ્ઞભાવેન ચેવ તત્થ તણ્હાભિનિવેસસ્સ દળ્હભાવેન ચ.

સરિક્ખકેન વા ઉપમાય આહરણપક્ખે. અપ્પનાતિ સંસન્દના. પાળિયંયેવ અપ્પિતા ઉપમા ‘‘એવમેવ ખો’’તિઆદિના. રૂપચિત્તાદિવિસમનિન્નત્તા ચક્ખુસ્સ વિસમજ્ઝાસયતા. એસ નયો સેસેસુપિ.

કણ્ણચ્છિદ્દકૂપકેતિ કણ્ણચ્છિદ્દસઞ્ઞિતે આવાટે. તસ્સાતિ સોતસ્સ. પચ્ચયો હોતીતિ ઉપનિસ્સયો હોતિ તેન વિના સદ્દગ્ગહણસ્સ અભાવતો. ‘‘અજટાકાસોપિ વટ્ટતિ એવા’’તિ વત્વા તસ્સ પચ્ચયભાવં દસ્સેતું ‘‘અન્તોલેણસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ધાતુપરમ્પરા ઘટ્ટેન્તોતિ ભૂતપરમ્પરાસઙ્ઘટ્ટેન્તો.

એવં સન્તેતિ એવં ભૂતપરમ્પરાવસેન સદ્દે સોતપથમાગચ્છન્તે. સમ્પત્તગોચરતા હોતિ સોતસ્સ. ઘાનાદીનં વિય ‘‘દૂરે સદ્દો’’તિ જાનનં ન સમ્ભવેય્ય સમ્પત્તગાહિભાવતો. તથા તથા જાનનાકારો હોતિ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ગહણાકારવિસેસતો. સોતવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિ પન ઉભયત્થ સમાનાવ. દૂરે ઠિતોપિ સદ્દો તાદિસે ઠાને પટિઘોસાદીનં પચ્ચયો હોતિ અયોકન્તો વિય અયોચલનસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં. ધમ્મતાતિ ધમ્મસભાવો, સદ્દસ્સ સો સભાવોતિ અત્થો. તતો તતો સવનં હોતિ આકાસસઞ્ઞિતસ્સ ઉપનિસ્સયસ્સ લબ્ભનતો. યદિ પન સોતં સમ્પત્તગાહી સિયા, ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દો સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો ન સિયા. પટ્ઠાને ચ અવિસેસેન ‘‘સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તો, બહિદ્ધા ચ ચિત્તજસ્સ સદ્દસ્સ સમ્ભવો નત્થિ. અથ વા ચિત્તજો સદ્દો ધાતુપરમ્પરાય સોતપસાદં ઘટ્ટેતિ, ન સો ચિત્તજો સદ્દો, યો પરમ્પરાય પવત્તો. ઉતુજો હિ સો, તસ્મા યથુપ્પન્નો સદ્દો, તત્થ ઠિતોવ સોતપસાદસ્સ આપાથં આગચ્છતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘અસમ્પત્તગોચરમેવેત’’ન્તિ.

તદા એકગ્ગચિત્તતં આપજ્જતિ પરિસ્સયાનં અભાવતો. નાસચ્છિદ્દસઙ્ખાતઆકાસસન્નિસ્સયે વત્તનતો ઘાનં આકાસજ્ઝાસયં વુત્તં. વાતેન વિના ગન્ધગહણસ્સ અસમ્ભવતો વાતૂપનિસ્સયગન્ધગોચરં. તેનાહ ‘‘તથા હી’’તિઆદિ.

ગામતો લદ્ધબ્બં આહારં ગામં, તન્નિન્નતાય ગામજ્ઝાસયતા વુત્તા. તથા હિ જીવિતનિમિત્તં રસો જીવિતં, તસ્મિં નિન્નતાય તં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા. ન સક્કા ખેળેન અતેમિતસ્સ રસં જાનિતું, તસ્મા આપોસન્નિસ્સિતરસારમ્મણા જિવ્હાતિ.

આમકસુસાનતો બહિ. ઉપાદિણ્ણકજ્ઝાસયોતિ ઉપાદિણ્ણકનિન્નો. કાયપસાદસન્નિસ્સયભૂતાય પથવિયા ફોટ્ઠબ્બારમ્મણે ઘટિતે એવ તત્થ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિ, ન અઞ્ઞથાતિ વુત્તં ‘‘પથવીસન્નિસ્સિતફોટ્ઠબ્બારમ્મણો’’તિ. તથા હીતિઆદિ કાયસ્સ ઉપાદિણ્ણકજ્ઝાસયતાય સાધકં. અજ્ઝત્તિકબાહિરાતિ અજ્ઝત્તિકા બાહિરા વા. અસ્સાતિ કાયસ્સ. સુસન્થતસ્સાતિઆદિ તસ્સ પથવિયા પચ્ચયભાવદસ્સનં.

નાનજ્ઝાસયોતિ નાનારમ્મણનિન્નો. તેન મનસ્સ મક્કટસ્સ વિય અનવટ્ઠિતતં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠપુબ્બેપી’’તિઆદિ. મૂલભવઙ્ગગ્ગહણેન પિટ્ઠિભવઙ્ગં નિવત્તેતિ. અસ્સાતિ મનસ્સ. એવં કિરિયમયં વિઞ્ઞાણં દટ્ઠબ્બં. નાનત્તન્તિ ભેદો.

યથારુચિપ્પવત્તિયા નિવારણવસેન બદ્ધાનં. નિબ્બિસેવનભાવન્તિ લોલતાસઙ્ખાતપરિપ્ફન્દસ્સ અભાવં. નાકડ્ઢતીતિ સવિસયે રૂપારમ્મણે ચિત્તસન્તાનં, તંસમઙ્ગિનં વા પુગ્ગલં નાકડ્ઢતિ. પુબ્બભાગવિપસ્સનાવ કથિતા આયતનમુખેન ‘‘એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા.

છપ્પાણકોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. યવકલાપિસુત્તવણ્ણના

૨૪૮. યવપુઞ્જો સુપરિપક્કયવસમુદાયો. કાજહત્થાતિ દણ્ડહત્થા. પોથેય્યુન્તિ યથા યવસઙ્ખાતં ધઞ્ઞં વણ્ટતો મુચ્ચતિ, એવં પોથેય્યું. યવે સાવેત્વાતિ યવસીસતો યવે પોથનેન મોચેત્વા વિવેચેત્વા.

ચતુમહાપથો વિય છ આયતનાનિ આરમ્મણદણ્ડકેહિ હનનટ્ઠાનત્તા. યવકલાપી વિય સત્તો તેહિ હઞ્ઞમાનત્તા. છ બ્યાભઙ્ગિયો વિય સભાવતો છધાપિ પચ્ચેકં ઇટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તવસેન અટ્ઠારસ આરમ્મણાનિ યવકલાપટ્ઠાનિયસ્સ સત્તસ્સ હનનતો. ભવપત્થનાય અપરાપરુપ્પત્તિં સન્ધાય ‘‘ભવપત્થના કિલેસા’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો. ભવપત્થના ચ તસ્સ પચ્ચયભૂતા કિલેસા ચાતિ ભવપત્થનાકિલેસાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા સત્તાનં વટ્ટદુક્ખં નામ સબ્બમ્પિ તં ભવપત્થનામૂલકં, તસ્મા વુત્તં ‘‘એવં સત્તા’’તિઆદિ. ભવપત્થનકિલેસાતિ ચ ભવપત્થનામૂલકં કિલેસં.

ભુમ્મન્તિ સમીપત્થે ભુમ્મં. તેનાહ ‘‘સુધમ્માય દ્વારે’’તિ. ન કતન્તિ દુક્ખુપ્પાદનં ન કતં. નવગૂથસૂકરં વિયાતિ નવગૂથભક્ખસૂકરં વિય. ચિત્તેનેવાતિ યો બજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તેનેવ. તસ્માતિ યસ્મા વેપચિત્તિબન્ધનસ્સ બન્ધનમુચ્ચનં વિય, તસ્મા ‘‘વેપચિત્તિબન્ધન’’ન્તિ વુત્તં. ઞાણમોક્ખં બન્ધનન્તિ ઞાણેન મુચ્ચનં બન્ધનં.

મઞ્ઞમાનોતિ પરિકપ્પિતતણ્હાવસેન ‘‘એતં મમા’’તિ, દિટ્ઠિવસેન ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ, માનવસેન ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ મઞ્ઞન્તો. ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ મઞ્ઞમાનવત્થુનો અભાવા ‘‘ખન્ધે મઞ્ઞન્તો’’તિ વુત્તં. એતન્તિ ‘‘મારસ્સા’’તિ એતં સામિવચનં. કિલેસમારેન બદ્ધોતિ કિલેસમારેન તેનેવ કિલેસબન્ધનેન બદ્ધો. મુત્તોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તણ્હામઞ્ઞનાય સતિ દિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાનં પસઙ્ગો એવ નત્થીતિ યથા ‘‘અસ્મી’’તિ પદેન દિટ્ઠિમાનમઞ્ઞના વુત્તા હોન્તિ, એવં તણ્હામઞ્ઞિતાપીતિ વુત્તં ‘‘અસ્મીતિ પદેન તણ્હામઞ્ઞિતં વુત્ત’’ન્તિ. અયમહમસ્મીતિ પદેન દિટ્ઠિમઞ્ઞિતન્તિ એતરહિ લબ્ભમાનદિટ્ઠિવત્થુવસેનેવ. ભવિસ્સન્તિ અનાગતદિટ્ઠિવત્થુપરિકપ્પનવસેનેવ દિટ્ઠિમઞ્ઞિતં. યેભુય્યેન હિ અનાગતાલિઙ્ગના સસ્સતદિટ્ઠિ. ઉચ્છેદવસેન દિટ્ઠિમઞ્ઞિતમેવાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. રૂપીતિઆદીનિ પદાનિ. સસ્સતસ્સેવાતિ સસ્સતગાહસ્સેવ પભેદદીપનાનિ. યસ્મા મઞ્ઞિતં આબાધવસેન રોગો, અન્તોદોસવસેન ગણ્ડો, અઙ્ગનિકન્તવસેન સલ્લં, તસ્મા ઇમેહિ તણ્હાદીહિ કિલેસેહિ પાકટચલનવસેન ઇઞ્જન્તિ ચેવ, અપાકટસઞ્ચલનવસેન ફન્દન્તિ ચ. પપઞ્ચિતં સંસારે ચિરાયનં દટ્ઠબ્બં, ખન્ધસન્તાનસ્સ વા વિત્થારણં. પમત્તાકારપ્પત્તા મુચ્છનાકારપ્પત્તા. તેસન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિકિલેસાનં. આકારદસ્સનત્થન્તિ પવત્તિઆકારદસ્સનત્થં.

માનો નામ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના મજ્જનાકારપ્પવત્તિ. તણ્હાય સમ્પયુત્તમાનવસેનાતિ કસ્મા વુત્તં? નનુ સબ્બો માનો તણ્હાસમ્પયુત્તો? સતિ હિ બ્યભિચારે વિસેસનં ઇચ્છિતબ્બન્તિ. સચ્ચમેતં, તણ્હા પન અત્થિ માનસ્સ પચ્ચયભૂતા, અત્થિ માનસ્સ અપ્પચ્ચયભૂતા, યતો માનો અનિયતો વુચ્ચતિ. તથા હિ પટ્ઠાને ‘‘સંયોજનં ધમ્મં પટિચ્ચ સંયોજનો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ સંયોજનાનિ સંયોજનેહિ યથાલાભં યોજેત્વા દસ્સિતયોજનાય ‘‘કામરાગસંયોજનં પટિચ્ચ માનસંયોજનં અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ વત્વા ‘‘કામરાગસંયોજનં પટિચ્ચ અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ, ‘‘માનસંયોજનં પટિચ્ચ ભવરાગસંયોજનં અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ ચ વત્વા ‘‘ભવરાગસંયોજનં પટિચ્ચ અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ ચ કામરાગભવરાગસંયોજનેહિ માનસ્સ અનિયતભાવો પકાસિતો. તત્થ યા તણ્હા બલવતી, તં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘તણ્હાય સમ્પયુત્તમાનવસેના’’તિ. બલવતણ્હાસમ્પયુત્તો હિ માનો સયમ્પિ બલવા હુત્વા અસ્મીતિ સવિસેસં મજ્જનવસેન પવત્તતીતિ.

દિટ્ઠિવસેનાતિ માનમૂલકદિટ્ઠિવસેન. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના હિ બહુલમાનુપેતસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપાદીસુ એકં ઉદ્દિસ્સ અયમહમસ્મીતિ દિટ્ઠિયા ઉપ્પન્નાય માનસ્સ અપ્પહીનત્તા માનોપિ તત્થ તત્થેવ ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ માનમૂલકં દિટ્ઠિં સન્ધાયાહ ‘‘અયમહમસ્મીતિ દિટ્ઠિવસેન વુત્ત’’ન્તિ. ચોદકો પન ઇમમત્થં અજાનન્તો અનુપલબ્ભમાનમેવ સમ્પયોગત્થં ગહેત્વા ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘આમ નત્થી’’તિ તમત્થં સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘માનસ્સ પના’’તિઆદિના પરિહારમાહ. તસ્સત્થો વુત્તો એવ.

યવકલાપિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસીવિસવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થો પણ્ણાસકો.

સળાયતનસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.