૧. સળાયતનસંયુત્તં
૧. અનિચ્ચવગ્ગો
૧. અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તવણ્ણના
૧. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, ઞાણં, યથાસભાવતો આરમ્મણસ્સ જાનનેન સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય પવત્તતીતિ અત્થો. તથા મંસચક્ખુ. તમ્પિ હિ રૂપદસ્સને ચક્ખતીતિ ચક્ખુ. બુદ્ધાનંયેવ ચક્ખૂતિ બુદ્ધચક્ખુ, અસાધારણતો હિ સત્તસન્તાનેસુ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ અનુલોમિકઞાણયથાભૂતઞાણાનઞ્ચેવ કામરાગાનુસયાદીનઞ્ચ યાથાવતો વિભાવિતઞાણં આસયાનુસયઞાણં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ. હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા ચતુસચ્ચધમ્મેસુ વુત્તાકારેન પવત્તિયા ધમ્મે ચક્ખૂતિ ધમ્મચક્ખુ, તથા તેસં ફલાનિ તંતંપટિપક્ખેસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનવસેન પવત્તનતો. સમન્તતો સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુકિચ્ચસાધનતો સમન્તચક્ખુ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દિબ્બવિહારસન્નિસ્સયેન લદ્ધબ્બતો દેવાનં દિબ્બચક્ખુ વિયાતિ તં દિબ્બચક્ખુ, અભિઞ્ઞાવિસેસો. આલોકં વડ્ઢેત્વા રૂપદસ્સનતો ‘‘આલોકફરણેના’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) નયેન આગતત્તા ચતુસચ્ચપરિચ્છેદકઞાણં ‘‘પઞ્ઞાચક્ખૂ’’તિ વુત્તં. તદિદં ‘‘વિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ, ‘‘વિપસ્સનામગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણાની’’તિ અપરે.
પચ્ચયભૂતેહિ એતેહિ અભિસમ્ભરીયન્તીતિ સમ્ભારા, ઉપત્થમ્ભભૂતા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપા. સહ સમ્ભારેહીતિ સસમ્ભારં. મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસીદતીતિ પસાદો. અક્ખિકૂપકે અક્ખિપટલેહીતિ ઉભોહિ અક્ખિદલેહિ. સમ્ભવોતિ આપોધાતુમેવ સમ્ભવભૂતમાહ. ઇધ ‘‘તેરસ સમ્ભારા’’તિ વુત્તં. અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૯૬) પન સણ્ઠાનેન સદ્ધિં ‘‘ચુદ્દસ સમ્ભારા’’તિ આગતં. તત્થ સણ્ઠાનન્તિ વણ્ણાયતનમેવ પરિમણ્ડલાદિસણ્ઠાનભૂતં. વિસું વચનં પન નેસં તથાભૂતાનં અતથાભૂતાનઞ્ચ આપોધાતુવણ્ણાયતનાનં યથાવુત્તે મંસપિણ્ડે વિજ્જમાનત્તા. સમ્ભવસ્સ ચતુધાતુનિસ્સિતેહિ સહ વુત્તસ્સ ધાતુત્તયનિસ્સિતતા યોજેતબ્બા. દિટ્ઠિમણ્ડલેતિ અભિમુખં ઠિતાનં પટિબિમ્બપઞ્ઞાયનટ્ઠાનભૂતે ચક્ખુસઞ્ઞિતાય દિટ્ઠિયા પવત્તિટ્ઠાનભૂતે મણ્ડલે. સન્નિવિટ્ઠન્તિ એતેન ચક્ખુપસાદસ્સ અનેકકલાપગતભાવો દસ્સિતો. તથા હિ સો સત્ત અક્ખિપટલાનિ અભિબ્યાપેત્વા વત્તતિ. યસ્મા સો સત્ત અક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા ઠિતેહિ અત્તનો નિસ્સયભૂતેહિ કતૂપકારં તંનિસ્સિતેહેવ આયુવણ્ણાદીહિ અનુપાલિતપરિવારિતં તિસન્તતિરૂપસમુટ્ઠાપકેહિ ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. રૂપદસ્સનસમત્થન્તિ અત્તાનં નિસ્સાય પવત્તવિઞ્ઞાણસ્સ વસેન રૂપાયતનદસ્સનસમત્થં. વિત્થારકથાતિ તસ્સ ચક્ખુનો સોતાદીનઞ્ચ હેતુપચ્ચયાદિવસેન ચેવ લક્ખણાદિવસેન ચ વિત્થારકથા.
સમ્મસનચારચિત્તન્તિ વિપસ્સનાય પવત્તિટ્ઠાનભૂતં વિપસ્સિતબ્બં ચિત્તં. કેચિ ‘‘વિપસ્સનુપગતકિરિયમયચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. તીણિ લક્ખણાનિ દસ્સેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તસ્સ પાપનવસેન દેસનાય પવત્તત્તા.
અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨-૩. અજ્ઝત્તદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના
૨-૩. દ્વે લક્ખણાનીતિ દુક્ખાનત્તલક્ખણાનિ. એકં લક્ખણન્તિ અનત્તલક્ખણં. સેસાનીતિ વુત્તાવસેસાનિ લક્ખણાનિ. તેહીતિ યેહિ દુતિયતતિયાનિ સુત્તાનિ દેસિતાનિ, તેહિ. સલ્લક્ખિતાનીતિ સમ્મદેવ ઉપધારિતાનિ. એત્તકેનાતિ દ્વિન્નં એકસ્સેવ વા લક્ખણસ્સ કથનેન.
અજ્ઝત્તદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪-૬. બાહિરાનિચ્ચસુત્તાદિવણ્ણના
૪-૬. વુત્તસદિસોવાતિ ‘‘દ્વે લક્ખણાની’’તિઆદિના વુત્તસદિસો એવ. નયોતિ અતિદેસનયો.
બાહિરાનિચ્ચસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭-૧૨. અજ્ઝત્તાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તાદિવણ્ણના
૭-૧૨. સલ્લક્ખેત્વાતિ અતીતાનાગતાનં અવિજ્જમાનત્તા ગાહસ્સ દળ્હતાય સલ્લક્ખેત્વા. પચ્ચુપ્પન્નેસુ વિજ્જમાનત્તા બલવતા તણ્હાદિગાહેન વિપસ્સનાવીથિં પટિપાદેતું કિલમન્તાનં વિનેય્યાનં વસેન.
અજ્ઝત્તાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અનિચ્ચવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. યમકવગ્ગો
૧-૪. પઠમપુબ્બેસમ્બોધસુત્તાદિવણ્ણના
૧૩-૧૬. દ્વીસુપિ સુત્તેસુ આયતનાનં વસેન દેસના એકરસાવાતિ ‘‘પઠમદુતિયેસૂ’’તિ એકજ્ઝં પદુદ્ધારો કતો. આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. અત્તાનમધિ અજ્ઝત્તં, તપ્પરિયાપન્નત્તા તત્થ ભવાનિ અજ્ઝત્તિકાનિ, તેસં અજ્ઝત્તિકાનં. અજ્ઝત્તઞ્ચ નામ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તં, નિયકજ્ઝત્તં, ગોચરજ્ઝત્તં, વિસયજ્ઝત્તન્તિ ચતુબ્બિધં. તત્થ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તં અજ્ઝત્તે ભવન્તિ અજ્ઝત્તિકન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તજ્ઝત્તવસેન અજ્ઝત્તિકાન’’ન્તિ. તેસં ચક્ખાદીનં અજ્ઝત્તેસુપિ અજ્ઝત્તિકભાવો અધિકસિનેહવત્થુતાયાતિ આહ ‘‘છન્દરાગસ્સ અધિમત્તબલવતાયા’’તિ. ઇદાનિ તત્થ તમત્થં પટિયોગિના સદ્ધિં ઉદાહરણવસેન દસ્સેન્તો ‘‘મનુસ્સાનં હી’’તિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનમેવ. બાહિરાનીતિ અજ્ઝત્તિકતો બહિ ભવાનિ.
પઠમપુબ્બેસમ્બોધસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫-૬. પઠમનોચેઅસ્સાદસુત્તાદિવણ્ણના
૧૭-૧૮. નિક્ખન્તાતિ લોકતો નિક્ખન્તા. વિસંયુત્તા સંયોગહેતૂનં કિલેસાનં પહીનત્તા નો સંયુત્તા. નો અધિમુત્તાતિ ન ઉસ્સુક્કજાતા. વિમરિયાદી…પે… ચેતસાતિ વિગતકિલેસવટ્ટમરિયાદતાય નિમ્મરિયાદીકતેન ચિત્તેન. ચતુસચ્ચમેવ કથિતં ચક્ખાદીનં અસ્સાદાદિનો કથિતત્તા.
પઠમનોચેઅસ્સાદસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭-૧૦. પઠમાભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના
૧૯-૨૨. વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં અભિનન્દનાનં ઉપ્પાદનિરોધાનઞ્ચ વસેન દેસનાય પવત્તત્તા. અનુપુબ્બકથાતિ આદિતો પટ્ઠાય પદત્થવણ્ણના. નેસન્તિ સુત્તાનં.
પઠમાભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
યમકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. સબ્બવગ્ગો
૧. સબ્બસુત્તવણ્ણના
૨૩. સબ્બ-સદ્દો પકરણવસેન કત્થચિ સપ્પદેસેપિ પવત્તતીતિ તતો નિવત્તનત્થં અનવસેસવિસયેન સબ્બ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘સબ્બસબ્બ’’ન્તિ, સબ્બમેવ હુત્વા સબ્બન્તિ અત્થો. આયતનભાવં સબ્બં આયતનસબ્બં, સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.
તસ્સ અવિસયાભાવતો ન અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચીતિ. ઇધાતિ નિપાતમત્તં, ઇધ વા સદેવકે લોકે, દસ્સનભૂતેન ઞાણેન અદિટ્ઠં નામ કિઞ્ચિ નત્થીતિ અત્થો. યદિ એવં અનુમાનવિસયં નુ ખો કથન્તિ આહ ‘‘અથો અવિઞ્ઞાત’’ન્તિ. અઞ્ઞેસં અપચ્ચક્ખમ્પિ અવિઞ્ઞાતં તસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ અદિટ્ઠં અવિઞ્ઞાતં નત્થિ. પચ્ચુપ્પન્નં અતીતમેવ ઞેય્યં ગહિતં, અનાગતં નુ ખો કથન્તિ આહ – ‘‘અજાનિતબ્બ’’ન્તિ, તસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. જાનિતું ઞાતું અસક્કુણેય્યં નામ તસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બં અભિઞ્ઞાસી’’તિઆદિ.
સકલસ્સ સક્કાયધમ્મસ્સ પરિગ્ગહિતત્તા સક્કાયસબ્બં. સબ્બધમ્મેસૂતિ પઞ્ચન્નં દ્વારાનં આરમ્મણભૂતેસુ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ. યસ્મા છસુપિ આરમ્મણેસુ ગહિતેસુ પદેસસબ્બં નામ ન હોતિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ચારમ્મણમત્ત’’ન્તિ વુત્તં. પદેસસબ્બં સક્કાયસબ્બં ન પાપુણાતિ તસ્સ તેભૂમકધમ્મેસુ એકદેસસ્સ અસઙ્ગણ્હનતો. સક્કાયસબ્બં આયતનસબ્બં ન પાપુણાતિ લોકુત્તરધમ્માનં અસઙ્ગણ્હનતો. આયતનસબ્બં સબ્બસબ્બં ન પાપુણાતિ. યસ્મા આયતનસબ્બેન ચતુભૂમકધમ્માવ પરિગ્ગહિતા, ન લક્ખણપઞ્ઞત્તિયો, યસ્મા સબ્બસબ્બં દસ્સેન્તેન બુદ્ધઞાણવિસયો દસ્સિતો, તસ્મા ‘‘સબ્બસબ્બં ન પાપુણાતી’’તિ એત્થાપિ ‘‘કસ્મા…પે… નત્થિતાયા’’તિ સબ્બં ઞાતારમ્મણેનેવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કતં. ‘‘આયતનસબ્બેપિ ઇધ વિપસ્સનુપગધમ્માવ ગહેતબ્બા અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસવસેનપિ સમ્મસનચારસ્સેવ ઇચ્છિતત્તા’’તિ વદન્તિ.
પટિક્ખિપિત્વાતિ ‘‘ઇદં સબ્બં નામ ન હોતી’’તિ એવં પટિક્ખિપિત્વા. તસ્સાતિ ‘‘અઞ્ઞં સબ્બં પઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ વદન્તસ્સ. વાચાય વત્તબ્બવત્થુમત્તકમેવાતિ વઞ્ઝાપુત્તગગનકુસુમાદિવાચા વિય એતસ્સ વાચાય કેવલં વત્તબ્બવત્થુકમેવ ભવેય્ય, ન અત્થો, વચનમત્તકમેવાતિ અત્થો. અતિક્કમિત્વાતિ અનામસિત્વા અગ્ગહેત્વા. તં કિસ્સ હેતૂતિ વિઘાતાપજ્જનં કેન હેતુના. યથા તં અવિસયસ્મિન્તિ યથા અઞ્ઞોપિ કોચિ અવિસયે વાયમન્તો, એવન્તિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન યસ્મા પાળિયં ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’તિ વુત્તકારણમેવ ઉપનયનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કારણોપનયનઞ્ચ કારણમેવાતિ ‘‘યથાતિ કારણવચન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘એવં ઇમસ્મિમ્પિ અવિસયે’’તિઆદિ.
સબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પહાનસુત્તવણ્ણના
૨૪. સબ્બસ્સાતિ દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તસ્સ. પહાનાયાતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપહાનવસેન પજહનાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સન્તિ ચક્ખુસન્નિસ્સિતફસ્સં. મૂલપચ્ચયન્તિ મૂલભૂતં પચ્ચયં કત્વા, સહજાતવેદનાય ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એસેવ નયોતિ અપદેસેન ‘‘સોતસમ્ફસ્સં મૂલપચ્ચયં કત્વા’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં મનોદ્વારસ્સ અધિપ્પેતત્તા. આરમ્મણન્તિ ધમ્મારમ્મણં. સહાવજ્જનકજવનન્તિ સહમનોદ્વારાવજ્જનકં જવનં. તંપુબ્બકત્તા મનોવિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાનં મૂલપચ્ચયભૂતા સબ્બેસ્વેવ ચક્ખુદ્વારાદીસુ વુત્તિત્તા તદનુરૂપતો ‘‘ભવઙ્ગસહજાતો સમ્ફસ્સો’’તિ વુત્તં. સહાવજ્જનવેદનાય જવનવેદના ‘‘વેદયિત’’ન્તિ અધિપ્પેતા, ભવઙ્ગસમ્પયુત્તાય પન વેદનાય ગહણે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ભવઙ્ગતો અમોચેત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન સદ્ધિંયેવ આવજ્જનં ગહેત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ભવઙ્ગં દટ્ઠબ્બં. યા પનેત્થ દેસનાતિ યા એત્થ ‘‘પહાનાયા’’તિઆદિના પવત્તદેસના સત્થુ અનસિટ્ઠિ આણા. અયં પણ્ણત્તિ નામ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પકારતો ઞાપનતો. એત્થ સબ્બગ્ગહણેન સબ્બે સભાવધમ્મા ગહિતા, પઞ્ઞત્તિ પન કતમાતિ વિચારણાય તં દસ્સેતું ‘‘યા પનેત્થા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.
પહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તવણ્ણના
૨૫. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય. ય-કારલોપવસેનાયં નિદ્દેસો ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮, ૪૦૫; મ. નિ. ૧.૧૫૪) વિય, તથા ‘‘પરિઞ્ઞા’’તિ એત્થાપિ. સબ્બન્તિ આયતનસબ્બં. તઞ્હિ અભિઞ્ઞેય્યં. અભિજાનિત્વાતિ અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા. પરિજાનિત્વાતિ તીરણપરિઞ્ઞાય અનિચ્ચાદિતો પરિજાનિત્વા. પજહનત્થાયાતિ પહાનપરિઞ્ઞાય અનવસેસતો પજહનાય.
અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. પઠમઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના
૨૬. ‘‘અભિજાન’’ન્તિઆદિના એત્થ ભગવા પઠમં કણ્હપક્ખં દસ્સેત્વા સુક્કપક્ખં દસ્સેતિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન. તેનેત્થ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.
પઠમઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. દુતિયઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના
૨૭. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બધમ્મો નામ રૂપાયતનમેવાતિ આહ ‘‘હેટ્ઠા ગહિતરૂપમેવા’’તિ. ઇધ અનાપાથગતં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા’’તિ વુત્તત્તા. હેટ્ઠા આપાથગતમ્પિ અનાપાથગતમ્પિ ગહિતમેવ ‘‘યે ચ રૂપા’’તિ અનવસેસતો વુત્તત્તા. તે હિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા સહ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતબ્બત્તા. તથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં તેહિ એકુપ્પાદં એકવત્થુકં એકનિરોધં એકારમ્મણમેવ. સેસપદેસૂતિ સેસેસુ ‘‘યઞ્ચ સોતં યે ચ સદ્દા’’તિઆદિના આગતેસુ કણ્હપક્ખે પઞ્ચસુ, સુક્કપક્ખે છસુપિ પદેસુ. એસેવ નયોતિ ય્વાયં ‘‘હેટ્ઠા ગહિતરૂપમેવ ગણ્હિત્વા’’તિ અત્થો વુત્તો. એસો એવ તત્થપિ અત્થવણ્ણનાનયો.
દુતિયઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. આદિત્તસુત્તવણ્ણના
૨૮. ગયાનામિકાય નદિયા અવિદૂરે પવત્તો ગામો ગયા નામ, તસ્સં ગયાયં વિહરતીતિ સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. ગયાગામસ્સ હિ આસન્ને ગયાસીસનામકે પિટ્ઠિપાસાણે ભગવા તદા વિહાસિ. તેનાહ ‘‘ભગવા તત્થ વિહરતી’’તિ.
તત્રાતિ ‘‘ભિક્ખૂ આમન્તેસી’’તિ યે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, યથા ચાયં દેસના તેસં સપ્પાયા જાતા, તત્ર તસ્મિં અત્થદ્વયે વિભાવેતબ્બે અયં અનુપુબ્બિકથા સમુદાગમતો પટ્ઠાય અનુપટિપાટિકથા. ઇતોતિ ઇમસ્મા કપ્પતો. કિરાતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. પારમિતાપરિભાવનાય પરિપાકગતે. ઞાણેતિ બોધિઞાણે. કનિટ્ઠપુત્તો વેમાતિકભાતા ભગવતો. વેળુભિત્તિકુટિકાહિ પરિક્ખિપિત્વા બહિદ્ધા, અન્તો પન પટસાણીહિ.
સબ્બેસં સત્તાનં. પુઞ્ઞચેતનં અન્તો અબ્ભન્તરે પવેસેતિ. ભગવાપિ તસ્સ પુત્તોતિ કત્વા ‘‘અઞ્ઞે તયો પુત્તા’’તિ વુત્તં. અવિપ્પકિરિત્વાતિ પરાજયેન અવિપ્પકિરિય અપલાયિત્વા. પિદહીતિ દાતું ન સક્કોમીતિ તથા અકાસિ. સચ્ચવાદિતાય ગણ્હિંસૂતિ રાજકુલસ્સ સચ્ચવાદિતાય અત્તનો વરં ગણ્હિંસુ.
વિનિવત્તિતુન્તિ પટિઞ્ઞાય નિવત્તિતું. અન્તરાતિ તુમ્હેહિ પરિચ્છિન્નકાલસ્સ અન્તરા એવ મતા. અટ્ઠવીસતિહત્થટ્ઠાનં ઉસભં નામ. ઉસભે અટ્ઠવીસતિહત્થપ્પમાણે ઠાને. દાનગ્ગે બ્યાવટોતિ પસુતો.
સોતિ ભગવા. તથારૂપઞ્હિ બુદ્ધાનં દેસનાપાટિહારિયં, યથા દેસનાય ગહિતો અત્થો પચ્ચક્ખતો વિભૂતો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તેનાહ ‘‘ઇમેસં…પે… દેસેસ્સામી’’તિ. સન્નિટ્ઠાનન્તિ ચિરકાલપરિચિતાદિત્તઅગ્ગિકાનં આદિત્તપરિયાયદેસનાવ સપ્પાયાતિ નિચ્છયમકાસિ. પદિત્તન્તિ પદીપિતં એકાદસહિ અગ્ગીહિ એકજાલીભૂતં. તેનાહ ‘‘સમ્પજ્જલિત’’ન્તિ. દુક્ખલક્ખણં કથિતં ચક્ખાદીનં એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તભાવેન દુક્ખમતાય દુક્ખસ્સ કથિતત્તા.
આદિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. અદ્ધભૂતસુત્તવણ્ણના
૨૯. અધિસદ્દેન સમાનત્થો અદ્ધસદ્દોતિ આહ ‘‘અદ્ધભૂતન્તિ અધિભૂત’’ન્તિઆદિ. સેસં વુત્તનયમેવ.
અદ્ધભૂતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તવણ્ણના
૩૦. મઞ્ઞિતં નામ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ગહેતબ્બં મઞ્ઞિતં. સબ્બસ્મિં મઞ્ઞિતન્તિ સબ્બમઞ્ઞિતં, તસ્સ સમુગ્ઘાતો સેતુઘાતો, તદાવહં સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મઞ્ઞિતં નામ ચક્ખાદીસુ એવ ઉપ્પજ્જતિ, નાઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ દુતિયનયો વુત્તો. અનુચ્છવિકન્તિ અનુરૂપં અવિલોમં. ઇધાતિ ઇધેવ સાસને અઞ્ઞત્થ તદભાવતો. ‘‘તણ્હા-માનદિટ્ઠિમઞ્ઞિતાન’’ન્તિ વુત્તં મઞ્ઞિતત્તયં સપરસન્તાનેસુ પટિપક્ખવસેન યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘ચક્ખું અહન્તિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ચક્ખું અહ’’ન્તિ ઇમિના અજ્ઝત્તવિસયં દિટ્ઠિમઞ્ઞિતઞ્ચ દસ્સેતિ અત્તાભિનિવેસાહંકારદીપનતો. ‘‘મમ’’ન્તિ ઇમિના તણ્હામઞ્ઞિતં માનમઞ્ઞિતમ્પિ વા, પરિગ્ગહમુખેનપિ સેય્યાદિતો માનુપ્પજ્જનતો. સેસપદદ્વયેપિ ઇમિના નયેન મઞ્ઞિતવિભાગો વેદિતબ્બો. અહન્તિ અત્તાવ, સો ચ ચક્ખુસ્મિં તદધીનવુત્તિત્તા ‘‘પરો’’તિ ન મઞ્ઞતિ. મમ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુસ્મિં સતિ લબ્ભનતો, અસતિ ન મઞ્ઞતિ તથામઞ્ઞિતસ્સ પચ્ચયઘાતતો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.
અહં ચક્ખુતો નિગ્ગતોતિ ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તબ્બો અયં સત્તો ચક્ખુતો નિગ્ગતો તત્થ સુખુમાકારેન ઉપલબ્ભનતો. મમ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુતો નિગ્ગતો તસ્મિં સતિ એવ ઉપલબ્ભનતો. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. તત્થ પરોતિ પરો સત્તો. મમ ચક્ખૂતિ ન મઞ્ઞતિ યસ્સ તં ચક્ખુ, તસ્સ ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તબ્બસ્સેવ અભાવતો. મમત્તભૂતન્તિ મમ કારણં. સેસં ઉત્તાનમેવ. એવમેતસ્મિં સુત્તે ચક્ખુરૂપ-ચક્ખુવિઞ્ઞાણ-ચક્ખુસમ્ફસ્સ-સુખદુક્ખાદુક્ખમસુખવસેન સત્ત વારા ચક્ખુદ્વારે, તથા સોતદ્વારાદીસૂતિ છ સત્તકા દ્વેચત્તાલીસ. પુન સક્કાયવસેન ‘‘સબ્બં ન મઞ્ઞતી’’તિઆદિના વુત્તં, તેન તેચત્તાલીસ. પુન તેભૂમકવટ્ટં ‘‘લોકો’’તિ ગહેત્વા ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ વુત્તં, તેન ચતુચત્તાલીસ હોન્તિ. એવં સબ્બથાપિ ચતુચત્તાલીસાય ઠાનેસુ અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘ચતુચત્તાલીસાધિકસતેસૂ’’તિ કેસુચિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, સા ચ પમાદલેખા.
સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના
૩૧. ઉપકારભૂતા તદાવહત્તા. તતોતિ મઞ્ઞિતાકારતો. તન્તિ મઞ્ઞનાવત્થું. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ યથા મઞ્ઞતિ અનિચ્ચાદિઆકારતો, અઞ્ઞેન અનિચ્ચાદિના આકારેન હોતિ. અઞ્ઞથાભાવં વિપરિણામન્તિ ઉપ્પાદવયતાય અઞ્ઞથાભાવં જરાય મરણેન ચ દ્વેધા વિપરિણામેતબ્બં. તં ઉપગમનેન અઞ્ઞથાભાવી, એવંભૂતો હુત્વાપિ જીરણભિજ્જનસભાવેસુ. ભવેસુ સત્તો લોકો ઉપરિપિ ભવંયેવ અભિનન્દતિ. હેટ્ઠા ગહિતમેવ સઙ્કડ્ઢિત્વાતિ ‘‘ચક્ખું ન મઞ્ઞતી’’તિઆદિના હેટ્ઠા ગહિતમેવ ખન્ધધાતુઆયતનાતિ ખન્ધાદિપરિયાયેન એકતો ગહેત્વા પુનપિ મઞ્ઞનાવત્થું દસ્સેતિ. અવસાને ‘‘તતો તં હોતી’’તિ વુત્તપદેન સદ્ધિં સબ્બવારેસુ અટ્ઠ અટ્ઠ હોન્તીતિ ‘‘અટ્ઠચત્તાલીસાય ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં.
પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના
૩૨. દસ્સેત્વાતિ એત્થ લક્ખણે અયં ત્વા-સદ્દો, હેતુમ્હિ વા. અનાદિસત્તસન્તાનગતગાહત્તયલક્ખિતા હિ સત્થુ, તિપરિવટ્ટદેસના તંનિમિત્તં યાવદેવ તપ્પહાનાય પવત્તિતભાવતો. અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સહ વિપસ્સનાય ચત્તારોપિ મગ્ગા કથિતા’’તિ.
દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સબ્બવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. જાતિધમ્મવગ્ગવણ્ણના
૩૩-૪૨. નિબ્બત્તનસભાવન્તિ હેતુપચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જનસભાવં. ઉપ્પાદાનન્તરં બુદ્ધિપ્પત્તિયા જીરણસભાવં. યત્થ ચક્ખાદયો, તત્થેવ વિસભાગસમુટ્ઠાનલક્ખણેન બ્યાધિનો ઉપ્પત્તિપચ્ચયભાવેન બ્યાધિસભાવં. મરણસભાવન્તિ વિનાસસભાવં. સોકસભાવન્તિ ઞાતિબ્યસનાદિના ડય્હમાનદુક્ખસભાવં. સંકિલેસિકસભાવન્તિ તણ્હાદિવસેન સંકિલિસ્સનસભાવં.
જાતિધમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. સબ્બઅનિચ્ચવગ્ગવણ્ણના
૪૩-૫૨. ઞાતપરિઞ્ઞા આગતા વિસયવસેન તબ્બિસયસ્સ ધમ્મસ્સ જોતિતત્તા. ઇતરા દ્વે તીરણપહાનપરિઞ્ઞાપિ આગતા એવાતિ વેદિતબ્બા, તાસં અભિઞ્ઞેય્યધમ્મવિસયત્તા ઞાણસ્સ ચ તીરણપહાનપરિઞ્ઞાસમ્ભવતો. પરિઞ્ઞેય્યપદે તીરણપરિઞ્ઞાવ આગતા, પહાતબ્બપદે પહાનપરિઞ્ઞાવ આગતાતિ યોજના. ઇતરાપિ દ્વે ગહિતાયેવ તાહિ વિના અત્થસિદ્ધિયા અભાવતો. પચ્ચક્ખં કાતબ્બં આરમ્મણતો અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝનેન. અવુત્તાપિ ગહિતાયેવ પરિજાનનસ્સ યાવદેવ પહાનત્થત્તા. એકસભાવેન વિનાભાવો અનેકગ્ગટ્ઠો. ઉપસટ્ઠરોગેન વિય અન્તો એવ અભિહતસબ્બતા ઉપહતટ્ઠો.
સબ્બઅનિચ્ચવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઠમો પણ્ણાસકો.
૬. અવિજ્જાવગ્ગવણ્ણના
૫૩-૬૨. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહો. અવિન્દિયં વિન્દતિ, વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ કત્વા વિજ્જાય પટિપક્ખોવ અવિજ્જા. વિજ્જાય ઉપ્પન્નાય અનવસેસતો અવિજ્જા પહીયતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા’’તિ આહ. ન કેવલં અનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેનેવ મગ્ગવુટ્ઠાનં, અથ ખો ઇતરાનુપસ્સનાવસેનપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દુક્ખા…પે… પહીયતિયેવા’’તિ આહ. સબ્બત્થાતિ ઉપરિસુત્તન્તે સન્ધાયાહ. તતો અપરેપિ તંઅત્થલક્ખણવસેન કથિતસુત્તન્તેપિ. તાનિપિ હિ તથા બુજ્ઝનકપુગ્ગલાનમજ્ઝાસયેન વુત્તાનીતિ.
અવિજ્જાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. મિગજાલવગ્ગો
૧. પઠમમિગજાલસુત્તવણ્ણના
૬૩. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચન્તિ વુત્તચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણભૂતા’’તિ. કમનીયાતિ કામેતબ્બા. મનં અપ્પાયન્તીતિ મનાપાતિ આહ ‘‘મનવડ્ઢનકા’’તિ. પિયાયિતબ્બસભાવા પિયરૂપા. કામૂપસંહિતાતિ કામપટિસંયુત્તા. આલમ્બિતબ્બતા એવ ચેત્થ ઉપસંહિતતાતિ ‘‘આરમ્મણં કત્વા’’તિઆદિમાહ. તણ્હાસઙ્ખાતા નન્દી તણ્હાનન્દી, ન તુટ્ઠિનન્દીયેવ ‘‘નન્દિં ચરતી’’તિઆદીસુ વિય. ગામન્તન્તિ ગામસમીપં. ‘‘અનુપચારટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વા તં દસ્સેતિ ‘‘યત્થા’’તિઆદિના.
એત્થાતિ યથાનીહતે પાઠે. ‘‘ઇમં એકં પરિયાયં ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં તસ્સ ‘‘પન્તાની’’તિપદેન સઙ્ગહિતત્તા. અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનીતિ એત્થ અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થો.
પઠમમિગજાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. સમિદ્ધિલોકપઞ્હાસુત્તવણ્ણના
૬૮. આયાચનસુત્તતો પટ્ઠાયાતિ મિગજાલવગ્ગે દુતિયસુત્તતો પટ્ઠાય. પઠમસુત્તે પન દુતિયકવિહારાદિભાવો વુત્તોતિ.
સમિદ્ધિલોકપઞ્હાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. ઉપસેનઆસીવિસસુત્તવણ્ણના
૬૯. ગહેત્વાતિ પારુપનસ્સ સિથિલકરણેન વીમંસતો મોચેત્વા. લેણચ્છાયાયાતિ પુરિમદિસાય લેણચ્છાયાયં. પતિત્વાતિ લેણચ્છદનતો ભસ્સિત્વા. ફુટ્ઠવિસોતિ ચતૂસુ આસીવિસેસુ સો ફુટ્ઠવિસો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. પરિયાદિયમાનમેવાતિ ખેપેન્તમેવ, વિનાસેન્તમેવાતિ અત્થો. યથાપરિચ્છેદેનાતિ અત્તનો વિસપરિચ્છેદાનુરૂપં. અઞ્ઞથાભાવન્તિ વડ્ઢભાવાદિપકતિજહનં. સભાવવિગમોતિ વિનાસો.
ઉપસેનઆસીવિસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. ઉપવાણસન્દિટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના
૭૦. રૂપં પટિસંવિદિતં કરોતિ ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન. રૂપરાગન્તિ નીલાદિભેદે રૂપધમ્મે રાગં. પટિસંવિદિતં કરોતિ ‘‘અયં મે રાગો અપ્પહીનો’’તિ. એતેન સેક્ખાનં પચ્ચવેક્ખણા કથિતા. તેન વુત્તં ‘‘એવમ્પિ ખો, ઉપવાણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતી’’તિઆદિ. રૂપરાગં પટિસંવિદિતં કરોતિ ‘‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં રૂપેસુ રાગો’’તિ પજાનાતિ. અસેક્ખાનં હાયં પચ્ચવેક્ખણા.
ઉપવાણસન્દિટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. પઠમછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના
૭૧. ફસ્સાકરાનન્તિ છન્નં ફસ્સાનં આકરાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનાનં, ચક્ખાદીનન્તિ અત્થો. નટ્ઠો નામ અહન્તિ વદતિ, યો છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયાદિં યથાભૂતં પજાનાતિ, સો વુસિતવા, ઇતરો અવુસિતવા અહઞ્ચ તાદિસોતિ. અયમેવાતિ અયં ચક્ખુસ્મિં ‘‘નેતં મમા’’તિઆદિના તિણ્ણં ગાહાનં અભાવો એવ.
પઠમછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. દુતિયછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના
૭૨. અપુનબ્ભવોતિ પુનબ્ભવાભાવો.
૧૧. તતિયછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના
૭૩. પનસ્સસન્તિ એકંસેન નટ્ઠોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘અતિનટ્ઠો’’તિ, ધુરતો એવ નટ્ઠોતિ અત્થો.
તતિયછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
મિગજાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. ગિલાનવગ્ગો
૧-૫. પઠમગિલાનસુત્તાદિવણ્ણના
૭૪-૭૮. અપ્પઞ્ઞાતોતિ નામગોત્તતો ચેવ સીલાદિગુણેહિ ચ અપ્પઞ્ઞાતો અવિસ્સુતો. થેરમજ્ઝિમભાવં અપ્પત્તતાય નવો.
પઠમગિલાનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. દુતિયઅવિજ્જાપહાનસુત્તવણ્ણના
૮૦. અનિચ્ચાદિવસેન અભિનિવિસનં અભિનિવેસો, સો એવ ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો આમસનતો પરામાસો, સો એવ ગાહો. તેન અભિનિવેસપરામાસગ્ગાહેન ગણ્હિતું ન યુત્તા અનિચ્ચાદિસભાવત્તા. સઙ્ખારા એવ પવત્તિયા કારણભાવતો સઙ્ખારનિમિત્તાનિ. યો સઙ્ખારેસુ અપરિઞ્ઞાતાભિનિવેસેન પસ્સિતબ્બો અત્તાકારો, સો ન હોતીતિ અઞ્ઞો અનત્તાકારો, તતો અઞ્ઞતો પસ્સતિ. પરિઞ્ઞાતાભિનિવેસોતિ તીરણપરિઞ્ઞાય પરિચ્છિજ્જ ઞાતમિચ્છાભિનિવેસો. પરિઞ્ઞાતાભિનિવેસોતિ વા પરિઞ્ઞાતવિપસ્સનાભિનિવેસો. વિપસ્સનાતિ અરૂપસત્તકવસેન વિપસ્સનાય પરિજાનિતબ્બા.
દુતિયઅવિજ્જાપહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. સમ્બહુલભિક્ખુસુત્તવણ્ણના
૮૧. કેવલન્તિ ઇતરલક્ખણેહિ અવોમિસ્સં.
૧૦. ફગ્ગુનપઞ્હાસુત્તવણ્ણના
૮૩. તણ્હાય પહીનાય દિટ્ઠિમાનાપિ પહીના એવાતિ ‘‘તણ્હાપપઞ્ચસ્સ છિન્નત્તા છિન્નપપઞ્ચે’’તિ વુત્તં. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇધ સત્તવોહારો ચક્ખાદીસુ વિજ્જમાનેસુ એવ હોતિ, તસ્મા પરિનિબ્બુતાનઞ્ચ વોહારો ચક્ખાદીસુ સન્નિસ્સયેનેવ, નાઞ્ઞથાતિ અતિક્કન્તબુદ્ધેહિ પરિહરિતાનિ ચક્ખુસોતાદીનિ પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ ‘‘અત્થિ નુ ખો ભન્તે’’તિઆદિના. ચક્ખુસોતાદિવટ્ટં વટ્ટે પવત્તેય્ય.
ફગ્ગુનપઞ્હાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ગિલાનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. છન્નવગ્ગો
૧. પલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના
૮૪. અનિચ્ચલક્ખણમેવ કથિતં, તઞ્ચ પરિયાયેન, અનિચ્ચલક્ખણે કથિતે ઇતરલક્ખણાનિ કથિતાનેવ હોન્તિ બ્યભિચારભાવતો.
૨. સુઞ્ઞતલોકસુત્તવણ્ણના
૮૫. અત્તનો ઇદન્તિ અત્તનિયન્તિ આહ ‘‘અત્તનો સન્તકેના’’તિ.
૩. સંખિત્તધમ્મસુત્તવણ્ણના
૮૬. વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ ખન્ધિયવગ્ગે ખન્ધવસેન આગતં, ઇધ આયતનવસેનાતિ અયમેવ વિસેસો.
૪. છન્નસુત્તવણ્ણના
૮૭. સબ્બનિમિત્તેહિ પટિસલ્લીયતિ એતેનાતિ પટિસલ્લાનં, ફલસમાપત્તિ. જીવિતહારકસત્થં જીવિતસ્સ હરણતો, સત્તાનઞ્ચ સસનતો હિંસનતો. પરિચરિતોતિ પયિરુપાસિતો. તેન યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિન્તિ દીપેતિ.
અનુપવજ્જન્તિ પરેહિ ન ઉપવદિતબ્બં. તં પનેત્થ આયતિં અપ્પટિસન્ધિભાવતો હોતીતિ આહ ‘‘અપ્પવત્તિક’’ન્તિ. ‘‘નેતં મમા’’તિઆદીનિ વદન્તો અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથેસિ. પુથુજ્જનભાવમેવ દીપેન્તો વદતિ અકતકિચ્ચભાવદીપનેન. કિઞ્ચાપિ થેરો પુચ્છિતં પઞ્હં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથેસિ, ‘‘ન સમનુપસ્સામી’’તિ પન વદન્તો કિઞ્ચિ નિપ્ફત્તિં ન કથેસિ, તસ્મા ‘‘ઇદમ્પિ મનસિ કાતબ્બ’’ન્તિ ઇદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.
કિલેસપસ્સદ્ધીતિ કિલેસપરિળાહવૂપસમો. ભવત્થાય પુન ભવત્થાય. આલયનિકન્તિ પરિયુટ્ઠાનેતિ ભવન્તરે અપેક્ખાસઞ્ઞિતે આલયે નિકન્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિયા. અસતિ અવિજ્જમાનાય. પટિસન્ધિવસેન અઞ્ઞભવતો ઇધાગમનં આગતિ નામ. ચુતિવસેન ગમનન્તિ ચવનવસેન ઇતો ગતિ. અનુરૂપગમનં ગતિ નામ તદુભયં ન હોતિ. ચુતૂપપાતો અપરાપરભવનવસેન ચુતિ, ઉપપજ્જનવસેન ઉપપાતો, તદુભયમ્પિ ન હોતિ. એવં પન ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન ઇધ લોકે. ન હુરં ન પરલોકે હોતિ. તતો એવ ન ઉભયત્થ હોતિ. અયમેવ અન્તો અયં ઇધલોકે પરલોકે ચ અભાવોયેવ દુક્ખસ્સ પરિયોસાનં. અયમેવાતિ યથાવુત્તો એવ – એત્થ એતસ્મિં પાઠે પરમ્પરાગતો પમાણભૂતો અત્થો.
યે પનાતિ સમ્મવાદિનો સન્ધાય વદતિ. અન્તરાભવં ઇચ્છન્તિ ‘‘એવં ભવેન ભવન્તરસમ્બન્ધો યુજ્જેય્યા’’તિ. નિરત્થકં અન્તરાભવસ્સ નામ કસ્સચિ અભાવતો. ચુતિક્ખન્ધાનન્તરઞ્હિ પટિસન્ધિક્ખન્ધાનંયેવ પાતુભાવો. તેનાહ ‘‘અન્તરાભવસ્સ…પે… પટિક્ખિત્તોયેવા’’તિ. તત્થ ભાવોતિ અત્થિતા. અભિધમ્મે કથાવત્થુપ્પકરણે (કથા. ૫૦૫-૫૦૭) પટિક્ખિત્તોયેવ. યદિ એવં ‘‘અન્તરેના’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘અન્તરેના’’તિઆદિ. વિકપ્પતો અઞ્ઞં વિકપ્પન્તરં, તસ્સ દીપનં ‘‘અન્તરેના’’તિ વચનં. ન અન્તરાભવદીપનં તાદિસસ્સ અનુપલબ્ભનતો પયોજનાભાવતો ચ. યત્થ હિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો, તત્થસ્સ નિસ્સયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ સહભાવીનઞ્ચ ખન્ધાનં સમ્ભવોતિ સદ્ધિં અત્તનો નિસ્સયેન વિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતેવાતિ નાસ્સ ઉપ્પત્તિયા દેસદૂરતા વેદિતબ્બા. ‘‘નેવ ઇધ ન હુર’’ન્તિ વુત્તદ્વયતો અપરં વિકપ્પેન ‘‘ન ઉભય’’ન્તિ, તત્થપિ ન હોતિયેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અન્તરેના’’તિ વા ‘‘વિના’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો, તસ્મા નેવિધ, ન હુરં, ઉભયં વિનાપિ નેવાતિ અત્થો.
આહરીતિ છિન્નવસેન ગણ્હિ. તેનાહ ‘‘કણ્ઠનાળં છિન્દી’’તિ. પરિગ્ગણ્હન્તોતિ સમ્મસન્તો. પરિનિબ્બુતો દીઘરત્તં વિપસ્સનાયં યુત્તપયુત્તભાવતો. ‘‘અનુપવજ્જં છન્નેન ભિક્ખુના સત્થં આહરિત’’ન્તિ, કથેસીતિ અસેક્ખકાલે બ્યાકરણં વિય કત્વા કથેસિ.
ઇમિનાતિ ‘‘ઉપવજ્જકુલાની’’તિ ઇમિના વચનેન. થેરોતિ સારિપુત્તત્થેરો. એવન્તિ એવં પુબ્બકાલેસુ સંસટ્ઠવિહારી હુત્વા ઠિતો પચ્છા અરહત્તં પાપુણિસ્સતીતિ આસઙ્કન્તો પુચ્છતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
છન્નસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫-૬. પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના
૮૮-૮૯. તન્તિ ચક્ખુરૂપદ્વયં. તેનાહ ‘‘ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચા’’તિ. નન્દિસમુદયાતિ નન્દિયા સમુદયતણ્હાય સેસકારણેહિ નન્દિયા સમુદિતિ સમોધાનં નન્દિસમુદયો, તસ્મા નન્દિસમુદયા. તેનાહ ‘‘તણ્હાય સમોધાનેના’’તિ. પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ સમોધાનેન સમુદિતિ પવત્તિયેવાતિ સહ સમુદયેન દુક્ખસ્સ દસ્સિતત્તા ‘‘વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા’’તિ વુત્તં. નિરોધૂપાયેન સદ્ધિં નિરોધસ્સ દસ્સિતત્તા ‘‘વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા’’તિ. પુચ્છાનુસન્ધિઆદીસુ અઞ્ઞતરો ન હોતીતિ આહ – ‘‘પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ.
ચણ્ડાતિ કોધના. દુટ્ઠાતિ દોસવન્તોતિ અત્થો. કિબ્બિસાતિ પાપા. કક્ખળાતિ દારુણા. ઘટિકમુગ્ગરેનાતિ એકસ્મિં પક્ખે ઘટિકં દસ્સેત્વા કતેન રસ્સદણ્ડેન. સત્તાનં સસનતો સત્થં, તતો એવ જીવિતસ્સ હરણતો હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં. ઇન્દ્રિયસંવરો ‘‘દમો’’તિ વુત્તો મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં દમનતો. પઞ્ઞા ‘‘દમો’’તિ વુત્તા કિલેસવિસેવિતાનં દમનતો વૂપસમનતો. ઉપોસથકમ્મં ‘‘દમો’’તિ વુત્તં કાયદ્વારાદીહિ ઉપ્પજ્જનકઅસમસ્સ દમનતો. ખન્તિ ‘‘દમો’’તિ વેદિતબ્બા અક્ખન્તિયા દમનતો વૂપસમનતો. તેનાહ ‘‘ઉપસમોતિ તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ.
એત્થાતિ સુનાપરન્તજનપદે. એતે દ્વેતિ અયં પુણ્ણત્થેરો તસ્સ કનિટ્ઠોતિ એતે દ્વે ભાતરો. આહચ્ચ અટ્ઠાસિ ઉળારં બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા. સત્ત સીહનાદે નદિત્વાતિ મમ્મચ્છેદકાનમ્પિ અક્કોસપરિભાસાનં ખમને સન્તોસાભાવદીપનં, પાણિપ્પહારસ્સ, લેડ્ડુપ્પહારસ્સ, દણ્ડપ્પહારસ્સ, સત્થપ્પહારસ્સ, જીવિતવોરોપનસ્સ, ખમને સન્તોસાભાવદીપનઞ્ચાતિ એવં સત્ત સીહનાદે નદિત્વા. ચતૂસુ ઠાનેસુ વસિતત્તા પાળિયં વસનટ્ઠાનં અનુદ્દેસિકં કત્વા ‘‘સુનાપરન્તસ્મિં જનપદે વિહરતિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.
ચતૂસુ ઠાનેસૂતિ અબ્બુહત્થપબ્બતે, સમુદ્દગિરિવિહારે, માતુલગિરિમ્હિ, મકુળકારામવિહારેતિ ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. તન્તિ ચઙ્કમં આરુય્હ કોચિ ભિક્ખુ ચઙ્કમિતું સમત્થો નત્થિ મહતા સમુદ્દપરિસ્સયેન ભાવનામનસિકારસ્સ અનભિસમ્ભુણનતો. ઉપ્પાતિકન્તિ ઉપ્પાતકરં મહાસઙ્ખોભં ઉટ્ઠપેત્વા. સમ્મુખેતિ અનિલપદેસે. પટિવેદેસુન્તિ પવેદેસું.
આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાયાતિ મણ્ડલમાળસ્સ કાતું પથવીમિતકાલતો પભુતિ. સચ્ચબન્ધેન પઞ્ચસતાનિ પરિપૂરેતું ‘‘એકૂનપઞ્ચસતાન’’ન્તિ વુત્તં. ગન્ધકુટિન્તિ જેતવનમહાવિહારે મહાગન્ધકુટિં.
સચ્ચબન્ધનામોતિ સચ્ચબન્ધે પબ્બતે ચિરનિવાસિતાય ‘‘સચ્ચબન્ધો’’ત્વેવ લદ્ધનામો. અરહત્તં પાપુણીતિ પઞ્ચાભિઞ્ઞાપરિવારં અરહત્તં અધિગચ્છિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગેનેવસ્સ અભિઞ્ઞા આગતા’’તિ.
તસ્મિં સન્નિપતિતા મહાજના કેચિ સોતાપન્ના, કેચિ સકદાગામિનો, કેચિ અનાગામિનો, કેચિ અરહન્તો અહેસું. તત્થાપિ કેચિ તેવિજ્જા, કેચિ છળભિઞ્ઞા, કેચિ પટિસમ્ભિદપ્પત્તા અહેસું. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મહાજનસ્સ બન્ધનમોક્ખો જાતો’’તિ. યે પન તત્થ સરણગમનપઞ્ચસીલદસસીલસમાદાનેન લદ્ધાનુગ્ગહા, તેસં દેવતાનઞ્ચ વસેન ‘‘મહન્તં બુદ્ધકોલાહલં અહોસી’’તિ વુત્તં.
અરુણં પન મહાગન્ધકુટિયંયેવ ઉટ્ઠપેસિ દેવતાનુગ્ગહત્થઞ્ચેવ કુલાનુદયાય ચ. અપાયમગ્ગે ઓતારિતો ‘‘કોચિ લોકસ્સ સજિતા અત્થિ, તસ્સ વસેન પવત્તિસંહારા હોન્તિ, તેનેવાયં પજા સનાથા હોતિ, તં યુઞ્જતિ ચ તસ્મિં તસ્મિં કમ્મે’’તિ મિચ્છાગાહેહિ. પરિચરિતબ્બં યાચિ ‘‘એત્થ મયા ચિરં વસિતબ્બ’’ન્તિ.
છટ્ઠન્તિ બાહિયસુત્તં. તં ઉત્તાનમેવ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા.
પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭-૮. પઠમએજાસુત્તાદિવણ્ણના
૯૦-૯૧. એજતિ છળારમ્મણનિમિત્તં કમ્પતીતિ એજા. તેનાહ ‘‘ચલનટ્ઠેના’’તિ. આબાધનટ્ઠેન પીળનટ્ઠેન. અન્તો દોસનટ્ઠેનાતિ અન્તોચિત્તે એવ પદુસ્સનટ્ઠેન. નિકન્તનટ્ઠેનાતિ છિન્દનટ્ઠેન. હેટ્ઠા ગહિતમેવાતિ હેટ્ઠા મઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તે આગતમેવ. વુત્તનયમેવ મઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસુત્તે.
પઠમએજાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯-૧૦. પઠમદ્વયસુત્તાદિવણ્ણના
૯૨-૯૩. દ્વયન્તિ દુકં. પાળિયં આમેડિતલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘દ્વે દ્વે કોટ્ઠાસે’’તિ. એવમેતન્તિ એવં અનિચ્ચાદિભાવેન એતં ચક્ખુરૂપઞ્ચાતિ દ્વયં. ચલતીતિ અનવટ્ઠાનેન પચલતિ. બ્યથતીતિ જરાય મરણેન ચ પવેધતિ. હેતુ ચેવ ઉપ્પત્તિનિમિત્તત્તા. સહગતીતિ સહપ્પવત્તિ, તાય ગહેતબ્બત્તા ‘‘સઙ્ગતી’’તિ ફસ્સો વુત્તો. એસ નયો સેસપદદ્વયેપિ. યસ્મા ચ સંગચ્છમાનધમ્મવિમુત્તા સઙ્ગતિ નામ નત્થિ, તથા સન્નિપાતસમવાયા, તેસં વસેન નિબ્બત્તો ફસ્સો તથા વુચ્ચતીતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ.
વત્થૂતિ ચક્ખુ નિસ્સયપચ્ચયાદિભાવેન. આરમ્મણન્તિ રૂપં આરમ્મણપચ્ચયાદિભાવેન. સહજાતા તયો ખન્ધા વેદનાદયો, તે સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન. અયં હેતૂતિ અયં તિવિધો હેતૂ. ફસ્સેનાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્મા રૂપારમ્મણે ફસ્સે અત્તનો ફુસનકિચ્ચં કરોન્તે એવં વેદના અનુભવનકિચ્ચં, સઞ્ઞા સઞ્જાનનકિચ્ચં કરોતિ, તસ્મા ‘‘ફસ્સેન ફુટ્ઠમેવા’’તિઆદિવુત્તમેવ અત્થં ઇદાનિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન દસ્સેતું ‘‘ફુટ્ઠો’’તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ચેવ ખન્ધા ભગવતા સમતિંસાય આકારેહિ વુત્તા. કસ્માતિ આહ ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ. રુક્ખસાખાસુ રુક્ખવોહારો વિય એકેકધમ્મેપિ ખન્ધવોહારો હોતિયેવ. તેનાહ ભગવા – ‘‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (યમ. ખન્ધયમક ૨).
પઠમદ્વયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
છન્નવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.