૩. કમ્મપથવગ્ગો

૧-૨. અસમાહિતસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૭-૧૦૮. ઇતો પરેસૂતિ ઇતો દુતિયવગ્ગતો પરેસુ સુત્તેસુ. પઠમન્તિ પઠમવગ્ગે પઠમં. કસ્મા પનેત્થ એવં દેસના પવત્તાતિ આહ ‘‘એવં વુચ્ચમાને’’તિઆદિ.

અસમાહિતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૫. પઞ્ચસિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૯-૧૧૧. સુરામેરયસઙ્ખાતન્તિ પિટ્ઠસુરાદિસુરાસઙ્ખાતં પુપ્ફાસવાદિમેરયસઙ્ખાતઞ્ચ. મજ્જનટ્ઠેન મજ્જં. સુરામેરયમજ્જપ્પમાદોતિ વુચ્ચતિ ‘‘મજ્જતિ તેના’’તિ કત્વા. તસ્મિં તિટ્ઠન્તીતિ તસ્મિં પમાદે પમજ્જનવસેન તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. સેસં તતિયચતુત્થેસુ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પઞ્ચમે તાનિ પદાનિ સંવણ્ણેતું ‘‘પઞ્ચમે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પાણો નામ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં, તં પાણં અતિપાતેન્તિ અતિચ્ચ અન્તરેયેવ, અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતેન્તિ સણિકં પતિતું અદત્વા સીઘં પાતેન્તીતિ અત્થો. કાયેન વાચાય વા અદિન્નં પરસન્તકં. આદિયન્તીતિ ગણ્હન્તિ. મિચ્છાતિ ન સમ્મા, ગારય્હવસેન. મુસાતિ અતથં વત્થુ. વદન્તીતિ વિસંવાદનવસેન વદન્તિ. પિયસુઞ્ઞકરણતો પિસુણા, પિસતિ વા પરે સત્તે, હિંસતીતિ અત્થો. મમ્મચ્છેદિકાતિ એતેન પરસ્સ મમ્મચ્છેદવસેન એકન્તફરુસસઞ્ચેતના ફરુસવાચા નામાતિ દસ્સેતિ. અભિજ્ઝાસદ્દો લુબ્ભને નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘પરભણ્ડે લુબ્ભનસીલાતિ અત્થો’’તિ. બ્યાપન્નન્તિ દોસવસેન વિપન્નં. પકતિવિજહનેન પૂતિભૂતં. સાધૂહિ ગરહિતબ્બતં પત્તા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા નત્થિકાહેતુકઅકિરિયદિટ્ઠિ કમ્મપથપરિયાપન્ના નામ. મિચ્છત્તપરિયાપન્ના સબ્બાપિ લોકુત્તરમગ્ગપટિપક્ખા વિપરીતદિટ્ઠિ.

તેસન્તિ કમ્મપથાનં. વોહારતોતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તતો. તિરચ્છાનગતાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પેતાનં સઙ્ગહો. પયોગવત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જતા તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવભાવતો. યથાવુત્તપચ્ચયવિપરિયાયેપિ તંતંપચ્ચયેહિ ચેતનાય બલવભાવવસેન અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા વા વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિમયોતિ કમ્મવિપાકિદ્ધિમયો દાઠાકોટનાદીનં વિય.

મેથુનસમાચારેસૂતિ સદારપરદારગમનવસેન દુવિધેસુ મેથુનસમાચારેસુ. તેપિ હીનાધિમુત્તિકેહિ કત્તબ્બતો કામા નામ. મિચ્છાચારોતિ ગારય્હાચારો. ગારય્હતા ચસ્સ એકન્તનિહીનતાયાતિ આહ ‘‘એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો’’તિ અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેનાતિ અસદ્ધમ્મસેવનાધિપ્પાયેન. ગોત્તરક્ખિતાતિ સગોત્તેહિ રક્ખિતા. ધમ્મરક્ખિતાતિ સહધમ્મેહિ રક્ખિતા. સસ્સામિકા નામ સારક્ખા. યસ્સા ગમને દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. ભરિયભાવાય ધનેન કીતા ધનક્કીતા. છન્દેન વસતીતિ છન્દવાસિની. ભોગત્થં વસતીતિ ભોગવાસિની. પટત્થં વસતીતિ પટવાસિની. ઉદકપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. ચુમ્બટં અપનેત્વા ગહિતા ઓભટચુમ્બટા. કરમરાનીતા ધજાહટા. તઙ્ખણિકં ગહિતા મુહુત્તિકા. અભિભવિત્વા વીતિક્કમો મિચ્છાચારો મહાસાવજ્જો, ન તથા દ્વિન્નં સમાનચ્છન્દતાય. અભિભવિત્વા વીતિક્કમને સતિપિ મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસને પુરિમુપ્પન્નસેવનાભિસન્ધિપયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન હોતિ અભિભુય્યમાનસ્સાતિ વદન્તિ. સેવનાચિત્તે સતિ પયોગાભાવો અપ્પમાણં યેભુય્યેન ઇત્થિયા સેવનાપયોગસ્સ અભાવતો. તથા સતિ પુરેતરં સેવનાચિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનેપિ તસ્સા મિચ્છાચારો ન સિયા, તથા પુરિસસ્સપિ સેવનાપયોગાભાવે. તસ્મા અત્તનો રુચિયા પવત્તિતસ્સ વસેન તયો, બલક્કારેન પવત્તિતસ્સ વસેન તયોતિ સબ્બેપિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ‘‘ચત્તારો સમ્ભારા’’તિ વુત્તં.

આસેવનમન્દતાયાતિ યાય અકુસલચેતનાય સમ્ફં પલપતિ, તસ્સા ઇત્તરકાલતાય પવત્તિયા અનાસેવનાતિ પરિદુબ્બલા હોતિ ચેતના.

ઉપસગ્ગવસેન અત્થવિસેસવાચિનો ધાતુસદ્દાતિ અભિજ્ઝાયતીતિ પદસ્સ પરભણ્ડાભિમુખીતિઆદિઅત્થો વુત્તો. તન્નિન્નતાયાતિ તસ્મિં પરભણ્ડે લુબ્ભનવસેન નિન્નતાય. અભિપુબ્બો ઝે-સદ્દો લુબ્ભને નિરુળ્હોતિ દટ્ઠબ્બો. યસ્સ ભણ્ડં અભિજ્ઝાયતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જાતિઆદિના નયેન તત્થ અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જવિભાગો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘અદિન્નાદાનં વિયા’’તિઆદિ. અત્તનો પરિણામનં ચિત્તેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ યો નં ઉપ્પાદેતિ, યસ્સ ઉપ્પાદેતિ, તસ્સ સતિ સમવાયે હિતસુખં વિનાસેતિ. અહો વતાતિ ઇમિના યથા અભિજ્ઝાને વત્થુનો એકન્તતો અત્તનો પરિણામનં દસ્સિતં, એવમિધાપિ વત્થુનો ‘‘અહો વતા’’તિ ઇમિના પરસ્સ વિનાસચિન્તાય એકન્તતો નિયમિતભાવં દસ્સેતિ. એવઞ્હિ નેસં દારુણપ્પવત્તિયા કમ્મપથપ્પવત્તિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેનાતિ યથાતચ્છગહણસ્સ અભાવેન અનિચ્ચાદિસભાવસ્સ નિચ્ચાદિતો ગહણેન. મિચ્છા પસ્સતીતિ વિતથં પસ્સતિ. સમ્ફપ્પલાપો વિયાતિ ઇમિના આસેવનસ્સ અપ્પમહન્તતાહિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા. વત્થુનોતિ ગહિતવત્થુનો. ગહિતાકારવિપરીતતાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા ગહિતાકારસ્સ વિપરીતતા. તથાભાવેનાતિ અત્તનો ગહિતાકારેનેવ તસ્સા દિટ્ઠિયા, ગહિતસ્સ વા વત્થુનો ઉપટ્ઠાનં ‘‘એવમેતં, ન ઇતો અઞ્ઞથા’’તિ.

ધમ્મતોતિ સભાવતો. કોટ્ઠાસતોતિ ચિત્તઙ્ગકોટ્ઠાસતો, યંકોટ્ઠાસા હોન્તિ, તતોતિ અત્થો. ચેતનાધમ્માવાતિ ચેતનાસભાવા એવ. પટિપાટિયા સત્તાતિ એત્થ નનુ ચેતના અભિધમ્મે કમ્મપથેસુ ન વુત્તાતિ પટિપાટિયા સત્તન્નં કમ્મપથભાવો ન યુત્તોતિ? ન, અવચનસ્સ અઞ્ઞહેતુકત્તા. ન હિ તત્થ ચેતનાય અકમ્મપથત્તા કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, કદાચિ પન કમ્મપથો હોતિ, ન સબ્બદાતિ કમ્મપથભાવસ્સ અનિયતત્તા અવચનં. યદા, પનસ્સ કમ્મપથભાવો હોતિ, તદા કમ્મપથરાસિસઙ્ગહો ન નિવારિતો. એત્થાહ – યદિ ચેતનાય સબ્બદા કમ્મપથભાવાભાવતો અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, નનુ અભિજ્ઝાદીનમ્પિ કમ્મપથભાવં અપ્પત્તાનં અત્થિતાય અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ તેસમ્પિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ તેસં તત્થ વુત્તત્તા. યદિ એવં ચેતનાપિ તત્થ વત્તબ્બા સિયા? સચ્ચમેતં. સા પન પાણાતિપાતાદિકાતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવોતિ ન વુત્તા સિયા. ચેતનાય હિ ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૩૯) તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનતો (કથા. ૫૩૯) કમ્મભાવો પાકટો. કમ્મંયેવ ચ સુગતિદુગ્ગતીનં તત્થુપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથભાવેન પવત્તં કમ્મપથોતિ વુચ્ચતીતિ પાકટો, તસ્સા કમ્મપથભાવો. અભિજ્ઝાદીનં પન ચેતનાસમીહનભાવેન સુચરિતદુચ્ચરિતભાવો, ચેતનાજનિતપિટ્ઠિવટ્ટકભાવેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનં પથભાવો ચાતિ, ન તથા પાકટો કમ્મપથભાવોતિ, તે એવ તેન સભાવેન દસ્સેતું અભિધમ્મે કમ્મપથરાસિભાવેન વુત્તા. અતથાજાતિયકત્તા વા ચેતના તેહિ સદ્ધિં ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. મૂલં પત્વાતિ મૂલદેસનં પત્વા, મૂલસભાવેસુ ધમ્મેસુ દેસિયમાનેસૂતિ અત્થો.

અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણન્તિ ઇદં ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવા’’તિ ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. યઞ્હિ પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યસ્સ આરમ્મણં, તદેવ તં વેરમણિયા આરમ્મણં. વીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો એવ હિ વિરતીતિ. ‘‘સત્તારમ્મણ’’ન્તિ વા સત્તસઙ્ખાતં સઙ્ખારારમ્મણમેવ ઉપાદાય વુત્તત્તા ન કોચિ વિરોધો. તથા હિ વુત્તં સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૪) ‘‘યાનિ સિક્ખાપદાનિ એત્થ ‘સત્તારમ્મણાની’તિ વુત્તાનિ, તાનિ યસ્મા ‘સત્તોતિ’તિ સઙ્ખં ગતે સઙ્ખારેયેવ આરમ્મણં કરોન્તી’’તિ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. વિસભાગવત્થુનો ‘‘ઇત્થિપુરિસા’’તિ ગહેતબ્બતો સત્તારમ્મણોતિપિ એકે. ‘‘એકો દિટ્ઠો, દ્વે સુતા’’તિઆદિના સમ્ફપ્પલપને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન. તથા અભિજ્ઝાતિ એત્થ તથા-સદ્દો ‘‘દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેના’’તિ ઇદમ્પિ ઉપસંહરતિ, ન સત્તસઙ્ખારારમ્મણતં એવ દસ્સનાદિવસેન અભિજ્ઝાયનતો. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મારમ્મણા એવાતિ અધિપ્પાયેન તસ્સા સઙ્ખારારમ્મણતા વુત્તા. કથં પન મિચ્છાદિટ્ઠિયા મહગ્ગતપ્પત્તા ધમ્મા આરમ્મણં હોન્તીતિ? સાધારણતો. નત્થિ સુકટદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકોતિ હિ પવત્તમાનાય અત્થતો રૂપારૂપાવચરધમ્માપિ ગહિતાવ હોન્તીતિ.

સુખબહુલતાય રાજાનો હસમાનાપિ ‘‘ચોરં ઘાતેથા’’તિ વદન્તિ, હાસો પન તેસં અઞ્ઞવિસયોતિ આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન નેસં દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતી’’તિ. મજ્ઝત્તવેદનો ન હોતિ, સુખવેદનોવ. તત્થ ‘‘કામાનં સમુદયા’’તિઆદિના વેદનાભેદો વેદિતબ્બો. લોભસમુટ્ઠાનો મુસાવાદો સુખવેદનો વા સિયા મજ્ઝત્તવેદનો વા, દોસસમુટ્ઠાનો દુક્ખવેદનો વાતિ મુસાવાદો તિવેદનો સિયા. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ યથારહં વેદનાનં ‘‘લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિના ભેદો વેદિતબ્બો.

પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકોતિ સમ્પયુત્તમૂલમેવ સન્ધાય વુત્તં. તસ્સ હિ મૂલટ્ઠેન ઉપકારભાવો દોસવિસેસો, નિદાનમૂલે પન ગય્હમાને લોભમોહવસેનપિ વટ્ટતિ. સમ્મૂળ્હો આમિસકિઞ્જક્ખકામોપિ હિ પાણં હનતિ. તેનેવાહ ‘‘લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૩૪). સેસેસુપિ એસેવ નયો.

અસમાદિન્નસીલસ્સ સમ્પત્તતો યથાઉપટ્ઠિતવીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ. સમાદાનેન ઉપ્પન્ના વિરતિ સમાદાનવિરતિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનવસેન પવત્તા મગ્ગસમ્પયુત્તા વિરતિ સમુચ્છેદવિરતિ. કામઞ્ચેત્થ પાળિયં વિરતિયોવ આગતા, સિક્ખાપદવિભઙ્ગે પન ચેતનાપિ આહરિત્વા દસ્સિતાતિ તદુભયમ્પિ ગણ્હન્તો ‘‘ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપી’’તિ આહ.

અદુસ્સીલ્યારમ્મણા જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણા કથં દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પાણાતિપાતાદીહિ વિરમણવસેન પવત્તનતો તદારમ્મણભાવેનેવ તાનિ પજહન્તિ. ન હિ તદેવ આરબ્ભ તં પજહિતું સક્કા તતો અનિસ્સટભાવતો.

અનભિજ્ઝા…પે… વિરમન્તસ્સાતિ અભિજ્ઝં પજહન્તસ્સાતિ અત્થો. ન હિ મનોદુચ્ચરિતતો વિરતિ અત્થિ અનભિજ્ઝાદીહેવ તપ્પહાનસિદ્ધિતો.

પઞ્ચસિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દસઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. મિચ્છત્તસમ્મત્તવસેનાતિ એત્થ મિચ્છાભાવો મિચ્છત્તં, તથા સમ્માભાવો સમ્મત્તં. તથા તથા પવત્તા અકુસલક્ખન્ધાવ મિચ્છાસતિ, એવં મિચ્છાઞાણમ્પિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ ઞાણસ્સ મિચ્છાભાવો નામ અત્થિ. તસ્મા મિચ્છાઞાણિનોતિ મિચ્છાસઞ્ઞાણાતિ અત્થો, અયોનિસો પવત્તચિત્તુપ્પાદાતિ અધિપ્પાયો. મિચ્છાપચ્ચવેક્ખણેનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિઆદીનં મિચ્છા અયોનિસો પચ્ચવેક્ખણેન. કુસલવિમુત્તીતિ પકતિપુરિસસન્તરજાનનં, ગુણવિયુત્તસ્સ અત્તનો સકત્તનિ અવટ્ઠાનન્તિ એવમાદિં અકુસલપવત્તિં ‘‘કુસલવિમુત્તી’’તિ ગહેત્વા ઠિતા મિચ્છાવિમુત્તિકા. સમ્માપચ્ચવેક્ખણાતિ ઝાનવિમોક્ખાદીસુ સમ્મા અવિપરીતં પવત્તા પચ્ચવેક્ખણા.

દસઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.