૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ચતુધાતુસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. પતિટ્ઠાધાતૂતિ સહજાતાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાભૂતા ધાતુ. આબન્ધનધાતૂતિ નહાનિયચુણ્ણસ્સ ઉદકં વિય સહજાતધમ્માનં આબન્ધનભૂતા ધાતુ. પરિપાચનધાતૂતિ સૂરિયો ફલાદીનં વિય સહજાતધમ્માનં પરિપાચનભૂતા ધાતુ. વિત્થમ્ભનધાતૂતિ દુતિયો વિય સહજાતધમ્માનં વિત્થમ્ભનભૂતા ધાતુ. કેસાદયો વીસતિ કોટ્ઠાસા. આદિ-સદ્દેન પિત્તાદયો સન્તપ્પનાદયો ઉદ્ધઙ્ગમા વાતાદયો ગહિતા. એતાતિ ધાતુયો.

ચતુધાતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પુબ્બેસમ્બોધસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. અયં પથવીધાતું નિસ્સાય તં આરબ્ભ પવત્તો અસ્સાદો. એવં પવત્તાનન્તિ એવં કાયે પભાવસ્સ પવેદનવસેનેવ પવત્તાનં. હુત્વા અભાવાકારેનાતિ પુબ્બે અવિજ્જમાના પચ્ચયસામગ્ગિયા હુત્વા ઉપ્પજ્જિત્વા પુન ભઙ્ગુપગમનતો ઉદ્ધં અભાવાકારેન. ન નિચ્ચાતિ અનિચ્ચા અદ્ધુવત્તા, ધુવં નિચ્ચં. પટિપીળનાકારેનાતિ ઉદયબ્બયવસેન અભિણ્હં પીળનાકારેન દુક્ખટ્ઠેન. સભાવવિગમાકારેનાતિ અત્તનો સભાવસ્સ વિગચ્છનાકારેન. સભાવધમ્મા હિ અપ્પમત્તં ખણં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તસ્મા તે ‘‘જરાય મરણેન ચા’’તિ દ્વેધા વિપરિણમન્તિ. તેનાહ ‘‘વિપરિણામધમ્મા’’તિ. આદીનં વાતિ પવત્તેતીતિ આદીનવો, પરમકાપઞ્ઞતા. વિનીયતીતિ વૂપસમીયતિ. અચ્ચન્તપ્પહાનવસેન નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં.

સાયં નિપન્ના સબ્બરત્તિં ખેપેત્વા પાતો ઉટ્ઠહામ, માસપુણ્ણઘટો વિય નો સરીરં નિસ્સન્દાભાવતો.

ફુસિતમત્તેસુપીતિ ઉદકસ્સ ફુસિતમત્તેસુપિ.

અતિનામેન્તિ કાલં. એવં વુત્તનયેન પવત્તા પુગ્ગલા એતા પથવીધાતુઆદયો અસ્સાદેન્તિ નામ અભિરતિવસેન તત્થ આકઙ્ખુપ્પાદનતો.

અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેનાતિ અગ્ગમગ્ગઞાણેન. રુક્ખો બોધિ ‘‘બુજ્ઝતિ એત્થા’’તિ કત્વા. મગ્ગો બોધિ ‘‘બુજ્ઝતિ એતેના’’તિ કત્વા. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં બોધિ સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુજ્ઝનતો. નિબ્બાનં બોધિ બુજ્ઝિતબ્બતો. તેસન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. સાવકપારમીઞાણન્તિ સાવકપારમીઞાણં યાથાવતો દસ્સનવત્થુ.

અકુપ્પાતિ પટિપક્ખેહિ અકોપેતબ્બો. કારણતોતિ અરિયમગ્ગતો. તતો હિસ્સ અકુપ્પતા. તેનાહ ‘‘સા હી’’તિઆદી. આરમ્મણતોતિ નિબ્બાનારમ્મણતો નિબ્બાનારમ્મણાનં લોકિયસમાપત્તીનં અભાવતો.

વિત્થારવસેનાતિ એકેકધાતુવસેનાતિ વદન્તિ, એકેકિસ્સા પન ધાતુયા લક્ખણવિભત્તિદસ્સનવસેન. યન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતો, યં નિમિત્તન્તિ અત્થો. અસ્સાદેતિ એતેનાતિ અસ્સાદો, તણ્હા. અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદોતિ એત્થ અયં-સદ્દો ‘‘પહાનપટિવેધો’’તિ એત્થાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો ‘‘અયં પહાનપટિવેધો પટિવિજ્ઝિતબ્બટ્ઠેન સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ. એસ નયો સેસસચ્ચેસુપિ. યાતિ યથાવુત્તેસુ અસ્સાદો આદીનવો નિસ્સરણન્તિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ પવત્તા યા દિટ્ઠિ…પે… યો સમાધિ, અયં ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચન્તિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

પુબ્બેસમ્બોધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અચરિંસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. યથા યાવતા નિસ્સરણપરિયેસનટ્ઠાને આદીનવપરિયેસના, એવં યાવતા આદીનવપરિયેસનટ્ઠાને અસ્સાદપરિયેસના સમ્માપટિપન્નસ્સાતિ વુત્તં ‘‘અચરિન્તિ ઞાણચારેન અચરિં, અનુભવનચારેના’’તિ.

અચરિંસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નોચેદંસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. નિસ્સટાતિઆદીનિ પદાનિ, આદિતો વુત્તપટિસેધેનાતિ ‘‘નેવા’’તિ એત્થ વુત્તેન નકારેન. તેનાહ ‘‘ન નિસ્સટા’’તિઆદિ. વિમરિયાદિકતેનાતિઆદિ ચ એત્થ વિહરણપેક્ખણે કરણવચનં. દુતિયનયેતિ ‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિના વુત્તનયે. કિલેસવટ્ટમરિયાદાય સબ્બસો અભાવતો નિમ્મરિયાદિકતેન ચિત્તેન. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તીસૂતિ દુતિયાદીસુ તીસુ.

નોચેદંસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. એકન્તદુક્ખસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. એકન્તેનેવ દુક્ખાતિ અવીચિમહાનિરયો વિય એકન્તતો દુક્ખા એવ સુખેન અવોમિસ્સા. દુક્ખેન અનુપતિતાતિ દુક્ખેનેવ સબ્બસો ઉપગતા. દુક્ખેન ઓક્કન્તાતિ બહિદ્ધા વિય અન્તોપિ દુક્ખેન અવક્કન્તા અનુપવિટ્ઠા. સુખવેદનાપચ્ચયતાય ઇમાસં ધાતૂનં સુખતા વિય દુક્ખવેદનાપચ્ચયતાપિ વેદિતબ્બા, સઙ્ખારદુક્ખતા પન સબ્બત્થ ચરિતા એવ. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ ધાતૂસુ, સબ્બટ્ઠાનેસુ વા. પઠમં સુખં દસ્સેત્વાપિ પચ્છા દુક્ખસ્સ કથિતત્તા ‘‘દુક્ખલક્ખણં કથિત’’ન્તિ વુત્તં.

એકન્તદુક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૧૦. અભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૯-૧૨૩. છટ્ઠસત્તમેસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિવટ્ટં કથિત’’ન્તિ વુત્તં. તીસુ સુત્તેસુ. ચતુસચ્ચમેવાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સમાહટાનિ ચતુસચ્ચન્તિ તેસં એકજ્ઝં ગહણં, નિયમો પન તબ્બિનિમુત્તસ્સ પરમત્થસ્સ અભાવતો.

અભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

ધાતુસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.