૨. વેદનાસંયુત્તં

૧. સગાથાવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. વેદના ચ પજાનાતીતિ સચ્ચાભિસમ્બોધવસેન વુચ્ચમાનવેદનાનં પજાનનં સાતિસયસમાધાનપુબ્બકન્તિ ભગવતા ‘‘સમાહિતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપચારેન વા અપ્પનાય વા સમાહિતો’’તિ. વેદનાતિ તિસ્સોપિ વેદના. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ દુક્ખસચ્ચભાવેન, પરિજાનનવસેનાતિ અત્થો. સમ્ભવન્તિ સમુદયં તણ્હાવિજ્જાકમ્મફસ્સાદિપ્પભેદં ઉપ્પત્તિકારણં. તેનાહ ‘‘સમુદયસચ્ચવસેન પજાનાતી’’તિ. યત્થાતિ યંનિમિત્તં, યં આગમ્મ કામતણ્હાવિજ્જાદિનિરોધા વેદનાનિરોધો, તેસં અયં નિરોધો. નિબ્બાનં આરબ્ભ અરિયમગ્ગપ્પવત્તિયા હિ નિબ્બાનં વેદનાનિરોધોતિ વુત્તો. ખયં ગમેતીતિ ખયગામી, તં ખયગામિનં. છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા કામાનં પાતુકામતાવસેન પવત્તનતો, અચ્ચન્તમેવ સમુચ્છિન્નત્તા નત્થિ એતસ્મિં છાતન્તિ નિચ્છાતો. તેનાહ ‘‘નિત્તણ્હો’’તિ. સમ્મસનચારવેદનાતિ સમ્મસનૂપચારવેદના. દ્વીહિ પદેહીતિ ‘‘સમાહિતો સમ્પજાનો’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ. ‘‘સતો’’તિ પન ઇદં સમ્પજાનપદસ્સેવ ઉપબ્રૂહનન્તિ અધિપ્પાયો. સેસેહિ ચતૂહિ ચતુસચ્ચં કથિતં, ઇતરેહિ પન દ્વીહિ ચતુસચ્ચબુજ્ઝનમેવ કથિતં. સબ્બસઙ્ગાહિકોતિ સબ્બસભાવધમ્માનં સઙ્ગણ્હનકો. તેનાહ ‘‘ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો વુત્તો’’તિ.

સમાધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુખસુત્તવણ્ણના

૨૫૦. દુક્ખં ન હોતીતિ અદુક્ખં, સુખં ન હોતીતિ અસુખં, મ-કારો પદસન્ધિકરો. અદુક્ખમસુખન્તિ વેદયિતસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. સપરસન્તાનગતે સન્ધાય અજ્ઝત્તબહિદ્ધાગહણન્તિ આહ ‘‘અત્તનો ચ પરસ્સ ચા’’તિ. તેન સબ્બમ્પિ વેદયિતં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નસ્સનસભાવન્તિ ઇત્તરખણતાય ભઙ્ગતો ઉદ્ધં અપસ્સિતબ્બસભાવં. પલોકો ભેદો એતસ્સ અત્થીતિ પલોકિનં. તેનાહ ‘‘ભિજ્જનસભાવ’’ન્તિ. ઞાણેન ફુસિત્વા ફુસિત્વાતિ પુબ્બભાગે વિપસ્સનાઞાણેન અનિચ્ચા પભઙ્ગુનોતિ આરમ્મણતો, ઉત્તરકાલં અસમ્મોહતો મગ્ગપરમ્પરાય ફુસિત્વા ફુસિત્વા વયં પસ્સન્તો. વિરજ્જતીતિ મગ્ગવિરાગેન વિરજ્જતિ. સમ્મસનચારવેદના કથિતા આરદ્ધવિપસ્સકાનં વસેન દેસનાતિ. લોકિયલોકુત્તરેહિ ઞાણેહિ યાથાવતો પરિજાનનં પટિવિજ્ઝનં ઞાણફુસનં.

સુખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પહાનસુત્તવણ્ણના

૨૫૧. સબ્બમ્પિ અટ્ઠસતપભેદં તણ્હં છિન્દિ સમુચ્છેદપહાનવસેન પજહિ. તેનાહ ‘‘સમુચ્છિન્દી’’તિ. યદગ્ગેન તણ્હા સબ્બસો સમુચ્છિન્ના, તદગ્ગેન સબ્બાનિપિ સઞ્ઞોજનાનીતિ આહ ‘‘દસવિધમ્પી’’તિઆદિ. સમ્માતિ સુટ્ઠુ. પહાનઞ્ચ નામ ઉપાયેન ઞાયેન પહાનન્તિ આહ ‘‘હેતુના કારણેના’’તિ. દસ્સનાભિસમયાતિ અસમ્મોહપટિવેધા. અરહત્તમગ્ગો હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ સભાવપટિચ્છાદકં મોહં વિદ્ધંસેન્તો એવ પવત્તતિ, તેન માનો યાથાવતો દિટ્ઠો નામ હોતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. યથા હિ સૂરિયે ઉટ્ઠિતે અન્ધકારો વિદ્ધંસિયમાનો વિહતો, એવં અરહત્તમગ્ગે ઉપ્પજ્જમાને સો સબ્બસો પહીનો એવ હોતિ, ન તસ્મિં સન્તાને પતિટ્ઠં લભતિ, અયમસ્સ પહાનાભિસમયો. તેન વુત્તં ‘‘અરહત્તમગ્ગો હી’’તિઆદિ. કિચ્ચવસેનાતિ અસમ્મોહપટિવેધસઙ્ખાતસ્સ દસ્સનકિચ્ચસ્સ અનિપ્ફાદનવસેન.

યે ઇમે ચત્તારો અન્તાતિ સમ્બન્ધો. મરિયાદન્તોતિ મરિયાદસઙ્ખાતો અન્તો. એસ નયો સેસત્તયેપિ. તેસૂતિ ચતૂસુ અન્તેસુ. અદું ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં પરિચ્છેદં અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ દિટ્ઠત્તા પહીનત્તા ચ અકાસીતિ યોજના. સમુસ્સયો અત્તભાવો.

ન રિઞ્ચતીતિ ન વિવેચેતિ ન વિસ્સજ્જેતિ. તેનાહ ‘‘સમ્પજઞ્ઞં ન જહતી’’તિ, સમ્પજઞ્ઞં ન પરિચ્ચજતીતિ અત્થો. સઙ્ખ્યં નોપેતીતિ ઇમસ્સ ‘‘દિટ્ઠધમ્મે અનાસવો’’તિ ઇમસ્સ વસેન અત્થં વદન્તો ‘‘રત્તો દુટ્ઠો’’તિ અવોચ સઉપાદિસેસનિબ્બાનવસેન. સઙ્ખ્યં નોપેતીતિ વા દિટ્ઠે-ધમ્મે અનાસવો ધમ્મટ્ઠો વેદગૂ કાયસ્સ ભેદા મનુસ્સો દેવોતિ વા પઞ્ઞત્તિં ન ઉપેતીતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનવસેનપિ અત્થો વત્તબ્બો. એત્થ ચ સુખાદીસુ વેદનાસુ યથાક્કમં રાગાનુસયાદયો કથિતાતિ આહ – ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે આરમ્મણાનુસયો કથિતો’’તિ. યો હિ રાગાદિ પચ્ચયસમવાયે અતિઇટ્ઠાદીસુ ઉપ્પજ્જનારહો મગ્ગેન અપ્પહીનો, સો ‘‘રાગાનુસયો’’તિઆદિના વુત્તો, અપ્પહીનત્થો સો મગ્ગેન પહાતબ્બો, ન પરિયુટ્ઠાનાભિભવત્થોતિ.

પહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પાતાલસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. યત્થ પતિટ્ઠા નત્થિ એકન્તિકાતિ એકન્તિકસ્સ મહતો પાતસ્સ અલન્તિ અયમેત્થ અત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘નત્થિ એત્થ પતિટ્ઠા’’તિ. અસમ્ભૂતત્થન્તિ ન સમ્ભૂતત્થં, મુસાતિ અત્થો. સોતિ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો. યં તં ઉદકં પતતીતિ યોજના. યસ્મા સમુદ્દપિટ્ઠે અન્તરન્તરા વેરમ્ભવાતસદિસો મહાવાતો ઉટ્ઠહિત્વા મહાસમુદ્દે ઉદકં ઉગ્ગચ્છાપેતિ, તં કદાચિ ચક્કવાળાભિમુખં, કદાચિ સિનેરુપાદાભિમુખં ગન્ત્વા તં પતિહનતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘બલવામુખં મહાસમુદ્દસ્સા’’તિઆદિ. વેગેન પક્ખન્દિત્વાતિ મહતા વાતવેગેન સમુદ્ધતં તેનેવ વેગેન પક્ખન્દન્તઞ્ચ હુત્વા. મહાનરકપપાતો વિયાતિ યોજનાયામવિત્થારગમ્ભીરસોબ્ભપપાતો વિય હોતિ. તથારૂપાનન્તિ તત્થ વસિતું સમત્થાનં. અસન્તન્તિ અભૂતં. અત્થવસેન હિ વાચા અભૂતં નામ.

ન પતિટ્ઠાસીતિ પતિટ્ઠં ન લભિ. અનિબદ્ધન્તિ અનિબન્ધનત્થં યંકિઞ્ચિ. દુબ્બલઞાણોતિ ઞાણબલરહિતો. ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ વત્વા ‘‘સુતવા અરિયસાવકો’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સોતાપન્નો ધુર’’ન્તિ વુત્તં. ઇતરેસુ અરિયસાવકેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેસઞ્હિ વેદના સુપરિઞ્ઞાતા. બલવવિપસ્સકો…પે… યોગાવચરોપિ વટ્ટતિ મત્તસો વેદનાનં પરિઞ્ઞાતત્તા.

પાતાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૫૩. વિપરિણામનવસેન દુક્ખતો દટ્ઠબ્બાતિ કિઞ્ચાપિ સુખા, પરિણામદુક્ખતા પન સુખવેદનાય એકન્તિકાતિ. વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેનાતિ પીળનવસેન અત્તભાવસ્સ વિજ્ઝનટ્ઠેન. હુત્વાતિ પચ્ચયસમાગમેન ઉપ્પજ્જિત્વા. તેન પાકભાવપુબ્બકો અત્તલાભો વુત્તો. અભાવાકારેનાતિ ભઙ્ગુપગમનાકારેન. તેન વિદ્ધંસભાવો વુત્તો. ઉભયેન ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નતાય સિખપ્પત્તં અનિચ્ચતં દસ્સેતિ. સ્વાયં હુત્વા અભાવાકારો ઇતરાસુપિ વેદનાસુ લબ્ભતેવ, અધિકો ચ પન દ્વિન્નં દુક્ખસભાવો. દુક્ખતાવસેન પુરિમાનં વેદનાનં દટ્ઠબ્બતાય દસ્સિતત્તા પચ્છિમાય વેદનાય એવં દટ્ઠબ્બતા દસ્સિતા. અદ્દાતિ ઞાણગતિયા સચ્છિકત્વા અદક્ખિ. ઞાણગમનઞ્હેતં, યદિદં દુક્ખતો દસ્સનં. સન્તસભાવં સુખદુક્ખતો ઉપસન્તરૂપત્તા.

દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સલ્લસુત્તવણ્ણના

૨૫૪. દ્વીસુ જનેસૂતિ સુતવન્તઅસ્સુતવન્તેસુ દ્વીસુ જનેસુ. અનુગતવેધન્તિ પુબ્બે પવત્તવેધસ્સ અનુગતવેધં. બલવતરા દિગુણા વિય હુત્વા દળ્હતરપવત્તિયા. એવમેવાતિ યથા વિદ્ધસ્સ પુરિસસ્સ અનુવેધના બલવતરા, એવમેવ. સમાધિમગ્ગફલાનિ નિસ્સરણં વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન. સમાધિસીસેન હેત્થ ઝાનઞ્ચ ગહિતં. સો ન જાનાતિ અનધિગતત્તા. નિસ્સરણન્તિ જાનાતિ અનિસ્સરણમેવ. તાસં સમધિગતાનં સુખદુક્ખવેદનાનં. ન વિપ્પયુત્તો અપ્પહીનકિલેસત્તા. સઙ્ખાતધમ્મસ્સાતિ સઙ્ખાય પઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતચતુક્ખન્ધસ્સ. તેનાહ ‘‘તુલિતધમ્મસ્સા’’તિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે પુરિમસુત્તે વિય આરમ્મણાનુસયોવ કથિતો, સો પન તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અનુરોધવિરોધપહાનસ્સ વુત્તત્તા ખીણાસવો ધુરં. અનાગામીપિ વટ્ટતિ, તસ્સ વિરોધપ્પહાનં લબ્ભતિ.

સલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઠમગેલઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૫૫. સદ્દહિત્વા ગિલાને ઉપટ્ઠાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ યોજના. તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને. કમ્મટ્ઠાનાનુયોગો સપ્પાયો યેસં તે કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયા, સતિપટ્ઠાનરતાતિ અત્થો. અનિચ્ચતં અનુપસ્સન્તોતિ કાયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાય વેદનાય ચ અનિચ્ચતં અનુપસ્સન્તો. વયં અનુપસ્સન્તોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વયન્તિ પન તાય એવ ખયસઙ્ખાતં. વિરાગન્તિ વિરજ્જનં. પટિનિસ્સગ્ગન્તિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગં, પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગમ્પિ વા.

આગમનીયપટિપદાતિ અરિયમગ્ગસ્સ આગમનટ્ઠાનિયા પુબ્બભાગપટિપદા. પુબ્બભાગાયેવ ન લોકુત્તરા. સમ્પજઞ્ઞં પુબ્બભાગિયમેવ. તિસ્સો અનુપસ્સના પુબ્બભાગાયેવ વિપસ્સનાપરિયાપન્નત્તા. મિસ્સકાતિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા. ભાવનાકાલો દસ્સિતો ‘‘નિરોધાનુપસ્સિનો વિહરતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો વિહરતો રાગાનુસયો પહીયતી’’તિ વુત્તત્તા.

પઠમગેલઞ્ઞસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૯. દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૨૫૬-૨૫૭. ફસ્સં પટિચ્ચાતિ એત્થ ફસ્સસીસેન ફસ્સાયતનાનં ગહણં. ન હિ ફસ્સાયતનેહિ વિના ફસ્સસ્સ સમ્ભવો. તેનાહ ‘‘કાયોવ હિ એત્થ ફસ્સોતિ વુત્તો’’તિ, ફસ્સસીસેન વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. નવમં ઉત્તાનમેવ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા.

દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ફસ્સમૂલકસુત્તવણ્ણના

૨૫૮. સુખવેદનાય હિતં સુખવેદનિયં. સો પનેસ હિતભાવો પચ્ચયભાવેનાતિ આહ ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચયભૂત’’ન્તિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તદ્વયેતિ ઇમસ્મિં નવમે દસમે ચ સુત્તેપિ. સમ્મસનચારવેદનાતિ સમ્મસનીયવેદના એવ કથિતા, ન લોકુત્તરાતિ અધિપ્પાયો.

ફસ્સમૂલકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સગાથાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રહોગતવગ્ગો

૧. રહોગતસુત્તવણ્ણના

૨૫૯. યંકિઞ્ચિ વેદયિતન્તિ ‘‘સુખં દુક્ખં અદુક્ખમસુખ’’ન્તિ વુત્તં વેદયિતં દુક્ખસ્મિં અન્તોગધં, દુક્ખન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ પરિયાયેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તં સબ્બં દુક્ખન્તિ અત્થો’’તિ. યા એસાતિઆદીસુ યો સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતાસઙ્ખાતો હુત્વા અભાવાકારો, યા ખયસભાવતા વિનસ્સનસભાવતા જરાય મરણેન ચાતિ દ્વિધા વિપરિણામનસભાવતા, એતં સન્ધાય ઉદ્દિસ્સ સબ્બં વેદયિતં દુક્ખન્તિ મયા વુત્તન્તિ અયં સઙ્ખેપત્થો. સાતિ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતા. વેદનાનમ્પિ અનિચ્ચતા એવ સઙ્ખારસભાવત્તા. તાસં અનિચ્ચતા ચ નામ મરણં ભઙ્ગોતિ કત્વા તતો ઉત્તરિ દુક્ખં નામ નત્થીતિ સબ્બા વેદના ‘‘દુક્ખા’’તિ વુત્તા, યથા ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ ચ, ‘‘પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ ચ વુત્તં. ઇદં સુત્તપદં. ચત્તારો આરુપ્પાતિ ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો. એત્થાતિ ચ એતસ્મિં પટિપ્પસ્સદ્ધિવારે.

રહોગતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અગારસુત્તવણ્ણના

૨૬૨. પુરત્થિમાતિ વિભત્તિલોપેન નિદ્દેસો, નિસ્સક્કે વા એતં પચ્ચત્તવચનં. પઠમજ્ઝાનાદિવસેનાતિ પઠમદુતિયજ્ઝાનવસેન. અનુસ્સતિવસેનાતિ નિદસ્સનમત્તં અઞ્ઞસ્સપિ ઉપચારજ્ઝાનગ્ગહિતસ્સ સવિતક્કચારસ્સ નિરામિસસ્સ સુખસ્સ લબ્ભનતો. તસ્સપિ વા પઠમજ્ઝાનાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. કામહેતુ દુક્ખપ્પત્તાનં દુક્ખવેદના કામામિસેન સામિસા વેદના. અનુત્તરવિમોક્ખા નામ અરહત્તફલં. ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ એવં પિહં ઉપટ્ઠાપયતો તસ્મિં અનિજ્ઝમાને પિહપ્પચ્ચયા ઉપ્પન્નદોમનસ્સવેદના. નેક્ખમ્મનિસ્સિતા ઉપેક્ખાવેદના નિરામિસા અદુક્ખમસુખા નામ. સવિસેસં પન દસ્સેતું ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનવસેન ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખવેદના’’તિ વુત્તં.

અગારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૮. પઠમઆનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૨૬૩-૨૬૬. હેટ્ઠા કથિતનયાનેવ, વેનેય્યજ્ઝાસયતો પન તેસં દેસનાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થાતિ એતેસુ ચતૂસુ સુત્તેસુ. પુરિમાનિ દ્વે ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વાચા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોતી’’તિઆદિના નયેન યાવ ખીણાસવસ્સ કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિ, તાવ દેસનાય પવત્તત્તા ‘‘પરિપુણ્ણપસ્સદ્ધિકાની’’તિ વુત્તાનિ. તાવ પરિપૂરં કત્વા અદેસિતત્તા ‘‘પચ્છિમાનિ ઉપડ્ઢપસ્સદ્ધિકાનિ, દેસનાયા’’તિઆદિ વુત્તં.

પઠમઆનન્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. પઞ્ચકઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૨૬૭-૨૬૮. દણ્ડમુગ્ગરં અગ્ગસોણ્ડમુગ્ગરં. કાળસુત્તપક્ખિપનં કાળસુત્તનાળિ. વાસિઆદીનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ અસ્સાતિ પઞ્ચકઙ્ગો. વત્થુવિજ્જાય વુત્તવિધિના કત્તબ્બનિસ્સયાનિ ઠપેતીતિ થપતિ. પણ્ડિતઉદાયિત્થેરો, ન લાળુદાયિત્થેરો. દ્વેપાનન્દાતિ અટ્ઠકથાય પદુદ્ધારો કતો – ‘‘દ્વેપિ મયા આનન્દા’’તિ પન પાળિયં. પસાદકાયસન્નિસ્સિતા કાયિકા, ચેતોસન્નિસ્સિતા ચેતસિકા. આધિપચ્ચટ્ઠેન સુખમેવ ઇન્દ્રિયન્તિ સુખિન્દ્રિયં. ઉપવિચારવસેનાતિ રૂપાદીનિ ઉપેચ્ચ વિચરણવસેન. અતીતે આરમ્મણે. પચ્ચુપ્પન્નેતિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્ને. એવં અટ્ઠાધિકં સતં અટ્ઠસતં.

પાટિયેક્કો અનુસન્ધીતિ પુચ્છાનુસન્ધિઆદીહિ વિસું તેહિ અસમ્મિસ્સો એકો અનુસન્ધિ. એકાપિ વેદના કથિતા ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો’’તિ આહરિત્વા ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ. યસ્મા ભગવા ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખાવેદનં વત્વા – ‘‘અત્થાનન્દ, એતસ્મા સુખા અઞ્ઞં સુખ’’ન્તિઆદિં વદન્તો થપતિનો વાદં ઉપત્થમ્ભેતિ નામ. તેન હિ ઉપેક્ખાવેદના ‘‘સુખ’’ન્તેવ વુત્તા સન્તસભાવત્તા. અભિક્કન્તતરન્તિ અતિવિય કન્તતરં મનોરમતરં. તેનાહ ‘‘સુન્દરતર’’ન્તિ. પણીતતરન્તિ પધાનભાવં નીતતાય ઉળારતરં. તેનાહ ‘‘અતપ્પકતર’’ન્તિ. સુખન્તિ વુત્તા પટિપક્ખસ્સ સુટ્ઠુ ખાદનેન, સુકરં ઓકાસદાનમસ્સાતિ વા. નિરોધો સુખં નામ સબ્બસો ઉદયબ્બયાભાવતો. તેનાહ ‘‘નિદ્દુક્ખભાવસઙ્ખાતેન સુખટ્ઠેના’’તિ.

સુખસ્મિંયેવાતિ સુખમિચ્ચેવ પઞ્ઞપેતિ. નિરોધસમાપત્તિં સીસં કત્વાતિ નિરોધસમાપત્તિદેસનાય સીસં ઉત્તમં કત્વા. દેસનાય ઉદ્દેસાધિમુત્તે ઉટ્ઠાપેત્વા વિત્થારિતત્તા ‘‘નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેના’’તિ વુત્તં. દસમં અનન્તરસુત્તે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

પઞ્ચકઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રહોગતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અટ્ઠસતપરિયાયવગ્ગો

૧. સીવકસુત્તવણ્ણના

૨૬૯. ચૂળા પન અસ્સ મહતી અત્થિ સવિસેસા, તસ્મા ‘‘મોળિયસીવકો’’તિ વુચ્ચતિ. છન્નપરિબ્બાજકોતિ કમ્બલાદિના કોપીનપટિચ્છાદકપરિબ્બાજકો. પિત્તપચ્ચયાનીતિ પિત્તહેતુકાનિ. ‘‘તિસ્સો વેદના’’તિ વત્વા તાસં સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ પિત્તપચ્ચયા. પિત્તભેસજ્જં કરિસ્સામીતિ ભેસજ્જસમ્ભરણત્થઞ્ચેવ તદત્થં આમિસકિઞ્જક્ખસમ્ભરણત્થઞ્ચ પાણં હનતીતિ યોજના. મજ્ઝત્તો ભેસજ્જકરણે ઉદાસીનો.

તસ્માતિ યસ્મા પિત્તાદિપચ્ચયહેતુકન્તિ અત્તનો ચ લોકસ્સ ચ પચ્ચક્ખં અતિધાવન્તિ યે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા, તસ્મા તેસં મિચ્છા. પિત્તાદીનં તિણ્ણમ્પિ સમોધાનસન્નિપાતે જાતાનિ સન્નિપાતિકાનિ. પુરિમઉતુનો વિસદિસો ઉતુવિપરિણામોતિ આહ ‘‘વિસભાગઉતુતો જાતાની’’તિ. અનુદકો થદ્ધલૂખભૂમિવિભાગો જઙ્ગલદેસો, વુત્તવિપરિયાયેન અનુપદેસો વેદિતબ્બો. મલયં હિમસીતબહુલો, ઇતરો ઉણ્હબહુલો.

અત્તનો પકતિચરિયાનં વિસમં કાયસ્સ પરિહરણવસેન, જાતાનિ પન અસય્હસહનઅદેસઅકાલચરણાદિના વેદિતબ્બાનીતિ આહ ‘‘મહાભારવહના’’તિઆદિ. પરસ્સ ઉપક્કમતો નિબ્બત્તાનિ ઓપક્કમિકાનીતિ આહ – ‘‘અયં ચોરો વા’’તિઆદિ. કેવલન્તિ બાહિરપચ્ચયં અનપેક્ખિત્વા કેવલં તેનેવ. તેનાહ ‘‘કમ્મવિપાકતોવ જાતાની’’તિ. સક્કા પટિબાહિતું પતીકારેન. લોકવોહારો નામ કથિતો પિત્તસમુટ્ઠાનાદિસમઞ્ઞાય લોકસિદ્ધત્તા. કામં સરીરસન્નિસ્સિતા વેદના કમ્મનિબ્બત્તાવ, તસ્સા પન પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચયવસેન એવમયં લોકવોહારોતિ વુત્તઞ્ચેવ ગહેત્વા પરવાદપટિસેધો કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

સીવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૧૦. અટ્ઠસતસુત્તાદિવણ્ણના

૨૭૦-૨૭૮. વેદનાનં અટ્ઠાધિકં સતં, તસ્સ અટ્ઠસતસ્સ તબ્ભાવસ્સ પરિયાયો કારણં એત્થ અત્થીતિ અટ્ઠસતપરિયાયો, સુત્તં. તેનાહ ‘‘અટ્ઠસતસ્સ કારણભૂત’’ન્તિ. ધમ્મકારણન્તિ પરિયત્તિધમ્મભૂતં કારણં. કાયિકાતિ પઞ્ચદ્વારકાયિકા. તેનાહ ‘‘કામાવચરેયેવ લબ્ભન્તી’’તિ, કામભૂમિકાતિ અત્થો. અરૂપાવચરે નત્થિ, તિભૂમિકાતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘અરૂપે તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ ખો લોકુત્તરં, ન લોકિય’’ન્તિ. ઇતરા ઉપેક્ખાવેદના. ઉપવિચરન્તિ ઉપેચ્ચ પજ્જન્તીતિ અત્થો. તંસમ્પયુત્તાનન્તિ વિચારસમ્પયુત્તાનં.

પટિલાભતોતિ પટિલદ્ધભાવતો. સમનુપસ્સતોતિ પચ્ચવેક્ખતો પસ્સતો. અતીતં ખણત્તયાતિક્કમેન અતિક્કન્તં, નિરુદ્ધપ્પત્તિયા નિરુદ્ધં, પકતિવિજહનેન વિપરિણતં. સમનુસ્સરતોતિ ચિન્તયતો. ગેહસ્સિતન્તિ કામગુણનિસ્સિતં. કામગુણા હિ ઇધ ગેહનિસ્સિતધમ્મેન ગેહપરિયાયેન વુત્તા.

વિપરિણામવિરાગનિરોધન્તિ વિપરિણામનં વિરજ્જનલક્ખણં નિરુજ્ઝનઞ્ચ વિદિત્વા. પુબ્બેતિ અતીતે. એતરહીતિ ઇદાનિ વત્તમાના. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતોતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવ મગ્ગપઞ્ઞાય ચ યાથાવતો પસ્સતો. ઉસ્સુક્કાપેતુન્તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા મગ્ગપટિવેધં પાપેતું. નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તિતત્તા નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સાનિ નામ. લોકામિસપટિસંયુત્તાનન્તિ કામગુણનિસ્સિતાનં. તદાયતનન્તિ તં આયતનં તં કારણં અરહત્તં. અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસૂતિ અરિયફલધમ્મેસુ. પિહન્તિ અધિગમિચ્છં.

ઉપેક્ખાતિ સોમનસ્સરહિતઅઞ્ઞાણુપેક્ખા. બાલ્યયોગતો બાલસ્સ, તતો એવ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ. કિલેસોધીનં મગ્ગોધીહિ અજિતત્તા અનોધિજિનસ્સ. સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તનવિપાકસ્સ અજિતત્તા અવિપાકજિનસ્સ. અનેકાદીનવે વટ્ટે આદીનવસ્સ અજાનનેન અનાદીનવદસ્સાવિનો. પટિપત્તિપટિવેધબાહુસચ્ચાભાવેન અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ. રૂપં સા નાતિવત્તતિ ન અતિક્કમતિ ઞાણસમ્પયુત્તાભાવતો. સબ્બસઙ્ગાહકોતિ સબ્બધમ્મે સઙ્ગણ્હનકો. તતિયાદીનિ યાવ દસમા હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થાનેવ.

અટ્ઠસતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. નિરામિસસુત્તવણ્ણના

૨૭૯. આરમ્મણતો સમ્પયોગતો ચ કિલેસામિસેન સામિસા. નિરામિસાયાતિ નિસ્સક્કવચનં. નિરામિસતરાવાતિ એકંસવચનં તસ્સા તથા નિસ્સમેતબ્બતાય. સા હિ પીતિ સબ્બસો સન્તકિલેસામિસે સન્તાને પવત્તિયા અચ્ચન્તસભાવધમ્મારમ્મણવિસયતાય સયમ્પિ સાતિસયં સન્તસભાવાકારેન પવત્તિયા નિરામિસાયપિ નિરામિસતરા વુત્તા. તેનાહ ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય સાધેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. અપ્પટિહારિકન્તિ પટિહરણરહિતં અપ્પટિહારં, કેનચિ અનાવટન્તિ અત્થો. સેસવારેસૂતિ સુખવારઉપેક્ખાવારેસુ.

વિમોક્ખવારો પન ન અતિદિટ્ઠો ઇતરેહિ વિસદિસત્તા. તેનાહ ‘‘વિમોક્ખવારે પના’’તિઆદિ. રૂપપટિસંયુત્તોતિ ભાવિતરૂપપટિસંયુત્તો. સામિસો નામ યસ્મા સામિસરૂપપટિબદ્ધવુત્તિ ચેવ સામિસરૂપપટિભાગઞ્ચ, તસ્મા ‘‘રૂપામિસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તેન રૂપામિસેન સામિસો નામ. અરૂપામિસસ્સ અભાવતો અરૂપપટિસંયુત્તો વિમોક્ખો નિરામિસો નામ.

નિરામિસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠસતપરિયાયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.