૩. ધાતુસંયુત્તં

૧. નાનત્તવગ્ગો

૧. ધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૫. પઠમન્તિ ઇમસ્મિં નિદાનવગ્ગે સંયુત્તાનં પઠમં સંગીતત્તા. નિસ્સત્તટ્ઠસુઞ્ઞતટ્ઠસઙ્ખાતેનાતિ ધમ્મમત્તતાય નિસ્સત્તતાસઙ્ખાતેન નિચ્ચસુભસુખઅત્તસુઞ્ઞતત્થસઙ્ખાતેન. સભાવટ્ઠેનાતિ યથાભૂતસભાવટ્ઠેન. તતો એવ સભાવસ્સ ધારણટ્ઠેન ધાતૂતિ લદ્ધનામાનં. નાનાસભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસતા ધાતુનાનત્તં. ચક્ખુસઙ્ખાતો પસાદો ચક્ખુપસાદો. સો એવ ચક્ખનટ્ઠેન ચક્ખુ, નિસ્સત્તસુઞ્ઞતટ્ઠેન ધાતુ ચાતિ ચક્ખુધાતુ. ચક્ખુપસાદવત્થું અધિટ્ઠાનં કત્વા પવત્તં ચક્ખુપસાદવત્થુકં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. દ્વે સમ્પટિચ્છનમનોધાતુયો, એકા કિરિયા મનોધાતૂતિ તિસ્સો મનોધાતુયો મનોધાતુ ‘‘મનનમત્તા ધાતૂ’’તિ કત્વા. વેદનાદયો…પે… નિબ્બાનઞ્ચ ધમ્મધાતુ વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતો. તથા હેતે ધમ્મા આયતનદેસનાય ‘‘ધમ્માયતન’’ન્તેવ દેસિતા. ન હિ નેસં રૂપાયતનાદીનં વિય વિઞ્ઞાણેહિ અઞ્ઞવિઞ્ઞાણેન ગહેતબ્બતાકારો અત્થિ. સબ્બમ્પીતિ છસત્તતિવિધં મનોવિઞ્ઞાણં. કામાવચરા કામધાતુપરિયાપન્નત્તા. અવસાને દ્વેતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે તંસંવણ્ણનાસુ દટ્ઠબ્બો.

ધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૬. જાતિપસુતિઆરમ્મણાદિભેદેન નાનાભાવો ફસ્સો. જાતિપચ્ચયભેદેન હિ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ભેદો હોતિયેવ. ધમ્મપરિચ્છેદવસેન ધાતુદેસનાયં તિસ્સો મનનમત્તા ધાતુયોવ મનોધાતુયો. કિરિયામયસ્સ ચિત્તુપ્પત્તિવિભાગેન પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ વસેન ધાતુદેસનાયં મનનટ્ઠેન ધાતુતાય સામઞ્ઞતો મનોદ્વારાવજ્જનં ‘‘મનોધાતૂ’’તિ અધિપ્પેતન્તિ વુત્તં ‘‘મનોસમ્ફસ્સો મનોદ્વારે પઠમજવનસમ્પયુત્તો’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા કામં સમ્પટિચ્છનમનોધાતુઅનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનો સન્તીરણવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પયુત્તો ફસ્સોપિ મનોસમ્ફસ્સો એવ નામ, દુબ્બલત્તા પન સો સબ્બભવેસુ અસમ્ભવતો ચ ગહિતો અનવસેસતો ગહણં ન હોતીતિ મનોદ્વારે જવનસમ્ફસ્સો હોતિ, તસ્મા. અયમેત્થ અત્થોતિ અયં ઇધ અધિપ્પાયાનુગતો અત્થો.

ફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નોફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૭. મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચાતિ મનોદ્વારે પઠમજવનસમ્પયુત્તો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો, તં મનોસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ. મનોધાતૂતિ આવજ્જનકિરિયમનોધાતુ. મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનોધાતૂતિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘મનોદ્વારે…પે… એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સબ્બાનિ ચેતાની’’તિઆદિ.

નોફસ્સનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૮. સબ્બાપિ તસ્મિં દ્વારે વેદના વત્તેય્યું ચક્ખુસમ્ફસ્સવેદના ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવિતા. નિબ્બત્તિફાસુકત્થન્તિ નિબ્બત્તિયા ઉપનિસ્સયભાવેન પવત્તિયા દસ્સનસુખત્થં. સમ્પટિચ્છનવેદનમેવ ગહેતું વટ્ટતિ, તાય ગહિતાય ઇતરાસં ગહણં ઞાયાગતમેવાતિ. વુત્તં પોરાણટ્ઠકથાયં. આવજ્જનસમ્ફસ્સન્તિ આવજ્જનમનોસમ્ફસ્સં. અનન્તરૂપનિસ્સયભૂતં પટિચ્ચ પઠમજવનવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. અયમધિપ્પાયો ઉપનિસ્સયસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

વેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયવેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૮૯. તતિયચતુત્થેસુ વુત્તનયાવાતિ ‘‘નો ચક્ખુસમ્ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુધાતૂ’’તિ એવં વુત્તનયો, ચતુત્થે ‘‘ચક્ખુધાતું, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિઆદિના વુત્તનયો ચ. એકતો કત્વાતિ એકજ્ઝં કત્વા દેસિતા. કસ્મા પન તેસુ સુત્તેસુ એવં દેસના પવત્તાતિ આહ ‘‘સબ્બાનિ ચેતાની’’તિઆદિ. પટિસેધો પન તેસં વેદનાનાનત્તાદીનં ફસ્સનાનત્તાદિકસ્સ પચ્ચયભાવતો તથાઉપ્પત્તિયા અસમ્ભવતો. ઇતો પરેસૂતિ ‘‘નો પરિયેસનાનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ પરિળાહનાનત્ત’’ન્તિઆદીસુ.

દુતિયવેદનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. બાહિરધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૦. પઞ્ચ ધાતુયો કામાવચરા રૂપસભાવત્તા.

બાહિરધાતુનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઞ્ઞાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૧. આપાથે પતિતન્તિ ચક્ખુસ્સ આપાથગતં સાટકવેઠનાદિસઞ્ઞિતં ભૂતસઙ્ઘાતં સમ્મા નિસ્સિતં. ચક્ખુદ્વારે સમ્પટિચ્છનાદિસમ્પયુત્તસઞ્ઞાનં સઙ્કપ્પગતિકત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તસઞ્ઞાગહણેનેવ વા ગહેતબ્બતો ‘‘રૂપસઞ્ઞાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા’’તિ વુત્તં તત્થ સઞ્ઞાય એવ લબ્ભનતો. એતેનેવ હિ તંસમ્પયુત્તો સઙ્કપ્પોતિ ઇદમ્પિ સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘સઞ્ઞાસઙ્કપ્પછન્દા એકજવનવારેપિ નાનાજવનવારેપિ લબ્ભન્તી’’તિ. જવનસમ્પયુત્તસ્સ વિતક્કસ્સ છન્દગતિકત્તા વુત્તં ‘‘તીહિ ચિત્તેહિ સમ્પયુત્તો સઙ્કપ્પો’’તિ. છન્દિકતટ્ઠેનાતિ છન્દકરણટ્ઠેન, ઇચ્છિતટ્ઠેનાતિ અત્થો. અનુડહનટ્ઠેનાતિ પરિડહનટ્ઠેન. સન્નિસ્સયડાહરસા હિ રાગગ્ગિઆદયો ‘‘રૂપે’’તિ પન તસ્સ આરમ્મણદસ્સનમેતં. પરિળાહોતિ પરિળાહસીસેન અપેક્ખં વદતિ. તેનાહ ‘‘પરિળાહે ઉપ્પન્ને’’તિઆદિ. ‘‘પરિળાહો’’તિ દળ્હજ્ઝોસાના બલવાકારપ્પત્તા વુત્તાતિ આહ ‘‘પરિળાહપરિયેસના પન નાનાજવનવારેયેવ લબ્ભન્તી’’તિ. તાસં લદ્ધૂપનિસ્સયભાવતોતિ દસ્સેતિ. ઇમિના નયેનાતિ ‘‘ઉપ્પજ્જતિ સઞ્ઞાનાનત્ત’’ન્તિ એત્થ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘રૂપસઞ્ઞાદિનાનાસભાવં સઞ્ઞં પટિચ્ચ કામસઙ્કપ્પાદિનાનાસભાવો સઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બો.

સઞ્ઞાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નોપરિયેસનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના

૯૨. પટિસેધમત્તમેવ નાનં, સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ અધિપ્પાયો.

નોપરિયેસનાનાનત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. બાહિરફસ્સનાનત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૯૩. વુત્તપ્પકારે આરમ્મણેતિ ‘‘આપાથે પતિત’’ન્તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારે રૂપારમ્મણે. સઞ્ઞાતિ રૂપસઞ્ઞાવ. અરૂપધમ્મોપિ સમાનો યસ્મિં આરમ્મણે પવત્તતિ, તં ફુસન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘આરમ્મણં ફુસમાનો’’તિ. તણ્હાય વત્થુભૂતંયેવ રૂપારમ્મણં લબ્ભતીતિ કત્વા ‘‘રૂપલાભો’’તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘સહ તણ્હાય આરમ્મણં રૂપલાભો’’તિ. સબ્બસઙ્ગાહિકનયોતિ એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે સબ્બેસં સઞ્ઞાદીનં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા સબ્બસઙ્ગણ્હનવસેન દસ્સિતનયો. તેનાહ ‘‘એકસ્મિંયેવા’’તિઆદિ. સબ્બસઙ્ગાહિકનયોતિ વા ધુવપરિભોગવસેન નિબદ્ધારમ્મણન્તિ વા આગન્તુકારમ્મણન્તિ વા વિભાગં અકત્વા સબ્બસઙ્ગાહિકનયો. અપરો નયો. મિસ્સકોતિ આગન્તુકારમ્મણે નિબદ્ધારમ્મણે ચ વિસયતો નિબદ્ધારમ્મણેન મિસ્સકો. નિબદ્ધારમ્મણે સત્તાનં કિલેસો મન્દો હોતિ. તથા હિ સઞ્ઞાસઙ્કપ્પફસ્સવેદનાવ દસ્સિતા. યં કિઞ્ચિ વિયાતિ યં કિઞ્ચિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિય. ખોભેત્વાતિ કુતૂહલુપ્પાદનવસેન ચિત્તં ખોભેત્વા.

ઉપાસિકાતિ તસ્સ અમચ્ચપુત્તસ્સ ભરિયં સન્ધાયાહ. તસ્મિન્તિ આગન્તુકારમ્મણે. લાભો નામ ‘‘લબ્ભતી’’તિ કત્વા.

ઉરુવલ્લિયવાસીતિ ઉરુવલ્લિયલેણવાસી, ઉરુવલ્લિયવિહારવાસીતિ વદન્તિ. પાળિયાતિ ‘‘ધાતુનાનત્તં, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિનયપવત્તાય ઇમિસ્સા સુત્તપાળિયા. પરિવટ્ટેત્વાતિ મજ્ઝે ગહિતફસ્સવેદનાપરિયોસાને ઠપનવસેન પાળિં પરિવટ્ટેત્વા. વુત્તપ્પકારેતિઆદિ પરિવત્તેતબ્બાકારદસ્સનં. તત્થ વુત્તપ્પકારેતિ આપાથગતરૂપારમ્મણે. અવિભૂતવારન્તિ અવિભૂતારમ્મણવારં. અયમેવ વા પાઠો. ગણ્હન્તિ કથેન્તિ. એકજવનવારેપિ લબ્ભન્તિ ચિરતરનિવેસાભાવા. નાનાજવનવારેયેવ દળ્હતરનિવેસતાય.

૯૪. દસમં ઉત્તાનમેવ નવમે વુત્તનયત્તા. પટિસેધમત્તમેવ હેત્થ નાનત્તન્તિ.

બાહિરફસ્સનાનત્તસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નાનત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સત્તધાતુસુત્તવણ્ણના

૯૫. આભાતીતિ આભા, આલોકભાવેન નિપ્ફજ્જતિ, ઉપટ્ઠાતીતિ વા અત્થો. સો એવ નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતૂતિ આભાધાતુ. આલોકસ્સાતિ આલોકકસિણસ્સ. સુટ્ઠુ, સોભનં વા ભાતીતિ સુભં. કસિણસહચરણતો ઝાનં સુભં. સેસં વુત્તનયમેવ. સુપરિસુદ્ધવણ્ણં કસિણં. આકાસાનઞ્ચાદયોપિ સુભારમ્મણં એવાતિ કેચિ. દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ દેસનં ઉદ્દેસમત્તે એવ ઠપેસિ. પાળિયં ‘‘અન્ધકારં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતી’’તિ એત્થાપિ આરમ્મણમેવ ગહિતં, તથા ‘‘અયં ધાતુ અસુભં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતી’’તિ એત્થાપિ. યથા હિ ઇધ સુવણ્ણં કસિણં સુભન્તિ અધિપ્પેતં, એવં દુબ્બણ્ણં અસુભન્તિ.

અન્ધકારં પટિચ્ચાતિ અન્ધકારં પટિચ્છાદકપચ્ચયં પટિચ્ચ. પઞ્ઞાયતીતિ પાકટો હોતિ. તેનાહ ‘‘અન્ધકારો હી’’તિઆદિ. આલોકોપિ, અન્ધકારેન પરિચ્છિન્નો હોતીતિ યોજના. અન્ધકારો તાવ આલોકેન પરિચ્છિન્નો હોતુ ‘‘યત્થ આલોકો નત્થિ, તત્થ અન્ધકારો’’તિ આલોકો કથં અન્ધકારેન પરિચ્છિન્નો હોતીતિ આહ ‘‘અન્ધકારેન હિ સો પાકટો હોતી’’તિ. પરિચ્છેદલેખાય વિય ચિત્તરૂપં અન્ધકારેન હિ પરિતો પરિચ્છિન્નો હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, યથા તં છાયાય આતપો. એસેવ નયોતિ અસુભસુભાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્નતં અતિદિસિત્વા તત્થ અધિપ્પેતમેવ દસ્સેન્તો ‘‘અસુભે સતિ સુભં પઞ્ઞાયતી’’તિ આહ. એવમાહાતિ ‘‘અસુભં પટિચ્ચ સુભં પઞ્ઞાયતી’’તિ અવોચ. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ વિય ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘રૂપં પટિચ્ચાતિ રૂપાવચરસમાપત્તિં પટિચ્ચા’’તિ. તાય હિ સતિ અધિગતાય. રૂપસમતિક્કમા વા હોતીતિ સભાવારમ્મણાનં રૂપજ્ઝાનાનં સમતિક્કમા આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ નામ હોતીતિ અત્થો. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનસમતિક્કમા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિ નામ હોતી’’તિઆદિના દ્વેપિ પકારે અતિદિસતિ. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાઞાણેન. અપ્પવત્તિન્તિ યથાપરિચ્છિન્નકાલં અપ્પવત્તનં. એતેન ખણનિરોધાદિં પટિક્ખિપતિ.

કથં સમાપત્તિ પત્તબ્બાતિ ઇમાસુ સત્તસુ ધાતૂસુ કા પકારા સઞ્ઞાસમાપત્તિ નાના હુત્વા સમાપજ્જિતબ્બા. તેનાહ ‘‘કીદિસા સમાપત્તિયો’’તિઆદિ. સઞ્ઞાય અત્થિભાવેનાતિ પટુકિચ્ચાય સઞ્ઞાય અત્થિભાવેન. સુખુમસઙ્ખારાનં તત્થ સમાપત્તિયં અવસિસ્સતાય. નિરોધોવાતિ સઙ્ખારાનં નિરોધો એવ.

સત્તધાતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સનિદાનસુત્તવણ્ણના

૯૬. ભાવનપુંસકમેતં ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. સનિદાનન્તિ અત્તનો ફલં નિદદાતીતિ નિદાનં, કારણન્તિ આહ ‘‘સનિદાનો સપ્પચ્ચયો’’તિ. કામપટિસંયુત્તોતિ કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન પટિસંયુત્તો વા કામપટિબદ્ધો વા. તક્કેતીતિ તક્કો. અભૂતકારં સમારોપેત્વા કપ્પેતીતિ સઙ્કપ્પો. આરમ્મણે ચિત્તં અપ્પેતીતિ અપ્પના. વિસેસેન અપ્પેતીતિ બ્યપ્પના. આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેન્તં વિય પવત્તતીતિ ચેતસો અભિનિરોપના. મિચ્છા વિપરીતો પાપકો સઙ્કપ્પોતિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો. અઞ્ઞેસુ ચ કામપટિસંયુત્તેસુ વિજ્જમાનેસુ વિતક્કો એવ કામધાતુસદ્દેન નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો વિતક્કસ્સ કામપસઙ્ગપ્પત્તિસાતિસયત્તા. એસ નયો બ્યાપાદધાતુઆદીસુપિ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતુ હીનજ્ઝાસયેહિ કામેતબ્બધાતુભાવતો.

કિલેસકામસ્સ આરમ્મણભાવત્તા સબ્બાકુસલસંગાહિકાય કામધાતુયા ઇતરા દ્વે સઙ્ગહેત્વા કથનં સબ્બસઙ્ગાહિકા. તિસ્સન્નં ધાતૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો કથા અસમ્ભિન્ના. ઇમં કામાવચરસઞ્ઞિતં કામવિતક્કસઞ્ઞિતઞ્ચ કામધાતું. પટિચ્ચાતિ પચ્ચયભૂતં લભિત્વા. તીહિ કારણેહીતિ તીહિ સારભૂતેહિ કારણેહિ.

બ્યાપાદવિતક્કો બ્યાપાદો ઉત્તરપદલોપેન, સો એવ નિજ્જીવટ્ઠેન સભાવધારણટ્ઠેન ધાતૂતિ બ્યાપાદધાતુ. બ્યાપજ્જતિ ચિત્તં એતેનાતિ બ્યાપાદો, દોસો. બ્યાપાદોપિ ધાતૂતિ યોજના. સહજાતપચ્ચયાદિવસેનાતિ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયવસેન. વિસેસેન હિ પરસ્સ અત્તનો ચ દુક્ખાપનં વિહિંસા, સા એવ ધાતુ, અત્થતો રોસના પરૂપઘાતો, તથા પવત્તો વા દોસસહગતચિત્તુપ્પાદો.

તિણગહને અરઞ્ઞેતિ તિણેહિ ગહનભૂતે અરઞ્ઞે. અનયબ્યસનન્તિ અપાયબ્યસનં, પરિહરણૂપાયરહિતં વિપત્તિન્તિ વા અત્થો. અવડ્ઢિં વિનાસન્તિ અવડ્ઢિઞ્ચેવ વિનાસઞ્ચાતિ વદન્તિ સબ્બસો વડ્ઢિરહિતં. સુક્ખતિણદાયો વિય આરમ્મણં કિલેસગ્ગિસંવદ્ધનટ્ઠેન. તિણુક્કા વિય અકુસલસઞ્ઞા અનુદહનટ્ઠેન. તિણકટ્ઠ…પે… સત્તા અનયબ્યસનાપત્તિતો. ‘‘ઇમે સત્તા’’તિ હિ અયોનિસો પટિપજ્જમાના અધિપ્પેતા. તેનાહ ‘‘યથા સુક્ખતિણદાયે’’તિઆદિ.

સમતાભાવતો સમતાવિરોધતો વિસમતાહેતુતો ચ વિસમા રાગાદયોતિ આહ ‘‘રાગવિસમાદીનિ અનુગત’’ન્તિ. ઇચ્છિતબ્બા અવસ્સંભાવિનિભાવેન.

સંકિલેસતો નિક્ખમનટ્ઠેન નેક્ખમ્મો, સો એવ નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતૂતિ નેક્ખમ્મધાતુ. સ્વાયં નેક્ખમ્મસદ્દો પબ્બજ્જાદીસુ કુસલવિતક્કે ચ નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મવિતક્કોપિ નેક્ખમ્મધાતૂ’’તિ. ઇતરાપિ દ્વે ધાતુયોતિ અબ્યાપાદઅવિહિંસાધાતુયો વદતિ. વિસું દીપેતબ્બા સરૂપેન આગતત્તા. વિતક્કાદયોતિ નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પચ્છન્દપરિળાહપરિયેસના. યથાનુરૂપં અત્તનો અત્તનો પચ્ચયાનુરૂપં. કથં પનેત્થ કુસલધમ્મેસુ પરિળાહો વુત્તોતિ? સઙ્ખારપરિળાહમત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં, સોળસસુ આકારેસુ દુક્ખસચ્ચે સન્તાપટ્ઠો વિય વુત્તો, યસ્સ વિગમેન અરહતો સીતિભાવપ્પત્તિ વુચ્ચતિ.

સયં ન બ્યાપજ્જતિ, તેન વા તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો ન કિઞ્ચિ બ્યાપાદેતીતિ અબ્યાપાદો, વિહિંસાય વુત્તવિપરિયાયેહિ સા વેદિતબ્બા. હિતેસિભાવેન મિજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મિત્તો, મિત્તસ્સ એસાતિ મેત્તિ, અબ્યાપાદો. મેત્તાયનાતિ મેત્તાકારણં, મેત્તાય વા અયના પવત્તના. મેત્તાયિતત્તન્તિ મેત્તાયિતસ્સ મેત્તાય પવત્તસ્સ ભાવો. મેત્તાચેતોવિમુત્તીતિ મેત્તાયનવસેન પવત્તો ચિત્તસમાધિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

સનિદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ગિઞ્જકાવસથસુત્તવણ્ણના

૯૭. ઇતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ધાતું, ભિક્ખવે’’તિ ઇમસ્મા તતિયસુત્તતો પટ્ઠાય. યાવ કમ્મવગ્ગો, તાવ નેત્વા ઉપગન્ત્વા સેતિ એત્થાતિ આસયો, હીનાદિભાવેન અધીનો આસયો અજ્ઝાસયો, તં અજ્ઝાસયં, અધિમુત્તન્તિ અત્થો. સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતીતિઆદીસુ હીનાદિભેદં અજ્ઝાસયં પટિચ્ચ હીનાદિભેદા સઞ્ઞા, તન્નિસ્સયદિટ્ઠિવિકપ્પના, વિતક્કો ચ ઉપ્પજ્જતિ સહજાતકોટિયા ઉપનિસ્સયકોટિયા ચ. સત્થારેસૂતિ તેસં સત્થુપટિઞ્ઞતાય વુત્તં, ન સત્થુલક્ખણસબ્ભાવતો. અસમ્માસમ્બુદ્ધેસૂતિ આધારે વિસયે ચ ભુમ્મં એકતો કત્વા વુત્તન્તિ પઠમં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘મયં સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિઆદિં વત્વા ઇતરં દસ્સેન્તો ‘‘તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધા એતે’’તિઆદિમાહ. તેસં ‘‘મયં સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ ઇધ મૂલભાવેન પુચ્છિતા, ઇતરા અનુસઙ્કિતાતિ પુચ્છતિયેવાતિ સાસઙ્કં વદતિ.

‘‘મહતી’’તિ એત્થ મહાસદ્દો ‘‘મહાજનો’’તિઆદીસુ વિય બહુઅત્થવાચકોતિ દટ્ઠબ્બો. અવિજ્જાપિ હીનહીનતરહીનતમાદિભેદેન બહુપકારા. તસ્સાતિ દિટ્ઠિયા. કસ્મા પનેત્થ ‘‘યદિદં અવિજ્જા ધાતૂ’’તિ અવિજ્જં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘હીનં ધાતું પટિચ્ચા’’તિ અજ્ઝાસયધાતુ નિદ્દિટ્ઠાતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, ‘‘અઞ્ઞં ઉદ્ધરિત્વા અઞ્ઞં નિદ્દિટ્ઠા’’તિ, યતો અવિજ્જાસીસેન અજ્ઝાસયધાતુ એવ ગહિતા. અવિજ્જાગહિતો હિ પુરિસપુગ્ગલો દિટ્ઠજ્ઝાસયો હીનાદિભેદં અવિજ્જાધાતું નિસ્સાય તતો સઞ્ઞાદિટ્ઠિઆદિકે સઙ્કપ્પેતિ. પણિધિ પત્થના, સા પન તથા તથા ચિત્તસ્સ ઠપનવસેન હોતીતિ આહ ‘‘ચિત્તટ્ઠપન’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘સા પનેસા’’તિઆદિ. એતેતિ હીનપચ્ચયા સઞ્ઞાદિટ્ઠિવિતક્કચેતના પત્થના પણિધિસઙ્ખાતા હીના ધમ્મા. હીનો નામ હીનધમ્મસમાયોગતો. સબ્બપદાનીતિ ‘‘પઞ્ઞપેતી’’તિઆદીનિ પદાનિ યોજેતબ્બાનિ હીનસદ્દેન મજ્ઝિમુત્તમટ્ઠાનન્તરસ્સ અસમ્ભવતો. ઉપપજ્જનં ‘‘ઉપપત્તી’’તિ આહ ‘‘દ્વે ઉપપત્તિયો પટિલાભો ચ નિબ્બત્તિ ચા’’તિ. તત્થ હીનકુલાદીતિ આદિ-સદ્દેન હીનરૂપભોગપરિસાદીનં સઙ્ગહો. હીનત્તિકવસેનાતિ હીનત્તિકે વુત્તત્તિકપદવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તુપ્પાદક્ખણેતિ ઇદં હીનત્તિકપરિયાપન્નાનં ચિત્તુપ્પાદાનં વસેન તત્થ તત્થ લદ્ધત્તા વુત્તં. પઞ્ચસુ નીચકુલેસૂતિ ચણ્ડાલવેનનેસાદરથકારપુક્કુસકુલેસુ. દ્વાદસઅકુસલચિત્તુપ્પાદાનં પન યો કોચિ પટિલાભો હીનોતિ યોજના. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ‘‘યાયં, ભન્તે, દિટ્ઠી’’તિઆદિના આગતે ઇમસ્મિં ઠાને. ‘‘ધાતું, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના આગતત્તા નિબ્બત્તિયેવ અધિપ્પેતા, ન પટિલાભો.

ગિઞ્જકાવસથસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. હીનાધિમુત્તિકસુત્તવણ્ણના

૯૮. એકતો હોન્તીતિ સમાનચ્છન્દતાય અજ્ઝાસયતો એકતો હોન્તિ. નિરન્તરા હોન્તીતિ તાય એવ સમાનચ્છન્દતાય ચિત્તેન નિબ્બિસેસા હોન્તિ. ઇધ અધિમુત્તિ નામ અજ્ઝાસયધાતૂતિ આહ ‘‘હીનાધિમુત્તિકાતિ હીનજ્ઝાસયા’’તિ.

હીનાધિમુત્તિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચઙ્કમસુત્તવણ્ણના

૯૯. મહાપઞ્ઞેસૂતિ વિપુલપઞ્ઞેસુ. નન્તિ સારિપુત્તત્થેરં. ખન્ધન્તરન્તિ ખન્ધવિભાગં, ખન્ધાનં વા અન્તરં વિસેસો અત્થીતિ ખન્ધન્તરો. એસ નયો સેસેસુપિ. પરિકમ્મન્તિ ઇદ્ધિવિધાધિગમસ્સ પુબ્બભાગપરિકમ્મઞ્ચેવ ઉત્તરપરિકમ્મઞ્ચ. આનિસંસન્તિ ઇદ્ધાનિસંસઞ્ચેવ આનિસંસઞ્ચ. અધિટ્ઠાનં વિકુબ્બનન્તિ અધિટ્ઠાનવિધાનઞ્ચેવ વિકુબ્બનવિધાનઞ્ચ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘પથવિં પત્થરન્તો વિયા’’તિઆદિના.

ધુતઙ્ગપરિહારન્તિ ધુતઙ્ગાનં પરિહરણવિધિં. પરિહરણગ્ગહણેનેવ સમાદાનં સિદ્ધં હોતીતિ તં ન ગહિતં. આનિસંસન્તિ તંતંધુતઙ્ગપરિહરણે દટ્ઠબ્બં આનિસંસમેવ. સમોધાનન્તિ ‘‘એત્તકા પિણ્ડપાતપટિસંયુત્તા, એત્તકા સેનાસનપટિસંયુત્તા’’તિ પચ્ચયવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અન્તોગધત્તા. અધિટ્ઠાનન્તિ અધિટ્ઠાનવિધિં. ભેદન્તિ ઉક્કટ્ઠાદિભેદઞ્ચેવ ભિન્નાકારઞ્ચ.

પરિકમ્મન્તિ ‘‘દિબ્બચક્ખુ એવં ઉપ્પાદેતબ્બં, એવં વિસોધેતબ્બ’’ન્તિઆદિના પરિકમ્મવિધાનં. આનિસંસન્તિ પરેસં અજ્ઝાસયાનુરૂપાયતનાદિઆનિસંસપભેદં. ઉપક્કિલેસન્તિ સાધારણં અસાધારણં દુવિધં ઉપક્કિલેસં. વિપસ્સનાભાવનુપક્કિલેસા હિ દિબ્બચક્ખુસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ વેદિતબ્બા.

સઙ્ખેપવિત્થારગમ્ભીરુત્તાનવિચિત્રકથાદીસૂતિ સઙ્ખેપો વિત્થારો ગમ્ભીરતા ઉત્તાનતા વિચિત્રભાવો નેય્યત્થતા નીતત્થતાતિ એવમાદીસુ ધમ્મસ્સ કથેતબ્બપ્પકારેસુ તં તં કથેતબ્બાકારં.

ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા. તેન –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દેસેય્ય, (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૧)

મજ્ઝે ચિત્તં વિનિદ્દિસે;

અન્તે પઞ્ઞા કથેતબ્બા,

એસો ધમ્મકથાવિધો’’તિ. –

એવં કથેતબ્બાકારં સઙ્ગણ્હાતિ.

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, ગરુકં લહુકઞ્ચ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. (દી. નિ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૧; પરિ. ૪૮૫) –

એવં વુત્તં દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં. અટ્ઠુપ્પત્તિન્તિ તસ્સ તસ્સ સુત્તસ્સ જાતકસ્સ ચ અટ્ઠુપ્પત્તિં. અનુસન્ધિન્તિ પચ્છાનુસન્ધિઆદિઅનુસન્ધિં. પુબ્બાપરન્તિ સમ્બન્ધં. ઇદં પદં એવં વત્તબ્બં, ઇદં પુબ્બાપરં એવં ગહેતબ્બન્તિ.

કુલસઙ્ગણ્હનપરિહારન્તિ લાભુપ્પાદનત્થં કુલાનં સઙ્ગણ્હનવિધિનો પરિહરણં તન્નિયમિતં એકન્તિકં કુલસઙ્ગહણવિધિં.

ચઙ્કમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સગાથાસુત્તવણ્ણના

૧૦૦. ‘‘ધાતુસો સંસન્દન્તી’’તિ ઇદં અજ્ઝાસયતો સરિક્ખતાદસ્સનં, ન કાયેન મિસ્સીભાવદસ્સનન્તિ આહ ‘‘સમુદ્દન્તરે’’તિઆદિ. નિરન્તરોતિ નિબ્બિસેસો. સંસગ્ગાતિ પઞ્ચવિધસંસગ્ગહેતુ. સંસગ્ગગહણેન ચેત્થ સંસગ્ગવત્થુકા તણ્હા ગહિતા. તેનાહ ‘‘દસ્સન…પે… સ્નેહેના’’તિ.

વનતિ ભજતિ સજ્જતિ તેનાતિ વનં, વનથોતિ ચ કિલેસો વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘વનથો જાતોતિ કિલેસવનં જાત’’ન્તિ. ઇતરે સંસગ્ગમૂલકાતિ તમેવ પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘અદસ્સનેના’’તિ. સાધુજીવીતિ સાધુ સુટ્ઠુ જીવી, તંજીવનસીલો. તેનાહ ‘‘પરિસુદ્ધજીવિતં જીવમાનો’’તિ.

સગાથાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અસ્સદ્ધસંસન્દનસુત્તવણ્ણના

૧૦૧. નિરોજાતિ સદ્ધાસ્નેહાભાવેન નિસ્નેહા. તતો એવ અરસભાવેન નિરસા. એકસદિસાતિ સમસમા નિબ્બિસેસા. તેનાહ ‘‘નિરન્તરા’’તિ. અલજ્જિતાય એકસીમકતા ભિન્નમરિયાદા. સદ્ધા તેસં અત્થીતિ સદ્ધા. તન્તિપાલકાતિ સદ્ધમ્મતન્તિયા પાલકા. વંસાનુરક્ખકાતિ અરિયવંસસ્સ અનુરક્ખકા. આરદ્ધવીરિયાતિ પગ્ગહિતવીરિયા. યસ્મા તાદિસાનં વીરિયં પરિપુણ્ણં નામ હોતિ કિચ્ચસિદ્ધિયા, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરિપુણ્ણપરક્કમા’’તિ. સબ્બકિચ્ચપરિગ્ગાહિકાયાતિ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાકિચ્ચપરિગ્ગાહિકાય.

અસ્સદ્ધસંસન્દનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૧૨. અસ્સદ્ધમૂલકસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૨-૧૦૬. અટ્ઠમાદીનીતિ અટ્ઠમં નવમં દસમં એકાદસમં દ્વાદસમન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ સુત્તાનીતિ એકે. અપરે પન નવ સુત્તાનીતિ ઇચ્છન્તિ. સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાયં વુત્તોયેવ. પાળિયઞ્ચ કેસુચિ પોત્થકેસુ લિખીયતિ.

અસ્સદ્ધમૂલકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. કમ્મપથવગ્ગો

૧-૨. અસમાહિતસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૭-૧૦૮. ઇતો પરેસૂતિ ઇતો દુતિયવગ્ગતો પરેસુ સુત્તેસુ. પઠમન્તિ પઠમવગ્ગે પઠમં. કસ્મા પનેત્થ એવં દેસના પવત્તાતિ આહ ‘‘એવં વુચ્ચમાને’’તિઆદિ.

અસમાહિતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૫. પઞ્ચસિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૯-૧૧૧. સુરામેરયસઙ્ખાતન્તિ પિટ્ઠસુરાદિસુરાસઙ્ખાતં પુપ્ફાસવાદિમેરયસઙ્ખાતઞ્ચ. મજ્જનટ્ઠેન મજ્જં. સુરામેરયમજ્જપ્પમાદોતિ વુચ્ચતિ ‘‘મજ્જતિ તેના’’તિ કત્વા. તસ્મિં તિટ્ઠન્તીતિ તસ્મિં પમાદે પમજ્જનવસેન તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. સેસં તતિયચતુત્થેસુ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પઞ્ચમે તાનિ પદાનિ સંવણ્ણેતું ‘‘પઞ્ચમે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પાણો નામ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં, તં પાણં અતિપાતેન્તિ અતિચ્ચ અન્તરેયેવ, અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતેન્તિ સણિકં પતિતું અદત્વા સીઘં પાતેન્તીતિ અત્થો. કાયેન વાચાય વા અદિન્નં પરસન્તકં. આદિયન્તીતિ ગણ્હન્તિ. મિચ્છાતિ ન સમ્મા, ગારય્હવસેન. મુસાતિ અતથં વત્થુ. વદન્તીતિ વિસંવાદનવસેન વદન્તિ. પિયસુઞ્ઞકરણતો પિસુણા, પિસતિ વા પરે સત્તે, હિંસતીતિ અત્થો. મમ્મચ્છેદિકાતિ એતેન પરસ્સ મમ્મચ્છેદવસેન એકન્તફરુસસઞ્ચેતના ફરુસવાચા નામાતિ દસ્સેતિ. અભિજ્ઝાસદ્દો લુબ્ભને નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘પરભણ્ડે લુબ્ભનસીલાતિ અત્થો’’તિ. બ્યાપન્નન્તિ દોસવસેન વિપન્નં. પકતિવિજહનેન પૂતિભૂતં. સાધૂહિ ગરહિતબ્બતં પત્તા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા નત્થિકાહેતુકઅકિરિયદિટ્ઠિ કમ્મપથપરિયાપન્ના નામ. મિચ્છત્તપરિયાપન્ના સબ્બાપિ લોકુત્તરમગ્ગપટિપક્ખા વિપરીતદિટ્ઠિ.

તેસન્તિ કમ્મપથાનં. વોહારતોતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તતો. તિરચ્છાનગતાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પેતાનં સઙ્ગહો. પયોગવત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જતા તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવભાવતો. યથાવુત્તપચ્ચયવિપરિયાયેપિ તંતંપચ્ચયેહિ ચેતનાય બલવભાવવસેન અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા વા વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિમયોતિ કમ્મવિપાકિદ્ધિમયો દાઠાકોટનાદીનં વિય.

મેથુનસમાચારેસૂતિ સદારપરદારગમનવસેન દુવિધેસુ મેથુનસમાચારેસુ. તેપિ હીનાધિમુત્તિકેહિ કત્તબ્બતો કામા નામ. મિચ્છાચારોતિ ગારય્હાચારો. ગારય્હતા ચસ્સ એકન્તનિહીનતાયાતિ આહ ‘‘એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો’’તિ અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેનાતિ અસદ્ધમ્મસેવનાધિપ્પાયેન. ગોત્તરક્ખિતાતિ સગોત્તેહિ રક્ખિતા. ધમ્મરક્ખિતાતિ સહધમ્મેહિ રક્ખિતા. સસ્સામિકા નામ સારક્ખા. યસ્સા ગમને દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. ભરિયભાવાય ધનેન કીતા ધનક્કીતા. છન્દેન વસતીતિ છન્દવાસિની. ભોગત્થં વસતીતિ ભોગવાસિની. પટત્થં વસતીતિ પટવાસિની. ઉદકપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. ચુમ્બટં અપનેત્વા ગહિતા ઓભટચુમ્બટા. કરમરાનીતા ધજાહટા. તઙ્ખણિકં ગહિતા મુહુત્તિકા. અભિભવિત્વા વીતિક્કમો મિચ્છાચારો મહાસાવજ્જો, ન તથા દ્વિન્નં સમાનચ્છન્દતાય. અભિભવિત્વા વીતિક્કમને સતિપિ મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસને પુરિમુપ્પન્નસેવનાભિસન્ધિપયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન હોતિ અભિભુય્યમાનસ્સાતિ વદન્તિ. સેવનાચિત્તે સતિ પયોગાભાવો અપ્પમાણં યેભુય્યેન ઇત્થિયા સેવનાપયોગસ્સ અભાવતો. તથા સતિ પુરેતરં સેવનાચિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનેપિ તસ્સા મિચ્છાચારો ન સિયા, તથા પુરિસસ્સપિ સેવનાપયોગાભાવે. તસ્મા અત્તનો રુચિયા પવત્તિતસ્સ વસેન તયો, બલક્કારેન પવત્તિતસ્સ વસેન તયોતિ સબ્બેપિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ‘‘ચત્તારો સમ્ભારા’’તિ વુત્તં.

આસેવનમન્દતાયાતિ યાય અકુસલચેતનાય સમ્ફં પલપતિ, તસ્સા ઇત્તરકાલતાય પવત્તિયા અનાસેવનાતિ પરિદુબ્બલા હોતિ ચેતના.

ઉપસગ્ગવસેન અત્થવિસેસવાચિનો ધાતુસદ્દાતિ અભિજ્ઝાયતીતિ પદસ્સ પરભણ્ડાભિમુખીતિઆદિઅત્થો વુત્તો. તન્નિન્નતાયાતિ તસ્મિં પરભણ્ડે લુબ્ભનવસેન નિન્નતાય. અભિપુબ્બો ઝે-સદ્દો લુબ્ભને નિરુળ્હોતિ દટ્ઠબ્બો. યસ્સ ભણ્ડં અભિજ્ઝાયતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જાતિઆદિના નયેન તત્થ અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જવિભાગો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘અદિન્નાદાનં વિયા’’તિઆદિ. અત્તનો પરિણામનં ચિત્તેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ યો નં ઉપ્પાદેતિ, યસ્સ ઉપ્પાદેતિ, તસ્સ સતિ સમવાયે હિતસુખં વિનાસેતિ. અહો વતાતિ ઇમિના યથા અભિજ્ઝાને વત્થુનો એકન્તતો અત્તનો પરિણામનં દસ્સિતં, એવમિધાપિ વત્થુનો ‘‘અહો વતા’’તિ ઇમિના પરસ્સ વિનાસચિન્તાય એકન્તતો નિયમિતભાવં દસ્સેતિ. એવઞ્હિ નેસં દારુણપ્પવત્તિયા કમ્મપથપ્પવત્તિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેનાતિ યથાતચ્છગહણસ્સ અભાવેન અનિચ્ચાદિસભાવસ્સ નિચ્ચાદિતો ગહણેન. મિચ્છા પસ્સતીતિ વિતથં પસ્સતિ. સમ્ફપ્પલાપો વિયાતિ ઇમિના આસેવનસ્સ અપ્પમહન્તતાહિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા. વત્થુનોતિ ગહિતવત્થુનો. ગહિતાકારવિપરીતતાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા ગહિતાકારસ્સ વિપરીતતા. તથાભાવેનાતિ અત્તનો ગહિતાકારેનેવ તસ્સા દિટ્ઠિયા, ગહિતસ્સ વા વત્થુનો ઉપટ્ઠાનં ‘‘એવમેતં, ન ઇતો અઞ્ઞથા’’તિ.

ધમ્મતોતિ સભાવતો. કોટ્ઠાસતોતિ ચિત્તઙ્ગકોટ્ઠાસતો, યંકોટ્ઠાસા હોન્તિ, તતોતિ અત્થો. ચેતનાધમ્માવાતિ ચેતનાસભાવા એવ. પટિપાટિયા સત્તાતિ એત્થ નનુ ચેતના અભિધમ્મે કમ્મપથેસુ ન વુત્તાતિ પટિપાટિયા સત્તન્નં કમ્મપથભાવો ન યુત્તોતિ? ન, અવચનસ્સ અઞ્ઞહેતુકત્તા. ન હિ તત્થ ચેતનાય અકમ્મપથત્તા કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, કદાચિ પન કમ્મપથો હોતિ, ન સબ્બદાતિ કમ્મપથભાવસ્સ અનિયતત્તા અવચનં. યદા, પનસ્સ કમ્મપથભાવો હોતિ, તદા કમ્મપથરાસિસઙ્ગહો ન નિવારિતો. એત્થાહ – યદિ ચેતનાય સબ્બદા કમ્મપથભાવાભાવતો અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, નનુ અભિજ્ઝાદીનમ્પિ કમ્મપથભાવં અપ્પત્તાનં અત્થિતાય અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ તેસમ્પિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ તેસં તત્થ વુત્તત્તા. યદિ એવં ચેતનાપિ તત્થ વત્તબ્બા સિયા? સચ્ચમેતં. સા પન પાણાતિપાતાદિકાતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવોતિ ન વુત્તા સિયા. ચેતનાય હિ ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૩૯) તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનતો (કથા. ૫૩૯) કમ્મભાવો પાકટો. કમ્મંયેવ ચ સુગતિદુગ્ગતીનં તત્થુપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથભાવેન પવત્તં કમ્મપથોતિ વુચ્ચતીતિ પાકટો, તસ્સા કમ્મપથભાવો. અભિજ્ઝાદીનં પન ચેતનાસમીહનભાવેન સુચરિતદુચ્ચરિતભાવો, ચેતનાજનિતપિટ્ઠિવટ્ટકભાવેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનં પથભાવો ચાતિ, ન તથા પાકટો કમ્મપથભાવોતિ, તે એવ તેન સભાવેન દસ્સેતું અભિધમ્મે કમ્મપથરાસિભાવેન વુત્તા. અતથાજાતિયકત્તા વા ચેતના તેહિ સદ્ધિં ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. મૂલં પત્વાતિ મૂલદેસનં પત્વા, મૂલસભાવેસુ ધમ્મેસુ દેસિયમાનેસૂતિ અત્થો.

અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણન્તિ ઇદં ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવા’’તિ ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. યઞ્હિ પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યસ્સ આરમ્મણં, તદેવ તં વેરમણિયા આરમ્મણં. વીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો એવ હિ વિરતીતિ. ‘‘સત્તારમ્મણ’’ન્તિ વા સત્તસઙ્ખાતં સઙ્ખારારમ્મણમેવ ઉપાદાય વુત્તત્તા ન કોચિ વિરોધો. તથા હિ વુત્તં સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૪) ‘‘યાનિ સિક્ખાપદાનિ એત્થ ‘સત્તારમ્મણાની’તિ વુત્તાનિ, તાનિ યસ્મા ‘સત્તોતિ’તિ સઙ્ખં ગતે સઙ્ખારેયેવ આરમ્મણં કરોન્તી’’તિ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. વિસભાગવત્થુનો ‘‘ઇત્થિપુરિસા’’તિ ગહેતબ્બતો સત્તારમ્મણોતિપિ એકે. ‘‘એકો દિટ્ઠો, દ્વે સુતા’’તિઆદિના સમ્ફપ્પલપને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન. તથા અભિજ્ઝાતિ એત્થ તથા-સદ્દો ‘‘દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેના’’તિ ઇદમ્પિ ઉપસંહરતિ, ન સત્તસઙ્ખારારમ્મણતં એવ દસ્સનાદિવસેન અભિજ્ઝાયનતો. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મારમ્મણા એવાતિ અધિપ્પાયેન તસ્સા સઙ્ખારારમ્મણતા વુત્તા. કથં પન મિચ્છાદિટ્ઠિયા મહગ્ગતપ્પત્તા ધમ્મા આરમ્મણં હોન્તીતિ? સાધારણતો. નત્થિ સુકટદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકોતિ હિ પવત્તમાનાય અત્થતો રૂપારૂપાવચરધમ્માપિ ગહિતાવ હોન્તીતિ.

સુખબહુલતાય રાજાનો હસમાનાપિ ‘‘ચોરં ઘાતેથા’’તિ વદન્તિ, હાસો પન તેસં અઞ્ઞવિસયોતિ આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન નેસં દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતી’’તિ. મજ્ઝત્તવેદનો ન હોતિ, સુખવેદનોવ. તત્થ ‘‘કામાનં સમુદયા’’તિઆદિના વેદનાભેદો વેદિતબ્બો. લોભસમુટ્ઠાનો મુસાવાદો સુખવેદનો વા સિયા મજ્ઝત્તવેદનો વા, દોસસમુટ્ઠાનો દુક્ખવેદનો વાતિ મુસાવાદો તિવેદનો સિયા. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ યથારહં વેદનાનં ‘‘લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિના ભેદો વેદિતબ્બો.

પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકોતિ સમ્પયુત્તમૂલમેવ સન્ધાય વુત્તં. તસ્સ હિ મૂલટ્ઠેન ઉપકારભાવો દોસવિસેસો, નિદાનમૂલે પન ગય્હમાને લોભમોહવસેનપિ વટ્ટતિ. સમ્મૂળ્હો આમિસકિઞ્જક્ખકામોપિ હિ પાણં હનતિ. તેનેવાહ ‘‘લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૩૪). સેસેસુપિ એસેવ નયો.

અસમાદિન્નસીલસ્સ સમ્પત્તતો યથાઉપટ્ઠિતવીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ. સમાદાનેન ઉપ્પન્ના વિરતિ સમાદાનવિરતિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનવસેન પવત્તા મગ્ગસમ્પયુત્તા વિરતિ સમુચ્છેદવિરતિ. કામઞ્ચેત્થ પાળિયં વિરતિયોવ આગતા, સિક્ખાપદવિભઙ્ગે પન ચેતનાપિ આહરિત્વા દસ્સિતાતિ તદુભયમ્પિ ગણ્હન્તો ‘‘ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપી’’તિ આહ.

અદુસ્સીલ્યારમ્મણા જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણા કથં દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પાણાતિપાતાદીહિ વિરમણવસેન પવત્તનતો તદારમ્મણભાવેનેવ તાનિ પજહન્તિ. ન હિ તદેવ આરબ્ભ તં પજહિતું સક્કા તતો અનિસ્સટભાવતો.

અનભિજ્ઝા…પે… વિરમન્તસ્સાતિ અભિજ્ઝં પજહન્તસ્સાતિ અત્થો. ન હિ મનોદુચ્ચરિતતો વિરતિ અત્થિ અનભિજ્ઝાદીહેવ તપ્પહાનસિદ્ધિતો.

પઞ્ચસિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દસઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. મિચ્છત્તસમ્મત્તવસેનાતિ એત્થ મિચ્છાભાવો મિચ્છત્તં, તથા સમ્માભાવો સમ્મત્તં. તથા તથા પવત્તા અકુસલક્ખન્ધાવ મિચ્છાસતિ, એવં મિચ્છાઞાણમ્પિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ઞાણસ્સ મિચ્છાભાવો નામ અત્થિ. તસ્મા મિચ્છાઞાણિનોતિ મિચ્છાસઞ્ઞાણાતિ અત્થો, અયોનિસો પવત્તચિત્તુપ્પાદાતિ અધિપ્પાયો. મિચ્છાપચ્ચવેક્ખણેનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિઆદીનં મિચ્છા અયોનિસો પચ્ચવેક્ખણેન. કુસલવિમુત્તીતિ પકતિપુરિસસન્તરજાનનં, ગુણવિયુત્તસ્સ અત્તનો સકત્તનિ અવટ્ઠાનન્તિ એવમાદિં અકુસલપવત્તિં ‘‘કુસલવિમુત્તી’’તિ ગહેત્વા ઠિતા મિચ્છાવિમુત્તિકા. સમ્માપચ્ચવેક્ખણાતિ ઝાનવિમોક્ખાદીસુ સમ્મા અવિપરીતં પવત્તા પચ્ચવેક્ખણા.

દસઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ચતુધાતુસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. પતિટ્ઠાધાતૂતિ સહજાતાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાભૂતા ધાતુ. આબન્ધનધાતૂતિ નહાનિયચુણ્ણસ્સ ઉદકં વિય સહજાતધમ્માનં આબન્ધનભૂતા ધાતુ. પરિપાચનધાતૂતિ સૂરિયો ફલાદીનં વિય સહજાતધમ્માનં પરિપાચનભૂતા ધાતુ. વિત્થમ્ભનધાતૂતિ દુતિયો વિય સહજાતધમ્માનં વિત્થમ્ભનભૂતા ધાતુ. કેસાદયો વીસતિ કોટ્ઠાસા. આદિ-સદ્દેન પિત્તાદયો સન્તપ્પનાદયો ઉદ્ધઙ્ગમા વાતાદયો ગહિતા. એતાતિ ધાતુયો.

ચતુધાતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પુબ્બેસમ્બોધસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. અયં પથવીધાતું નિસ્સાય તં આરબ્ભ પવત્તો અસ્સાદો. એવં પવત્તાનન્તિ એવં કાયે પભાવસ્સ પવેદનવસેનેવ પવત્તાનં. હુત્વા અભાવાકારેનાતિ પુબ્બે અવિજ્જમાના પચ્ચયસામગ્ગિયા હુત્વા ઉપ્પજ્જિત્વા પુન ભઙ્ગુપગમનતો ઉદ્ધં અભાવાકારેન. ન નિચ્ચાતિ અનિચ્ચા અદ્ધુવત્તા, ધુવં નિચ્ચં. પટિપીળનાકારેનાતિ ઉદયબ્બયવસેન અભિણ્હં પીળનાકારેન દુક્ખટ્ઠેન. સભાવવિગમાકારેનાતિ અત્તનો સભાવસ્સ વિગચ્છનાકારેન. સભાવધમ્મા હિ અપ્પમત્તં ખણં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તસ્મા તે ‘‘જરાય મરણેન ચા’’તિ દ્વેધા વિપરિણમન્તિ. તેનાહ ‘‘વિપરિણામધમ્મા’’તિ. આદીનં વાતિ પવત્તેતીતિ આદીનવો, પરમકાપઞ્ઞતા. વિનીયતીતિ વૂપસમીયતિ. અચ્ચન્તપ્પહાનવસેન નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં.

સાયં નિપન્ના સબ્બરત્તિં ખેપેત્વા પાતો ઉટ્ઠહામ, માસપુણ્ણઘટો વિય નો સરીરં નિસ્સન્દાભાવતો.

ફુસિતમત્તેસુપીતિ ઉદકસ્સ ફુસિતમત્તેસુપિ.

અતિનામેન્તિ કાલં. એવં વુત્તનયેન પવત્તા પુગ્ગલા એતા પથવીધાતુઆદયો અસ્સાદેન્તિ નામ અભિરતિવસેન તત્થ આકઙ્ખુપ્પાદનતો.

અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેનાતિ અગ્ગમગ્ગઞાણેન. રુક્ખો બોધિ ‘‘બુજ્ઝતિ એત્થા’’તિ કત્વા. મગ્ગો બોધિ ‘‘બુજ્ઝતિ એતેના’’તિ કત્વા. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં બોધિ સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુજ્ઝનતો. નિબ્બાનં બોધિ બુજ્ઝિતબ્બતો. તેસન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. સાવકપારમીઞાણન્તિ સાવકપારમીઞાણં યાથાવતો દસ્સનવત્થુ.

અકુપ્પાતિ પટિપક્ખેહિ અકોપેતબ્બો. કારણતોતિ અરિયમગ્ગતો. તતો હિસ્સ અકુપ્પતા. તેનાહ ‘‘સા હી’’તિઆદી. આરમ્મણતોતિ નિબ્બાનારમ્મણતો નિબ્બાનારમ્મણાનં લોકિયસમાપત્તીનં અભાવતો.

વિત્થારવસેનાતિ એકેકધાતુવસેનાતિ વદન્તિ, એકેકિસ્સા પન ધાતુયા લક્ખણવિભત્તિદસ્સનવસેન. યન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતો, યં નિમિત્તન્તિ અત્થો. અસ્સાદેતિ એતેનાતિ અસ્સાદો, તણ્હા. અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદોતિ એત્થ અયં-સદ્દો ‘‘પહાનપટિવેધો’’તિ એત્થાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો ‘‘અયં પહાનપટિવેધો પટિવિજ્ઝિતબ્બટ્ઠેન સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ. એસ નયો સેસસચ્ચેસુપિ. યાતિ યથાવુત્તેસુ અસ્સાદો આદીનવો નિસ્સરણન્તિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ પવત્તા યા દિટ્ઠિ…પે… યો સમાધિ, અયં ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચન્તિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

પુબ્બેસમ્બોધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અચરિંસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. યથા યાવતા નિસ્સરણપરિયેસનટ્ઠાને આદીનવપરિયેસના, એવં યાવતા આદીનવપરિયેસનટ્ઠાને અસ્સાદપરિયેસના સમ્માપટિપન્નસ્સાતિ વુત્તં ‘‘અચરિન્તિ ઞાણચારેન અચરિં, અનુભવનચારેના’’તિ.

અચરિંસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નોચેદંસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. નિસ્સટાતિઆદીનિ પદાનિ, આદિતો વુત્તપટિસેધેનાતિ ‘‘નેવા’’તિ એત્થ વુત્તેન નકારેન. તેનાહ ‘‘ન નિસ્સટા’’તિઆદિ. વિમરિયાદિકતેનાતિઆદિ ચ એત્થ વિહરણપેક્ખણે કરણવચનં. દુતિયનયેતિ ‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિના વુત્તનયે. કિલેસવટ્ટમરિયાદાય સબ્બસો અભાવતો નિમ્મરિયાદિકતેન ચિત્તેન. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તીસૂતિ દુતિયાદીસુ તીસુ.

નોચેદંસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. એકન્તદુક્ખસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. એકન્તેનેવ દુક્ખાતિ અવીચિમહાનિરયો વિય એકન્તતો દુક્ખા એવ સુખેન અવોમિસ્સા. દુક્ખેન અનુપતિતાતિ દુક્ખેનેવ સબ્બસો ઉપગતા. દુક્ખેન ઓક્કન્તાતિ બહિદ્ધા વિય અન્તોપિ દુક્ખેન અવક્કન્તા અનુપવિટ્ઠા. સુખવેદનાપચ્ચયતાય ઇમાસં ધાતૂનં સુખતા વિય દુક્ખવેદનાપચ્ચયતાપિ વેદિતબ્બા, સઙ્ખારદુક્ખતા પન સબ્બત્થ ચરિતા એવ. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ ધાતૂસુ, સબ્બટ્ઠાનેસુ વા. પઠમં સુખં દસ્સેત્વાપિ પચ્છા દુક્ખસ્સ કથિતત્તા ‘‘દુક્ખલક્ખણં કથિત’’ન્તિ વુત્તં.

એકન્તદુક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૧૦. અભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૯-૧૨૩. છટ્ઠસત્તમેસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિવટ્ટં કથિત’’ન્તિ વુત્તં. તીસુ સુત્તેસુ. ચતુસચ્ચમેવાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સમાહટાનિ ચતુસચ્ચન્તિ તેસં એકજ્ઝં ગહણં, નિયમો પન તબ્બિનિમુત્તસ્સ પરમત્થસ્સ અભાવતો.

અભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

ધાતુસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.