૩. પુત્તમંસૂપમસુત્તવણ્ણના

૬૩. વુત્તનયમેવાતિ હેટ્ઠા આહારવગ્ગસ્સ પઠમસુત્તે વુત્તનયમેવ. લાભસક્કારેનાતિ લાભસક્કારસઙ્ખાતાય અટ્ઠુપ્પત્તિયાતિ કેચિ. લાભસક્કારે વા અટ્ઠુપ્પત્તિયાતિ અપરે. યો હિ લાભસક્કારનિમિત્તં પચ્ચયેસુ ગેધેન ભિક્ખૂનં અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો જાતો, તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ભગવા ઇમં દેસનં નિક્ખિપિ. યમકમહામેઘોતિ હેટ્ઠા ઓલમ્બનઉપરિઉગ્ગમનવસેન સતપટલસહસ્સપટલો યુગળમહામેઘો.

તિટ્ઠન્તિ ચેવ ભગવતિ કત્થચિ નિબદ્ધવાસં વસન્તે, ચારિકમ્પિ ગચ્છન્તે અનુબન્ધન્તિ ચ. ભિક્ખૂનમ્પિ યેભુય્યેન કપ્પસતસહસ્સં તતો ભિય્યોપિ પૂરિતદાનપારમિસઞ્ચયત્તા તદા મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપી’’તિ. સક્કતોતિ સક્કારપ્પત્તો. ગરુકતોતિ ગરુકારપ્પત્તો. માનિતોતિ બહુમતો મનસા પિયાયિતો ચ. પૂજિતોતિ માલાદિપૂજાય ચેવ ચતુપચ્ચયાભિપૂજાય ચ પૂજિતો. અપચિતોતિ અપચાયનપ્પત્તો. યસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કત્વા સુઅભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે ઉપનેન્તિ, સો સક્કતો. યસ્મિં ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા દેન્તિ, સો ગરુકતો. યં મનસા પિયાયન્તિ બહુમઞ્ઞન્તિ, સો બહુમતો. યસ્સ સબ્બમેતં પૂજાવસેન કરોન્તિ, સો પૂજિતો. યસ્સ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઞ્જલિકમ્માદિવસેન પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, સો અપચિતો. ભગવતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ લોકો એવં પટિપન્નો. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેન…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૧૪; સં. નિ. ૨.૭૦). લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તન્તિ લાભસ્સ ચ યસસ્સ ચ અગ્ગં ઉક્કંસં પત્તં.

પઠમાહારવણ્ણના

અસ્સાતિ ભગવતો. ધમ્મસભાવચિન્તાવસેન પવત્તં સહોત્તપ્પઞાણં ધમ્મસંવેગો. ધુવપટિસેવનટ્ઠાનઞ્હેતં સત્તાનં, યદિદં આહારપરિભોગો, તસ્મા ન તત્થ અપચ્ચવેક્ખણમત્તેન પારાજિકં પઞ્ઞપેતું સક્કાતિ અધિપ્પાયો. આહારાતિ ‘‘પચ્ચયા’’તિઆદિના પુબ્બે આહારેસુ વુત્તવિધિં સન્ધાય આહ ‘‘આહારા’’તિઆદિ. ઇદાનિ તત્થ કત્તબ્બં અત્થવણ્ણનં સન્ધાય ‘‘હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવા’’તિ વુત્તં.

આદીનવન્તિ દોસં. જાયાતિ ભરિયા. પતીતિ ભત્તા. અપેક્ખાસદ્દા ચેતે પિતાપુત્તસદ્દા વિય, પાળિયં પન આ-કારસ્સ રસ્સત્તં સાનુનાસિકઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘જાયમ્પતિકા’’તિ. સમ્મા ફલં વહતીતિ સમ્બલં, સુખાવહન્તિ અત્થો. તથા હિ તં ‘‘પથે હિતન્તિ પાથેય્ય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મગ્ગસ્સ કન્તારપરિયાપન્નત્તા વુત્તં ‘‘કન્તારભૂતં મગ્ગ’’ન્તિ. દુલ્લભતાય તં ઉદકં તત્થ તારેતીતિ કન્તારં, નિરુદકં મહાવનં. રુળ્હીવસેન ઇતરમ્પિ મહાવનં તથા વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ચોરકન્તાર’’ન્તિઆદિ. પરરાજૂનં વેરિઆદીનઞ્ચ વસેન સપ્પટિભયમ્પિ અરઞ્ઞં એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ચવિધ’’ન્તિ.

ઘનઘનટ્ઠાનતોતિ મંસસ્સ બહલબહલં થૂલથૂલં હુત્વા ઠિતટ્ઠાનતો. ‘‘તાદિસઞ્હિ મંસં ગહેત્વા સુક્ખાપિતં વલ્લૂરં. સૂલે આવુનિત્વા પક્કમંસં સૂલમંસં. વિરળચ્છાયાયં નિસીદિંસુ ગન્તું અસમત્થો હુત્વા. ગોવતકુક્કુરવતદેવતાયાચનાદીહીતિ ગોવતકુક્કુરવતાદિવતચરણેહિ ચેવ દેવતાયાચનાદીહિ પણિધિકમ્મેહિ ચ મહન્તં દુક્ખં અનુભૂતં.

યસ્મા પન સાસને સમ્માપટિપજ્જન્તસ્સ ભિક્ખુનો આહારપરિભોગસ્સ ઓપમ્મભાવેન તેસં જાયમ્પતિકાનં પુત્તમંસપરિભોગો ઇધ ભગવતા આનીતો, તસ્માસ્સ નાનાકારેહિ ઓપમ્મત્તં વિભાવેતું ‘‘તેસં સો પુત્તમંસાહારો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સજાતિમંસતાયાતિ સમાનજાતિકમંસભાવેન, મનુસ્સમંસભાવેનાતિ અત્થો. મસુસ્સમંસઞ્હિ કુલપ્પસુતમનુસ્સાનં અમનુઞ્ઞં હોતિ અપરિચિતભાવતો ગારય્હભાવતો ચ, તતો એવ ઞાતિઆદિમંસતાયાતિઆદિ વુત્તં. તરુણમંસતાયાતિઆદિ પન સભાવતો અનભિસઙ્ખારતો ચ અમનુઞ્ઞાતિ કત્વા વુત્તં. અધૂપિતતાયાતિ અધૂપિતભાવતો. મજ્ઝત્તભાવેયેવ ઠિતા. તતો એવ નિચ્છન્દરાગપરિભોગે ઠિતાતિ વુત્તં કન્તારતો નિત્થરણજ્ઝાસયતાય. ઇદાનિ યે ચ તે અનપનીતાહારો, ન યાવદત્થપરિભોગો વિગતમચ્છેરમલતા સમ્મોહાભાવો આયતિં તત્થ પત્થનાભાવો સન્નિધિકારાભાવો અપરિચ્ચજનમદત્થાભાવો અહીળના અવિવાદપરિભોગો ચાતિ ઉપમાયં લબ્ભમાના પકારવિસેસા, તે તથા નીહરિત્વા ઉપમેય્યે યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘ન અટ્ઠિન્હારુચમ્મનિસ્સિતટ્ઠાનાની’’તિઆદિ વુત્તં. તં કારણન્તિ તં તેસં જાયમ્પતીનં યાવદેવ કન્તારનિત્થરણત્થાય પુત્તમંસપરિભોગસઙ્ખાતં કારણં.

નિસ્સન્દપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ કબળીકારાહારં પરિવીમંસતિ. યથા તે જાયમ્પતિકાતિઆદિપિ ઓપમ્મસંસન્દનં. ‘‘પરિભુઞ્જિતબ્બો આહારો’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. અપટિક્ખિપિત્વાતિ અનપનેત્વા. વટ્ટકેન વિય કુક્કુટેન વિય ચાતિ વિસદિસૂદાહરણં. ઓધિં અદસ્સેત્વાતિ મહન્તગ્ગહણવસેન ઓધિં અકત્વા. સીહેન વિયાતિ સદિસૂદાહરણં. સો કિર સપદાનમેવ ખાદતિ.

અગધિતઅમુચ્છિતાદિભાવેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો ‘‘અમચ્છરાયિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. અબ્ભન્તરે અત્તા નામ અત્થીતિ દિટ્ઠિ અત્તૂપલદ્ધિ, તંસહગતેન સમ્મોહેન અત્તા આહારં પરિભુઞ્જતીતિ. સતિસમ્પજઞ્ઞવસેનપીતિ ‘‘અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિ એત્થ વુત્તસતિસમ્પજઞ્ઞવસેનપિ.

‘‘અહો વત મયં…પે… લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં વા, ‘‘હિય્યો વિય…પે… ન લદ્ધ’’ન્તિ અનુસોચનં વા અકત્વાતિ યોજના.

‘‘સન્નિધિં ન અકંસુ, ભૂમિયં વા નિખણિંસુ, અગ્ગિના વા ઝાપયિંસૂ’’તિ ન-કારં આનેત્વા યોજના. એવં સબ્બત્થ.

પિણ્ડપાતં વા અહીળેન્તેન દાયકં વા અહીળેન્તેન પરિભુઞ્જિતબ્બોતિ યોજના. સ પત્તપાણીતિ સો પત્તહત્થો. નાવજાનિયાતિ ન અવજાનિયા. અતિમઞ્ઞતીતિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞતિ, અવજાનાતીતિ અત્થો.

‘‘તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે’’તિ વત્વા તાહિ કબળીકારાહારસ્સ પરિજાનનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સવત્થુકવસેનાતિ સસમ્ભારવસેન, સભાવતો પન રૂપાહરણં ઓજમત્તં હોતિ. ઇદઞ્હિ કબળીકારાહારસ્સ લક્ખણં. કામં રસારમ્મણં જિવ્હાપસાદે પટિહઞ્ઞતિ, તેન પન અવિનાભાવતો સમ્પત્તવિસયગાહિતાય ચ જિવ્હાપસાદસ્સ ‘‘ઓજટ્ઠમકરૂપં કત્થ પટિહઞ્ઞતી’’તિ વુત્તં. તસ્સાતિ જિવ્હાપસાદસ્સ. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે યથાવુત્તભૂતુપાદાયધમ્મા. તન્તિ રૂપખન્ધં. પરિગ્ગણ્હતોતિ પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ. ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્માતિ સબ્બેપિ યે યથાનિદ્ધારિતા, તેહિ સહપ્પવત્તાવ સબ્બેપિ ઇમે. સરસલક્ખણતોતિ અત્તનો કિચ્ચતો લક્ખણતો ચ. તેસં નામરૂપભાવેન વવત્થપિતાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પચ્ચયો વિઞ્ઞાણં. ‘‘તસ્સ સઙ્ખારા તેસં અવિજ્જા’’તિ એવં ઉદ્ધં આરોહનવસેન પચ્ચયં. અધોઓરોહનવસેન પન સળાયતનાદિકે પરિયેસન્તો અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિ. સળાયતનાદયોપિ હિ રૂપારૂપધમ્માનં યથારહં પચ્ચયભાવેન વવત્થપેતબ્બાતિ. યાથાવતો દિટ્ઠત્તાતિ ‘‘ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો, ઇદં નામં, એત્તકં નામં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ચ યથાભૂતં દિટ્ઠત્તા. અનિચ્ચાનુપસ્સના, દુક્ખાનુપસ્સના, અનત્તાનુપસ્સના, નિબ્બિદાનુપસ્સના, વિરાગાનુપસ્સના, નિરોધાનુપસ્સના, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાતિ ઇમાસં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન. સોતિ કબળીકારાહારો. તિલક્ખણ…પે… સઙ્ખાતાયાતિ અનિચ્ચતાદીનં તિણ્ણં લક્ખણાનં પટિવિજ્ઝનવસેન લક્ખણવન્તસમ્મસનવસેન ચ પવત્તઞાણસઙ્ખાતાય. પરિઞ્ઞાતો હોતિ અનવસેસતો નામરૂપસ્સ ઞાતત્તા તપ્પરિયાપન્નત્તા ચ આહારસ્સ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં યેવા’’તિઆદિ. છન્દરાગાવકડ્ઢનેનાતિ છન્દરાગસ્સ પજહનેન.

પઞ્ચ કામગુણા કારણભૂતા એતસ્સ અત્થીતિ પઞ્ચકામગુણિકો. તેનાહ ‘‘પઞ્ચકામગુણસમ્ભવો’’તિ. એકિસ્સા તણ્હાય પરિઞ્ઞા એકપરિઞ્ઞા. સબ્બસ્સ પઞ્ચકામગુણિકસ્સ રાગસ્સ પરિઞ્ઞા, સબ્બપરિઞ્ઞા. તદુભયસ્સપિ મૂલભૂતસ્સ આહારસ્સ પરિઞ્ઞા મૂલપરિઞ્ઞા. ઇદાનિ ઇમા તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞાયો વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. જિવ્હાદ્વારે એકરસતણ્હં પરિજાનાતીતિ જિવ્હાય રસં સાયિત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘યો યમેત્થ રસો, સો વત્થુકામવસેન ઓજટ્ઠમકરૂપં હોતિ જિવ્હાયતનં પસાદો. સો કિં નિસ્સિતો? ચતુમહાભૂતનિસ્સિતો. તંસહજાતો વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા જીવિતિન્દ્રિયન્તિ ઇમે ધમ્મા રૂપક્ખન્ધો નામ. યો તસ્મિં રસે અસ્સાદો, અયં રસતણ્હા. તંસહગતા ફસ્સાદયો ધમ્મા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા’’તિઆદિવસેન. સબ્બં અટ્ઠકથાયં આગતવસેન વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘તેન પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતોવ હોતી’’તિ. તત્થ તેનાતિ યો ભિક્ખુ જિવ્હાદ્વારે રસતણ્હં પરિજાનાતિ, તેન. કથં પન એકસ્મિં દ્વારે તણ્હં પરિજાનતો પઞ્ચસુ દ્વારેસુ રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. તસ્સાયેવાતિ તણ્હાય એવ તણ્હાસામઞ્ઞતો એકત્તનયવસેન વુત્તં. તત્થાતિ પઞ્ચસુ દ્વારેસુ. ઉપ્પજ્જનતોતિ રૂપરાગાદિભાવેન ઉપ્પજ્જનતો. લોભો એવ હિ તણ્હાયનટ્ઠેન ‘‘તણ્હા’’તિપિ, રજ્જનટ્ઠેન ‘‘રાગો’’તિપિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સાયેવ હી’’તિઆદિ. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ‘‘યથા’’તિઆદિના ઉપમાય સમ્પિણ્ડેતિ. પઞ્ચમગ્ગે હનતોતિ પઞ્ચસુ મગ્ગેસુ સઞ્ચરિત્તં કરોન્તેન મગ્ગગામિનો હનન્તો ‘‘મગ્ગે હનતો’’તિ વુત્તો.

સબ્યઞ્જને પિણ્ડપાતસઞ્ઞિતે ભત્તસમૂહે મનુઞ્ઞે રૂપે રૂપસદ્દાદયો લબ્ભન્તિ, તત્થ પઞ્ચકામગુણરાગસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સતિસમ્પજઞ્ઞેન પરિગ્ગહેત્વાતિ સબ્બભાગિયેન કમ્મટ્ઠાનપરિપાલકેન પરિગ્ગહેત્વા. નિચ્છન્દરાગપરિભોગેનાતિ મગ્ગાધિગમસિદ્ધેન નિચ્છન્દરાગપરિભોગેન પરિભુત્તે. સોતિ કામગુણિકો રાગો.

તસ્મિં સતીતિ કબળીકારાહારે સતિ. તસ્સાતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ. ઉપ્પત્તિતોતિ ઉપ્પજ્જનતો. ન હિ આહારાલાભેન જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતસ્સ કામપરિભોગિચ્છા સમ્ભવતિ. ઉપનિજ્ઝાનચિત્તન્તિ રાગવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકનચિત્તં.

નત્થિ તં સંયોજનન્તિ પઞ્ચવિધમ્પિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘તેન રાગેન…પે… નત્થી’’તિ. તેનાતિ કામરાગેન. એત્તકેનાતિ યથાવુત્તાય દેસનાય. કથેતું વટ્ટતીતિ ઇમં પઠમાહારકથં કથેન્તેન ધમ્મકથિકેન.

પઠમાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયાહારવણ્ણના

દુતિયેતિ દુતિયે આહારે. ઉદ્દાલિતચમ્માતિ ઉપ્પાટિતચમ્મા, સબ્બસો અપનીતચમ્માતિ અત્થો. ન સક્કોતિ દુબ્બલભાવતો, તથા હિ ઇત્થી ‘‘અબલા’’તિ વુચ્ચતિ. સિલાકુટ્ટાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ઇટ્ઠકકુટ્ટમત્તિકાકુટ્ટાદીનં સઙ્ગહો. ઉણ્ણનાભીતિ મક્કટકં. સરબૂતિ ઘરગોળિકા. ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકા નામ લોમસા પાણકા. આકાસનિસ્સિતાતિ આકાસચારિનો. લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા.

તિસ્સો પરિઞ્ઞાતિ હેટ્ઠા વુત્તા ઞાતપરિઞ્ઞાદયો તિસ્સો પરિઞ્ઞા. તમ્મૂલકત્તાતિ ફસ્સમૂલકત્તા. દેસના યાવ અરહત્તા કથિતા સબ્બસો વેદનાસુ પરિઞ્ઞાતાસુ કિલેસાનં લેસસ્સપિ અભાવતો.

દુતિયાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયાહારવણ્ણના

અઙ્ગારકાસુન્તિ અઙ્ગારરાસિં. ફુણન્તીતિ અત્તનો ઉપરિ સયમેવ આકિરન્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નરા રુદન્તા પરિદડ્ઢગત્તા’’તિ. નરાતિ પુરિસાતિ અત્થો, ન મનુસ્સા. ભયઞ્હિ મં વિન્દતીતિ ભયસ્સ વસેન કરોન્તો ભયં લભતિ નામ. સન્તરમાનોવાતિ સુટ્ઠુ તરમાનો એવ હુત્વા. પોરિસં વુચ્ચતિ પુરિસપ્પમાણં, તસ્મા અતિરેકપોરિસા પુરિસપ્પમાણતો અધિકા. તેનાહ ‘‘પઞ્ચરતનપ્પમાણા’’તિ. અસ્સાતિ કાસુયા. તદભાવેતિ તેસં જાલાધૂમાનં અભાવે. આરકાવસ્સાતિ આરકા એવ અસ્સ.

અઙ્ગારકાસુ વિય તેભૂમકવટ્ટં એકાદસન્નં અગ્ગીનં વસેન મહાપરિળાહતો. જિવિ…પે… પુથુજ્જનો તેહિ અગ્ગીહિ દહિતબ્બતો. દ્વે બલ…પે… કમ્મં અનિચ્છન્તસ્સેવ તસ્સ વટ્ટદુક્ખે પાતનતો. આયૂહનૂપકડ્ઢનાનં કાલભેદો ન ચિન્તેતબ્બો એકન્તભાવિનો ફલસ્સ નિપ્ફાદિતત્તાતિ આહ ‘‘કમ્મં હી’’તિઆદિ.

ફસ્સે વુત્તનયેનેવાતિ તત્થ ‘‘ફસ્સો સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં, ઇધ ‘‘મનોસઞ્ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વત્તબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ. ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ વચનતો મનોસઞ્ચેતનાય તણ્હા મૂલકારણન્તિ આહ ‘‘તણ્હામૂલકત્તા મનોસઞ્ચેતનાયા’’તિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. કેચિ પન યસ્મા મનોસઞ્ચેતનાય ફલભૂતં વેદનં પટિચ્ચ તણ્હા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા એવં વુત્તન્તિ વદન્તિ.

તતિયાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થાહારવણ્ણના

અનિટ્ઠપાપનવસેન તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં આગચ્છતીતિ આગુ, પાપં, તં ચરતિ સીલેનાતિ આગુચારી. તેનાહ ‘‘પાપચારિ’’ન્તિ.

રાજા વિય કમ્મં પરમિસ્સરભાવતો. આગુચારી પુરિસો વિય…પે… પુથુજ્જનો દુક્ખવત્થુભાવતો. આદિન્નપ્પહારવણાનિ તીણિ સત્તિસતાનિ વિય પુથુજ્જનસ્સ આતુરમાનમહાદુક્ખપતિટ્ઠં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. તેનાહ સત્તિ…પે… દુક્ખન્તિ.

તમ્મૂલકત્તાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમૂલકત્તા ઇતો પરં પવત્તનામરૂપસ્સ.

ચતુત્થાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુત્તમંસૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.