નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સંયુત્તનિકાયે

નિદાનવગ્ગટીકા

૧. નિદાનસંયુત્તં

૧. બુદ્ધવગ્ગો

૧. પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૧. દુતિયસુત્તાદીનિપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ દેસિતાનીતિ આહ ‘‘પઠમં પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્ત’’ન્તિ. તત્રાતિ પદં યે દેસકાલા ઇધ વિહરણકિરિયાય વિસેસનભાવેન વુત્તા, તેસં પરિદીપનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં સમયં…પે… દીપેતી’’તિ આહ. તં-સદ્દો હિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિનિદ્દેસો, તસ્મા ઇધ દેસસ્સ કાલસ્સ વા પટિનિદ્દેસો ભવિતું અરહતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. અયં તાવ તત્રસદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવે અત્થવિભાવના. યસ્મા પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ તત્રસદ્દો ધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠં દેસં કાલઞ્ચ વિભાવેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે’’તિ. તેન તત્રાતિ યત્થ ભગવા ધમ્મદેસનત્થં ભિક્ખૂ આલપિ અભાસિ, તાદિસે દેસે, કાલે વાતિ અત્થો. ન હીતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ.

નનુ ચ યત્થ ઠિતો ભગવા ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિઆદિના બાહિયસ્સ ધમ્મદેસનં પટિક્ખિપિ, તત્થેવ અન્તરવીથિયં ઠિતોવ તસ્સ ધમ્મં દેસેસીતિ? સચ્ચમેતં. અદેસેતબ્બકાલે અદેસનાય હિ ઇદં ઉદાહરણં. તેનાહ ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિ. યં પન તત્થ વુત્તં ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ, તમ્પિ તસ્સ અકાલભાવસ્સેવ પરિયાયેન દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ હિ તદા અદ્ધાનપરિસ્સમેન રૂપકાયે અકમ્મઞ્ઞતા અહોસિ, બલવપીતિવેગેન નામકાયે. તદુભયસ્સ વૂપસમં આગમેન્તો પપઞ્ચપરિહારત્થં ભગવા ‘‘અકાલો ખો’’તિ પરિયાયેન પટિક્ખિપિ. અદેસેતબ્બદેસે અદેસનાય પન ઉદાહરણં ‘‘અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ, વિહારતો નિક્ખમિત્વા વિહારપચ્છાયાયં પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ એવમાદિકં ઇધ આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતં. ‘‘સ ખો સો ભિક્ખવે બાલો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) પદપૂરણમત્તે ખો-સદ્દો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૧) અવધારણે, ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૧) આદિકાલત્થે, વાક્યારમ્ભેતિ અત્થો. તત્થ પદપૂરણેન વચનાલઙ્કારમત્તં કતં હોતિ, આદિકાલત્થેન વાક્યસ્સ ઉપઞ્ઞાસમત્તં, અવધારણત્થેન પન નિયમદસ્સનં. ‘‘તસ્મા આમન્તેસિ એવા’’તિ આમન્તને નિયમો દસ્સિતો હોતીતિ.

‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ પદં વુત્તન્તિ? યદિપિ પુબ્બે વુત્તં, તં પન યથાવુત્તટ્ઠાને વિહરણકિરિયાય કત્તુવિસેસદસ્સનપરં, ન આમન્તનકિરિયાય, ઇધ પન આમન્તનકિરિયાય, તસ્મા તદત્થં પુન ભગવાતિ પાળિયં વુત્તન્તિ. તસ્સત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ આહ. કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનન્તિ વક્ખમાનાય પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય સવનયોગ્યપુગ્ગલવચનં. ચતૂસુપિ પરિસાસુ ભિક્ખૂ એવ એદિસાનં દેસનાનં વિસેસેન ભાજનભૂતાતિ સાતિસયેન સાસનસમ્પટિગ્ગાહકભાવદસ્સનત્થં ઇધ ભિક્ખુગહણન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદ્દત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિ આહ. તત્થ ભિક્ખકોતિ ભિક્ખૂતિ ભિક્ખનસીલત્તા ભિક્ખનધમ્મત્તા ભિક્ખૂતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ બુદ્ધાદીહિપિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં ઉઞ્છાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા અનુટ્ઠિતત્તા ભિક્ખુ. યો હિ કોચિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો કસિગોરક્ખાદીહિ જીવિકકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખુ. પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

આદિના નયેનાતિ ‘‘ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ, ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખૂ’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૦૯) આગતનયેન. ઞાપનેતિ અવબોધને, પટિવેદનેતિ અત્થો. ભિક્ખનસીલતા, ન કસિવાણિજ્જાદીહિ જીવનસીલતા. ભિક્ખનધમ્મતા ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તી’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯) એવં વુત્તભિક્ખનસભાવતા, ન યાચનાકોહઞ્ઞસભાવતા. ભિક્ખને સાધુકારિતા ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) વચનં અનુસ્સરિત્વા તત્થ અપ્પમજ્જતા. અથ વા સીલં નામ પકતિસભાવો. ઇધ પન તથાધિટ્ઠાનં. ધમ્મોતિ વતં. અપરે પન ‘‘સીલં નામ વતવસેન સમાદાનં. ધમ્મો નામ પવેણિ-આગતં ચારિત્તં. સાધુકારિતા સક્કચ્ચકારિતા આદરકિરિયા’’તિ વણ્ણેન્તિ.

હીનાધિકજનસેવિતવુત્તિન્તિ યે ભિક્ખુભાવે ઠિતાપિ જાતિમદાદિવસેન ઉદ્ધતા ઉન્નળા, યે ચ ગિહિભાવે પરેસુ અત્થિકભાવમ્પિ અનુપગતતાય ભિક્ખાચરિયં પરમકાપઞ્ઞં મઞ્ઞન્તિ, તેસં ઉભયેસમ્પિ યથાક્કમં ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનેન હીનજનેહિ દલિદ્દેહિ પરમકાપઞ્ઞતં પત્તેહિ પરકુલેસુ ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તેહિ સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતભાવનિગ્ગહં કરોતિ, અધિકજનેહિ ઉળારભોગખત્તિયકુલાદિતો પબ્બજિતેહિ બુદ્ધાદીહિ આજીવસોધનત્થં સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો દીનભાવનિગ્ગહં કરોતીતિ યોજેતબ્બં. યસ્મા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનં આમન્તનભાવતો અભિમુખીકરણં, પકરણતો સામત્થિયતો ચ સુસ્સૂસાજનનં, સક્કચ્ચસવનમનસિકારનિયોજનઞ્ચ હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવોતિ ઇમિના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ સાધુકં મનસિકારેપીતિ સાધુકં સવને સાધુકં મનસિકારે ચ. કથં પવત્તિતા સવનાદયો સાધુકં પવત્તિતા હોન્તીતિ? ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપત્તિયા સકલસાસનસમ્પત્તિ હત્થગતા ભવિસ્સતી’’તિ આદરગારવયોગેન કથાદીસુ અપરિભવાદિના ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન કથં પરિભોતિ, ન કથિકં પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો ચ મનસિ કરોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧). તેનાહ ‘‘સાધુકં મનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તી’’તિ. સાસનસમ્પત્તિ નામ સીલાદિનિપ્ફત્તિ. પઠમં ઉપ્પન્નત્તા અધિગમવસેન. સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સીલાદિગુણાનુટ્ઠાનેન. તિણ્ણં યાનાનં વસેન અનુધમ્મપટિપત્તિસમ્ભવતો સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા.

સન્તિકત્તાતિ સમીપભાવતો. સન્તિકાવચરત્તાતિ સબ્બકાલં સંવુત્તિભાવતો. યથાનુસિટ્ઠન્તિ અનુસાસનિયાનુરૂપં, અનુસાસનિં અનવસેસતો પટિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. એકચ્ચે ભિક્ખૂતિ યે પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મે દેસનાપસુતા, તે. પુબ્બે ‘‘સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના’’તિઆદિના ભિક્ખૂનં એવ આમન્તનકારણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મદેસનાય પયોજનં દસ્સેતું કિમત્થં પન ભગવાતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાતિ અઞ્ઞવિહિતા. વિક્ખિત્તચિત્તાતિ અસમાહિતચિત્તા. ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાતિ હિય્યો તતો પરદિવસેસુ વા સુતધમ્મં પતિ મનસા અવેક્ખન્તા. ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને આદિતો પટ્ઠાય દેસનં સલ્લક્ખેતું સક્કોતીતિ ઇમમેવત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘તે અનામન્તેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિક્ખવોતિ ચ સન્ધિવસેન ઇ-કારલોપો દટ્ઠબ્બો ‘‘ભિક્ખવો ઇતી’’તિ, અયઞ્હિ ઇતિસદ્દો હેતુપરિસમાપનાદિપદત્થવિપરિયાયપકારાવધારણનિદસ્સનાદિઅનેકત્થપભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૭૯) હેતુમ્હિ દિસ્સતિ, ‘‘તસ્માતિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) પરિસમાપને, ‘‘ઇતિ વા એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩) આદિઅત્થે ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૭૩, ૭૫) પદત્થવિપરિયાયે, ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો. સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) પકારે, ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. કિં પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૬) અવધારણે, ‘‘સબ્બમત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, સબ્બં નત્થીતિ અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) નિદસ્સને. ઇધાપિ નિદસ્સને એવ દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારો તમેસ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સેતિ ‘‘ભિક્ખવોતિ આમન્તેસી’’તિ. ઇમિના નયેન ભદ્દન્તેતિઆદીસુપિ યથારહં ઇતિસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘ભગવા આમન્તેસી’’તિ વુત્તત્તા ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ઇધ ભગવતોતિ સામિવચનં આમન્તનમેવ સમ્બન્ધીઅન્તરં અપેક્ખતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસુ’’ન્તિ વુત્તં. ભગવતોતિ ઇદં પન પટિસ્સવસમ્બન્ધેન સમ્પદાનવચનં. એત્તાવતા યં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાહ – કિમત્થં પન ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કરિયમાને નિદાનવચનં, નનુ ભગવતા ભાસિતવચનસ્સેવ સઙ્ગહો કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – દેસનાય ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકનિમિત્તપરિસાપદેસેહિ ઉપનિબન્ધિત્વા ઠપિતા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ અસમ્મોસધમ્મા સદ્ધેય્યા ચ, દેસકાલકત્તુસોતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબન્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો. તેનેવ ચાયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદિપુચ્છાસુ કતાસુ તાસં વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ આયસ્મતા આનન્દેન ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં ભાસિતં.

અપિચ સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બરચનાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બરચનાદીહિ અત્થો અત્થિ, સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય એકપ્પમાણત્તા ચ ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસત્થુસાવકાનુરોધાભાવતો ખીણાસવત્તસિદ્ધિ. ન હિ સબ્બસો ખીણાસવસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સુવિસુદ્ધા ચસ્સ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ, એવં દેસકસંકિલેસભૂતાનં દિટ્ઠિસીલસમ્પદાદૂસકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અચ્ચન્તાભાવસંસૂચકેહિ ઞાણસમ્પદાપહાનસમ્પદાભિબ્યઞ્જનકેહિ ચ સંબુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો એવ ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિ ચ નિદાનવચનેન પકાસિતા હોતિ, તત્થ તત્થ સમ્પત્તપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો, ઇધ પન મૂલદ્વયવસેન અન્તદ્વયરહિતસ્સ તિસન્ધિકાલબન્ધસ્સ ચતુબ્બિધનયસઙ્ખેપગમ્ભીરભાવયુત્તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ બોધિયા નિદસ્સનતો ચાતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થિકા પવત્તિ, અત્તહિતત્થા વા, તસ્મા પરેસં એવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં યથાપવત્તં વુચ્ચમાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તાનં અનુસાસનટ્ઠેન સાસનં, ન કબ્બરચના. તયિદં સત્થુચરિતં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસેહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ નિદાનવચનેહિ યથારહં પકાસીયતિ, ઇધ પન દ્વાદસપદિકપચ્ચયાકારવિભાવનેન તેન. તેન વુત્તં ‘‘સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

અપિચ સત્થુ પમાણભાવપ્પકાસનેન સાસનસ્સ પમાણભાવદસ્સનત્થં નિદાનવચનં, તઞ્ચસ્સ પમાણભાવદસ્સનં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના પદેન વિભાવિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના તથાગતસ્સ રાગદોસમોહાદિ-સબ્બસંકિલેસમલદુચ્ચરિતાદિદોસપ્પહાનદીપનેન વચનેન અનઞ્ઞસાધારણસુપરિસુદ્ધઞાણકરુણાદિગુણવિસેસયોગપરિદીપનેન તતો એવ સબ્બસત્તુત્તમભાવદીપનેન અયમત્થો સબ્બથા પકાસિતો હોતીતિ. ઇદમેત્થ નિદાનવચને પયોજનનિદસ્સનં.

નિક્ખિત્તસ્સાતિ દેસિતસ્સ. દેસનાપિ હિ દેસેતબ્બસ્સ સીલાદિઅત્થસ્સ વિનેય્યસન્તાનેસુ નિક્ખિપનતો ‘‘નિક્ખેપો’’તિ વુચ્ચતીતિ ‘‘સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતી’’તિ સામઞ્ઞતો ભગવતો દેસનાય સમુટ્ઠાનસ્સ વિભાગં દસ્સેત્વા ‘‘એત્થાયં દેસના એવંસમુટ્ઠાના’’તિ દેસનાય સમુટ્ઠાને દસ્સિતે સુત્તસ્સ સમ્મદેવ નિદાનપરિજાનનેન વણ્ણનાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં. તતો હેટ્ઠા ‘‘કસ્મા ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ દેસના આરદ્ધા’’તિ કેનચિ ચોદનાય કતાય ‘‘પરજ્ઝાસયોયં સુત્તનિક્ખેપો’’તિ પરિહારો સુકથિતો હોતિ. તત્થ યથા અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપધાનનયેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવન્તિ આહ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ. એત્થ ચ યથા અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ ‘‘અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચા’’તિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસમ્ભવતો, એવં યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અજ્ઝાસયેનપિ સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ, અત્તજ્ઝાસયાદીહિ પન પુરતો ઠિતેહિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સંસગ્ગો નત્થીતિ. નયિધ નિરવસેસો વિત્થારનયો સમ્ભવતીતિ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ વુત્તં. તદન્તોગધત્તા વા સમ્ભવન્તાનં સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારોવ દસ્સિતા, તથાદસ્સનઞ્ચેત્થ અયં સંસગ્ગભેદો ગહેતબ્બોતિ.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપીયતીતિ નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અથ વા નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો. અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસેન પવત્તધમ્મો એતસ્સ અત્થીતિ, પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાય વત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ સુત્તનિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિત્વા ઞાતબ્બો અત્થો. તસ્સ પુચ્છાવસેન પવત્તં ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસિકં, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગવસેન ‘‘પુચ્છાવસિકો’’તિ વુત્તં. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથં અટ્ઠુપ્પત્તિયં અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયં એવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન એવ દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોવાયમત્થોતિ. અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેતિ ધમ્મતન્તિઠપનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. દસબલસુત્તન્તહારકોતિ દસબલવગ્ગે અનુપુબ્બેન નિક્ખિત્તાનં સુત્તાનં આવલિ, તથા ચન્દોપમહારકાદયો.

વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદયો. અજ્ઝાસયન્તિ અધિમુત્તિં. ખન્તિન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં. મનન્તિ ચિત્તં. અભિનીહારન્તિ પણિધાનં. બુજ્ઝનભાવન્તિ બુજ્ઝનસભાવં, પટિવિજ્ઝનાકારં વા.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ ઉગ્ઘટનં નામ ઞાણુગ્ઘટનં, ઞાણેન ઉગ્ઘટિતમત્તે એવ ધમ્મં જાનાતીતિ અત્થો. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતમેવ અત્થં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. ઉદ્દેસાદીહિ નેતબ્બોતિ નેય્યો. બ્યઞ્જનપદં પરમં અસ્સાતિ પદપરમો. સહ ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહારધમ્મસ્સ ઉદ્દેસે ઉદાહટમત્તે એવ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાણેન સદ્ધિં અભિસમાયોગો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન સંખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સંખિત્તેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદ્દેસતોતિ ઉદ્દેસહેતુ, ઉદ્દિસન્તસ્સ ઉદ્દિસાપેન્તસ્સ વાતિ અત્થો, ‘‘ઉદ્દિસતો’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. પરિપુચ્છતોતિ પરિપુચ્છન્તસ્સ. અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતીતિ અનુક્કમેન અરહત્તપ્પત્તિ હોતિ. ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતીતિ તેન અત્તભાવેન મગ્ગં વા ફલં વા અન્તમસો ઝાનં વા વિપસ્સનં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પુગ્ગલો બ્યઞ્જનપદમેવ પરમં કત્વા ઠિતત્તા ‘‘પદપરમો’’તિ વુચ્ચતિ.

એકચરાતિ વિવેકાભિરતિયા એકવિહારિનો. દ્વિચરાતિ દ્વે એકજ્ઝાસયા હુત્વા ઞાણચરિયાદિવસેન વિચરન્તા. એસ નયો સેસેસુ. સત્તસુઞ્ઞતાપકાસનેન સુઞ્ઞતં. તતો એવ સણ્હં સુખુમં. ‘‘પરેસં અજ્ઝાસયવસેન ભગવા ઇદં સુત્તં આરભી’’તિ વત્વા તે પન ‘‘પરે’’તિ વુત્તપુગ્ગલા અપરિકમ્મિકા સુપરિસોધિતપુબ્બભાગપટિપદા ચાતિ દુવિધા, તદુભયેસુ સત્થુ પટિપત્તિં ઉપમામુખેન પકાસેન્તો યથા હીતિઆદિમાહ. રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ લિખનવસેન ન ઉપ્પાદેતિ. અકતાભિનિવેસન્તિ વિપસ્સનાભાવનાય અકતાનુયોગં. સીલ…પે… સમ્પદાયાતિ અસમાદિન્નસીલં સીલસમ્પદાય, સુપરિસુદ્ધસીલં સમાધિસમ્પદાય, અનુજુકતદિટ્ઠિજુકમ્મં દિટ્ઠિસમ્પદાય યોજેન્તોતિ યોજના.

યન્તિ યં પુબ્બભાગપટિપદં સન્ધાય. સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. દિટ્ઠિ ચાતિ કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિ ચેવ કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિ ચ. તિવિધેનાતિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાતિ એવં વિસયભાવતો તિપ્પકારેન. યથાવુત્તદિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા વિસેસપચ્ચયં સીલંયેવ ભાવનાય અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિ.

સુધન્તસુવણ્ણં અપગતસબ્બકાળકં. ચતુરસ્સાદિધોતો સુપરિમજ્જિતમણિક્ખન્ધો. પચ્ચયધમ્માનં અવિજ્જાદીનં તસ્સ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ હેતુપચ્ચયાદિભાવો પચ્ચયાકારો. સો પન અત્થતો અવિજ્જા એવાતિ આહ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ પચ્ચયાકાર’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયાકારો હી’’તિઆદિ.

કામં વો-સદ્દો પદપરટ્ઠિતો પટિયોગીઅત્થવિસેસવાચકો, નામપરભૂતો પન તં તં કત્તુકમ્મકરણાદિસાધનવિસિટ્ઠમેવ પબોધેતિ, હિ-નિપાતપરભૂતો પન વચનાલઙ્કારમત્તમેવાતિ આહ ‘‘વોતિ…પે… દિસ્સતી’’તિ. તંદેસનન્તિ તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનં. સા હિ ઇધ ત-સદ્દેન પચ્ચામસીયતિ. ‘‘સુણાથા’’તિ સોતવિઞ્ઞેય્યતાવચનતો ન કેવલં પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

એકત્થમેતં પદં ક-સદ્દેન પદવડ્ઢનમત્તસ્સ કતત્તા, તસ્મા સાધુસદ્દસ્સ કતો અત્થુદ્ધારો સાધુકસદ્દસ્સપિ કતો એવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. સાધુ ભન્તેતિ યાચામહં ભન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘આયાચને’’તિ. પુન સાધુ ભન્તેતિ એવં ભન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘સમ્પટિચ્છને’’તિ. સાધુ સાધૂતિ અહો અહોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ વુત્તં ‘‘સમ્પહંસને’’તિ. સાધુ ધમ્મરુચીતિ પુઞ્ઞકામો સુન્દરોતિ અત્થો. પઞ્ઞાણવાતિ પઞ્ઞવા. અદ્દુબ્ભોતિ અદૂસકો. દળ્હીકમ્મેતિ થિરીકરણે સક્કચ્ચકિરિયાયં. આણત્તિયન્તિ આણાપને. ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ હિ વુત્તે સાધુકસદ્દેન સવનમનસિકારાનં સક્કચ્ચકિરિયા વિય તદાણાપનમ્પિ વુત્તં હોતિ. આયાચનત્થતા વિય ચસ્સ આણાપનત્થતા વેદિતબ્બા.

ઇદાનેત્થ એવં યોજના વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં સવને નિયોજનવસેન કિરિયન્તરપટિસેધનભાવતો, સોતં ઓદહથાતિ હિ અત્થો. મનિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં અઞ્ઞચિન્તાપટિસેધનતો. પુરિમન્તિ ‘‘સુણાથા’’તિ પદં. એત્થાતિ ‘‘સુણાથ, મનસિ કરોથા’’તિ પદદ્વયે, એતસ્મિં વા અધિકારે. બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહનિવારણં સોતદ્વારે વિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ યાથાવતો સુણન્તસ્સ સદ્દતો વિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહનિવારણં મનિન્દ્રિયવિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ સક્કચ્ચં ધમ્મં ઉપધારેન્તસ્સ અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ ‘‘સુણાથા’’તિ વિદહનતો. ધારણૂપપરિક્ખાસૂતિ એત્થ ઉપપરિક્ખગ્ગહણેનેવ તુલનતીરણાદિકે દિટ્ઠિયા ચ સુપ્પટિવેધં સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્યઞ્જનોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, સભાવનિરુત્તિ. સહ બ્યઞ્જનેહીતિ સબ્યઞ્જનો, બ્યઞ્જનસમ્પન્નોતિ અત્થો. અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો અત્થો, ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિકો. સહ અત્થેનાતિ સાત્થો, અત્થસમ્પન્નોતિ અત્થો. ધમ્મગમ્ભીરોતિઆદીસુ ધમ્મો નામ તન્તિ. દેસના નામ તસ્સા મનસા વવત્થપિતાય તન્તિયા દેસના કથનં. અત્થો નામ તન્તિયા અત્થો. પટિવેધો નામ તન્તિયા તન્તિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો. યસ્મા ચેતે ધમ્મદેસનાઅત્થપટિવેધા સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો મન્દબુદ્ધીહિ દુક્ખોગાળ્હા અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો…પે… સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ.

એત્થ ચ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય દુક્ખોગાહતા, પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા તબ્બિસયઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા. દેસનં નામ ઉદ્દિસનં સઙ્ખેપદસ્સનસદિસં. તથા હિ વિભઙ્ગસુત્તે ‘‘દેસેસ્સામી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તં. તસ્સ નિદ્દિસનં ભાસનન્તિ ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘વિત્થારતોપિ નં ભાસિસ્સામીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પરિબ્યત્તં કથનં વા ભાસનં.

સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસોતિ સાળિકાય આલાપો વિય મધુરો કણ્ણસુખો પેમનીયો. પટિભાનં સદ્દો. ઉદીરયીતિ ઉચ્ચારીયતિ, વુચ્ચતીતિ અત્થો. એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતાતિ એવં ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કિર સત્થા સઙ્ખેપેનેવ દેસેસ્સતિ, વિત્થારેનપિ ભાસિસ્સતી’’તિ સઞ્જાતુસ્સાહા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા.

કતમોતિ તસ્સ પદસ્સ સામઞ્ઞતો પુચ્છાભાવો ઞાયતિ, ન વિસેસતોતિ તસ્સ પુચ્છાવિસેસભાવં કથેન્તો ‘‘કથેતુકમ્યતાપુચ્છા’’તિ વત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન મહાનિદ્દેસે આગતા સબ્બાપિ પુચ્છા અત્થુદ્ધારનયેન દસ્સેતિ ‘‘પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા’’તિઆદિના. તત્થ અદિટ્ઠં જોતેતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. દિટ્ઠં સંસન્દીયતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના. સંસન્દનઞ્ચેત્થ સાકચ્છાવસેન વિનિચ્છયકરણં. વિમતિં છિન્દતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદના. અનુમતિયા પુચ્છનં અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ ભિક્ખવે’’તિઆદિપુચ્છાય હિ ‘‘કા તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતુકમ્યતા કથેતુકમ્યતાય.

લક્ખણન્તિ ઞાતું પુચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવમાહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન ચક્ખુના વિય ન દિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં ઇદ’’ન્તિ તુલનભૂતેન ઞાણેન ન તુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતેન ઞાણેન અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતભાવં.

પઞ્ચસુ પુચ્છાસુ યા બુદ્ધાનં સબ્બતો ન સન્તિ, તા દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતપુચ્છં નિગમેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. યદિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો પચ્ચયાકારો, અથ કસ્મા ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય સઙ્ખારાદયો પચ્ચયુપ્પન્ના કથિતાતિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ કથેતિ પચ્ચયુપ્પન્નદસ્સનેન પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવસ્સ કથિતભાવતો. આહારવગ્ગસ્સાતિઆદિ ‘‘પચ્ચયાકારો પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિ પાળિયં પરતો વુત્તં કિરિયાપદં આનેત્વા યોજેતિ, અઞ્ઞથા સઙ્ખારા કિં કતાતિ વા કરોન્તીતિ વા ન ઞાયેય્ય. પવત્તિયા અનુલોમતો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદિકા અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદકથા.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવા’’તિઆદિકા પન તસ્સ વિલોમતો પટિલોમકથા. અચ્ચન્તમેવ સઙ્ખારે વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો. અસેસનિરોધાતિ અસેસેત્વા નિરોધા સમુચ્છિન્દના. એવં નિરોધાનન્તિ એવં અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધાનં સઙ્ખારાનં નિરોધા. ઇતિ અવિજ્જાદીનં નિરોધવચનેન અરહત્તં વદતિ. સકલસ્સાતિ અનવસેસસ્સ. સત્તવિરહિતસ્સાતિ પરપરિકપ્પિતજીવરહિતસ્સ. વિનિવત્તેત્વાતિ અનુપ્પાદનિરોધદસ્સનવસેન વિપરિવત્તેત્વા.

અત્તમનાતિ પીતિસોમનસ્સેન ગહિતચિત્તા. તથાભૂતા ચ હટ્ઠચિત્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘તુટ્ઠચિત્તા’’તિ. ‘‘તસ્સ વચનં અભિનન્દિતબ્બ’’ન્તિ એત્થ અભિનન્દનસદ્દો અનુમોદનત્થો. ‘‘અભિનન્દિત્વા’’તિ એત્થ સમ્પટિચ્છનત્થો. ઇધ પન ઉભયત્થોપિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘અનુમોદિંસુ ચેવ સમ્પટિચ્છિંસુ ચા’’તિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયેપીતિ દુતિયસુત્તેપિ. પિ-સદ્દેન તદઞ્ઞેસુ સુત્તેસુપીતિ અત્થો. ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા એવા’’તિ વત્વાપિ તદેકદેસં ઇધ વિનિયોગક્ખમં દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ મૂલં. વિત્થારદેસનન્તિ ‘‘વિભજિસ્સામી’’તિ પદસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનવસેન પવત્તં વિભઙ્ગદેસનં. ઉદ્દેસદેસના પઠમસુત્તે અનુલોમદેસનાસદિસાવ. પુન વટ્ટવિવટ્ટં દસ્સેન્તોતિ ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિના પવત્તિં નિવત્તિઞ્ચ દસ્સેન્તો. પઠમં ઉદ્દેસવસેન વિભજનવસેન વિવટ્ટં દસ્સિતં, તતો એવ બ્યતિરેકનયેન વિવટ્ટમ્પિ દસ્સિતમેવ હોતીતિ પુનગ્ગહણં.

તેસં તેસં સત્તાનન્તિ ઇદં કિઞ્ચિ પકારતો અનામસિત્વા સબ્બેપિ સત્તે સામઞ્ઞતો બ્યાપેત્વા ગહણન્તિ આહ ‘‘સઙ્ખેપતો…પે… નિદ્દેસો’’તિ. ગતિજાતિવસેનાતિ પઞ્ચગતિવસેન, તત્થાપિ એકેકાય ગતિયા ખત્તિયાદિભુમ્મદેવાદિહત્થિઆદિજાતિવસેન ચ. ‘‘ચિત્તં મનો’’તિઆદીસુ વિય કિચ્ચવિસેસં, ‘‘માનસ’’ન્તિઆદીસુ વિય સમાને અત્થે સદ્દવિસેસં, ‘‘પણ્ડર’’ન્તિઆદીસુ વિય ગુણવિસેસં, ‘‘ચેતસિકં હદય’’ન્તિઆદીસુ વિય નિસ્સયવિસેસં, ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતી’’તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્સ અવત્થાભાવવિસેસં, ‘‘અલુબ્ભના’’તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્સ કિરિયાભાવવિસેસં, ‘‘અલુબ્ભિતત્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્સ અભાવતાવિસેસન્તિ એવમાદિકં અનપેક્ખિત્વા ધમ્મમત્તં વા દીપના સભાવનિદ્દેસો. જિણ્ણસ્સ જીરણવસેન પવત્તનાકારો જીરણતાતિ આહ ‘‘આકારનિદ્દેસો’’તિ.

કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસાતિ કલલકાલતો પભુતિ પુરિમરૂપાનં જરાપત્તક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનિ પચ્છિમરૂપાનિ પરિપક્કરૂપાનુરૂપાનિ પરિણતપરિણતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અનુક્કમેન સુપરિણતરૂપાનં પરિપાકકાલે ઉપ્પજ્જમાનાનિ ખણ્ડિચ્ચાદિસભાવાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ‘‘ખણ્ડિચ્ચ’’ન્તિઆદયો કાલાતિક્કમે જરાય કિચ્ચનિદ્દેસા. પકતિનિદ્દેસાતિ ફલવિપચ્ચનપકતિયા નિદ્દેસા, જરાય વા પાપુણિતબ્બફલમેવ પકતિ, તસ્સા નિદ્દેસા, ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરાતિ ઉદકાદિગતમગ્ગેસુ તિણરુક્ખસંભગ્ગતાદયો વિય પરિપાકગતમગ્ગસઙ્ખાતેસુ પરિપુણ્ણરૂપેસુ લબ્ભમાના ખણ્ડિચ્ચાદયો જરાય ગતમગ્ગાઇચ્ચેવ વેદિતબ્બા, ન જરાતિ.

યસ્મા જરં પત્તસ્સ આયુ હાયતિ, ઇન્દ્રિયાનિ જજ્જરાનિ હોન્તીતિ આયુહાનાદયો પકતિનિદ્દેસા, તસ્મા વુત્તં ‘‘પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસા’’તિ. તેનાહ ‘‘ઇમેહિ પના’’તિઆદિ.

અવિઞ્ઞાયમાનન્તરત્તા અવીચિજરા મણિઆદીસુ મન્દદસકાદીસુ એકેકદસકેસુ ચ ખણે ખણે જિણ્ણવિકારાદીનં દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. તતો અઞ્ઞેસૂતિ મણિઆદિતો અઞ્ઞેસુ અહિચ્છત્તકાદીસુ, પાણીનં એકભવપરિયાપન્ને સકલઆયુસ્મિં ગહિતતરુણયુવાજરાકાલેસુ, એકદ્વિત્તિદિવસાતિક્કમેસુ પુપ્ફાદીસુ વાતિ અત્થો. તત્થ હિ જરાવિસેસસ્સ સુવિઞ્ઞેય્યત્તા સવીચિજરા નામ.

ચવનકવસેનાતિ ચવનકાનં ખન્ધાનં વસેન. એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધાય ચુતિયા ચવનમેવ ચવનતાતિ આહ ‘‘ભાવવચનેન લક્ખણનિદસ્સન’’ન્તિ, પાળિયં ‘‘ચુતી’’તિ વુત્તસ્સ મરણસ્સ સભાવદસ્સનન્તિ અત્થો. ભઙ્ગુપ્પત્તિ ભિજ્જમાનતા. તેન ‘‘ભેદો’’તિ ઇમિના ખન્ધાનં ભિજ્જમાનતા ભેદસમઙ્ગિતા વુત્તાતિ દસ્સેતિ. ઠાનાભાવપરિદીપનન્તિ કેનચિપિ આકારેન અવટ્ઠાનાભાવદીપનં. ઘટસ્સેવાતિ હિ વિસદિસૂદાહરણં. યથા ઘટે ભિન્ને કપાલાદિઅવયવસેસો લબ્ભતિ, ન એવં ચુતિક્ખન્ધેસુ ભઙ્ગેસુ, ન કોચિ વિસેસો તિટ્ઠતીતિ દસ્સેતું ‘‘અન્તરધાન’’ન્તિ વુત્તં. મચ્ચુસઙ્ખાતં મરણન્તિ મચ્ચુસઞ્ઞિતં મરણં. ‘‘કાલમરણ’’ન્તિ વદન્તિ. સન્તાનસ્સ અચ્ચન્તસમુચ્છેદભૂતં ખીણાસવાનં મરણં સમુચ્છેદમરણં. આદિ-સદ્દેન ખણિકમરણં સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ કિરિયાતિ અન્તકસ્સ કિરિયા, યા લોકે વુચ્ચતિ ‘‘મચ્ચૂ’’તિ, મરણન્તિ અત્થો. ચવનકાલો એવ વા અનતિક્કમનીયત્તા વિસેસેન કાલોતિ વુત્તોતિ તસ્સ કિરિયા અત્થતો ચુતિક્ખન્ધાનં ભેદપવત્તિયેવ. ‘‘મચ્ચુ મરણ’’ન્તિ વા એત્થ સમાસં અકત્વા યો ‘‘મચ્ચૂ’’તિ વુચ્ચતિ ભેદો, તમેવ મરણં ‘‘પાણચાગો’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ચતુવોકારવસેનાતિ ચતુવોકારભવવસેન. તત્થ હિ રૂપકાયસઞ્ઞિતો કળેવરો નત્થિ, યં નિક્ખિપેય્ય. કિઞ્ચાપિ એકવોકારભવેપિ કળેવરનિક્ખેપો નત્થિ, રૂપકાયસ્સ પન તત્થ અત્થિતામત્તં ગહેત્વા ‘‘એકવોકારવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો’’તિ વુત્તો. ચતુવોકારવસેન ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘સેસદ્વયવસેન ખન્ધાનં ભેદો’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ સબ્બત્થેવ ખન્ધભેદસબ્ભાવતો. સેસદ્વયવસેનાતિ સેસભવદ્વયવસેનેવ કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. યદિપિ એકવોકારભવે રૂપકાયો વિજ્જતિ, કળેવરનિક્ખેપો પન નત્થીતિ ‘‘કળેવરસ્સ સબ્ભાવતો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. યસ્મા મનુસ્સાદીસુ કળેવરનિક્ખેપો અત્થિ, તસ્મા મનુસ્સાદીસુ કળેવરસ્સ નિક્ખેપોતિ યોજના. કળેવરં નિક્ખિપીયતિ એતેનાતિ મરણં કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. એકતો કત્વાતિ એકજ્ઝં કત્વા, એકજ્ઝં ગહણમત્તેન.

જાયનટ્ઠેનાતિઆદિ આયતનવસેન યોનિવસેન ચ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતું વુત્તં. કેચિ પન ‘‘કત્તુભાવવસેન પદદ્વયં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં જાતિ સઞ્જાતી’’તિ પન કત્તરિ સામિનિદ્દેસસ્સ કતત્તા ઉભયત્થાપિ ભાવનિદ્દેસો. સમ્પુણ્ણા જાતિ સઞ્જાતિ. પાકટા નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ. તેસં તેસં સત્તાનં…પે… અભિનિબ્બત્તીતિ સત્તવસેન પવત્તત્તા વોહારદેસના.

તત્ર તત્રાતિ એકચતુવોકારભવેસુ દ્વિન્નં સેસરૂપધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં પઞ્ચન્નં, કામધાતુયં વિકલાવિકલિન્દ્રિયાનં વસેન સત્તન્નં નવન્નં દસન્નં પુન દસન્નં એકાદસન્નઞ્ચ આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. સન્તતિયન્તિ યેન કમ્મુના ખન્ધાનં પાતુભાવો, તેન અભિસઙ્ખતસન્તતિયં. તઞ્ચ ખો પટિસન્ધિક્ખણવસેન વેદિતબ્બં.

કમ્મંયેવ કમ્મભવો ‘‘ભવતિ એતસ્મા ઉપપત્તિભવો’’તિ કત્વા. કમ્મેન નિય્યાદિતઅત્તભાવુપપત્તિવસેન ભવતીતિ ભવો, તથા તથા નિબ્બત્તવિપાકો કટત્તારૂપઞ્ચ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ભવતીતિ કત્વા ભવો’’તિ ઉપપત્તિભવસ્સ વક્ખમાનત્તા ‘‘કમ્મં ફલવોહારેન ભવોતિ વુત્ત’’ન્તિ કથિતં.

ઉપાદિયન્તિ સત્તા દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તિ એતેન કિલેસકામેન. ન કેવલં ઇધ કરણસાધનમેવ, અથ ખો કત્તુસાધનમ્પિ લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘સયં વા’’તિ. તન્તિ વત્થુકામં. કામો ચ સો કામનટ્ઠેન, ઉપાદાનઞ્ચ ભુસમાદાનટ્ઠેનાતિ કામુપાદાનં. એતન્તિ કામુપાદાનપદં. પુન એતન્તિ કામુપાદાનસઙ્ખાતં.

સસ્સતો અત્તાતિ ઇદં પુરિમદિટ્ઠિં ઉપાદિયમાનં ઉત્તરદિટ્ઠિં દસ્સેતું વુત્તં. યથા એસા દિટ્ઠિ દળ્હીકરણવસેન પુરિમં ઉત્તરા ઉપાદિયતિ, એવં ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાપીતિ. અત્તગ્ગહણં પન ‘‘અત્તવાદુપાદાન’’ન્તિ ઇદં ન દિટ્ઠુપાદાનદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. લોકો ચાતિ અત્તગ્ગહણવિનિમુત્તગ્ગહણં દિટ્ઠુપાદાનભૂતં ઇધ પુરિમદિટ્ઠિઉત્તરદિટ્ઠિવચનેહિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

યેન મિચ્છાભિનિવેસેન ગોસીલગોવતાદિં સમાદિયતિ ચેવ અનુતિટ્ઠતિ ચ, સો ગોસીલગોવતાદીનીતિ અધિપ્પેતાનિ. તેનાહ ‘‘ગોસીલ…પે… સયમેવ ઉપાદાનાની’’તિ. અભિનિવેસતોતિ અભિનિવેસનતો.

અત્તવાદુપાદાનન્તિ ‘‘અત્તા’’તિ વાદસ્સ પઞ્ઞાપનસ્સ ગહણસ્સ કારણભૂતા દિટ્ઠીતિ અત્થો. અત્તવાદમત્તમેવાતિ અત્તસ્સ અભાવા ‘‘અત્તા’’તિ ઇદં વચનમત્તમેવ. ઉપાદિયન્તિ દળ્હં ગણ્હન્તિ.

ચક્ખુદ્વારાદીસુ પવત્તાયાતિ ઇદં તણ્હાય રૂપતણ્હાદિભાવસ્સ કારણવચનં છદ્વારારમ્મણિકધમ્માનં પટિનિયતારમ્મણત્તા. જવનવીથિયા પવત્તાયાતિ ઇદં તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. સભાવેનેવ ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તસ્સ વેળુ વિય નિસ્સયો અહુત્વા ઓલુમ્ભકભાવેન ભાવો ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભાવતો આરમ્મણમ્પિ તંસદિસં વુત્તં. રૂપેતિ વિસયે ભુમ્મં. સા તિવિધા હોતીતિ સમ્બન્ધો. કામતણ્હા કામસ્સાદભાવેન પવત્તિયા. એવં અસ્સાદેન્તીતિ સસ્સતદિટ્ઠિયા સહજાતનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયભૂતાય સંસટ્ઠત્તા નિચ્ચધુવસસ્સતાભિનિવેસમુખેન અસ્સાદેન્તી. ભવસહગતા તણ્હા ભવતણ્હા. ભવતિ તિટ્ઠતિ સબ્બકાલન્તિ હિ ભવદિટ્ઠિ ભવો ઉત્તરપદલોપેન, ભવસ્સાદવસેન પવત્તિયા ચ. ઇમિના નયેન વિભવતણ્હાતિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વિભવતિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ એવં પવત્તા દિટ્ઠિ વિભવો ઉત્તરપદલોપેન. એવં તાનિ અટ્ઠારસાતિ યા છ કામતણ્હા, છ ભવતણ્હા, છ વિભવતણ્હા વુત્તા, એતાનિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ તણ્હાપચ્ચયો. અજ્ઝત્તન્તિ સકસન્તતિયં. બહિદ્ધાતિ તતો બહિદ્ધા. અતીતારમ્મણાનિ વા હોન્તુ ઇતરારમ્મણાનિ વા, સયં પન અતીતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ‘‘અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના સમ્બન્ધો. ઇદાનિ અપરેનપિ પકારેન અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ દસ્સેતું ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝત્તિકસ્સાતિ અજ્ઝત્તિકખન્ધપઞ્ચકં. ઉપયોગત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. ઉપાદાયાતિ ગહેત્વા. અસ્મીતિ હોતીતિ યદેતં અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમુદાયગ્ગાહતો અસ્મીતિ ગાહો હોતિ, તસ્મિં સતીતિ અત્થો. ઇધ પન રૂપાદિઆરમ્મણવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇત્થમસ્મીતિ હોતીતિ ખત્તિયાદીસુ ‘‘ઇદંપકારો અહ’’ન્તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન હોતીતિ અત્થો. ઇદં તાવ અનુપનિધાય ગહણં.

એવમાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘એવમસ્મિ, અઞ્ઞથાસ્મિ, અહં ભવિસ્સં, ઇત્થં ભવિસ્સં, એવં ભવિસ્સં, અઞ્ઞથા ભવિસ્સં, અસસ્મિ, સતસ્મિ, અહં સિયં, ઇત્થં સિયં, એવં સિયં, અઞ્ઞથા સિયં, અપાહં સિયં, અપાહં ઇત્થં સિયં, અપાહં એવં સિયં, અપાહં અઞ્ઞથા સિય’’ન્તિ એતેસં સઙ્ગહો. ઉપનિધાય ગહણમ્પિ દુવિધં સમતો અસમતો વાતિ તં દસ્સેતું ‘‘એવમસ્મિ, અઞ્ઞથાસ્મી’’તિ ચ વુત્તં. તત્થ એવમસ્મીતિ ઇદં સમતો ઉપનિધાય ગહણં, યથા અયં ખત્તિયો, એવં અહમસ્મીતિ અત્થો. અઞ્ઞથાસ્મીતિ ઇદં પન અસમતો ગહણં, યથાયં ખત્તિયો તતો અઞ્ઞથા અહં હીનો વા અધિકો વાતિ અત્થો. ઇમાનિ તાવ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ચત્તારિ તણ્હાવિચરિતાનિ. ભવિસ્સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અનાગતવસેન વુત્તાનિ, તેસં પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અસસ્મીતિ સસ્સતો અસ્મિ, નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. સતસ્મીતિ અસસ્સતો અસ્મિ, અનિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. ઇતિ ઇમાનિ દ્વે સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તાનિ. ઇતો પરાનિ સિયન્તિઆદીનિ ચત્તારિ સંસયપરિવિતક્કવસેન વુત્તાનિ, તાનિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેન અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. અપાહં સિયન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ ‘‘અપિ નામાહં ભવેય્ય’’ન્તિ એવં પત્થનાકપ્પનવસેન વુત્તાનિ, તાનિપિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવમેતેસુ –

દ્વે દિટ્ઠિસીસા ચત્તારો, સુદ્ધસીસા સીસમૂલકા;

તયો તયોતિ એતાનિ, અટ્ઠારસ વિભાવયે.

એતે હિ સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તા દ્વે દિટ્ઠિસીસા નામ, ‘‘અસ્મિ, ભવિસ્સં સિયં, અપાહં સિય’’ન્તિ એતે ચત્તારો સુદ્ધસીસા નામ, ‘‘ઇત્થમસ્મી’’તિઆદયો તયો તયોતિ દ્વાદસ સીસમૂલકા નામાતિ વેદિતબ્બં. ઇધ પાળિયં રૂપારમ્મણાદિવસેન તણ્હા આગતાતિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તિકરૂપાદિનિસ્સિતાની’’તિ. અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ઇમિના અસ્મીતિ ઇમિના અભિસેકસેનાપચ્ચાદિના ‘‘ખત્તિયો અહ’’ન્તિ મૂલભાવતો ‘‘અસ્મી’’તિ હોતિ. સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સઙ્ગહેતિ તણ્હાય યથાવુત્તવિભાગસ્સ સંખિપનવસેન સઙ્ગણ્હને કરિયમાને. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, તણ્હાકાયા’’તિઆદિ નિદ્દેસો. ‘‘રૂપે તણ્હા રૂપતણ્હા’’તિઆદિ નિદ્દેસત્થો. ‘‘કામરાગભાવેના’’તિઆદિકો, ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાયા’’તિઆદિકો ચ નિદ્દેસવિત્થારો. ‘‘રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ છળેવા’’તિઆદિકો સઙ્ગહો.

યસ્મા ચક્ખુદ્વારાદીસુ એકેકસ્મિં દ્વારે ઉપ્પજ્જનકવિઞ્ઞાણાનિ વિય અનેકા એવ વેદના, તસ્મા તા રાસિવસેન એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘છ વેદનાકાયા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વેદનાસમૂહા’’તિ. નિસ્સયભાવેન ઉપ્પત્તિદ્વારભાવેન નાનાપચ્ચયા હોન્તિ ચક્ખુધાતુઆદયો, તા કુચ્છિના ધારેન્તિયો વિય પોસેન્તિયો વિય ચ હોન્તીતિ તાસં માતુસદિસતા વુત્તા. ચક્ખુસમ્ફસ્સહેતૂતિ નિસ્સયાદિચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા. અયન્તિ અયં વેદના ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના’’તિઆદિના સાધારણતો વુત્તા. એત્થાતિ એતસ્મિં વેદનાપદે. સબ્બસઙ્ગાહિકાતિ કુસલાકુસલવિપાકકિરિયાનં વસેન સબ્બસઙ્ગાહિકા. એવં વિભઙ્ગે આગતનયેન સાધારણતો વત્વાપિ ઇધાધિપ્પેતવેદનમેવ દસ્સેતું ‘‘વિપાકવસેન પના’’તિઆદિમાહ. ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ નિસ્સયભૂતે ઉપ્પન્નફસ્સો. એસ નયો સેસેસુ. યસ્મા ચક્ખાદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે લક્ખણાદિવિભાગતો, આયતનનિદ્દેસે વિસેસતો, સામઞ્ઞતો ચ સદ્દત્થદસ્સનાદિવસેન વિભાવિતાનિ, તસ્મા ‘‘યં વત્તબ્બં…પે… વુત્તમેવા’’તિ આહ.

નમનલક્ખણન્તિ આરમ્મણાભિમુખં હુત્વા નમનસભાવં તેન વિના અપ્પવત્તનતો. રુપ્પનલક્ખણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. વેદનાક્ખન્ધો પન એકાવ વેદના. સબ્બદુબ્બલચિત્તાનિ નામ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ. નનુ તત્થ જીવિતચિત્તટ્ઠિતિયો ચ સન્તીતિ? સચ્ચં, તાસં પન કિચ્ચં ન તથા પાકટં, યથા ચેતનાદીનન્તિ તે એવેત્થ પાળિયં ઉદ્ધટા. યેન મહન્તપાતુભાવાદિના કારણેન. એત્થાતિ એતસ્મિં મહાભૂતનિદ્દેસે. અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયોતિ ‘‘વચનત્થતો કલાપતો’’તિઆદિના લક્ખણાદિનિચ્છયતો અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયો. નનુ સો ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તો, ન રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસેતિ? તત્થ વુત્તેપિ ‘‘ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાની’’તિ અતિદેસવસેન વુત્તત્તા ‘‘રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તો’’તિ વુત્તં. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. ભૂતાનિ હિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપાદારૂપં ‘‘તાનિ ગહેત્વા’’તિ વુત્તં અવિસ્સજ્જનતો. નિસ્સાયાતિપિ એકે તેસં નિસ્સયપચ્ચયભાવતો. પુબ્બકાલકિરિયા નામ એકંસતો અપરકાલકિરિયાપેક્ખાતિ પાઠસેસેન અત્થં વદતિ. વિભત્તિવિપલ્લાસેન વિના એવ અત્થં દસ્સેતું ‘‘સમૂહત્થે વા’’તિઆદિ વુત્તં. સમૂહસમ્બન્ધે સામિનિદ્દેસેન સમૂહત્થો દીપિતોતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમૂહં ઉપાદાયા’’તિ. ધમ્મસઙ્ગણિયં (ધ. સ. ૫૮૪) આગતનયેન ‘‘તેવીસતિવિધ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિ હદયવત્થુ ન નિદ્દિટ્ઠં, ‘‘યં રૂપં નિસ્સાયા’’તિ વા પટ્ઠાને (પટ્ઠાન. ૧.૧.૮) આગતત્તા હદયવત્થુમ્પિ ગહેત્વા જાતિરૂપભાવેન ઉપચયસન્તતિયો એકતો કત્વા ‘‘તેવીસતિવિધ’’ન્તિ વુત્તં.

ચક્ખુસ્સ વિઞ્ઞાણન્તિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. અસાધારણકારણેન ચાયં નિદ્દેસો. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એત્થ સબ્બલોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ ગહેતબ્બત્તા ‘‘તેભૂમકવિપાકચિત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં.

અભિસઙ્ખરણલક્ખણોતિ આયૂહનસભાવો. ચોપનવસેનાતિ વિઞ્ઞત્તિસંચોપનવસેન, કાયવિઞ્ઞત્તિયા સમુટ્ઠાપનવસેનાતિ અત્થો. વચનભેદવસેનાતિ વચીભેદુપ્પાદવસેન, વચીવિઞ્ઞત્તિયા સમુટ્ઠાપનવસેનાતિ અત્થો. એવં ચોપનં ન ભવેય્યાતિ દસ્સેતું ‘‘રહો નિસીદિત્વા ચિન્તેન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. એકૂનતિંસાતિ એત્થ અભિઞ્ઞાચેતનાવિનિમુત્તા એવ એકૂનતિંસ ચેતના વેદિતબ્બા તસ્સા વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયત્તાભાવતો.

દુક્ખેતિ એકમ્પિ ઇદં ભુમ્મવચનં સંસિલેસનનિસ્સયવિસયબ્યાપનવસેન અત્તાનં ભિન્દિત્વા વિનિયોગં ગચ્છતીતિ ‘‘ચતૂહિ કારણેહી’’તિઆદિ વુત્તં. એકોપિ હિ વિભત્તિનિદ્દેસો અનેકધા વિનિયોગં ગચ્છતિ યથા તદ્ધિતત્થે ઉત્તરપદસમાહારેતિ. તન્તિ અઞ્ઞાણં. દુક્ખસચ્ચન્તિ હદયવત્થુલક્ખણં દુક્ખસચ્ચં. અસ્સાતિ અઞ્ઞાણસ્સ. નિસ્સયપચ્ચયભાવેનાતિ પુરેજાતનિસ્સયભાવેન. સહજાતનિસ્સયપચ્ચયભાવેન પન તંસહજાતા ફસ્સાદયો વત્તબ્બા. આરમ્મણપચ્ચયભાવેન દુક્ખસચ્ચં અસ્સ આરમ્મણન્તિ યોજના. દુક્ખસચ્ચન્તિ ઉપયોગએકવચનં. એતન્તિ અઞ્ઞાણં. તસ્સાતિ દુક્ખસચ્ચસ્સ. ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ એત્થ વુત્તં પટિચ્છાદનાકારં દસ્સેતું ‘‘યાથાવા’’તિઆદિ વુત્તં. ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ એકદેસેન યાથાવતો લક્ખણપટિવેધો હોતિયેવાતિ ‘‘યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેના’’તિ વત્વા ‘‘ઞાણપવત્તિયા ચેત્થ અપ્પદાનેના’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. પુરિમં પન પટિવેધઞાણુપ્પત્તિયા નિસેધકથાદસ્સનં, પચ્છિમં અનુબોધઞાણુપ્પત્તિયા. એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થાતિ દુક્ખસચ્ચે.

સહજાતસ્સ અઞ્ઞાણસ્સ સમુદયસચ્ચં વત્થુ હોતિ નિસ્સયપચ્ચયભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વત્થુતો’’તિ. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન. યસ્મા સમુદયસચ્ચં અઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તસ્મા ‘‘દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ અત્થો. પટિચ્છાદનં દુક્ખસચ્ચે વુત્તનયમેવ એકેનેવ કારણેન ઇતરેસં તિણ્ણં અસમ્ભવતો, કિં પન એતં એકં કારણન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદનતો’’તિ. ઇદં વિત્થારતો વિભાવેતું ‘‘નિરોધપટિપદાનં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તદારબ્ભાતિ તં આરબ્ભ તં આરમ્મણં કત્વા. પચ્છિમઞ્હિ સચ્ચદ્વયન્તિ નિરોધો મગ્ગો. તઞ્હિ નયગમ્ભીરત્તા. દુદ્દસન્તિ સણ્હસુખુમધમ્મત્તા સભાવેનેવ ગમ્ભીરતાય દુદ્દસં દુવિઞ્ઞેય્યં દુરવગ્ગાહં. તત્થાતિ પુરિમે સચ્ચદ્વયે. અન્ધભૂતન્તિ અન્ધકારભૂતં. ન પવત્તતિ આરમ્મણં કાતું ન વિસહતિ. વચનીયત્તેનાતિ વાચકભાવેન તથા ઉપટ્ઠાનતો. સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તાતિ પીળનાદિઆયૂહનાદિવસેન ‘‘ઇદં દુક્ખં, અયં સમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૪૮૪; ૩.૧૦૪) યાથાવતો સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તા દુવિઞ્ઞેય્યત્તા પુરિમદ્વયં ગમ્ભીરં. તત્થાતિ પુરિમસ્મિં સચ્ચદ્વયે. વિપલ્લાસગ્ગાહવસેન પવત્તતીતિ સુભાદિવિપરીતગ્ગાહાનં પચ્ચયભાવવસેન અઞ્ઞાણં પવત્તતિ.

ઇદાનિ ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ પકારન્તરેનપિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુક્ખેતિ એત્તાવતાતિ ‘‘અઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચમાનાય અવિજ્જાય દુક્ખે’’તિ એત્તકેન. સઙ્ગહતોતિ સમોધાનતો. કિચ્ચતોતિ અસમ્પટિવેધકિચ્ચતો. અઞ્ઞાણમિવાતિ વિસયસભાવં યાથાવતો પટિવિજ્ઝિતું અપ્પદાનકિચ્ચમિવ. ‘‘દુક્ખે’’તિઆદિના તત્થ અવિજ્જા પવત્તતિ, વિસેસતો નિદ્દિટ્ઠં હોતીતિ કત્વા સબ્બત્થેવ તથા અવિસિટ્ઠસભાવદસ્સનં ઇદન્તિ દસ્સેતું ‘‘અવિસેસતો પના’’તિઆદિ વુત્તં.

ખણિકનિરોધસ્સ ઇધ અનધિપ્પેતત્તા અયુજ્જમાનત્તા વિરાગગ્ગહણતો ચ અવિજ્જાદીનં પટિપક્ખવસેન પટિબાહનં ઇધ ‘‘નિરોધો’’તિ અધિપ્પેતો, સો ચ નેસં સબ્બસો અનુપ્પજ્જનમેવાતિ આહ ‘‘નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતી’’તિ. ‘‘અવિજ્જા નિરુજ્ઝતિ એત્થાતિ અવિજ્જાનિરોધો, સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિ એત્થાતિ સઙ્ખારનિરોધો’’તિ એવં સબ્બેહિ એતેહિ નિરોધપદેહિ નિબ્બાનસ્સ દેસિતત્તા દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં હી’’તિઆદિ. વટ્ટવિવટ્ટન્તિ વટ્ટઞ્ચ વિવટ્ટઞ્ચ. ‘‘દ્વાદસહી’’તિ ઇદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં ‘‘અનુલોમતો દ્વાદસહિ પદેહિ વટ્ટં, પટિલોમતો દ્વાદસહિ વિવટ્ટં ઇધ દસ્સિત’’ન્તિ.

વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પટિપદાસુત્તવણ્ણના

૩. મિચ્છા પટિપજ્જતિ એતાયાતિ મિચ્છાપટિપદા, વટ્ટગામિમગ્ગો દુક્ખાવહત્તા. તં મિચ્છાપટિપદં. તેનાહ ‘‘અનિય્યાનિકપટિપદા’’તિ. સો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો કથં મિચ્છાપટિપદા હોતીતિ? સમ્પત્તિભવે સુખાવહોવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. વટ્ટસીસત્તાતિ વટ્ટપક્ખિયાનં ઉત્તમઙ્ગભાવતો. અન્તમસોતિ ઉક્કંસપરિયન્તં સન્ધાય વદતિ અવકંસપરિયન્તતો. ‘‘ઇદં મે પુઞ્ઞં નિબ્બાનાધિગમાય પચ્ચયો હોતૂ’’તિ એવં નિબ્બાનં પત્થેત્વા પવત્તિતં. પણ્ણમુટ્ઠિદાનમત્તન્તિ સાકપણ્ણમુટ્ઠિદાનમત્તં. અપ્પત્વાતિ અન્તોગધહેતુ એસ નિદ્દેસો, અપાપેત્વાતિ અત્થો. યદગ્ગેન વા પટિપજ્જનતો અરહત્તં પત્તોતિ વુચ્ચતિ, તદગ્ગેન તદાવહા પટિપદાપિ પત્તાતિ વુચ્ચતીતિ ‘‘અપ્પત્વા’’તિ વુત્તં. અનુલોમવસેનાતિ અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન. પટિલોમવસેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પટિપદા પુચ્છિતાતિ એતેન પટિપદા દેસેતું આરદ્ધાતિ અયમ્પિ અત્થો સઙ્ગહિતો યથારદ્ધસ્સ અત્થસ્સ કથેતુકમ્યતાપુચ્છાય ઇધાગતત્તા. અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયમ્પેત્થ બ્યતિરેકમુખેન અવિજ્જાદિનિરોધા પન વિજ્જાય સતિ હોતિ સઙ્ખારાનં અસમ્ભવોતિ વુત્તં ‘‘નિબ્બાનં ભાજિત’’ન્તિ. સરૂપેન પન તાય વટ્ટમેવ પકાસિતં. વક્ખતિ હિ પરિયોસાને ‘‘વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિત’’ન્તિ. નિય્યાતનેતિ નિગમને. ફલેનાતિ પત્તબ્બફલેન પટિપદાય સમ્પાપકહેતુનો દસ્સિતત્તા. યથા હિ તિવિધો હેતુ ઞાપકો, નિબ્બત્તકો, સમ્પાપકોતિ, એવં તિવિધં ફલં ઞાપેતબ્બં, નિબ્બત્તેતબ્બં, સમ્પાપેતબ્બન્તિ. તસ્મા પત્તબ્બફલેન નિબ્બાનેન તંસમ્પાપકહેતુભૂતાય પટિપદાય દસ્સિતત્તાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ફલેન હેત્થા’’તિઆદિ. અયં વુચ્ચતીતિ એવં નિબ્બાનફલા અયં ‘‘સમ્માપટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. અસેસવિરાગા અસેસનિરોધાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન અવિજ્જાય અસેસવિરજ્જનતો અસેસનિરુજ્ઝનતો ચ. પદદ્વયેનપિ અનુપ્પાદનિરોધમેવ વદતિ. તઞ્હિ નિબ્બાનં. દુતિયવિકપ્પે અયં એત્થ અધિપ્પાયો – યેન મગ્ગેન કરણભૂતેન અસેસનિરોધો હોતિ, અવિજ્જાય અસેસનિરોધો યં આગમ્મ હોતિ, તં મગ્ગં દસ્સેતુન્તિ. એવઞ્હિ સતીતિ એવં પદભાજનસ્સ નિબ્બાનસ્સ પદત્થે સતિ. સાનુભાવા પટિપદા વિભત્તા હોતીતિ અવિજ્જાય અસેસનિરોધહેતુપટિપદા તત્થ સાતિસયસામત્થિયસમાયોગતો સાનુભાવા વિભત્તા હોતિ. મિચ્છાપટિપદાગહણેનેત્થ વટ્ટસ્સપિ વિભત્તત્તા વુત્તં ‘‘વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિત’’ન્તિ.

પટિપદાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૪. વિપ્ફન્દન્તીતિ નિમિસનવસેન. અનિમિસેહીતિ વિગતનિમિસેહિ ઉમ્મીલન્તેહેવ. તેન વુત્તં મહાપદાને. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘વિપસ્સી’’તિ પદે, એતસ્મિં વા ‘‘અનિમિસેહી’’તિઆદિકે યથાગતે સુત્તન્તે.

મહાપુરિસસ્સ અનિમિસલોચનતો ‘‘વિપસ્સી’’તિ સમઞ્ઞાપટિલાભસ્સ કારણં વુત્તં, તં અકારણં અઞ્ઞેસમ્પિ મહાસત્તાનં ચરિમભવે અનિમિસલોચનત્તાતિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં વત્વા તતો પન અઞ્ઞમેવ કારણં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પલાળયમાનસ્સાતિ તોસેન્તસ્સ. અનાદરે ચેતં સામિવચનં. અટ્ટસ્સાતિ અત્થસ્સ.

પુઞ્ઞુસ્સયસઙ્ખાતો ભગો અસ્સ અતિસયેન અત્થીતિ ભગવાતિ ‘‘ભાગ્યસમ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. સમ્માતિ સમ્મદેવ યાથાવતો, ઞાયેન કારણેનાતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘નયેન હેતુના’’તિ. સં-સદ્દો ‘‘સામ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘સામં પચ્ચત્તપુરિસકારેના’’તિ, સયમ્ભુઞાણેનાતિ અત્થો. સમ્મા, સામં બુજ્ઝિ એતેનાતિ સમ્બોધો વુચ્ચતિ મગ્ગઞાણં, ‘‘બુજ્ઝતિ એતેના’’તિ કત્વા ઇધ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સપિ સઙ્ગહો. બોધિમા સત્તો બોધિસત્તો, પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપો યથા ‘‘સાકપત્થવો’’તિ. બુજ્ઝનકસત્તોતિ એત્થ મહાબોધિયાનપટિપદાય બુજ્ઝતીતિ બોધિ ચ સો સત્તવિસેસયોગતો સત્તો ચાતિ બોધિસત્તો. પત્થયમાનો પવત્તતીતિ ‘‘કુદાસ્સુ નામ મહન્તં બોધિં પાપુણિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતચ્છન્દો પટિપજ્જતિ. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિમૂલકં દુક્ખં. કામં ચુતુપપાતાપિ મરણજાતિયો, ‘‘જાયતિ મીયતી’’તિ પન વત્વા ‘‘ચવતિ ઉપપજ્જતી’’તિ વચનં ન એકભવપરિયાપન્નાનં તેસં ગહણં, અથ ખો નાનાભવપરિયાપન્નાનં એકજ્ઝં ગહણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તસ્સ નિસ્સરણન્તિ તસ્સ જરામરણસ્સ નિસ્સરણન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા મહાસત્તો જિણ્ણબ્યાધિમતે દિસ્વા પબ્બજિતો, તસ્માસ્સ જરામરણમેવ આદિતો ઉપટ્ઠાસિ.

ઉપાયમનસિકારેનાતિ ઉપાયેન વિધિના ઞાયેન મનસિકારેન પથેન મનસિકારસ્સ પવત્તનતો. સમાયોગો અહોસીતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝનવસેન સમાગમો અહોસિ. યોનિસો મનસિકારાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ તસ્સ ‘‘યોનિસો મનસિકારેના’’તિ હેતુમ્હિ કરણવચનેન આહ. જાતિયા ખો સતિ જરામરણન્તિ ‘‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિં પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ જરામરણે કારણં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ બોધિસત્તસ્સ ‘‘યસ્મિં સતિ યં હોતિ, અસતિ ચ ન હોતિ, તં તસ્સ કારણ’’ન્તિ એવં અબ્યભિચારજાતિકારણપરિગ્ગણ્હનેન ‘‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ યા જરામરણસ્સ કારણપરિગ્ગાહિકા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, તાય ઉપ્પજ્જન્તિયા ચસ્સ અભિસમયો પટિવેધો અહોસીતિ અત્થો.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. હીતિ નિપાતમત્તં. ઇદન્તિ યથાવુત્તસ્સ વટ્ટસ્સ પચ્ચક્ખતો ગહણં. તેનાહ ‘‘એવમિદ’’ન્તિ. ઇધ અવિજ્જાય સમુદયસ્સ આગતત્તા ‘‘એકાદસસુ ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં. સમુદયં સમ્પિણ્ડેત્વાતિ સઙ્ખારાદીનં સમુદયં એકજ્ઝં ગહેત્વા. અનેકવારઞ્હિ સમુદયદસ્સનવસેન ઞાણસ્સ પવત્તત્તા ‘‘સમુદયો સમુદયો’’તિ આમેડિતવચનં. અથ વા ‘‘એવં સમુદયો હોતી’’તિ ઇદં ન કેવલં નિબ્બત્તિદસ્સનપરં, અથ ખો પટિચ્ચસમુપ્પાદસદ્દો વિય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન ઇધ સમુદયસદ્દો નિબ્બત્તિમુખેન પચ્ચયત્તં વદતિ. વિઞ્ઞાણાદયો ચ યાવન્તો ઇધ પચ્ચયધમ્મા નિદ્દિટ્ઠા, તે સામઞ્ઞરૂપેન બ્યાપનિચ્છાવસેન ગણ્હન્તો ‘‘સમુદયો સમુદયો’’તિ અવોચ. તેનાહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાનં સમુદયો હોતી’’તિ. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખૂતિ સમુદયસ્સ પચ્ચક્ખતો દસ્સનભાવો ચક્ખુ. ઞાતટ્ઠેનાતિ ઞાતભાવેન. પજાનનટ્ઠેનાતિ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારાદિતંતંપચ્ચયધમ્મપવત્તિયા એતસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો’’તિ પકારતો વા જાનનટ્ઠેન. પટિવેધનટ્ઠેનાતિ ‘‘અયં અવિજ્જાદિ પચ્ચયધમ્મો ઇમસ્સ સઙ્ખારાદિકસ્સ પચ્ચયભાવતો સમુદયો’’તિ પટિવિજ્ઝનટ્ઠેન. ઓભાસનટ્ઠેનાતિ સમુદયભાવપટિચ્છાદકસ્સ મોહન્ધકારસ્સ કિલેસન્ધકારસ્સ વિધમનવસેન અવભાસનવસેન. તં પનેતં ‘‘ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના વુત્તં ઞાણં. નિરોધવારેતિ પટિલોમવારે. સો હિ ‘‘કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ નિરોધકિત્તનવસેન આગતો.

વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૧૦. સિખીસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૧૦. ન એવં યોજેત્વાતિ ‘‘સિખિસ્સપી’’તિઆદિના સમુચ્ચયવસેન એવં ન યોજેત્વા. કસ્માતિઆદિના તત્થ કારણં વદતિ. એકાસને અદેસિતત્તાતિ વુત્તમેવત્થં પાકટં કાતું ‘‘નાનાઠાનેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં. યદિપિ તાનિ વિસું વિસું વુત્તભાવેન દેસિતાનિ, અત્થવણ્ણના પન એકસદિસા તદત્થસ્સ અભિન્નત્તા. ‘‘બુદ્ધા જાતા’’તિ ન અઞ્ઞો આચિક્ખતીતિ યોજના. ન હિ મહાબોધિસત્તાનં પચ્છિમભવે પરોપદેસેન પયોજનં અત્થિ. ગતમગ્ગેનેવાતિ પટિપત્તિગમનેન ગતમગ્ગેનેવ પચ્છિમમહાબોધિસત્તા ગચ્છન્તિ, અયમેત્થ ધમ્મતા. ગચ્છન્તીતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ પતિટ્ઠિતચિત્તા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યાથાવતો ભાવેત્વા સમ્માસમ્બોધિયા અભિસમ્બુજ્ઝનવસેન પવત્તન્તીતિ અત્થો. યથા પન તેસં પઠમવિપસ્સનાભિનિવેસો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સબ્બબોધિસત્તા હી’’તિઆદિ વુત્તં. બુદ્ધભાવાનં વિપસ્સના, બુદ્ધત્થાય વા વિપસ્સના બુદ્ધવિપસ્સના.

સિખીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બુદ્ધવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આહારવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. આહરન્તીતિ આનેન્તિ ઉપ્પાદેન્તિ, ઉપત્થમ્ભેન્તીતિ અત્થો. નિબ્બત્તાતિ પસુતા. ભૂતા નામ યસ્મા તતો પટ્ઠાય લોકે જાતવોહારો પટિસન્ધિગ્ગહણતો પન પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તો, તાવ સમ્ભવેસિનો, એસ તાવ ગબ્ભસેય્યકેસુ ભૂતસમ્ભવેસિવિભાગો, ઇતરેસુ પન પઠમચિત્તાદિવસેન વુત્તો. સમ્ભવ-સદ્દો ચેત્થ ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન પસૂતિપરિયાયો, ઇતરેસં વસેન ઉપ્પત્તિપરિયાયો. પઠમચિત્તપઠમઇરિયાપથક્ખણેસુ હિ તે સમ્ભવં ઉપ્પત્તિં એસન્તિ ઉપગચ્છન્તિ નામ, ન તાવ ભૂતા ઉપપત્તિયા ન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા, ભૂતા એવ સબ્બસો ભવેસનાય સમુચ્છિન્નત્તા. ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતિ. યો ચ ‘‘કાલઘસો ભૂતો’’તિઆદીસુ ભૂત-સદ્દસ્સ ખીણાસવવાચિતા દટ્ઠબ્બા. વા-સદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો ‘‘અગ્ગિના વા ઉદકેન વા’’તિઆદીસુ વિય.

યથાસકં પચ્ચયભાવેન અત્તભાવસ્સ પઠપનમેવેત્થ આહારેહિ કાતબ્બઅનુગ્ગહો હોતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વચનભેદો…પે… એકો યેવા’’તિ. સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનન્તિ સત્તસ્સ સન્તાને ઉપ્પન્નધમ્માનં. યથા ‘‘વસ્સસતં તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તે અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ, એવં ઠિતિયાતિ અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિયાતિ અત્થો, સા પન અવિચ્છેદોતિ આહ ‘‘અવિચ્છેદાયા’’તિ. અનુપ્પબન્ધધમ્મુપ્પત્તિયા સત્તસન્તાનો અનુગ્ગહિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાયા’’તિ. એતાનીતિ ઠિતિઅનુગ્ગહપદાનિ. ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનિ ન યથાસમ્બન્ધતો.

વત્થુગતા ઓજા વત્થુ વિય તેન સદ્ધિં અજ્ઝોહરિતબ્બતં ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોહરિતબ્બકો આહારો’’તિ, નિબ્બત્તિતઓજં પન સન્ધાય ‘‘કબળીકારો આહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતી’’તિ વક્ખતિ. ઓળારિકતા અપ્પોજતાય ન વત્થુનો થૂલતાય કથિનતાય વા, તસ્મા યસ્મિં વત્થુસ્મિં પરિત્તા ઓજા હોતિ, તં ઓળારિકં. સપ્પાદયો દુક્ખુપ્પાદકતાય ઓળારિકા વેદિતબ્બા. વિસાણાદીનં તિવસ્સછડ્ડિતાનં પૂતિભૂતત્તા મુદુકતાતિ વદન્તિ. તરચ્છખેળતેમિતતાય પન તથાભૂતાનં તેસં મુદુકતા. ધમ્મસભાવો હેસ. સસાનં આહારો સુખુમો તરુણતિણસસ્સખાદનતો. સકુણાનં આહારો સુખુમો તિણબીજાદિખાદનતો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો માસમુગ્ગકુરાદિભોજનત્તા. તેસન્તિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં. સુખુમોત્વેવાતિ ન કિઞ્ચિ ઉપાદાય, અથ ખો સુખુમોઇચ્ચેવ નિટ્ઠં પત્તો તતો પરમસુખુમસ્સ અભાવતો.

વત્થુવસેન પનેત્થ આહારસ્સ ઓળારિકસુખુમતા વુત્તા, સા ચસ્સ અપ્પોજમહોજતાહિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. પરિસ્સયન્તિ ખુદાવસેન ઉપ્પન્નં વિહિંસં સરીરદરથં. વિનોદેતીતિ વત્થુ તસ્સ વિનોદનમત્તં કરોતિ. ન પન સક્કોતિ પાલેતુન્તિ સરીરં યાપેતું નપ્પહોતિ નિરોજત્તા. ન સક્કોતિ પરિસ્સયં વિનોદેતું આમાસયસ્સ અપૂરણતો.

છબ્બિધોપીતિ ઇમિના કસ્સચિ ફસ્સસ્સ અનવસેસિતબ્બતમાહ. દેસનક્કમેનેવેત્થ ફસ્સાદીનં દુતિયાદિતા, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ આહ ‘‘દેસનાનયો એવ ચેસા’’તિઆદિ. મનસો સઞ્ચેતના ન સત્તસ્સાતિ દસ્સનત્થં મનોગહણં યથા ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ, ચેતોવિમુત્તિ ચા’’તિ આહ ‘‘મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતનાવા’’તિ. ચિત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ચિત્તમેવ. એકરાસિં કત્વાતિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વિભાગં અકત્વા, સામઞ્ઞેન ગહિતાતિ અત્થો. તત્થ લબ્ભમાનં ઉપાદિણ્ણકાદિવિભાગં દસ્સેતું ‘‘કબળીકારો આહારો’’તિઆદિ વુત્તં. આહારત્થં ન સાધેન્તીતિ તાદિસસ્સ આહારસ્સ અનાહરણતો. તદાપીતિ ભિજ્જિત્વા વિગતકાલેપિ. ઉપાદિણ્ણકાહારોતિ વુચ્ચન્તીતિ કેચિ. ઇદં પન આચરિયાનં ન રુચ્ચતિ તદા ઉપાદિણ્ણકરૂપસ્સેવ અભાવતો. પટિસન્ધિચિત્તેનેવ સહજાતાતિ લક્ખણવચનમેતં, સબ્બાયપિ કમ્મજરૂપપરિયાપન્નાય ઓજાય અત્થિભાવસ્સ અવિચ્છેદપ્પવત્તિસમ્ભવદસ્સનત્થો. સત્તમાતિ ઉપ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય યાવ સત્તમદિવસાપિ. રૂપસન્તતિં પાલેતિ પવેણિઘટનવસેન. અયમેવાતિ કમ્મજઓજા. કમ્મજઓજં પન પટિચ્ચ ઉપ્પન્નઓજા અકમ્મજત્તા અનુપાદિણ્ણઆહારોત્વેવ વેદિતબ્બો. અનુપાદિણ્ણકા ફસ્સાદયો વેદિતબ્બાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. લોકુત્તરા ફસ્સાદયો કથન્તિ આહ ‘‘લોકુત્તરા પન રુળ્હીવસેન કથિતા’’તિ. યસ્મા તેસં કુસલાનં ઉપેતપરિયાયો નત્થિ, તસ્મા વિપાકાનં ઉપાદિણ્ણપરિયાયો નત્થેવાતિ અનુપાદિણ્ણપરિયાયોપિ રુળ્હીવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘આહારાતિ પચ્ચયા’’તિ વુત્તત્તા યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠોતિઆદિના ચોદેતિ, અથ કસ્મા ઇમે એવ ચત્તારો વુત્તાતિ અથ કસ્મા ચત્તારોવ વુત્તા. ઇમે એવ ચ વુત્તાતિ યોજના. વિસેસપ્પચ્ચયત્તાતિ એતેન યથા અઞ્ઞે પચ્ચયધમ્મા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયાવ હોન્તિ, ઇમે પન તથા ચ હોતિ અઞ્ઞથા ચાતિ સમાનેપિ પચ્ચયત્તે અતિરેકપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘આહારાતિ વુત્તા’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં અતિરેકપચ્ચયતં દસ્સેતું ‘‘વિસેસપચ્ચયો હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિસેસપ્પચ્ચયો રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો ઉપથમ્ભકભાવતો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘રૂપારૂપાનં ઉપથમ્ભકત્તેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૦૮; પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના). ઉપથમ્ભકત્તઞ્હિ સતીપિ જનકત્તે અરૂપીનં આહારાનં આહારજરૂપસમુટ્ઠાનકરૂપાહારસ્સ ચ હોતિ, અસતિ પન ઉપથમ્ભકત્તે આહારાનં જનકત્તં નત્થીતિ ઉપથમ્ભકત્તં પધાનં. જનયમાનોપિ હિ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપથમ્ભયમાનો એવ જનેતીતિ ઉપથમ્ભકભાવો એવ આહારભાવો. વેદનાય ફસ્સો વિસેસપચ્ચયો. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના. ‘‘ચેતના તિવિધં ભવં જનેતી’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ પન વચનતો નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં વિસેસપચ્ચયો. ન હિ ઓક્કન્તવિઞ્ઞાણાભાવે નામરૂપસ્સ અત્થિ સમ્ભવો. યથાહ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, માતુકુચ્છિસ્મિં ન ઓક્કમિસ્સથ, અપિ નુ ખો નામરૂપં માતુકુચ્છિસ્મિં સમુચ્ચિસ્સથા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૧૫). વુત્તમેવત્થં સુત્તેન સાધેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં યદિપિ પચ્ચયત્થો આહારત્થો, વિસેસપચ્ચયત્તા પન ઇમેવ આહારાતિ વુત્તાતિ તં નેસં વિસેસપચ્ચયતં અવિભાગતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘કો પનેત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. મુખે ઠપિતમત્તો એવ અસઙ્ખાદિતો, તત્તકેનાપિ અબ્ભન્તરસ્સ આહારસ્સ પચ્ચયો હોતિ એવ. તેનાહ ‘‘અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. સુખવેદનાય હિતો સુખવેદનીયો. સબ્બથાપીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિવસેન. યત્તકા ફસ્સસ્સ પકારભેદા, તેસં વસેન સબ્બપ્પકારોપિ ફસ્સાહારો યથારહં તિસ્સો વેદના આહરતિ, અનાહારકો નત્થિ.

સબ્બથાપીતિ ઇધાપિ ફસ્સાહારે વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. તિસન્તતિવસેનાતિ કાયદસકં ભાવદસકં વત્થુદસકન્તિ તિવિધસન્તતિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયનયેનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયવિધિના. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્હિ અત્તના સહજાતનામસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકિન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તોયેવ આહારપચ્ચયતાય તં આહારેતિ વુત્તં, સહજાતરૂપેસુ પન વત્થુનો સમ્પયુત્તપચ્ચયં ઠપેત્વા વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન, સેસરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયઞ્ચ ઠપેત્વા ઇતરેસં પચ્ચયાનં વસેન યોજના કાતબ્બા. તાનીતિ નપુંસકનિદ્દેસો અનપુંસકાનમ્પિ નપુંસકેહિ સહ વચનતો. સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા વિસેસપચ્ચયભાવદસ્સનં હેતન્તિ, તેનાહ ‘‘અવિસેસેન પના’’તિઆદિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યથા તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ વિસેસતો પચ્ચયતાય એતેસં આહારત્થો, એવં અવિસેસતોપીતિ દસ્સેતું ‘‘અવિસેસેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનન્તિ તેહિ ફસ્સાદીહિ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્માનઞ્ચ. તત્થ સમ્પયુત્તગ્ગહણં યથારહતો દટ્ઠબ્બં, સમુટ્ઠાનગ્ગહણં પન અવિસેસતો.

ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ ઉપત્થમ્ભેન્તો એવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઓજટ્ઠમકસમુટ્ઠાપનેનેવ પનસ્સ ઉપથમ્ભનકિચ્ચસિદ્ધિ. ફુસન્તોયેવાતિ ફુસનકિચ્ચં કરોન્તો એવ. આયૂહમાનાવાતિ ચેતયમાના એવ અભિસન્દહન્તી એવ. વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવ આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ યોજના. સબ્બત્થ આહારકિચ્ચસાધનઞ્ચ તેસં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય અત્તભાવસ્સ પવત્તનમેવ. કાયટ્ઠપનેનાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ કમ્મજાદિરૂપં કમ્માદિનાવ પવત્તતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કમ્મજનિતોપી’’તિઆદિ.

ઉપાદિણ્ણરૂપસન્તતિયા ઉપત્થમ્ભનેનેવ ઉતુચિત્તજરૂપસન્તતીનમ્પિ ઉપત્થમ્ભનસિદ્ધિ હોતીતિ ‘‘દ્વિન્નં રૂપસન્તતીન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભનમેવ સન્ધાય ‘‘અનુપાલકો હુત્વા’’તિ ચ વુત્તં. રૂપકાયસ્સ ઠિતિહેતુતા હિ યાપના અનુપાલના. સુખાદિવત્થુભૂતન્તિ સુખાદીનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતં. આરમ્મણમ્પિ હિ વસતિ એત્થ આરમ્મણકરણવસેન તદારમ્મણા ધમ્માતિ વત્થૂતિ વુચ્ચતિ. ફુસન્તોયેવાતિ ઇદં ફસ્સસ્સ ફુસનસભાવત્તા વુત્તં. ન હિ ધમ્માનં સભાવેન વિના પવત્તિ અત્થિ, વેદનાપવત્તિયા વિના સત્તાનં સન્ધાવનતા નત્થીતિ આહ ‘‘સુખાદિ…પે… હોતી’’તિ. ન ચેત્થ સઞ્ઞીભવકથાયં અસઞ્ઞીભવો દસ્સેતબ્બો, તસ્સાપિ વા કારણભૂતવેદનાપવત્તિવસેનેવ ઠિતિયા હેતુનો અબ્યાપિતત્તા, તથા હિ ‘‘મનોસઞ્ચેતના…પે… ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતી’’તિ વુત્તા. તતો એવ વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવાતિ વુત્તોવાયમત્થો.

ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ આદીનવવિભાવનતો. નિકન્તીતિ નિકામના, રસતણ્હં સન્ધાય વદતિ. સા હિ કબળીકારે આહારે બલવતી, તેનેવેત્થ અવધારણં કતં. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, નિકન્તિયેવ ભયં મહાનત્થહેતુતો. ઉપગમનં વિસયિન્દ્રિયવિઞ્ઞાણેસુ વિસયવિઞ્ઞાણેસુ ચ સઙ્ગતિવસેન પવત્તિ, તં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અવધારણે પયોજનં વુત્તનયમેવ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. આયૂહનં અભિસન્દહનં, સંવિધાનન્તિપિ વદન્તિ. તં ભવૂપપત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અભિનિપાતો તત્થ તત્થ ભવે પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બત્તિ. સો ભવૂપપત્તિહેતુકાનં સબ્બેસં અનત્થાનં મૂલકારણતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. ઇદાનિ નિકન્તિઆદીનં સપ્પટિભયતં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કિં કારણા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નિકન્તિં કત્વાતિ આલયં જનેત્વા, તણ્હં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. સીતાદીનં પુરક્ખતાતિ સીતાદીનં પુરતો ઠિતા, સીતાદીહિ બાધિયમાનાતિ અત્થો.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિભેદં ફસ્સં પવત્તેન્તા. ફસ્સસ્સાદિનોતિ કાયસમ્ફસ્સવસેન ફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતસ્સ અસ્સાદનસીલા. કાયસમ્ફસ્સવસેન હિ સત્તાનં ફોટ્ઠબ્બતણ્હા પવત્તતીતિ દસ્સેતું ફસ્સાહારાદીનવદસ્સને ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ઉદ્ધટં ‘‘પરેસં રક્ખિતગોપિતેસૂ’’તિઆદિના. ફસ્સસ્સાદિનોતિ વા ફસ્સાહારસ્સાદિનોતિ અત્થો. સતિ હિ ફસ્સાહારે સત્તાનં ફસ્સારમ્મણે અસ્સાદો, નાસતિ, તેનાહ ‘‘ફસ્સસ્સાદમૂલક’’ન્તિઆદિ.

જાતિનિમિત્તસ્સ ભયસ્સ અભિનિપાતસભાવેન ગહિતત્તા ‘‘તમ્મૂલક’’ન્તિ વુત્તં. કમ્માયૂહનનિમિત્તન્તિ અત્થો. ભયં સબ્બન્તિ પઞ્ચવીસતિ, તિવિધમહાભયં, અઞ્ઞઞ્ચ સબ્બભયં આગતમેવ હોતિ ભયાધિટ્ઠાનસ્સ અત્તભાવસ્સ નિપ્ફાદનતો.

અભિનિપતતીતિ અભિનિબ્બત્તતિ. પઠમાભિનિબ્બત્તિ હિ સત્તાનં તત્થ તત્થ અઙ્ગારકાસુસદિસે ભવે અભિનિપાતસદિસી. તમ્મૂલકત્તાતિ નામરૂપનિબ્બત્તિમૂલકત્તા. સબ્બભયાનં અભિનિપાતોયેવ ભયં ભાયતિ એતસ્માતિ કત્વા.

અપ્પેતિ વિયાતિ ફલસ્સ અત્તલાભહેતુભાવતો કારણં, તં નિય્યાદેતિ વિય. તન્તિ ફલં. તતોતિ કારણતો. એતેસન્તિ આહારાનં. યથાવુત્તેનાતિ ‘‘ફલં નિદેતી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન અત્થેન. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘વેદનાનિરોધેના’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ.

પટિસન્ધિં આદિં કત્વાતિ પટિસન્ધિક્ખણં આદિં કત્વા. ઉપાદિણ્ણકઆહારે સન્ધાય ‘‘અત્તભાવસઙ્ખાતાનં આહારાન’’ન્તિ વુત્તં. તે હિ નિપ્પરિયાયતો તણ્હાનિદાના. પરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં સત્તસન્તતિવસેનાતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં સભાવકાનં ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો ભાવો વત્થૂતિ ઇમેસં સત્તન્નં સન્તતીનં વસેન. સેસાનં અપરિપુણ્ણાયતનાનં અન્ધબધિરઅભાવકાનં. ઊનઊનસન્તતિવસેનાતિ ચક્ખુના, સોતેન, તદુભયેન, ભાવેન ચ ઊનઊનસન્તતિવસેન. પટિસન્ધિયં જાતા પટિસન્ધિકા. પઠમભવઙ્ગચિત્તક્ખણાદીતિ આદિ-સદ્દેન તદારમ્મણચિત્તસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

તણ્હાયપિ નિદાનં જાનાતીતિ યોજના. તણ્હાનિદાનન્તિપિ પાઠો. વટ્ટં દસ્સેત્વાતિ સરૂપતો નયતો ચ સકલમેવ વટ્ટં દસ્સેત્વા. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો વિભાવેતું ‘‘ઇમસ્મિઞ્ચ પન ઠાને’’તિઆદિમાહ. અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વાતિ પચ્ચુપ્પન્નભવતો પટ્ઠાય અતીતધમ્માભિમુખં તબ્બિસયં દેસનં કત્વા તથાકારણેન. અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતીતિ અતીતભવેન કમ્મકિલેસવિપાકવટ્ટં દસ્સેતિ. અત્તભાવોતિ પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો. યદિ એવં કસ્મા ‘‘અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતી’’તિ વુત્તન્તિ? નાયં દોસો ‘‘અતીતેનેવા’’તિ અનવધારણતો, એવઞ્ચ કત્વા અતીતાભિમુખગ્ગહણં જનકકમ્મં ગહિતં, તણ્હાસીસેન નાનન્તરિયભાવતો. ન હિ કમ્મુના વિના તણ્હા ભવનેત્તિ યુજ્જતિ.

તં કમ્મન્તિ તણ્હાસીસેન વુત્તકમ્મં. દસ્સેતુન્તિ તં અતીતં અત્તભાવં દસ્સેતું. તસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મન્તિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ અત્તભાવસ્સ જનકં. તતો પરમ્પિ અત્તભાવં આયૂહિતં કમ્મં દસ્સેતું વુત્તં. અવિજ્જા ચ નામ તણ્હા વિય કમ્મત્તાતિ કમ્મસ્સેવ ગહણં. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ આહારગ્ગહણેન વેદનાદિગ્ગહણેનાતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ. અત્તભાવોતિ પચ્ચુપ્પન્નકાલિકો અતીતકાલિકો ચ અત્તભાવો. પુન દ્વીસૂતિ તણ્હાગ્ગહણે અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ. તસ્સ જનકન્તિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચેવ અતીતસ્સ ચ અત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં વુત્તન્તિ યોજના. કમ્મગ્ગહણેન ચેત્થ યત્થ તં કમ્મં આયૂહિતં, સા અતીતા જાતિ અત્થતો દસ્સિતા હોતિ. તેન સંસારવટ્ટસ્સ અનમતગ્ગતં દીપેતિ. સઙ્ખેપેનાતિ સઙ્ખેપેન હેતુપઞ્ચકફલપઞ્ચકગ્ગહણમ્પિ હિ સઙ્ખેપો એવ હેતુફલભાવેન સઙ્ગહેતબ્બધમ્માનં અનેકવિધત્તા.

યદિ અતીતેન વટ્ટં દસ્સિતં, એવં સતિ સપ્પદેસા પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મદેસના હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિમાહ. તેન હિ યદિપિ સરૂપતો અનાગતેન વટ્ટં ઇધ ન દસ્સિતં, નયતો પન તસ્સપિ દસ્સિતત્તા નિપ્પદેસા એવ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નન્તિ ઉદકં પરિપ્લવવસેન નિપન્નં. પરભાગન્તિ પરઉત્તમઙ્ગભાગં. ઓરતોતિ તતો અપરભાગતો ઓલોકેન્તો. અપરિપુણ્ણોતિ વિકલાવયવો. એવંસમ્પદન્તિઆદિ ઉપમાય સંસન્દનં.

યથા હિ ગીવા સરીરસન્ધારકકણ્ડરાનં મૂલટ્ઠાનભૂતા, એવં અત્તભાવસન્ધારકાનં સઙ્ખારાનં મૂલભૂતા તણ્હાતિ વુત્તં ‘‘ગીવાય દિટ્ઠકાલો’’તિ. યથા વેદનાદિઅનેકાવયવસમુદાયભૂતો અત્તભાવો, એવં ફાસુકપિટ્ઠિકણ્ડકાદિઅનેકાવયવસમુદાયભૂતા પિટ્ઠીતિ ‘‘પિટ્ઠિયા…પે… તસ્સ દિટ્ઠકાલો’’તિ વુત્તં. તણ્હાસઙ્ખાતન્તિ તણ્હાય કથિતં. ઇધ દેસનાય પચ્ચયા અવિજ્જાસઙ્ખારા વેદિતબ્બાતિ ‘‘નઙ્ગુટ્ઠમૂલસ્સ દિટ્ઠકાલો વિયા’’તિ વુત્તં. તથા હિ પરિયોસાને ‘‘નઙ્ગુટ્ઠમૂલં પસ્સેય્યા’’તિ ઉપમાદસ્સનં કતં. નયતો પરિપુણ્ણભાવગ્ગહણં વેદિતબ્બં. પાળિયં અનાગતસ્સાપિ પચ્ચયવટ્ટસ્સ હેતુવસેન ફલવસેન વા પરિપુણ્ણભાવસ્સ મુખમત્તદસ્સનીયત્તા આદિતો ફલહેતુસન્ધિ, મજ્ઝે હેતુફલસન્ધિ, અન્તેપિ ફલહેતુસન્ધીતિ એવં તિસન્ધિકત્તા ચતુસઙ્ખેપમેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ.

આહારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૧૨. ઇમસ્મિંયેવ ઠાનેતિ ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખુ…પે… આહારા’’તિ એવં ચત્તારો આહારે સરૂપતો દસ્સેત્વા ‘‘ઇમે ખો ભિક્ખવે…પે… અનુગ્ગહાયા’’તિ નિગમનવસેન દસ્સિતે ઇમસ્મિંયેવ ઠાને. દેસનં નિટ્ઠાપેસિ ચતુઆહારવિભાગદીપકં દેસનં ઉદ્દેસવસેનેવ નિટ્ઠાપેસિ, ઉપરિ આવજ્જેત્વા તુણ્હી નિસીદિ. દિટ્ઠિગતિકોતિ અત્તદિટ્ઠિવસેન દિટ્ઠિગતિકો. વરગન્ધવાસિતન્તિ સભાવસિદ્ધેન ચન્દનગન્ધેન ચેવ તદઞ્ઞનાનાગન્ધેન ચ પરિભાવિતત્તા વરગન્ધવાસિતં. રતનચઙ્કોટવરેનાતિ રતનમયેન ઉત્તમચઙ્કોટકેન. દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તોતિ યથાદેસિતાય દેસનાય અનુસન્ધિં ઘટેન્તો, યથા ઉપરિદેસના વદ્ધેય્ય, એવં ઉસ્સાહં કરોન્તો. વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતીતિ તસ્સ આહારણકિરિયાય વુત્તપુચ્છાય તં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પાટેન્તો ‘‘યો એતં…પે… ભુઞ્જતિ વા’’તિ આહ.

વિઞ્ઞાણાહારે નામ ઇચ્છિતે તસ્સ ઉપભુઞ્જકેનપિ ભવિતબ્બં, સો ‘‘કો નુ ખો’’તિ અયં પુચ્છાય અધિપ્પાયો. ઉતુસમયેતિ ગબ્ભવુટ્ઠાનસમયે. સો હિ ઉતુસમયસ્સ મત્તકસમયત્તા તથા વુત્તો. ‘‘ઉદકેન અણ્ડાનિ મા નસ્સન્તૂ’’તિ મહાસમુદ્દતો નિક્ખમિત્વા. ગિજ્ઝપોતકા વિય આહારસઞ્ચેતનાય તાનિ કચ્છપણ્ડાનિ મનોસઞ્ચેતનાહારેન યાપેન્તીતિ અયં તસ્સ થેરસ્સ લદ્ધિ. કિઞ્ચાપિ અયં લદ્ધીતિ ફસ્સમનોસઞ્ચેતનાહારેસુ કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ યુત્તા અયુત્તા વા અયં લદ્ધિ. ઇમં પઞ્હન્તિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ ઇમં પઞ્હં એતાય યથાવુત્તાય લદ્ધિયા ન પન પુચ્છતિ, અથ ખો સત્તુપલદ્ધિયા પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. સોતિ દિટ્ઠિગતિકો. ન નિગ્ગહેતબ્બો ઉમ્મત્તકસદિસત્તા અધિપ્પાયં અજાનિત્વા પુચ્છાય કતત્તા. તેનાહ ‘‘આહારેતીતિ નાહં વદામી’’તિઆદિ.

તસ્મિં મયા એવં વુત્તેતિ તસ્મિં વચને મયા ‘‘આહારેતી’’તિ એવં વુત્તે સતિ. અયં પઞ્હોતિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ અયં પઞ્હો યુત્તો ભવેય્ય. એવં પુચ્છિતે પઞ્હેતિ સત્તુપલદ્ધિં અનાદાય ‘‘કતમસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો’’તિ એવં ધમ્મપવત્તવસેનેવ પઞ્હે પુચ્છિતે. તેનેવ વિઞ્ઞાણેનાતિ તેનેવ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સહ ઉપ્પન્નં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અતીતભવે દિટ્ઠિગતિકસ્સ વસેન આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ ઇધાધિપ્પેતં. નામરૂપે જાતે સતીતિ નામરૂપે નિબ્બત્તે તપ્પચ્ચયભૂતં ભિન્દિત્વા સળાયતનં હોતિ.

તત્રાયં પચ્ચયવિભાગો – નામન્તિ વેદનાદિખન્ધત્તયં ઇધાધિપ્પેતં, રૂપં પન સત્તસન્તતિપરિયાપન્નં, નિયમતો ચત્તારિ ભૂતાનિ છ વત્થૂનિ જીવિતિન્દ્રિયં આહારો ચ. તત્થ વિપાકનામં પટિસન્ધિક્ખણે હદયવત્થુનો સહાયો હુત્વા છટ્ઠસ્સ મનાયતનસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તવિપાકઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ સત્તધા પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ એવં ઉક્કંસાવકંસો વેદિતબ્બો. ઇતરેસં પન પઞ્ચાયતનાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં સહાયો હુત્વા સહજાતનિસ્સયવિપાકવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ સબ્બં પુરિમસદિસં. પવત્તે વિપાકનામં વિપાકસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ વુત્તનયેન સત્તધા પચ્ચયો હોતિ, અવિપાકં પન અવિપાકસ્સ છટ્ઠસ્સ તતો વિપાકપચ્ચયં અપનેત્વા પચ્ચયો હોતિ. ચક્ખાયતનાદીનં પન પચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકમ્પિ ઇતરમ્પિ વિપાકનામં પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ ચતુધા પચ્ચયો હોતિ, તથા અવિપાકમ્પિ વેદિતબ્બં. રૂપતો પન વત્થુરૂપં પટિસન્ધિયં છટ્ઠસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ છધા પચ્ચયો હોતિ. ચત્તારિ પન ભૂતાનિ ચક્ખાયતનાદીનં પઞ્ચન્નં સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ ચતુધા પચ્ચયો હોતિ. રૂપજીવિતં અત્થિઅવિગતિન્દ્રિયવસેન તિધા પચ્ચયો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૯૪) ગહેતબ્બો.

પઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તોતિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતી’’તિ ઇમસ્સ દિટ્ઠિગતિકપઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તો. તતો વિવેચેતુકામોતિ અધિપ્પાયો. સબ્બપદેસૂતિ દિટ્ઠિગતિકેન ભગવતા ચ વુત્તપદેસુ. સત્તોતિ અત્તા. સો પન ઉચ્છેદવાદિનોપિ યાવ ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવ અત્થેવાતિ લદ્ધિ, પગેવ સસ્સતવાદિનો. ભૂતોતિ વિજ્જમાનો. નિપ્ફત્તોતિ નિપ્ફન્નો. ન તસ્સ દાનિ નિપ્ફાદેતબ્બં કિઞ્ચિ અત્થીતિ લદ્ધિ. ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ ઇમસ્મા વિઞ્ઞાણાહારપચ્ચયા ઇદં નામરૂપં. પુન ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ ઇમસ્મા નામરૂપપચ્ચયા ઇદં સળાયતનન્તિ એવં બહૂસુ ઠાનેસુ ભગવતા કથિતત્તા યથા પચ્ચયતો નિબ્બત્તં સઙ્ખારમત્તમિદન્તિ સઞ્ઞત્તિં ઉપગતો. તેનાપીતિ સઞ્ઞત્તુપગતેનાપિ. એકાબદ્ધં કત્વાતિ યથા પુચ્છાય અવસરો ન હોતિ, તથા એકાબદ્ધં કત્વા. દેસનારુળ્હન્તિ યતો સળાયતનપદતો પટ્ઠાય ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિઆદિના દેસના પટિચ્ચસમુપ્પાદવીથિં આરુળ્હમેવ. તમેવાતિ સળાયતનપદમેવ ગહેત્વા. વિવજ્જેન્તોતિ વિવટ્ટેન્તો. એવમાહાતિ ‘‘છન્નંત્વેવા’’તિઆદિઆકારેન એવં દેસિતે, ‘‘વિનેય્યજનો પટિવિજ્ઝતી’’તિ એવમાહ. વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયાતિ એવં પુરિમભવતો આયતિભવસ્સ પચ્ચયવસેન મૂલકારણવસેન ચ દેસિતત્તા ‘‘વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધી’’તિ વુત્તં. તદમિના વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાપિ ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૩. યે પચ્ચયસમવાયે તેનત્તભાવેન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થા, તે બાહિરકલિઙ્ગે ઠિતાપિ તેનેવ તત્થ સમત્થતાયોગેન ભાવિનં સમિતબાહિતપાપતં અપેક્ખિત્વા સમણસમ્મતાયેવ બ્રાહ્મણસમ્મતાયેવાતિ તે નિવત્તેતું ‘‘સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થા’’તિ વુત્તં. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ દુક્ખઅરિયસચ્ચવસેન. અઞ્ઞથા કથં બાહિરકાપિ જરામરણં દુક્ખન્તિ ન જાનન્તિ. સચ્ચદેસનાભાવતો ‘‘સહ તણ્હાયા’’તિ વુત્તન્તિ કેચિ. તં ન સુટ્ઠુ. યસ્મા તત્થ તત્થ ભવે પઠમાભિનિબ્બત્તિ, ઇધ જાતીતિ અધિપ્પેતા, સા ચ તણ્હા એવ સન્તાનેન, તણ્હેવ સા જાતિ. જરામરણઞ્ચેત્થ પાકટમેવ અધિપ્પેતં, ન ખણિકં, તસ્મા સતણ્હા એવ જાતિજરામરણસ્સ સમુદયોતિ ભૂતકથનમેતં દટ્ઠબ્બં. સમુદયસચ્ચવસેન ન જાનન્તીતિ યોજના. એસ નયો સેસપદેસુપિ. સબ્બપદેસૂતિ યત્થ તણ્હા વિસેસનભાવેન વત્તબ્બા, તેસુ સબ્બપદેસુ. યેન સમન્નાગતત્તા પુગ્ગલો પરમત્થતો સમણો બ્રાહ્મણોતિ વુચ્ચતિ, તં સામઞ્ઞં બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચાતિ આહ ‘‘અરિય…પે… બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચા’’તિ. યેન હિ પવત્તિનિમિત્તેન સમણ-સદ્દો બ્રાહ્મણ-સદ્દો ચ સકે અત્થે નિરુળ્હો, તસ્સ વસેન અભિન્નોપિ વેનેય્યજ્ઝાસયતો દ્વિધા કત્વા વત્તું અરહતીતિ વુત્તં ‘‘ઉભયત્થાપી’’તિ. એકાદસસુ ઠાનેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથેસિ અવિજ્જાસમુદયસ્સ અનુદ્ધટત્તા.

સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૪. ઇમે ધમ્મે કતમે ધમ્મેતિ ચ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘ઇમેસં ધમ્માનં કતમેસં ધમ્માન’’ન્તિ ઇમેસં પદાનં સઙ્ગહો. એતાનિ હિ પદાનિ જરામરણાદીનં સાધારણભાવેન વુત્તાનિ ઇમિસ્સા દેસનાય પપઞ્ચભૂતાનીતિ આહ ‘‘એત્તકં પપઞ્ચં કત્વા કથિતં, દેસનં…પે… અજ્ઝાસયેના’’તિ. ઇમિના તાનેવ જરામરણાદીનિ ગહેત્વા પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન આદિતો ‘‘ઇમે ધમ્મે’’તિઆદિના સબ્બપદસાધારણતો દેસના આરદ્ધા. યથાનુલોમસાસનઞ્હિ સુત્તન્તદેસના, ન યથાધમ્મસાસનન્તિ.

દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫. યસ્મા ઇધ જાનન્તાપિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વદન્તિ અજાનન્તાપિ બાહિરકાપિ સાસનિકાપિ અનુસ્સવાદિવસેનપિ અત્તપચ્ચક્ખેનપિ, તસ્મા તં બહૂનં વચનં ઉપાદાય આમેડિતવસેન ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ, ભન્તે, વુચ્ચતી’’તિ આહ. તથાનિદ્દિટ્ઠતાદસ્સનત્થં હિસ્સ અયં આમેડિતપયોગો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘અપરેહિપિ સમ્માદિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, સા પનાયં એવં વુચ્ચમાના અત્થઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ ઉપાદાય કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સમ્માદિટ્ઠિ હોતી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વચને યસ્મા વિઞ્ઞૂ એવ પમાણં, ન અવિઞ્ઞૂ, તસ્મા ‘‘યં પણ્ડિતા’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વે અવયવા અસ્સાતિ દ્વયં, દુવિધં દિટ્ઠિગાહવત્થુ, દ્વયં દિટ્ઠિગાહવસેન નિસ્સિતો અપસ્સિતોતિ દ્વયનિસ્સિતો. તેનાહ ‘‘દ્વે કોટ્ઠાસે નિસ્સિતો’’તિ. યાય દિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બોયં લોકો અત્થિ વિજ્જતિ સબ્બકાલં ઉપલબ્ભતી’’તિ દિટ્ઠિગતિકો ગણ્હાતિ, સા દિટ્ઠિ અત્થિતા, સા એવ સદા સબ્બકાલં લોકો અત્થીતિ પવત્તગાહતાય સસ્સતો, તં સસ્સતં. યાય દિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બોયં લોકો નત્થિ ન હોતિ ઉચ્છિજ્જતી’’તિ દિટ્ઠિગતિકો ગણ્હાતિ, સા દિટ્ઠિ નત્થિતા, સા એવ ઉચ્છિજ્જતીતિ ઉપ્પન્નગાહતાય ઉચ્છેદો, તં ઉચ્છેદં. લોકો નામ સઙ્ખારલોકો તમ્હિ ગહેતબ્બતો. સમ્મપ્પઞ્ઞાયાતિ અવિપરીતપઞ્ઞાય યથાભૂતપઞ્ઞાય. તેનાહ ‘‘સવિપસ્સના મગ્ગપઞ્ઞા’’તિ. નિબ્બત્તેસુ ધમ્મેસૂતિ યથા પચ્ચયુપ્પન્નેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ. પઞ્ઞાયન્તે સ્વેવાતિ સન્તાનનિબન્ધનવસેન પઞ્ઞાયમાનેસુ એવ. યા નત્થીતિ યા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ તત્થ તત્થેવ સત્તાનં ઉચ્છિજ્જનતો વિનસ્સનતો કોચિ ઠિતો નામ સત્તો ધમ્મો વા નત્થીતિ સઙ્ખારલોકે ઉપ્પજ્જેય્ય. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ તથાપવત્તસઙ્ખારારમ્મણાવ. સા ન હોતીતિ કમ્માવિજ્જાતણ્હાદિભેદં પચ્ચયં પટિચ્ચ સઙ્ખારલોકસ્સ સમુદયનિબ્બત્તિં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો, સા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, ન હોતિ, નપ્પવત્તતિ અવિચ્છેદેન સઙ્ખારાનં નિબ્બત્તિદસ્સનતો. લોકનિરોધન્તિ સઙ્ખારલોકસ્સ ખણિકનિરોધં. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારાનં ભઙ્ગ’’ન્તિ. યા અત્થીતિ હેતુફલસમ્બન્ધેન પવત્તમાનસ્સ સન્તાનાનુપચ્છેદસ્સ એકત્તગ્ગહણેન સઙ્ખારલોકે યા સસ્સતદિટ્ઠિ સબ્બકાલં લોકો અત્થીતિ ઉપ્પજ્જેય્ય. સા ન હોતીતિ ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં નિરોધસ્સ નવનવાનઞ્ચ ઉપ્પાદસ્સ દસ્સનતો, સા સસ્સતદિટ્ઠિ ન હોતિ.

લોકો સમુદેતિ એતસ્માતિ લોકસમુદયોતિ આહ ‘‘અનુલોમપચ્ચયાકાર’’ન્તિ. પચ્ચયધમ્માનઞ્હિ અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયભાવો અનુલોમપચ્ચયાકારો. પટિલોમં પચ્ચયાકારન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તંતંહેતુનિરોધતો તંતંફલનિરોધો હિ પટિલોમપચ્ચયાકારો. યો હિ અવિજ્જાદીનં પચ્ચયધમ્માનં હેતુઆદિપચ્ચયભાવો, સો નિપ્પરિયાયતો લોકસમુદયો. પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ સઙ્ખારાદિકસ્સ. અનુચ્છેદં પસ્સતોતિ અનુચ્છેદદસ્સનસ્સ હેતુ. અયમ્પીતિ ન કેવલં ખણતો ઉદયવયનીહરણનયો, અથ ખો પચ્ચયતો ઉદયવયનીહરણનયોપિ.

ઉપગમનટ્ઠેન તણ્હાવ ઉપયો. તથા દિટ્ઠુપયો. એસેવ નયોતિ ઇમિના ઉપયેહિ ઉપાદાનાદીનં અનત્થન્તરતં અતિદિસતિ. તથા ચ પન તેસુ દુવિધતા ઉપાદીયતિ. નનુ ચ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ અઞ્ઞત્થ વુત્તાનીતિ? સચ્ચં વુત્તાનિ, તાનિ ચ ખો અત્થતો દ્વે એવાતિ ઇધ એવં વુત્તં. કામં ‘‘અહં મમ’’ન્તિ અયથાનુક્કમેન વુત્તં, યથાનુક્કમંયેવ પન અત્થો વેદિતબ્બો. આદિ-સદ્દેન પરોપરસ્સ સુભં અસુભન્તિઆદીનઞ્ચ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તે ધમ્મેતિ તેભૂમકધમ્મે. વિનિવિસન્તીતિ વિરૂપં નિવિસન્તિ, અભિનિવિસન્તીતિ અત્થો. તાહીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ. વિનિબદ્ધોતિ વિરૂપં વિમુચ્ચિતું વા અપ્પદાનવસેન નિયમેત્વા બદ્ધો.

‘‘અભિનિવેસો’’તિ ઉપયુપાદાનાનં પવત્તિઆકારવિસેસો વુત્તોતિ આહ ‘‘તઞ્ચાયન્તિ તઞ્ચ ઉપયુપાદાન’’ન્તિ. ચિત્તસ્સાતિ અકુસલચિત્તસ્સ. પતિટ્ઠાનભૂતન્તિ આધારભૂતં. દોસમોહવસેનપિ અકુસલચિત્તપ્પવત્તિ તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસૂપનિસ્સયા એવાતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો અકુસલસ્સ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તસ્મિન્તિ અકુસલચિત્તે. અભિનિવિસન્તીતિ ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિઆદિના અભિનિવેસનં પવત્તેન્તિ. અનુસેન્તીતિ થામગતા હુત્વા અપ્પહાનભાવેન અનુસેન્તિ. તદુભયન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિદ્વયં. ન ઉપગચ્છતીતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિગતિયા ન ઉપસઙ્કમતિ ન અલ્લીયતિ. ન ઉપાદિયતીતિ ન દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતિ. ન અધિટ્ઠાતીતિ ન તણ્હાદિટ્ઠિગાહેન અધિટ્ઠાય પવત્તતિ. અત્તનિયગાહો નામ સતિ અત્તગાહે હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્તા મે’’તિ. ઇદં દુક્ખગ્ગહણં ઉપાદાનક્ખન્ધાપસ્સયં તબ્બિનિમુત્તસ્સ દુક્ખસ્સ અભાવાતિ વુત્તં ‘‘દુક્ખમેવાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધમત્તમેવા’’તિ. ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; મ. નિ. ૧.૧૨૦; ૩.૩૭૩; વિભ. ૧૯૦) હિ વુત્તં. કઙ્ખં ન કરોતીતિ સંસયં ન ઉપ્પાદેતિ સબ્બસો વિચિકિચ્છાય સમુચ્છિન્દનતો.

ન પરપ્પચ્ચયેનાતિ પરસ્સ અસદ્દહનેન. મિસ્સકસમ્માદિટ્ઠિં આહાતિ નામરૂપપરિચ્છેદતો પટ્ઠાય સમ્માદિટ્ઠિયા વુત્તત્તા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં સમ્માદિટ્ઠિં અવોચ. નિકૂટન્તોતિ નિહીનન્તો. નિહીનપરિયાયો હિ અયં નિકૂટ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘લામકન્તો’’તિ. પઠમકન્તિ ચ ગરહાયં ક-સદ્દો. સબ્બં નત્થીતિ યથાસઙ્ખતં ભઙ્ગુપ્પત્તિયા નત્થિ એવ, સબ્બં નત્થિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બમત્થીતિ ચ યથા અસઙ્ખતં અત્થિ વિજ્જતિ, સબ્બકાલં ઉપલબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બન્તિ ચેત્થ સક્કાયસબ્બં વેદિતબ્બં ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વિય. તઞ્હિ પરિઞ્ઞાઞાણાનં પચ્ચયભૂતં. ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સને. કિં નિદસ્સેતિ? અત્થિ-સદ્દેન વુત્તં. ‘‘અત્થિત’’ન્તિ નિચ્ચતં. સસ્સતગ્ગાહો હિ ઇધ પઠમો અન્તોતિ અધિપ્પેતો. ઉચ્છેદગ્ગાહો દુતિયોતિ તદુભયવિનિમુત્તા ચ ઇદપ્પચ્ચયતા. એત્થ ચ ઉપ્પન્નનિરોધકથનતો સસ્સતતં, નિરુજ્ઝન્તાનં અસતિ નિબ્બાનપ્પત્તિયં યથાપચ્ચયં પુનૂપગમનકથનતો ઉચ્છેદતઞ્ચ અનુપગમ્મ મજ્ઝિમેન ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ઇદપ્પચ્ચયતાનયેન. તેન વુત્તં ‘‘એતે…પે… અન્તે’’તિઆદિ.

કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ધમ્મકથિકસુત્તવણ્ણના

૧૬. નિબ્બિન્દનત્થાયાતિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાપટિલાભાય. સા હિ જરામરણસીસેન વુત્તેસુ સઙ્ખતધમ્મેસુ નિબ્બિન્દનાકારેન પવત્તતિ. વિરજ્જનત્થાયાતિ વિરાગાનુપસ્સનાપટિલાભાય. સીલતો પટ્ઠાયાતિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસીલસમાદાનતો પટ્ઠાય. સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસીલે પતિટ્ઠિતો ઉપાસકોપિ પગેવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ સમ્માપટિપન્નો નામ. તેનાહ ‘‘યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્નોતિ વેદિતબ્બો’’તિ. નિબ્બાનધમ્મસ્સાતિ નિબ્બાનાવહસ્સ અરિયસ્સ મગ્ગસ્સ. અનુરૂપસભાવભૂતન્તિ નિબ્બાનાધિગમસ્સ અનુચ્છવિકસભાવભૂતં. નિબ્બિદાતિ ઇમિના વુટ્ઠાનગામિનિપરિયોસાનં વિપસ્સનં વદતિ. વિરાગા નિરોધાતિ પદદ્વયેન અરિયમગ્ગં, ઇતરેન ફલં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. એકેન નયેનાતિ પઠમેન નયેન. તત્થ હિ ભગવા તેન ભિક્ખુના ધમ્મકથિકલક્ખણં પુચ્છિતો તં મત્થકં પાપેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. યો હિ વિપસ્સનં મગ્ગં અનુપાદાવિમુત્તિં પાપેત્વા કથેતું સક્કોતિ, સો એકન્તધમ્મકથિકો. તેનાહ ‘‘ધમ્મકથિકસ્સ પુચ્છા કથિતા’’તિ. દ્વીહીતિ દુતિયતતિયનયેહિ. તન્તિ પુચ્છં. વિસેસેત્વાતિ વિસિટ્ઠં કત્વા. યથાપુચ્છિતમત્તમેવ અકથેત્વા અપુચ્છિતમ્પિ અત્થં દસ્સેન્તો ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિં અનુપાદાય વિમુત્તિસઙ્ખાતં વિસેસં પાપેત્વા. ભગવા હિ અપ્પં યાચિતો બહું દેન્તો ઉળારપુરિસો વિય ધમ્મકથિકલક્ખણં પુચ્છિતો પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન તઞ્ચેવ તતો ચ ઉત્તરિં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિં અનુપાદાવિમુત્તઞ્ચ વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ ‘‘નિબ્બિદાય…પે… ધમ્મં દેસેતી’’તિ ઇમિના ધમ્મદેસનં વાસનાભાગિયં કત્વા દસ્સેસિ. ‘‘નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ ઇમિના નિબ્બેધભાગિયં, ‘‘અનુપાદાવિમુત્તો હોતી’’તિ ઇમિના દેસનં અસેક્ખભાગિયં કત્વા દસ્સેસિ. તેનાહ ‘‘સેક્ખાસેક્ખભૂમિયો નિદ્દિટ્ઠા’’તિ.

ધમ્મકથિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૧૭. લિઙ્ગેન અચેલકોતિ પબ્બજિતલિઙ્ગેન અચેલકો. તેન અચેલકચરણેન અચેલો, ન નિચ્ચેલતામત્તેનાતિ દસ્સેતિ. નામેનાતિ ગોત્તનામેન કસ્સપોતિ. દેસેતિ પવેદેતિ સંસયવિગમનં એતેનાતિ દેસો, નિચ્છયહેતૂતિ આહ ‘‘કિઞ્ચિદેવ દેસ’’ન્તિઆદિ. સો હિ સંસયવિગમનં કરોતીતિ કારણં. ઓકાસન્તિ અવસંસન્દનપદેસં. તેનાહ ‘‘ખણં કાલ’’ન્તિ. અન્તરઘરં અન્તોનિવેસનં. અન્તરે ઘરાનિ એતસ્સાતિ અન્તરઘરં, અન્તોગામો. યદાકઙ્ખસીતિ યં આકઙ્ખસિ. ઇતિ ભગવા સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારેતિ. તેનાહ ‘‘યં ઇચ્છસી’’તિ. યદાકઙ્ખસીતિ યં આકઙ્ખસિ, કસ્સપ, તિક્ખત્તું પટિક્ખિપન્તોપિ પુચ્છસિ, યં આકઙ્ખસિ, તમેવ પુચ્છાતિ અત્થો.

‘‘યાવતતિયં પટિક્ખિપી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘તતિયમ્પિ ખો’’તિઆદિના પાઠેન ભવિતબ્બં. સો પન નયવસેન સંખિત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. યેન કારણેન ભગવા અચેલકસ્સ તિક્ખત્તું યાચાપેત્વા ચસ્સ પઞ્હં કથેસિ, તં દસ્સેતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. ગારવજનનત્થં યાવતતિયં પટિક્ખિપિ તઞ્ચ ધમ્મસ્સ સુસ્સૂસાય. ધમ્મગરુકા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો. સત્તાનં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો યાવતતિયં યાચાપેતીતિ વિભત્તિવિપરિણામવસેન સાધારણતો પદં યોજેત્વા પુન ‘‘એત્તકેન કાલેના’’તિ કસ્સપસ્સ વસેન યોજેતબ્બં.

માતિ પટિસેધે નિપાતો. ભણીતિ પુનવચનવસેન કિરિયાપદં વદતિ. મા એવં ભણિ, કથેસીતિ અત્થો. ‘‘ઇતિ ભગવા અવોચા’’તિ પન સઙ્ગીતિકારવચનં. સયંકતં દુક્ખન્તિ પુરિસસ્સ ઉપ્પજ્જમાનદુક્ખં, તેન કતં નામ તસ્સ કારણસ્સ પુબ્બે તેનેવ કમ્મસ્સ ઉપચિતત્તાતિ અયં નયો અનવજ્જો. દિટ્ઠિગતિકો પન પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં નિચ્ચં કારકવેદકલક્ખણં અત્તાનં પરિકપ્પેત્વા તસ્સ વસેન ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છતીતિ ભગવા ‘‘મા હેવ’’ન્તિ અવોચ, તેનાહ ‘‘સયંકતં દુક્ખન્તિ વત્તું ન વટ્ટતી’’તિઆદિ. એત્થ ચ યદિ બાહિરકેહિ પરિકપ્પિતો અત્તા નામ કોચિ અત્થિ, સો ચ નિચ્ચો, તસ્સ નિબ્બિકારતાય, પુરિમરૂપાવિજહનતો કસ્સચિ વિસેસાધાનસ્સ કાતું અસક્કુણેય્યતાય અહિતતો નિવત્તનત્થં, હિતે ચ વત્તનત્થં ઉપદેસો ચ નિપ્પયોજનો સિયા અત્તવાદિનો. કથં વા સો ઉપદેસો પવત્તીયતિ? વિકારાભાવતો. એવઞ્ચ અત્તનો અજટાકાસસ્સ વિય દાનાદિકિરિયા હિંસાદિકિરિયા ચ ન સમ્ભવતિ, તથા સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અનુભવનબન્ધો એવ અત્તવાદિનો ન યુજ્જતિ કમ્મબન્ધાભાવતો. જાતિઆદીનઞ્ચ અસમ્ભવતો કુતો વિમોક્ખો. અથ પન ‘‘ધમ્મમત્તં તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ વિનસ્સતિ ચ. યસ્સ વસેનાયં કિરિયાવોહારો’’તિ વદેય્ય, એવમ્પિ પુરિમરૂપાવિજહનેન અવટ્ઠિતસ્સ અત્તનો ધમ્મમત્તન્તિ ન સક્કા સમ્ભાવેતું. તે વા પનસ્સ ધમ્મા અવત્થાભૂતા, તતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા. યદિ અઞ્ઞે, ન તાહિ તસ્સ ઉપ્પન્નાહિપિ કોચિ વિસેસો અત્થિ. યો હિ કરોતિ પટિસંવેદેતિ ચવતિ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇચ્છિતં, તસ્મા તદત્થો એવ યથાવુત્તદોસો. કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થિકા સિયા. અથ અનઞ્ઞે, ઉપ્પાદવિનાસવન્તીહિ અવત્થાહિ અનઞ્ઞસ્સ અત્તનો તાસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસમ્ભવતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો. તાસમ્પિ વા અત્તનો વિય નિચ્ચતાપત્તીતિ બન્ધવિમોક્ખાનં અસમ્ભવો એવાતિ ન યુજ્જતેવાયં અત્તવાદો. તેનાહ ‘‘અત્તા નામ કોચિ દુક્ખસ્સ કારકો નત્થીતિ દીપેતી’’તિ. પરતોતિ ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિઆદિકે પરસ્મિં તિવિધેપિ નયે. અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અધિચ્ચ યદિચ્છાય કિઞ્ચિ કારણં કસ્સચિ વા પુબ્બં વિના સમુપ્પન્નં. તેનાહ ‘‘અકારણેન યદિચ્છાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. કસ્મા એવમાહાતિ એવં વક્ખમાનોતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ અચેલસ્સ. અયન્તિ ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ. સોધેન્તોતિ સયં વિસુદ્ધં કત્વા પુચ્છિતમત્થં એવ અત્તનો પુચ્છાય સુદ્ધિં દસ્સેન્તો. લદ્ધિયા ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ મિચ્છાગહણસ્સ પટિસેધનત્થાય.

સો કરોતીતિ સો કમ્મં કરોતિ. સો પટિસંવેદયતીતિ કારકવેદકાનં અનઞ્ઞત્તદસ્સનપરં એતં, ન પન કમ્મકિરિયાફલાનં પટિસંવેદનાનં સમાનકાલતાદસ્સનપરં. ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. ખોતિ અવધારણે. ‘‘સો એવા’’તિ દસ્સિતો. અનિયતાદેસા હિ એતે નિપાતા. આદિતોતિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘આદિમ્હિયેવા’’તિ. ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવ ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ભવન્તિ. સઞ્ઞાવિપલ્લાસતો હિ ચિત્તવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસતો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો, તેનાહ ‘‘એવં સતિ પચ્છા સયંકતં દુક્ખન્તિ અયં લદ્ધિ હોતી’’તિ. એવં સતિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસાનં બ્રૂહિતો મિચ્છાભિનિવેસો, યદિદં ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિ. તસ્મા પટિનિસ્સજ્જેતું પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સયંકતં…પે… એતં પરેતી’’તિ. વટ્ટદુક્ખં અધિપ્પેતં અવિસેસતો અત્થીતિ ચ વુત્તત્તા. સસ્સતં સસ્સતગાહં દીપેતિ પરેસં પકાસેતિ, તથાભૂતો ચ સસ્સતં દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતીતિ. તસ્સાતિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. તં ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ એવં પવત્તં વિપરીતદસ્સનં. એતં સસ્સતગ્ગહણં. પરેતિ ઉપેતિ. તેનાહ ‘‘કારકઞ્ચ…પે… અત્થો’’તિ. એકમેવ ગણ્હન્તન્તિ સતિપિ વત્થુભેદે અયોનિસો ઉપ્પજ્જનેન એકમેવ કત્વા ગણ્હન્તં.

ઇધ ‘‘આદિમ્હિયેવા’’તિ પદે. ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવાતિઆદિના હેત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ યોજના – ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવ અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતીતિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ભવન્તીતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. એવં સતીતિ એવં મુદુકે ઉચ્છેદવિપલ્લાસે પઠમુપ્પન્ને સતિ પચ્છા ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતીતિ સમ્બન્ધો. કારકોતિ કમ્મસ્સ કારકો. તેન કતન્તિ કમ્મકારકેન કતં. કમ્મુના હિ ફલસ્સ વોહારો અભેદોપચારકત્તા. એવન્તિ દિટ્ઠિસહગતા વેદના સાતસભાવા કિલેસપરિળાહાદિના સપરિસ્સયા સઉપાયાસા, એવં. ‘‘પગેવ ઇતરે’’તિ વુત્તવેદનાય અભિતુન્નસ્સ વિદ્ધસ્સ. ‘‘વુત્તનયેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તં યોજનં દસ્સેન્તો ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિમાહ. ઉચ્છેદન્તિ સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં, વિભવન્તિ અત્થો. અસતો હિ વિનાસાસમ્ભવતો અત્થિભાવનિબન્ધનો ઉચ્છેદો. યથા હેતુફલભાવેન પવત્તમાનાનં સભાવધમ્માનં સતિપિ એકસન્તાનપરિયાપન્નાનં ભિન્નસન્તતિપતિતેહિ વિસેસે હેતુફલાનં પરમત્થતો અવિનાભાવત્તા ભિન્નસન્તાનપતિતાનં વિય અચ્ચન્તભેદસન્નિટ્ઠાનેન નાનત્તનયસ્સ મિચ્છાગહણં ઉચ્છેદાભિનિવેસસ્સ કારણં. એવં હેતુફલભૂતાનં ધમ્માનં વિજ્જમાનેપિ સભાવભેદે એકસન્તતિપરિયાપન્નતાય એકત્તનયેન અચ્ચન્તાભેદગહણમ્પિ કારણમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સત્તસ્સા’’તિ વુત્તં પાળિયં. સન્તાનવસેન હિ વત્તમાનેસુ ખન્ધેસુ ઘનવિનિબ્ભોગાભાવેન એકત્તગહણનિબન્ધનો સત્તગ્ગાહો, સત્તસ્સ ચ અત્થિભાવગ્ગાહનિબન્ધનો ઉચ્છેદગ્ગાહો, યાવાયં અત્તા ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવાયં વિજ્જતિયેવાતિ ગહણતો નિરુદયવિનાસો ઇધ ઉચ્છેદોતિ અધિપ્પેતોતિ ‘‘ઉચ્છેદ’’ન્તિ વુત્તં. વિસેસેન નાસો વિનાસો, અભાવો. સો પન મંસચક્ખુપઞ્ઞાચક્ખૂનં દસ્સનપથાતિક્કમોયેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અદસ્સન’’ન્તિ. અદસ્સને હિ નાસસદ્દો લોકે નિરુળ્હોતિ. સભાવવિગમો સભાવાપગમો વિભવો. યો હિ નિરુદયવિનાસેન ઉચ્છિજ્જતિ, ન સો અત્તનો સભાવેન તિટ્ઠતિ.

એતે તેતિ વા યે ઇમે તયા ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ ચ પુટ્ઠેન મયા ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિના, ‘‘અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિના ચ પટિક્ખિત્તા સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતા અન્તા, તે ઉભો અન્તેતિ યોજના. અથ વા એતે તેતિ યત્થ પુથૂ અઞ્ઞતિત્થિયા અનુપચિતઞાણસમ્ભારતાય પરમગમ્ભીરં સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં અપ્પજાનન્તા સસ્સતુચ્છેદે નિમુગ્ગા સીસં ઉક્ખિપિતું ન વિસહન્તિ, એતે તે ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ યોજના. દેસેતીતિ પઠમં તાવ અનઞ્ઞસાધારણે પટિપત્તિધમ્મે ઞાણાનુભાવેન મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો, કરુણાનુભાવેન દેસનાધમ્મે મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો ધમ્મં દેસેતિ. એત્થ હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા કારણતો…પે… નિદ્દિટ્ઠો, તસ્મા મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો ધમ્મં દેસેતીતિ યોજના. કારણતો ફલં દીપિતન્તિ યોજના, અભિધેય્યાનુરૂપઞ્હિ લિઙ્ગવચનાનિ હોન્તિ. અસ્સાતિ ફલસ્સ. ન કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિદ્દિટ્ઠો, અઞ્ઞદત્થુ પટિક્ખિત્તો હેતુફલમત્તતાદસ્સનતો કેવલં દુક્ખક્ખન્ધગહણતોતિ. એત્તાવતાતિ ‘‘એતે તે, કસ્સપ…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ એત્તકેન તાવ પદેન. સેસપઞ્હાતિ ‘‘સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખ’’ન્તિઆદિકા સેસા ચત્તારો પઞ્હા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્હો પાળિયં સરૂપેનેવ પટિક્ખિત્તોતિ ન ઉદ્ધતો. પટિસેધિતા હોન્તીતિ તતિયપઞ્હો, તાવ પઠમદુતિયપઞ્હપટિક્ખેપેનેવ પટિક્ખિત્તો, સો હિ પઞ્હો વિસું વિસું પટિક્ખેપેન એકજ્ઝં પટિક્ખેપેન ચ. તેનાહ ‘‘ઉભો…પે… પટિક્ખિત્તો’’તિ. એત્થ ચ યસ્સ અત્તા કારકો વેદકો વા ઇચ્છિતો, તેન વિપરિણામધમ્મો અત્તા અનુઞ્ઞાતો હોતિ. તથા ચ સતિ અનુપુબ્બધમ્મપ્પવત્તિયા રૂપાદિધમ્માનં વિય, સુખાદિધમ્માનં વિય ચસ્સ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પાદવન્તતા આપજ્જતિ. ઉપ્પાદે ચ સતિ અવસ્સંભાવી નિરોધોતિ અનવકાસા નિચ્ચતાતિ. તસ્સ ‘‘સયંકત’’ન્તિ પઠમપઞ્હપટિક્ખેપો પચ્છા ચે અત્તનો નિરુળ્હસ્સ સમુદયો હોતીતિ પુબ્બે વિય અનેન ભવિતબ્બં, પુબ્બે વિય વા પચ્છાપિ. સેસપઞ્હાતિ તતિયપઞ્હાદયો. તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તોતિ એવઞ્ચ તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તો વેદિતબ્બો – ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના સતતં સમિતં પચ્ચયાયત્તસ્સ દીપનેન દુક્ખસ્સ અધિચ્ચસમુપ્પન્નતા પટિક્ખિત્તા, તતો એવ તસ્સ અજાનનઞ્ચ પટિક્ખિત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૩૯-૪૦; મહાવ. ૧; ઉદા. ૧).

યં પરિવાસં સમાદિયિત્વા પરિવસતીતિ યોજના. વચનસિલિટ્ઠતાવસેનાતિ ‘‘ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ યાચન્તેન તેન વુત્તવચનસિલિટ્ઠતાવસેન. ગામપ્પવેસનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન નાતિદિવાપટિક્કમનં, નવેસિયાદિગોચરતા, સબ્રહ્મચારીનં કિચ્ચેસુ દક્ખતાદિ, ઉદ્દેસાદીસુ તિબ્બચ્છન્દતા, તિત્થિયાનં અવણ્ણભણને અત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં અવણ્ણભણને અનત્તમનતા, તિત્થિયાનં વણ્ણભણને અનત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં વણ્ણભણને અત્તમનતાતિ (મહાવ. ૮૭) ઇમેસં સઙ્ગહો. અટ્ઠ વત્તાનીતિ ઇમાનિ અટ્ઠ તિત્થિયવત્તાનિ પૂરેન્તેન. એત્થ ચ નાતિકાલેન ગામપ્પવેસના તત્થ વિસુદ્ધકાયવચીસમાચારેન પિણ્ડાય ચરિત્વા નાતિદિવાપટિક્કમનન્તિ ઇદમેકં વત્તં.

અયમેત્થ પાઠોતિ એતસ્મિં કસ્સપસુત્તે અયં પાઠો. અઞ્ઞત્થાતિ સીહનાદસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૨-૪૦૩). ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વાતિ યથા સુવણ્ણં નિઘંસિત્વા અધિકરણિયા કોટ્ટેત્વા નિદ્દોસમેવ ગય્હતિ, એવં પરિવાસવત્તચરણેન ઘંસિત્વા સુદ્ધભાવવીમંસનેન કોટ્ટેત્વા સુદ્ધો એવ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇધ ગય્હતિ. તિબ્બચ્છન્દતન્તિ સાસનં અનુપવિસિત્વા બ્રહ્મચરિયવાસે તિબ્બચ્છન્દતં દળ્હતરાભિરુચિતં. અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસીતિ નામગોત્તેન અપાકટં એકં ભિક્ખું આણાપેસિ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદાય ઉપનિસ્સયાભાવતો. ગણે નિસીદિત્વાતિ ભિક્ખૂ અત્તનો સન્તિકે પત્તાસનવસેન ગણે નિસીદિત્વા.

અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. તિમ્બરુકસુત્તવણ્ણના

૧૮. યસ્મા તિમ્બરુકો ‘‘વેદના અત્તા. અત્તાવ વેદયતી’’તિ એવંલદ્ધિકો, તસ્મા તાય લદ્ધિયા ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ વદતિ, તં પટિસંહરિતું ભગવા ‘‘સા વેદના’’તિઆદિં અવોચ. તેનાહ ‘‘સા વેદનાતિઆદિ સયંકતં સુખદુક્ખન્તિ લદ્ધિયા નિસેધનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. એત્થાપીતિ ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે. તત્રાતિ યં વુત્તં ‘‘સા વેદના…પે… સુખદુક્ખ’’ન્તિ, તસ્મિં પાઠે. આદિમ્હિયેવાતિ એત્થ ભુમ્મવચનેન ‘‘આદિતો’’તિ તો-સદ્દો ન નિસ્સક્કવચને. એવ-કારેન ખો-સદ્દો અવધારણેતિ દસ્સેતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં અનન્તરસુત્તે વુત્તમેવ. તત્થ પન ‘‘વેદનાતો અઞ્ઞો અત્તા, વેદનાય કારકો’’તિ લદ્ધિકસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ વાદો પટિક્ખિત્તો, ઇધ ‘‘વેદના અત્તા’’તિ એવંલદ્ધિકસ્સાતિ અયમેવ વિસેસો. તેનાહ ‘‘એવઞ્હિ સતિ વેદનાય એવ વેદના કતા હોતી’’તિઆદિ. ઇમિસ્સાતિ યાય વેદનાય સુખદુક્ખં કતં, ઇમિસ્સા. પુબ્બેપીતિ સસ્સતાકારતો પુબ્બેપિ. પુરિમઞ્હિ અત્થન્તિ અનન્તરસુત્તે વુત્તં અત્થં. અટ્ઠકથાયન્તિ પોરાણટ્ઠકથાયં. તન્તિ પુરિમસુત્તે વુત્તમત્થં. અસ્સાતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ. યસ્મા તિમ્બરુકો ‘‘વેદનાવ અત્તા’’તિ ગણ્હાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અહં સા વેદના…પે… ન વદામી’’તિ.

અઞ્ઞા વેદનાતિઆદીસુપિ યં વત્તબ્બં, તં અનન્તરસુત્તે વુત્તનયમેવ. કારકવેદનાતિ કત્તુભૂતવેદના. વેદનાસુખદુક્ખન્તિ વેદનાભૂતસુખદુક્ખં કથિતં, ન વટ્ટસુખદુક્ખં. ‘‘વિપાકસુખદુક્ખમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં ‘‘સયંકતં સુખં દુક્ખ’’ન્તિઆદિવચનતો.

તિમ્બરુકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૧૯. અવિજ્જા નીવરણા ભવાદિ-આદીનવસ્સ નિવારિતપટિચ્છાદિકા એતસ્સાતિ અવિજ્જાનીવરણો, અવિજ્જાય નિવુતોતિ આહ ‘‘અવિજ્જાય નિવારિતસ્સા’’તિ. અયં કાયોતિ બાલસ્સ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં અત્તભાવં રક્ખં કત્વા અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવે અયાથાવદસ્સનવસેન તણ્હાય પટિલદ્ધચિત્તસ્સ તંતંભવૂપગા સઙ્ખારા સઙ્ખરીયન્તિ. તેહિ ચ અત્તભાવસ્સ અભિનિબ્બત્તિ, તસ્મા અયઞ્ચ અવિજ્જાય કાયો નિબ્બત્તોતિ. અસ્સાતિ બાલસ્સ. અયં અત્થોતિ ‘‘અયં કાયો નામરૂપન્તિ ચ વુત્તો’’તિ અત્થો દીપેતબ્બો ઉપાદાનક્ખન્ધસળાયતનસઙ્ગહતો તેસં ધમ્માનં. એવમેતં દ્વયન્તિ એવં અવિજ્જાય નિવારિતત્તા, તણ્હાય ચ સંયુત્તત્તા એવં સપરસન્તાનગતસવિઞ્ઞાણકકાયસઙ્ખાતં દ્વયં હોતિ. અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તન્તરેસુ. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૪.૬૦-૬૧; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનિ ભિન્દિત્વા ચક્ખુરૂપાદિદ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અભિન્દિત્વા છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા ‘‘દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો’’તિ, તસ્મા મહાદ્વયં નામ કિરેતં અનવસેસતો અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનં ગહિતત્તા. અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનીતિ એત્થાપિ હિ સળાયતનાનિ સઙ્ગહિતાનેવ. ફસ્સકારણાનીતિ ફસ્સપવત્તિયા પચ્ચયાનિ. યેહીતિ હેતુદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘યેહિ કારણભૂતેહી’’તિ. ફસ્સો એવ ફુસનકિચ્ચો, ન ફસ્સાયતનાનીતિ વુત્તં ‘‘ફસ્સેન ફુટ્ઠો’’તિ. પરિપુણ્ણવસેનાતિ અવેકલ્લવસેન. અપરિપુણ્ણાયતનાનં હીનાનિ ફસ્સસ્સ કારણાનિ હોન્તિ, તેસં વિયાતિ ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હીતિ સવિઞ્ઞાણકસ્સ કાયસ્સ નિબ્બત્તનં કાયનિબ્બત્તનં, કાયો વા નિબ્બત્તતિ એતેનાતિ કાયનિબ્બત્તનં, કિલેસાભિસઙ્ખારા. આદિસદ્દેન ફસ્સસળાયતનાદિસઙ્ગહો. અધિકં પયસતિ પયુઞ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, વિસેસકારણન્તિ આહ ‘‘અધિકપયોગો’’તિ.

ભગવા અમ્હાકં ઉપ્પાદકભાવેન મૂલભાવેન ભગવંમૂલકા. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે કારણધમ્મા. યેહિ મયં બાલપણ્ડિતાનં સમાનેપિ કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હિ વિસેસં જાનેય્યામ, તેનાહ ‘‘પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા’’તિઆદિ. આજાનામાતિ અભિમુખં પચ્ચક્ખતો જાનામ. પટિવિજ્ઝામાતિ તસ્સેવ વેવચનં, અધિગચ્છામાતિ અત્થો. નેતાતિ અમ્હાકં સન્તાને પાપેતા. વિનેતાતિ યથા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો હોતિ, એવં વિસેસતો નેતા, તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વા વિનેતા. અનુનેતાતિ અનુરૂપં નેતા. અન્તરન્તરા યથાધમ્મપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞાપિતાનં ધમ્માનં અનુરૂપતો દસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘યથાસભાવતો …પે… દસ્સેતા’’તિ. આપાથં ઉપગચ્છન્તાનં ભગવા પટિસરણં સમોસરણટ્ઠાનન્તિ ભગવંપટિસરણા ધમ્મા. તેનાહ ‘‘ચતુભૂમકધમ્મા’’તિઆદિ. પટિસરતિ પટિવિજ્ઝતીતિ પટિસરણં, તસ્મા પટિવિજ્ઝનવસેન ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. તેનાહ ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ. ફસ્સો આગચ્છતીતિ પટિવિજ્ઝનકવસેન ફસ્સો ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, આપાથં આગચ્છન્તોયેવ સો અત્થતો ‘‘અહં કિન્નામો’’તિ નામં પુચ્છન્તો વિય, ભગવા ચસ્સ નામં કરોન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘અહં ભગવા’’તિઆદિ. ઉપટ્ઠાતૂતિ ઞાણસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાતુ. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતો એવ ભાગો હોતુ, ભગવાવ નં અત્તનો ભાગં કત્વા વિસ્સજ્જેતૂતિ અત્થો, ભગવતો ભાગો યદિદં ધમ્મસ્સ અક્ખાનં, અમ્હાકં પન સવનં ભાગોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સદ્દલક્ખણેન સમેતિ. કેચિ પન પટિભાતૂતિ અત્થં વદન્તિ ઞાણેન દિસ્સતુ દેસીયતૂતિ વા અત્થો. તેનાહ ‘‘તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો’’તિ.

બાલસ્સ પણ્ડિતસ્સ ચ કાયસ્સ નિબ્બત્તિયા પચ્ચયભૂતા અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ. તેનાહ ‘‘કમ્મં…પે… નિરુદ્ધા’’તિ. જવાપેત્વાતિ ગહિતજવનં કત્વા, યથા પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું સમત્થં હોતિ, એવં કત્વા. યદિ નિરુદ્ધા, કથં અપ્પહીનાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનેવ ઓસધાનિ, તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ ચ. દુક્ખક્ખયાયાતિ તદત્થવિસેસનત્થન્તિ આહ ‘‘ખયત્થાયા’’તિ. પટિસન્ધિકાયન્તિ પટિસન્ધિગહણપુબ્બકં કાયં. પાળિયં ‘‘બાલેના’’તિ કરણવચનં નિસ્સક્કેતિ આહ ‘‘બાલતો’’તિ. ભાવિના સહ પટિસન્ધિના સપ્પટિસન્ધિકો. યો પન એકન્તતો તેનત્તભાવેન અરહત્તં પત્તું ભબ્બો, સો ભાવિના પટિસન્ધિના ‘‘અપ્પટિસન્ધિકો’’તિ, તતો વિસેસનત્થં ‘‘સપ્પટિસન્ધિકો’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ વુત્તં, સો ચ યાવ અરિયભૂમિં ન ઓક્કમતિ, તાવ બાલધમ્મસમઙ્ગી એવાતિ કત્વા ‘‘સબ્બોપિ પુથુજ્જનો બાલો’’તિ વુત્તં. તથા હિ ‘‘અપ્પટિસન્ધિકો ખીણાસવો પણ્ડિતો’’તિ ખીણાસવ-સદ્દેન અપ્પટિસન્ધિકો વિસેસિતો. યદિ એવં સેક્ખા કથન્તિ આહ ‘‘સોતાપન્ના’’તિઆદિ. તે હિ સિખાપત્તપણ્ડિચ્ચભાવલક્ખણાભાવતો પણ્ડિતાતિ ન વત્તબ્બા ખીણાસવા વિય, બલવતરાનં પન બાલધમ્માનં પહીનત્તા બાલાતિપિ ન વત્તબ્બા પુથુજ્જના વિય. ભજિયમાના પન ચતુસચ્ચસમ્પટિવેધં ઉપાદાય પણ્ડિતપક્ખં ભજન્તિ, ન બાલપક્ખં વુત્તકારણેનાતિ.

બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૦. સબ્બમ્પિ સઙ્ખતં અપ્પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં નામ નત્થીતિ પચ્ચયધમ્મોપિ અત્તનો પચ્ચયધમ્મં ઉપાદાય પચ્ચયુપ્પન્નો, તથા પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મોપિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નં ઉપાદાય પચ્ચયધમ્મોતિ યથારહં ધમ્માનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતા. યેસં વિનેય્યાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયેવ સુબોધતો ઉપટ્ઠાતિ, તેસં વસેન સુટ્ઠુ વિભાગં કત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો. યેસં પન વિનેય્યાનં તદુભયસ્મિં વિભજ્જ સુતે એવ ધમ્માભિસમયો હોતિ, તે સન્ધાય ભગવા તદુભયં વિભજ્જ દસ્સેન્તો ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મે’’તિ ઇમં દેસનં આરભીતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘સત્થા ઇમસ્મિં સુત્તે’’તિઆદિમાહ. પચ્ચયસ્સ ભાવો પચ્ચયત્તં, પચ્ચયનિબ્બત્તતા. અસભાવધમ્મે ન લબ્ભતીતિ ‘‘સભાવધમ્મે’’તિ વુત્તં. નનુ ચ જાતિ જરા મરણઞ્ચ સભાવધમ્મો ન હોતિ, યેસં પન ખન્ધાનં જાતિ જરા મરણઞ્ચ, તે એવ સભાવધમ્મા, અથ કસ્મા દેસનાય તે ગહિતાતિ? નાયં દોસો, જાતિ જરા મરણઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તાનં સભાવધમ્માનં વિકારમત્તં, નઞ્ઞેસં, તસ્મા તે ગહિતાતિ. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનન્તિ ન વિનેય્યપુગ્ગલાનં મગ્ગફલુપ્પત્તિ વિય જાતિપચ્ચયા જરામરણુપ્પત્તિ તથાગતુપ્પાદાયત્તા, અથ ખો સા તથાગતાનં ઉપ્પાદેપિ અનુપ્પાદેપિ હોતિયેવ. તસ્મા સા કામં અસઙ્ખતા વિય ધાતુ ન નિચ્ચા, તથાપિ ‘‘સબ્બકાલિકા’’તિ એતેન જાતિપચ્ચયતો જરામરણુપ્પત્તીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘જાતિયેવ જરામરણસ્સ પચ્ચયો’’તિ. જાતિપચ્ચયાતિ ચ જાતિસઙ્ખાતપચ્ચયા. હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. ઠિતાવ સા ધાતુ, યાયં ઇદપ્પચ્ચયતા જાતિયા જરામરણસ્સ પચ્ચયતા તસ્સ બ્યભિચારાભાવતો. ઇદાનિ ન કદાચિ જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ હોતિયેવાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયભાવે નિયમેતિ. ઉભયેનપિ યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયભાવો યત્થ હોતિ, તત્થ અવસ્સંભાવિતં દસ્સેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. દ્વીહિ પદેહિ. તિટ્ઠન્તીતિ યસ્સ વસેન ધમ્માનં ઠિતિ, સા ઇદપ્પચ્ચયતા ધમ્મટ્ઠિતતા. ધમ્મેતિ પચ્ચયુપ્પન્ને ધમ્મે. નિયમેતિ વિસેસેતિ. હેતુગતવિસેસસમાયોગો હિ હેતુફલસ્સ એવં ધમ્મતાનિયામો એવાતિ.

અપરો નયો – ઠિતાવ સા ધાતૂતિ યાયં જરામરણસ્સ ઇદપ્પચ્ચયતા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ, એસા ધાતુ એસ સભાવો. તથાગતાનં ઉપ્પાદતો પુબ્બે ઉદ્ધઞ્ચ અપ્પટિવિજ્ઝિયમાનો, મજ્ઝે ચ પટિવિજ્ઝિયમાનો ન તથાગતેહિ ઉપ્પાદિતો, અથ ખો સમ્ભવન્તસ્સ જરામરણસ્સ સબ્બકાલં જાતિપચ્ચયતો સમ્ભવોતિ ઠિતાવ સા ધાતુ, કેવલં પન સયમ્ભુઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝનતો ‘‘અયં ધમ્મો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ પવેદનતો ચ તથાગતો ‘‘ધમ્મસામી’’તિ વુચ્ચતિ, ન અપુબ્બસ્સ ઉપ્પાદનતો. તેન વુત્તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. સા એવ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ એત્થ વિપલ્લાસાભાવતો એવં અવબુજ્ઝમાનસ્સ એતસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા તથેવ ભાવતો ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા, જાતિ વા જરામરણસ્સ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ પવત્તઆયૂહન-સંયોગ-પલિબોધ-સમુદય-હેતુપચ્ચયટ્ઠિતીતિ તદુપ્પાદાદિભાવેનસ્સા ઠિતતા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ ફલં પતિ સામત્થિયતો હેતુમેવ વદતિ. ધારીયતિ પચ્ચયેહીતિ વા ધમ્મો, તિટ્ઠતિ તત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલન્તિ ઠિતિ, ધમ્મસ્સ ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ. ધમ્મોતિ વા કારણં પચ્ચયભાવેન ફલસ્સ ધારણતો, તસ્સ ઠિતિ સભાવો, ધમ્મતો ચ અઞ્ઞો સભાવો નત્થીતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયો. તેનાહ ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૪). ધમ્મટ્ઠિતિ એવ ધમ્મટ્ઠિતતા. સા એવ ધાતુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઇમસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા અઞ્ઞથત્તાભાવતો, ‘‘ન જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ વિઞ્ઞાયમાનસ્સ ચ તબ્ભાવાભાવતો નિયામતા વવત્થિતભાવોતિ ધમ્મનિયામતા. ફલસ્સ વા જરામરણસ્સ જાતિયા સતિ સમ્ભવો ધમ્મે હેતુમ્હિ ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા, અસતિ અસમ્ભવો ધમ્મનિયામતાતિ એવં ફલેન હેતું વિભાવેતિ, તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિઆદિના વુત્તં. ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયતાસઙ્ખાતં ઇદપ્પચ્ચયતં અભિસમ્બુજ્ઝતિ પચ્ચક્ખકરણેન અભિમુખં બુજ્ઝતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝતિ, તતો એવ અભિસમેતિ અભિમુખં સમાગચ્છતિ, આદિતો કથેન્તો આચિક્ખતિ, ઉદ્દિસતીતિ અત્થો. તમેવ ઉદ્દેસં પરિયોસાપેન્તો દેસેતિ. યથાઉદ્દિટ્ઠમત્તં નિદ્દિસનવસેન પકારેહિ ઞાપેન્તો પઞ્ઞાપેતિ. પકારેહિ એવ પતિટ્ઠપેન્તો પટ્ઠપેતિ. યથાનિદ્દિટ્ઠં પટિનિદ્દેસવસેન વિવરતિ વિભજતિ. વિવટઞ્હિ વિભત્તઞ્ચ અત્થં હેતૂદાહરણદસ્સનેહિ પાકટં કરોન્તો ઉત્તાનીકરોતિ. ઉત્તાનીકરોન્તો તથા પચ્ચક્ખભૂતં કત્વા નિગમનવસેન પસ્સથાતિ ચાહ.

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદીસૂતિ જાતિઆદીનં જરામરણપચ્ચયભાવેસુ. તેહિ તેહિ પચ્ચયેહીતિ યાવતકેહિ પચ્ચયેહિ યં ફલં ઉપ્પજ્જમાનારહં, અવિકલેહિ તેહેવ તસ્સ ઉપ્પત્તિ, ન ઊનાધિકેહીતિ. તેનાહ ‘‘અનૂનાધિકેહેવા’’તિ. યથા તં ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવોતિ. તેન તંતંફલનિપ્ફાદને તસ્સા પચ્ચયસામગ્ગિયા તપ્પકારતા તથતાતિ વુત્તાતિ દસ્સેતિ. સામગ્ગિન્તિ સમોધાનં, સમવાયન્તિ અત્થો. અસમ્ભવાભાવતોતિ અનુપ્પજ્જનસ્સ અભાવતો. તથાવિધપચ્ચયસામગ્ગિયઞ્હિ સતિપિ ફલસ્સ અનુપ્પજ્જને તસ્સાવિતથતા સિયા. અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહીતિ અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ પચ્ચયેહિ. અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતોતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. ન હિ કદાચિ ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો અત્થિ. યદિ સિયા, તસ્સા સામગ્ગિયા અઞ્ઞથતા નામ સિયા, ન ચેતં અત્થીતિ ‘‘અનઞ્ઞથતા’’તિ વુત્તં. પચ્ચયતોતિ પચ્ચયભાવતો. પચ્ચયસમૂહતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિ તા-સદ્દેન પદં વડ્ઢિતં યથા ‘‘દેવોયેવ દેવતા’’તિ, ઇદપ્પચ્ચયાનં સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતાતિ સમૂહત્થો તાસદ્દો યથા ‘‘જનાનં સમૂહો જનતા’’તિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

ન નિચ્ચં સસ્સતન્તિ અનિચ્ચં. જરામરણં ન અનિચ્ચં સઙ્ખારાનં વિકારભાવતો અનિપ્ફન્નત્તા, તથાપિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પરિયાયેન વુત્તં. એસ નયો સઙ્ખતાદીસુપિ. સમાગન્ત્વા કતં સહિતેહેવ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તેતબ્બતો યથાસભાવં સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં. પચ્ચયારહં પચ્ચયં પટિચ્ચ ન વિના તેન સહિતસમેતમેવ ઉપ્પન્નન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. તેનાહ ‘‘પચ્ચયે નિસ્સાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ખયસભાવન્તિ ભિજ્જનસભાવં. વિગચ્છનકસભાવન્તિ સકભાવતો અપગચ્છનકસભાવં. વિરજ્જનકસભાવન્તિ પલુજ્જનકસભાવં. નિરુજ્ઝનકસભાવન્તિ ખણભઙ્ગવસેન પભઙ્ગુસભાવં. વુત્તનયેનાતિ જરાય વુત્તનયેન. જનકપ્પચ્ચયાનં કમ્માદીનં. કિચ્ચાનુભાવક્ખણેતિ એત્થ કિચ્ચાનુભાવો નામ યથા પવત્તમાને પચ્ચયે તસ્સ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પવત્તિ, એવં સન્તસ્સ પવત્તનક્ખણે. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિં ખણે પચ્ચયો અત્તનો ફલુપ્પાદનં પતિ બ્યાવટો નામ હોતિ, ઇમસ્મિં ખણે યે ધમ્મા રૂપાદયો ઉપલબ્ભન્તિ તતો પુબ્બે, પચ્છા ચ અનુપલબ્ભમાના, તેસં તતો ઉપ્પત્તિ નિદ્ધારીયતિ, એવં જાતિયાપિ સા નિદ્ધારેતબ્બા તંખણૂપલદ્ધતોતિ. યદિ એવં નિપ્પરિયાયતોવ જાતિયા કુતોચિ ઉપ્પત્તિ સિદ્ધિ, અથ કસ્મા ‘‘એકેન પરિયાયેના’’તિ વુત્તન્તિ? જાયમાનધમ્માનં વિકારભાવેન ઉપલદ્ધબ્બત્તા. યદિ નિપ્ફન્નધમ્મા વિય જાતિ ઉપલબ્ભેય્ય, નિપ્પરિયાયતોવ તસ્સા કુતોચિ ઉપ્પત્તિ સિયા, ન ચેવં ઉપલબ્ભતિ, અથ ખો અનિપ્ફન્નત્તા વિકારભાવેન ઉપલબ્ભતિ. તસ્મા ‘‘એકેન પરિયાયેનેત્થ અનિચ્ચાતિઆદીનિ યુજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ન પન જરામરણે, જનકપ્પચ્ચયાનં કિચ્ચાનુભાવક્ખણે તસ્સ અલબ્ભનતો. તેનેવ ‘‘એત્થ ચ અનિચ્ચન્તિ…પે… અનિચ્ચં નામ જાત’’ન્તિ વુત્તં.