૧. આસીવિસોપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૮. યે ભિક્ખૂ તદા ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસિન્ના, તેસુ કેચિ એકવિહારિનો, કેચિ અત્તદુતિયા, કેચિ અત્તતતિયા, કેચિ અત્તચતુત્થા, કેચિ અત્તપઞ્ચમા હુત્વા અરઞ્ઞાયતનેસુ વિહરન્તીતિ વુત્તં – ‘‘એકચારિક…પે… પઞ્ચચારિકે’’તિ. સમાનજ્ઝાસયતા સભાગવુત્તિનો. કમ્મટ્ઠાનાનુયુઞ્જનસ્સ કારકે. તતો એવ તત્થ યુત્તપયુત્તે. પુગ્ગલજ્ઝાસયેન કારણભૂતેન. પચ્ચયભૂતન્તિ અપસ્સયભૂતં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’તિ અયં માતિકાનિક્ખેપો. તેસં માતિકાય વિત્થારભાજનં. વાસના ભવિસ્સતીતિ વાસનાવહં ભવિસ્સતિ. સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિયાતિઆદિ ઇમિસ્સા દેસનાય અનઞ્ઞસાધારણતાય સુદુક્કરભાવદસ્સનં.

મઞ્ચટ્ઠેસુ મઞ્ચસમઞ્ઞા વિય મુખટ્ઠં વિસં ‘‘મુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. સુક્ખકટ્ઠસદિસભાવાપાદનતો ‘‘કટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ કટ્ઠં મુખં એતસ્સાતિ કટ્ઠમુખો, દંસનાદિના કટ્ઠસદિસભાવકરો સપ્પો. અથ વા કટ્ઠસદિસભાવાપાદનતો કટ્ઠં વિસં વા મુખે એતસ્સાતિ કટ્ઠમુખો. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમે ચત્તારોતિ ઇમે વિસકિચ્ચભેદેન ચત્તારો. ઇદાનિ તં નેસં વિસકિચ્ચભેદં દસ્સેતું ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. અયસૂલસમપ્પિતં વિયાતિ અબ્ભન્તરે અયસૂલં અનુપ્પવેસિતં વિય. પક્કપૂતિપનસં વિયાતિ પચ્ચિત્વા કાલાતિક્કમે કુથિતપનસફલં વિય. ચઙ્ગવારેતિ રજકાનં ખારપરિસ્સાવને સુરાપરિસ્સાવને વા. અનવસેસં છિજ્જનેન અસનિપાતટ્ઠાનં વિય. મહાનિખાદનેનાતિ મહન્તેન નિખાદનેન.

વિસવેગવિકારેનાતિ વિસવેગગતેન વિકારેન. વાતેનાતિ તસ્સ સપ્પસ્સ સરીરં ફુસિત્વા ઉગ્ગતવાતેન. નાસવાતે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. પુગ્ગલપણ્ણત્તિવસેનાતિ તેસંયેવ સોળસન્નં સપ્પાનં આગતવિસોતિઆદિપુગ્ગલનામસ્સ વસેન ચતુસટ્ઠિ હોન્તિ પચ્ચેકં ચતુબ્બિધભાવતો. આગતવિસોતિ આગચ્છવિસો, સીઘતરં અભિરુહનવિસોતિ અત્થો. ઘોરવિસોતિ કક્ખળવિસો, દુત્તિકિચ્છવિસો. અયં સીતઉદકં વિય હોતિ ગાળ્હદુબ્બિનિમ્મોચયભાવેન. ઉદકસપ્પો હિ ઘોરવિસો હોતિ યેવાતિ વુત્તં – ‘‘ઉદકસપ્પાદીનં વિસં વિયા’’તિ. પઞ્ઞાયતીતિ ગણ્ડપિળકાદિવસેન પઞ્ઞાયતિ. અનેળકસપ્પો નામ મહાઆસીવિસો. નીલસપ્પો નામ સાખવણ્ણો રુક્ખગ્ગાદીસુ વિચરણકસપ્પો. ઇમિના ઉપાયેનાતિ યોયં કટ્ઠમુખેસુ દટ્ઠવિસાનંયેવ ‘‘આગતવિસો નો ઘોરવિસો’’તિઆદિના ચતુબ્બિધભાવો વુત્તો, ઇમિના ઉપાયેન. કટ્ઠમુખે દટ્ઠવિસાદયોતિ કટ્ઠમુખેસુ દટ્ઠવિસો, ફુટ્ઠવિસો, વાતવિભોતિ તયો, પૂતિમુખાદીસુ ચ દટ્ઠવિસાદયો ચત્તારો ચત્તારો વેદિતબ્બો.

એકેકન્તિ ચતુસટ્ઠિયો એકેકં. ચતુધાતિ અણ્ડજાદિવિભાગેન ચતુધા વિભજિત્વા. છપણ્ણાસાનીતિ છપણ્ણાસાધિકાનિ. ગતમગ્ગસ્સાતિ યથાવુત્તસઙ્ખ્યાગતમગ્ગસ્સ પટિલોમતો સંખિપ્પમાના અનુક્કમેન ચત્તારોવ હોન્તિ. કુલવસેનાતિ કટ્ઠમુખાદિજાતિવસેન.

સકલકાયે આસિઞ્ચિત્વા વિય ઠપિતવિસાતિ હિ તેસં ફુટ્ઠવિસતા, વાતવિસતા વુચ્ચતિ. એવન્તિ ‘‘આસિત્તવિસા’’તિઆદિના. એત્થાતિ આસીવિસસદ્દે વચનત્થો નિરુત્તિનયેન વેદિતબ્બો. ઉગ્ગતતેજાતિ ઉદગ્ગતેજા, અત્તનો વિસતેજેન નેસં કુરૂરદબ્બતા વા. દુન્નિમ્મદ્દનવિસાતિ મન્તાગદેહિ અનિમ્મદ્દનીયવિસા. ચત્તારો આસીવિસાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેનેત્થ અવસેસપાળિં સઙ્ગણ્હાતિ.

આસીવિસેસૂતિ ઇમે આસીવિસા દટ્ઠવિસા એવાતિ વેદિતબ્બા. સરીરટ્ઠકેસુયેવાતિ તેન પુરિસેન તેસં કસ્સચિ અનિટ્ઠસ્સ અકતત્તા આયુસેસસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા નં ન દંસિંસૂતિ દટ્ઠબ્બં. પુચ્છિ યથાભૂતં પવેદેતુકામો. દુરુપટ્ઠાહાતિ દુરુપટ્ઠાના. સોત્થિમગ્ગોતિ સોત્થિભાવસ્સ ઉપાયો.

અન્તરચરોતિ અન્તરં ચરો સુખસત્તુ વિસ્સાસઘાતી. તેનાહ ‘‘વધકો’’તિ. ઇદાનિ તાસં પેસને કારણં દસ્સેતું ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અભિમુખગતં વિય અભિમુખગતં. ઈદિસીપિ હિ વચોયુત્તિ લોકે નિરૂપીયતિ સન્તિયં પુરિસં ઠપેતીતિ વિય. તસ્મા અભિમુખગતન્તિ અભિમુખં તેન સમ્પત્તન્તિ અત્થો. વઙ્કસણ્ઠાનં ફલકં રુક્ખમૂલે આગતાગતાનં નિસીદનત્થાય અત્થતં.

અરિત્તહત્થો પુરિસો સન્તારેતિ એતાયાતિ સન્તારણી. ઓરિમતીરતો ઉત્તરણાય સેતુ ઉત્તરસેતુ. એકેન દ્વીહિ વા ગન્તબ્બો રુક્ખમયો સેતુ રુક્ખસેતુ. જઙ્ઘસત્થેન ગમનયોગ્ગો સેતુ જઙ્ઘસેતુ. સકટેન ગન્તું સક્કુણેય્યો સકટસેતુ. ન ખો એસ બ્રાહ્મણો પરમત્થતો. તદત્થો પન એકદેસેન સમ્ભવતીતિ તથા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકાનં પચ્ચત્થિકાનં બાહિતત્તા’’તિ આહ. દેસનન્તિ ઉદ્દેસદેસનં. વિનિવત્તેન્તોતિ પટિસંહરન્તો. ન લદ્ધો વતાસીતિ ન લદ્ધો વત આસિ.

રાજા વિય કમ્મં સત્તેસુ ઇસ્સરિયસ્સ વત્તાપનતો. રાજા…પે… પુથુજ્જનો વટ્ટદુક્ખસઙ્ખાતાપરાધતાય. ઞાણપલાયનેનાતિ મહાભૂતેહિ નિબ્બિન્દિત્વા વિરજ્જિત્વા વિમુચ્ચિતુકામતાવસેન ઉપ્પન્નઞાણપલાયને મગ્ગાધિગમસિદ્ધેનેવ ઞાણપલાયનેન. એવઞ્હેત્થ ઉપમાસંસન્દનં મત્થકં પાપિતમેવ હોતિ.

યથેવ હીતિઆદિના એકદેસનાસમુદાયસ્સ નિદસ્સનં આરદ્ધં. યથાવુત્તવચનં અટ્ઠકથાચરિયાનં વચનેન સમત્થેતિ ‘‘પત્થદ્ધો ભવતી’’તિઆદિના. તત્થ કટ્ઠમુખેન વાતિ વા-સદ્દો ઉપમત્થો. યથા કટ્ઠમુખેન સપ્પેન દટ્ઠો પત્થદ્ધો હોતિ, એવં પથવીધાતુપ્પકોપેન સો કાયો કટ્ઠમુખેવ હોતિ, કટ્ઠમુખગતો વિય પત્થદ્ધો હોતીતિ અત્થો. અથ વા વા-સદ્દો અવધારણત્થો. સો ‘‘પથવીધાતુપકોપેન વા’’તિ એવં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – કટ્ઠમુખેન દટ્ઠોપિ કાયો પથવીધાતુપ્પકોપેનેવ પત્થદ્ધો હોતિ, તસ્મા પથવીધાતુયા અવિયુત્તો સો કાયો સબ્બદા કટ્ઠમુખગતો વિય હોતીતિ. વા-સદ્દો વા અનિયમત્થો. તત્રાયમત્થો – કટ્ઠમુખેન દટ્ઠો કાયો પત્થદ્ધો હોતિ વા, ન વા મન્તાગદવસેન. પથવીધાતુપ્પકોપેન પન મન્તાગદરહિતો સો કાયો કટ્ઠમુખગતો વિય હોતિ એકન્તપત્થદ્ધોતિ. તત્થ કાયોતિ પકતિકાયો. પૂતિકોતિ કુથિતો. સન્તત્તોતિ સબ્બસો તત્તો મહાદાહપ્પત્તો. સઞ્છિન્નોતિ સબ્બસો છિન્નો ચુણ્ણવિચુણ્ણભૂતો. યદા કાયો પત્થદ્ધાદિભાવપ્પત્તો હોતિ, તદા પુરિસો કટ્ઠમુખાદિસપ્પસ્સ મુખે વત્તમાનો વિય હોતીતિ અત્થો.

વિસેસતોતિ કટ્ઠમુખાદિવિસેસતો ચ પથવીઆદિવિસેસતો ચ. અનત્થગ્ગહણતોતિઆદિ અચેતનેસુપિ ભૂતેસુ સચેતનેસુ વિય અનત્થાદીનં પચ્ચક્ખતાય નિબ્બેદજનનત્થં આરદ્ધં. તત્થ આસયતોતિ પવત્તિટ્ઠાનતો. એતેસન્તિ મહાભૂતાનં. સદિસતાતિ વમ્મિકાસયસુસિરગહનસઙ્કારટ્ઠાનાસયતાય ચ સદિસતા.

પચ્ચત્તલક્ખણવસેનાતિ વિસું વિસું લક્ખણવસેન. પથવીઆદીનં કક્ખળભાવાદિ, તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ કક્ખળભાવાપાદનાદિના વિકારુપ્પાદનતો વિસવેગવિકારતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

અનત્થાતિ બ્યસના. બ્યાધિન્તિ કુટ્ઠાદિબ્યાધિં. ભવે જાતાભિનન્દિનોતિ ભવેસુ જાતિયા અભિનન્દનસીલા. પઞ્ચવોકારે હિ જાતિયા અભિનન્દના નામ મહાભૂતાભિનન્દના એવ.

દુરુપટ્ઠાનતરાનીતિ દુપ્પટિકારતરાનિ. દુરાસદાતિ દુરુપસઙ્કમના. ‘‘ઉપટ્ઠામી’’તિ ઉપસઙ્કમિતું ન સક્કોન્તિ. પરિજાનામ કમ્મનામાનિ, ઉપકારા નામ નત્થિ. અનન્તદોસૂપદ્દવતોતિ અપરિમાણદોસૂપદ્દવહેતુતો. એકપક્ખલન્તિ એકદુક્ખં.

રૂપક્ખન્ધો ભિજ્જમાનો ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ અરૂપક્ખન્ધાનં એકનિરોધત્તા. વત્થુરૂપમ્પિ ગહેત્વાવ ભિજ્જન્તિ પઞ્ચવોકારે અરૂપક્ખન્ધેસુ ભિન્નેસુ રૂપક્ખન્ધસ્સ અવટ્ઠાનાભાવતો. એત્તાવતાતિ લોભુપ્પાદનમત્તેન. પઞ્ઞા નામ અત્તભાવે ઉત્તમઙ્ગં પઞ્ઞુત્તરત્તા કુસલધમ્માનં, સતિ ચ કિલેસુપ્પત્તિયં પઞ્ઞાય અનુપ્પજ્જનતો વુત્તં – ‘‘એત્તાવતા પઞ્ઞાસીસં પતિતં નામ હોતી’’તિ. યોનિયો ઉપનેતિ તદુપગસ્સ કમ્મપચ્ચયસ્સ ભાવે. ‘‘જાતિભયં, જરાભયં, મરણભયં, ચોરભય’’ન્તિઆદિના આગતાનિ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ, ‘‘હત્થમ્પિ છિન્દતી’’તિઆદિના આગતાનિ દ્વત્તિંસ કમ્મકારણાનિ આગતાનેવ હોન્તિ કારણસ્સ સમવટ્ઠિતત્તા. નન્દીરાગો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા વુત્તં.

પાળિયંયેવ આગતા ‘‘ચક્ખુતો ચેપિ નં, ભિક્ખવે’’તિઆદિના. કિઞ્ચિ અલભિત્વાતિ તસ્મિં સુઞ્ઞગામે ચોરાનં ગય્હૂપગસ્સ અલાભવચનેનેવ તસ્સ પુરિસસ્સ અત્તનો પટિસરણસ્સ અલાભો વુત્તો એવ હોતીતિ ન ઉદ્ધટો, પુરિસટ્ઠાનિયો ભિક્ખુ, ચોરા પન બાહિરાયતનટ્ઠાનિયા. અભિનિવિસિત્વાતિ વિપસ્સનાભિનિવેસં કત્વા. અજ્ઝત્તિકાયતનવસેન દેસનાય આગતત્તા વુત્તં ‘‘ઉપાદારૂપકમ્મટ્ઠાનવસેના’’તિ.

બાહિરાનન્તિ બાહિરાયતનાનં. પઞ્ચ કિચ્ચાનીતિ ચોરેહિ તદા કાતબ્બાનિ પઞ્ચ કિચ્ચાનિ. હત્થસારન્તિ અત્તનો સન્તકે હત્થેહિ ગહેતબ્બસારભણ્ડં. પાતનાદિવસેન હત્થપરામાસં કરોન્તિ. પહારઠાનેતિ પહટટ્ઠાને. ઠાનસો તસ્મિં એવ ખણેતિ વદન્તિ. અત્તનો સુખાવહં કુસલધમ્મં પહાય દુક્ખાવહેન અકુસલેન સમઙ્ગિતા સુખાવહં ભણ્ડં પહાય બહિ નિક્ખમનં વિયાતિ વુત્તં સુખનિસ્સયત્તા તસ્સ. હત્થપરા…પે… આપજ્જનકાલો ગુણસરીરસ્સ તદા પમાદેન બાધિતત્તા. પહાર…પે… કાલો તતો દળ્હતરં ગુણસરીરસ્સ બાધિતત્તા. પહારં…પે… અસ્સમણકાલો ગુણસરીરસ્સ મરણપ્પત્તિસદિસત્તા. અવસેસજનસ્સ દાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બતા અઞ્ઞથત્તપ્પત્તિગિહિભાવાપત્તિયા નિદસ્સનભાવેન વુત્તા. યં ‘‘છસુ દ્વારેસુ આરમ્મણે આપાથગતે’’તિ વુત્તં, તમેવ આરમ્મણં નિસ્સાય સમ્પરાયિકો દુક્ખક્ખન્ધો વેદિતબ્બોતિ યોજના.

રૂપાદીનીતિ રૂપસદ્દગન્ધરસાનિ. તેસન્તિ યથાવુત્તભૂતુપાદારૂપાનં. લહુતાદિવસેનાતિ તેસં લહુતાદિવસેન. દુરુત્તરણટ્ઠોતિ ઉત્તરિતું અસક્કુણેય્યભાવો ઓઘટ્ઠો. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિના વુત્તનયેન. ચતુમહાભૂતાદીહીતિ આદિસદ્દેન ઉપાદાનક્ખન્ધાદીનં ગહણં. ચિત્તકિરિયદસ્સનત્થન્તિ ચિત્તપયોગદસ્સનત્થં. વુત્તવાયામમેવાતિ ‘‘સમ્માવાયામો’’તિ યો અરિયમગ્ગે વુત્તો. ભદ્દેકરત્તાદીનીતિ ‘‘અજ્જેવ કિચ્ચં આતપ્પ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૭૫, ૨૭૬) વુત્તાનિ ભદ્દેકરત્તસુત્તાદીનિ.

કુણ્ઠપાદોતિ છિન્નપાદોવ હુત્વા ગતિવિકલો. માનસં બન્ધતીતિ તસ્મિં ચિત્તે કિચ્ચં નિબન્ધતિ. ‘‘અયં અરિયમગ્ગો મય્હં ઓઘુત્તરનુપાયો’’તિ તત્થ ચિત્તસ્સ સન્નિટ્ઠાનં પુન તત્થ પવત્તનં વીરિયારમ્ભો ચિત્તબન્ધનં.

તસ્સ નામરૂપસ્સ ઇમે નન્દીરાગાદયો તણ્હાવિજ્જાદયોતિ કત્વા પચ્ચયો ધમ્માયતનેકદેસો. અરિયમગ્ગનિબ્બાનતણ્હાવજ્જો ઇધ ધમ્માયતનેકદેસોતિ ચ. સોળસહાકારેહીતિ પીળનાદીહિ સોળસહિ આકારેહિ. સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે આગતનયેન સટ્ઠિનયસહસ્સેહિ. દેસનાપરિયોસાને…પે… પતિટ્ઠહિંસૂતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ એવેત્થ ગહણવસેન અધિગતવિસેસા પરિચ્છિન્દિતા. તે હિ તદા ધમ્મપટિગ્ગાહકભાવેન સત્થુ સન્તિકે સન્નિસિન્ના. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનં પન નેય્યાનઞ્ચ વિસેસાધિગમો અટ્ઠકથાયં ન રુળ્હોતિ ઇધ ન ગહિતોતિ.

આસીવિસોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.