૭. મહાવગ્ગો

૧. અસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના

૬૧. ‘‘અસ્સુતવા’’તિ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતં, ઉપધારણં વા સુતં અસ્સ અત્થીતિ સુતવા, તપ્પટિક્ખેપેન ન સુતવાતિ અસ્સુતવા. વા-સદ્દો ચાયં પસંસાયં, અતિસયસ્સ વા બોધનકો, તસ્મા યસ્સ પસંસિતં, અતિસયેન વા સુતં અત્થિ, સો ‘‘સુતવા’’તિ સંકિલેસવિદ્ધંસનસમત્થો પરિયત્તિધમ્મપરિચયો ‘‘તં સુત્વા તથત્તાય પટિપત્તિ ચ સુતવા’’તિ ઇમિના પદેન પકાસિતો. અથ વા સોતબ્બયુત્તં સુત્વા કત્તબ્બનિપ્ફત્તિં સુણીતિ સુતવા. તપ્પટિક્ખેપેન ન સુતવાતિ અસ્સુતવા. તેનાહુ પોરાણા ‘‘આગમાધિગમાભાવા, ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતી’’તિ. તથા ચાહ ‘‘ખન્ધધાતુ…પે… વિનિચ્છયરહિતો’’તિ. તત્થ વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો, તત્થ પરિપુચ્છનં પરિપુચ્છા, કુસલેહિ સહ ચોદનાપરિહરણવસેન વિનિચ્છયસ્સ કારણં વિનિચ્છયો. પુથૂનન્તિ બહૂનં. કિલેસાદીનં કિલેસાભિસઙ્ખારાનં વિત્થારેતબ્બં પટિસમ્ભિદામગ્ગનિદ્દેસેસુ (મહાનિ. ૫૧, ૯૪) આગતનયેન. અન્ધપુથુજ્જનો ગહિતો ‘‘નાલં નિબ્બિન્દિતુ’’ન્તિઆદિવચનતો. આસન્નપચ્ચક્ખવાચી ઇદં-સદ્દોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિન્તિ પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચક્ખકાયં દસ્સેતી’’તિ. ચતૂસુ મહાભૂતેસુ નિયુત્તોતિ ચાતુમહાભૂતિકો. યથા પન મહામત્તિકાય નિબ્બત્તં મત્તિકામયં, એવમયં ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તો ‘‘ચતુમહાભૂતમયો’’તિ વુત્તં. નિબ્બિન્દેય્યાતિ નિબ્બિન્દનમ્પિ આપજ્જેય્ય. નિબ્બિન્દના નામ ઉક્કણ્ઠના અનભિરતિભાવતોતિ વુત્તં ‘‘ઉક્કણ્ઠેય્યા’’તિ. વિરજ્જેય્યાતિ વીતરાગો ભવેય્ય. તેનાહ ‘‘ન રજ્જેય્યા’’તિ. વિમુચ્ચેય્યાતિ ઇધ પન અચ્ચન્તાય વિમુચ્ચનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘મુચ્ચિતુકામો ભવેય્યા’’તિ. ચતૂહિ ચ રૂપજનકપચ્ચયેહિ આગતો ચયોતિ, આચયો, વુદ્ધિ. ચયતો અપક્કમોતિ અપચયો, પરિહાનિ. આદાનન્તિ ગહણં, પટિસન્ધિયા નિબ્બત્તિ. ભેદોતિ ખન્ધાનં ભેદો. સો હિ કળેવરસ્સ નિક્ખેપોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘નિક્ખેપનન્તિ ભેદો’’તિ.

પઞ્ઞાયન્તીતિ પકારતો ઞાયન્તિ. રૂપં પરિગ્ગહેતું પરિગ્ગણ્હનવસેનપિ રૂપં આલમ્બિતું. અયુત્તરૂપં કત્વા તણ્હાદીહિ પરિગ્ગહેતું અરૂપં પરિગ્ગણ્હિતું યુત્તરૂપં કરોતિ તેસં ભિક્ખૂનં સપ્પાયભાવતો. તેનાહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. નિક્કડ્ઢન્તોતિ તતો ગાહતો નીહરન્તો.

મનાયતનસ્સેવ નામં, ન સમાધિપઞ્ઞત્તીનં ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૧.૯.૯), ચિત્તો ગહપતી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૭૪) વિય. ચિત્તીકાતબ્બભૂતં વત્થુ એતસ્સાતિ ચિત્તવત્થુ, તસ્સ ભાવો ચિત્તવત્થુતા, તેન કારણેન ચિત્તભાવમાહ. ચિત્તગોચરતાયાતિ ચિત્તવિચિત્તવિસયતાય. સમ્પયુત્તધમ્મચિત્તતાયાતિ રાગાદિસદ્ધાદિસમ્પયુત્તધમ્મવસેન ચિત્તસભાવત્તા. તેન ચિત્તતાય ચિત્તત્તમાહ. વિજાનનટ્ઠેનાતિ બુજ્ઝનટ્ઠેન. અજ્ઝોસિતન્તિ અજ્ઝોસાભૂતાય તણ્હાય ગહિતં. તેનાહ ‘‘તણ્હાયા’’તિઆદિ. પરામસિત્વાતિ ધમ્મસભાવં અનિચ્ચતાદિં અતિક્કમિત્વા પરતો નિચ્ચાદિતો આમસિત્વા. અટ્ઠસતન્તિ અટ્ઠાધિકં સતં. નવ માનાતિ સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના આગતા નવવિધમાના. બ્રહ્મજાલે આગતા સસ્સતવાદાદયો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો. એવન્તિ વુત્તાકારેન. યસ્મા તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન પુથુજ્જનેન દળ્હગ્ગાહં ગહિતં, તસ્મા સો તત્થ નિબ્બિન્દિતું નિબ્બિદાઞાણં ઉપ્પાદેતું ન સમત્થો.

ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન ‘‘વર’’ન્તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇદં અનુસન્ધિવચનં ‘‘કસ્મા આહા’’તિ કથેતુકામતાય કારણં પુચ્છતિ. તેનાહ ‘‘પઠમં હી’’તિઆદિ. અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેન. તેનાતિ ભગવતા. અયુત્તરૂપં કતં ‘‘નિબ્બિન્દેય્યા’’તિઆદિના આદીનવસ્સ વિભાવિતત્તા. અરૂપે પન તથા આદીનવસ્સ અવિભાવિતત્તા વુત્તં ‘‘અરૂપં પરિગ્ગહેતું યુત્તરૂપ’’ન્તિ, યુત્તરૂપં વિય કતન્તિ અધિપ્પાયો. ગાહોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહો. ‘‘નિક્ખમિત્વા અરૂપં ગતો’’તિ ઇદં ભગવતા આદીનવં દસ્સેત્વા રૂપે ગાહો પટિક્ખિત્તો, ન અરૂપે, તસ્મા ‘‘કાતબ્બો નુ ખો સો તત્થા’’તિ મિચ્છાગણ્હન્તાનં સો તતો રૂપતો નિક્ખમિત્વા અરૂપં ગતો વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં. તિટ્ઠમાનન્તિ તિટ્ઠન્તં. ‘‘આપજ્જિત્વા વિય હોતી’’તિ સભાવેન પવત્તમાનં ‘‘પઠમવયે’’તિઆદિના રૂપસ્સ ભેદં વયાદીહિ વિભજિત્વા દસ્સેતિ.

પાદસ્સ ઉદ્ધરણેતિ યથા ઠપિતસ્સ પાદસ્સ ઉક્ખિપને. અતિહરણન્તિ યથાઉદ્ધતં યથાટ્ઠિતટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા હરણં. વીતિહરણન્તિ ઉદ્ધતો પાદો યથાટ્ઠિતં પાદં યથા ન ઘટ્ટેતિ, એવં થોકં પસ્સતો પરિણામેત્વા હરણં. વોસ્સજ્જનન્તિ તથા પરપાદં વીતિસારેત્વા ભૂમિયં નિક્ખિપનત્થં અવોસ્સજ્જનં. સન્નિક્ખેપનન્તિ વોસ્સજ્જેત્વા ભૂમિયં સમં નિક્ખિપનં ઠપનં. સન્નિરુજ્ઝનન્તિ નિક્ખિત્તસ્સ સબ્બસો નિરુજ્ઝનં ઉપ્પીળનં. તત્થ તત્થેવાતિ તસ્મિં તસ્મિં પઠમવયાદિકે એવ. અવધારણેન તેસં કોટ્ઠાસન્તરસઙ્કમનાભાવમાહ. ઓધીતિ ભાવો, પબ્બન્તિ સન્ધિ. પઠમવયાદયો એવ હેત્થ ઓધિ પબ્બન્તિ ચ અધિપ્પેતા. પટપટાયન્તાતિ ‘‘પટપટા’’ઇતિ કરોન્તા વિય, તેન નેસં પવત્તિક્ખણસ્સ ઇત્તરતં દસ્સેતિ. એતન્તિ એતં રૂપધમ્માનં યથાવુત્તં તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનં એવં વુત્તપ્પકારમેવ. વટ્ટિપ્પદેસન્તિ વટ્ટિયા પુલકં બરહં. તઞ્હિ વટ્ટિયા પુલકં અનતિક્કમિત્વાવ સા દીપજાલા ભિજ્જતિ. પવેણિસમ્બન્ધવસેનાતિ સન્તતિવસેન.

રત્તિન્તિ રત્તિયં. ભુમ્મત્થે હેતં ઉપયોગવચનં. એવં પન અત્થો ન ગહેતબ્બો અનુપ્પન્નસ્સ નિરોધાભાવતો. પુરિમપવેણિતોતિ રૂપે વુત્તપવેણિતો. અનેકાનિ ચિત્તકોટિસતસહસ્સાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તમત્થં થેરવાદેન દીપેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અડ્ઢચૂળન્તિ થોકેન ઊનં ઉપડ્ઢં, તસ્સ પન ઉપડ્ઢં અધિકારતો વાહસતસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અડ્ઢચુદ્દસ’’ન્તિ કેચિ, ‘‘અડ્ઢચતુત્થ’’ન્તિ અપરે. ‘‘સાધિકં દિયડ્ઢસતં વાહા’’તિ દળ્હં કત્વા વદન્તીતિ વીમંસિતબ્બં. ચતુનાળિકો તુમ્બો. મહારઞ્ઞતાય પવદ્ધં વનં પવનન્તિ આહ ‘‘પવનેતિ મહાવને’’તિ. તન્તિ પઠમં ગહિતસાખં. અયમત્થોતિ અયં ભૂમિં અનોતરિત્વા ઠિતસાખાય એવ ગહણસઙ્ખાતો અત્થો. એતદત્થમેવ હિ ભગવા ‘‘અરઞ્ઞે’’તિ વત્વાપિ ‘‘પવને’’તિ આહ.

અરઞ્ઞમહાવનં વિયાતિ અરઞ્ઞટ્ઠાને બ્રહારઞ્ઞે વિય. આરમ્મણોલમ્બનન્તિ આરમ્મણસ્સ અવલમ્બનં. ન વત્તબ્બં આરમ્મણપચ્ચયેન વિના અનુપ્પજ્જનતો. એકજાતિયન્તિ રૂપાદિનીલાદિએકસભાવં. ‘‘દિસ્સતિ, ભિક્ખવે, ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ આચયોપિ અપચયોપી’’તિ વદન્તેન રૂપતો નીહરિત્વા અરૂપે ગાહો પતિટ્ઠાપિતો નામ, ‘‘વરં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિઆદિં વદન્તેન અરૂપતો નીહરિત્વા રૂપે ગાહો પતિટ્ઠાપિતો નામ.

નન્તિ ગાહં. ઉભયતોતિ રૂપતો ચ અરૂપતો ચ. હરિસ્સામીતિ નીહરિસ્સામિ. પરિવત્તેત્વાતિ મન્તં જપ્પિત્વા. કણ્ણે ધુમેત્વાતિ કણ્ણે ધમેત્વા. અસ્સાતિ વિસસ્સ. નિમ્મથેત્વાતિ નિમ્મદ્દિત્વા, નીહરિત્વાતિ અધિપ્પાયો.

મગ્ગોતિ લોકુત્તરમગ્ગો. ‘‘નિબ્બિન્દ’’ન્તિ ઇમિના બલવવિપસ્સના કથિતા.

અસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયઅસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના

૬૨. પચ્ચયભાવેન સુખવેદનાય હિતન્તિ સુખવેદનિયં. તેનાહ ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચય’’ન્તિ. પચ્ચયભાવો ચ ઉપનિસ્સયકોટિયા, ન સહજાતકોટિયા. તેનાહ ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ. જવનવેદનાયાતિ જવનચિત્તસહગતાય વેદનાય. તં સન્ધાયાતિ તં ઉપનિસ્સયપચ્ચયતં સન્ધાય. એતન્તિ એતં ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચય’’ન્તિ વચનં વુત્તં. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘નનુ ચ સોતસમ્ફસ્સો સુખવેદનાય પચ્ચયો ન હોતી’’તિ એવમાદિં અતિદિસતિ. સો સમ્ફસ્સો જાતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તજ્જાતિકં, વેદયિતં. તં પન યસ્મા તસ્સ ફસ્સસ્સ અનુચ્છવિકમેવ હોતિ, તસ્મા તસ્સારુપ્પં તસ્સ ફસ્સસ્સ અનુરૂપન્તિ ચ અત્થો વુત્તો. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચયો’’તિઆદિના વુત્તવિધિઅનુસારેન. અધરારણિયં ઉત્તરારણિયા મન્તનવસેન ઘટ્ટનં ઇવ સઙ્ઘટ્ટનં ફસ્સેન યુગગ્ગાહો, તસ્સ પન ઘટ્ટનસ્સ નિરન્તરપ્પવત્તિયા પિણ્ડિતભાવો ઇધ સમોધાનં, ન કેસઞ્ચિ દ્વિન્નં તિણ્ણં વા સહાવટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘સઙ્ઘટ્ટનસમ્પિણ્ડનેનાતિ અત્થો’’તિ. અગ્ગિચુણ્ણોતિ વિપ્ફુલિઙ્ગં. વત્થૂતિ ચક્ખાદિવત્થુ વિસયસઙ્ઘટ્ટનતો. લબ્ભમાનોવ ધમ્મો સઙ્ઘટ્ટનં વિય ગય્હતીતિ વુત્તં ‘‘સઙ્ઘટ્ટનં વિય ફસ્સો’’તિ. ઉસ્માધાતુ વિય વેદના દુક્ખસભાવત્તા.

દુતિયઅસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પુત્તમંસૂપમસુત્તવણ્ણના

૬૩. વુત્તનયમેવાતિ હેટ્ઠા આહારવગ્ગસ્સ પઠમસુત્તે વુત્તનયમેવ. લાભસક્કારેનાતિ લાભસક્કારસઙ્ખાતાય અટ્ઠુપ્પત્તિયાતિ કેચિ. લાભસક્કારે વા અટ્ઠુપ્પત્તિયાતિ અપરે. યો હિ લાભસક્કારનિમિત્તં પચ્ચયેસુ ગેધેન ભિક્ખૂનં અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો જાતો, તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ભગવા ઇમં દેસનં નિક્ખિપિ. યમકમહામેઘોતિ હેટ્ઠા ઓલમ્બનઉપરિઉગ્ગમનવસેન સતપટલસહસ્સપટલો યુગળમહામેઘો.

તિટ્ઠન્તિ ચેવ ભગવતિ કત્થચિ નિબદ્ધવાસં વસન્તે, ચારિકમ્પિ ગચ્છન્તે અનુબન્ધન્તિ ચ. ભિક્ખૂનમ્પિ યેભુય્યેન કપ્પસતસહસ્સં તતો ભિય્યોપિ પૂરિતદાનપારમિસઞ્ચયત્તા તદા મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપી’’તિ. સક્કતોતિ સક્કારપ્પત્તો. ગરુકતોતિ ગરુકારપ્પત્તો. માનિતોતિ બહુમતો મનસા પિયાયિતો ચ. પૂજિતોતિ માલાદિપૂજાય ચેવ ચતુપચ્ચયાભિપૂજાય ચ પૂજિતો. અપચિતોતિ અપચાયનપ્પત્તો. યસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કત્વા સુઅભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે ઉપનેન્તિ, સો સક્કતો. યસ્મિં ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા દેન્તિ, સો ગરુકતો. યં મનસા પિયાયન્તિ બહુમઞ્ઞન્તિ, સો બહુમતો. યસ્સ સબ્બમેતં પૂજાવસેન કરોન્તિ, સો પૂજિતો. યસ્સ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઞ્જલિકમ્માદિવસેન પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, સો અપચિતો. ભગવતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ લોકો એવં પટિપન્નો. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેન…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૧૪; સં. નિ. ૨.૭૦). લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તન્તિ લાભસ્સ ચ યસસ્સ ચ અગ્ગં ઉક્કંસં પત્તં.

પઠમાહારવણ્ણના

અસ્સાતિ ભગવતો. ધમ્મસભાવચિન્તાવસેન પવત્તં સહોત્તપ્પઞાણં ધમ્મસંવેગો. ધુવપટિસેવનટ્ઠાનઞ્હેતં સત્તાનં, યદિદં આહારપરિભોગો, તસ્મા ન તત્થ અપચ્ચવેક્ખણમત્તેન પારાજિકં પઞ્ઞપેતું સક્કાતિ અધિપ્પાયો. આહારાતિ ‘‘પચ્ચયા’’તિઆદિના પુબ્બે આહારેસુ વુત્તવિધિં સન્ધાય આહ ‘‘આહારા’’તિઆદિ. ઇદાનિ તત્થ કત્તબ્બં અત્થવણ્ણનં સન્ધાય ‘‘હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવા’’તિ વુત્તં.

આદીનવન્તિ દોસં. જાયાતિ ભરિયા. પતીતિ ભત્તા. અપેક્ખાસદ્દા ચેતે પિતાપુત્તસદ્દા વિય, પાળિયં પન આ-કારસ્સ રસ્સત્તં સાનુનાસિકઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘જાયમ્પતિકા’’તિ. સમ્મા ફલં વહતીતિ સમ્બલં, સુખાવહન્તિ અત્થો. તથા હિ તં ‘‘પથે હિતન્તિ પાથેય્ય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મગ્ગસ્સ કન્તારપરિયાપન્નત્તા વુત્તં ‘‘કન્તારભૂતં મગ્ગ’’ન્તિ. દુલ્લભતાય તં ઉદકં તત્થ તારેતીતિ કન્તારં, નિરુદકં મહાવનં. રુળ્હીવસેન ઇતરમ્પિ મહાવનં તથા વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ચોરકન્તાર’’ન્તિઆદિ. પરરાજૂનં વેરિઆદીનઞ્ચ વસેન સપ્પટિભયમ્પિ અરઞ્ઞં એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ચવિધ’’ન્તિ.

ઘનઘનટ્ઠાનતોતિ મંસસ્સ બહલબહલં થૂલથૂલં હુત્વા ઠિતટ્ઠાનતો. ‘‘તાદિસઞ્હિ મંસં ગહેત્વા સુક્ખાપિતં વલ્લૂરં. સૂલે આવુનિત્વા પક્કમંસં સૂલમંસં. વિરળચ્છાયાયં નિસીદિંસુ ગન્તું અસમત્થો હુત્વા. ગોવતકુક્કુરવતદેવતાયાચનાદીહીતિ ગોવતકુક્કુરવતાદિવતચરણેહિ ચેવ દેવતાયાચનાદીહિ પણિધિકમ્મેહિ ચ મહન્તં દુક્ખં અનુભૂતં.

યસ્મા પન સાસને સમ્માપટિપજ્જન્તસ્સ ભિક્ખુનો આહારપરિભોગસ્સ ઓપમ્મભાવેન તેસં જાયમ્પતિકાનં પુત્તમંસપરિભોગો ઇધ ભગવતા આનીતો, તસ્માસ્સ નાનાકારેહિ ઓપમ્મત્તં વિભાવેતું ‘‘તેસં સો પુત્તમંસાહારો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સજાતિમંસતાયાતિ સમાનજાતિકમંસભાવેન, મનુસ્સમંસભાવેનાતિ અત્થો. મસુસ્સમંસઞ્હિ કુલપ્પસુતમનુસ્સાનં અમનુઞ્ઞં હોતિ અપરિચિતભાવતો ગારય્હભાવતો ચ, તતો એવ ઞાતિઆદિમંસતાયાતિઆદિ વુત્તં. તરુણમંસતાયાતિઆદિ પન સભાવતો અનભિસઙ્ખારતો ચ અમનુઞ્ઞાતિ કત્વા વુત્તં. અધૂપિતતાયાતિ અધૂપિતભાવતો. મજ્ઝત્તભાવેયેવ ઠિતા. તતો એવ નિચ્છન્દરાગપરિભોગે ઠિતાતિ વુત્તં કન્તારતો નિત્થરણજ્ઝાસયતાય. ઇદાનિ યે ચ તે અનપનીતાહારો, ન યાવદત્થપરિભોગો વિગતમચ્છેરમલતા સમ્મોહાભાવો આયતિં તત્થ પત્થનાભાવો સન્નિધિકારાભાવો અપરિચ્ચજનમદત્થાભાવો અહીળના અવિવાદપરિભોગો ચાતિ ઉપમાયં લબ્ભમાના પકારવિસેસા, તે તથા નીહરિત્વા ઉપમેય્યે યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘ન અટ્ઠિન્હારુચમ્મનિસ્સિતટ્ઠાનાની’’તિઆદિ વુત્તં. તં કારણન્તિ તં તેસં જાયમ્પતીનં યાવદેવ કન્તારનિત્થરણત્થાય પુત્તમંસપરિભોગસઙ્ખાતં કારણં.

નિસ્સન્દપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ કબળીકારાહારં પરિવીમંસતિ. યથા તે જાયમ્પતિકાતિઆદિપિ ઓપમ્મસંસન્દનં. ‘‘પરિભુઞ્જિતબ્બો આહારો’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. અપટિક્ખિપિત્વાતિ અનપનેત્વા. વટ્ટકેન વિય કુક્કુટેન વિય ચાતિ વિસદિસૂદાહરણં. ઓધિં અદસ્સેત્વાતિ મહન્તગ્ગહણવસેન ઓધિં અકત્વા. સીહેન વિયાતિ સદિસૂદાહરણં. સો કિર સપદાનમેવ ખાદતિ.

અગધિતઅમુચ્છિતાદિભાવેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો ‘‘અમચ્છરાયિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. અબ્ભન્તરે અત્તા નામ અત્થીતિ દિટ્ઠિ અત્તૂપલદ્ધિ, તંસહગતેન સમ્મોહેન અત્તા આહારં પરિભુઞ્જતીતિ. સતિસમ્પજઞ્ઞવસેનપીતિ ‘‘અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિ એત્થ વુત્તસતિસમ્પજઞ્ઞવસેનપિ.

‘‘અહો વત મયં…પે… લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં વા, ‘‘હિય્યો વિય…પે… ન લદ્ધ’’ન્તિ અનુસોચનં વા અકત્વાતિ યોજના.

‘‘સન્નિધિં ન અકંસુ, ભૂમિયં વા નિખણિંસુ, અગ્ગિના વા ઝાપયિંસૂ’’તિ ન-કારં આનેત્વા યોજના. એવં સબ્બત્થ.

પિણ્ડપાતં વા અહીળેન્તેન દાયકં વા અહીળેન્તેન પરિભુઞ્જિતબ્બોતિ યોજના. સ પત્તપાણીતિ સો પત્તહત્થો. નાવજાનિયાતિ ન અવજાનિયા. અતિમઞ્ઞતીતિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞતિ, અવજાનાતીતિ અત્થો.

‘‘તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે’’તિ વત્વા તાહિ કબળીકારાહારસ્સ પરિજાનનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સવત્થુકવસેનાતિ સસમ્ભારવસેન, સભાવતો પન રૂપાહરણં ઓજમત્તં હોતિ. ઇદઞ્હિ કબળીકારાહારસ્સ લક્ખણં. કામં રસારમ્મણં જિવ્હાપસાદે પટિહઞ્ઞતિ, તેન પન અવિનાભાવતો સમ્પત્તવિસયગાહિતાય ચ જિવ્હાપસાદસ્સ ‘‘ઓજટ્ઠમકરૂપં કત્થ પટિહઞ્ઞતી’’તિ વુત્તં. તસ્સાતિ જિવ્હાપસાદસ્સ. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે યથાવુત્તભૂતુપાદાયધમ્મા. તન્તિ રૂપખન્ધં. પરિગ્ગણ્હતોતિ પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ. ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્માતિ સબ્બેપિ યે યથાનિદ્ધારિતા, તેહિ સહપ્પવત્તાવ સબ્બેપિ ઇમે. સરસલક્ખણતોતિ અત્તનો કિચ્ચતો લક્ખણતો ચ. તેસં નામરૂપભાવેન વવત્થપિતાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પચ્ચયો વિઞ્ઞાણં. ‘‘તસ્સ સઙ્ખારા તેસં અવિજ્જા’’તિ એવં ઉદ્ધં આરોહનવસેન પચ્ચયં. અધોઓરોહનવસેન પન સળાયતનાદિકે પરિયેસન્તો અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિ. સળાયતનાદયોપિ હિ રૂપારૂપધમ્માનં યથારહં પચ્ચયભાવેન વવત્થપેતબ્બાતિ. યાથાવતો દિટ્ઠત્તાતિ ‘‘ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો, ઇદં નામં, એત્તકં નામં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ચ યથાભૂતં દિટ્ઠત્તા. અનિચ્ચાનુપસ્સના, દુક્ખાનુપસ્સના, અનત્તાનુપસ્સના, નિબ્બિદાનુપસ્સના, વિરાગાનુપસ્સના, નિરોધાનુપસ્સના, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાતિ ઇમાસં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન. સોતિ કબળીકારાહારો. તિલક્ખણ…પે… સઙ્ખાતાયાતિ અનિચ્ચતાદીનં તિણ્ણં લક્ખણાનં પટિવિજ્ઝનવસેન લક્ખણવન્તસમ્મસનવસેન ચ પવત્તઞાણસઙ્ખાતાય. પરિઞ્ઞાતો હોતિ અનવસેસતો નામરૂપસ્સ ઞાતત્તા તપ્પરિયાપન્નત્તા ચ આહારસ્સ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં યેવા’’તિઆદિ. છન્દરાગાવકડ્ઢનેનાતિ છન્દરાગસ્સ પજહનેન.

પઞ્ચ કામગુણા કારણભૂતા એતસ્સ અત્થીતિ પઞ્ચકામગુણિકો. તેનાહ ‘‘પઞ્ચકામગુણસમ્ભવો’’તિ. એકિસ્સા તણ્હાય પરિઞ્ઞા એકપરિઞ્ઞા. સબ્બસ્સ પઞ્ચકામગુણિકસ્સ રાગસ્સ પરિઞ્ઞા, સબ્બપરિઞ્ઞા. તદુભયસ્સપિ મૂલભૂતસ્સ આહારસ્સ પરિઞ્ઞા મૂલપરિઞ્ઞા. ઇદાનિ ઇમા તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞાયો વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. જિવ્હાદ્વારે એકરસતણ્હં પરિજાનાતીતિ જિવ્હાય રસં સાયિત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘યો યમેત્થ રસો, સો વત્થુકામવસેન ઓજટ્ઠમકરૂપં હોતિ જિવ્હાયતનં પસાદો. સો કિં નિસ્સિતો? ચતુમહાભૂતનિસ્સિતો. તંસહજાતો વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા જીવિતિન્દ્રિયન્તિ ઇમે ધમ્મા રૂપક્ખન્ધો નામ. યો તસ્મિં રસે અસ્સાદો, અયં રસતણ્હા. તંસહગતા ફસ્સાદયો ધમ્મા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા’’તિઆદિવસેન. સબ્બં અટ્ઠકથાયં આગતવસેન વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘તેન પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતોવ હોતી’’તિ. તત્થ તેનાતિ યો ભિક્ખુ જિવ્હાદ્વારે રસતણ્હં પરિજાનાતિ, તેન. કથં પન એકસ્મિં દ્વારે તણ્હં પરિજાનતો પઞ્ચસુ દ્વારેસુ રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. તસ્સાયેવાતિ તણ્હાય એવ તણ્હાસામઞ્ઞતો એકત્તનયવસેન વુત્તં. તત્થાતિ પઞ્ચસુ દ્વારેસુ. ઉપ્પજ્જનતોતિ રૂપરાગાદિભાવેન ઉપ્પજ્જનતો. લોભો એવ હિ તણ્હાયનટ્ઠેન ‘‘તણ્હા’’તિપિ, રજ્જનટ્ઠેન ‘‘રાગો’’તિપિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સાયેવ હી’’તિઆદિ. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ‘‘યથા’’તિઆદિના ઉપમાય સમ્પિણ્ડેતિ. પઞ્ચમગ્ગે હનતોતિ પઞ્ચસુ મગ્ગેસુ સઞ્ચરિત્તં કરોન્તેન મગ્ગગામિનો હનન્તો ‘‘મગ્ગે હનતો’’તિ વુત્તો.

સબ્યઞ્જને પિણ્ડપાતસઞ્ઞિતે ભત્તસમૂહે મનુઞ્ઞે રૂપે રૂપસદ્દાદયો લબ્ભન્તિ, તત્થ પઞ્ચકામગુણરાગસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સતિસમ્પજઞ્ઞેન પરિગ્ગહેત્વાતિ સબ્બભાગિયેન કમ્મટ્ઠાનપરિપાલકેન પરિગ્ગહેત્વા. નિચ્છન્દરાગપરિભોગેનાતિ મગ્ગાધિગમસિદ્ધેન નિચ્છન્દરાગપરિભોગેન પરિભુત્તે. સોતિ કામગુણિકો રાગો.

તસ્મિં સતીતિ કબળીકારાહારે સતિ. તસ્સાતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ. ઉપ્પત્તિતોતિ ઉપ્પજ્જનતો. ન હિ આહારાલાભેન જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતસ્સ કામપરિભોગિચ્છા સમ્ભવતિ. ઉપનિજ્ઝાનચિત્તન્તિ રાગવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકનચિત્તં.

નત્થિ તં સંયોજનન્તિ પઞ્ચવિધમ્પિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘તેન રાગેન…પે… નત્થી’’તિ. તેનાતિ કામરાગેન. એત્તકેનાતિ યથાવુત્તાય દેસનાય. કથેતું વટ્ટતીતિ ઇમં પઠમાહારકથં કથેન્તેન ધમ્મકથિકેન.

પઠમાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયાહારવણ્ણના

દુતિયેતિ દુતિયે આહારે. ઉદ્દાલિતચમ્માતિ ઉપ્પાટિતચમ્મા, સબ્બસો અપનીતચમ્માતિ અત્થો. ન સક્કોતિ દુબ્બલભાવતો, તથા હિ ઇત્થી ‘‘અબલા’’તિ વુચ્ચતિ. સિલાકુટ્ટાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ઇટ્ઠકકુટ્ટમત્તિકાકુટ્ટાદીનં સઙ્ગહો. ઉણ્ણનાભીતિ મક્કટકં. સરબૂતિ ઘરગોળિકા. ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકા નામ લોમસા પાણકા. આકાસનિસ્સિતાતિ આકાસચારિનો. લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા.

તિસ્સો પરિઞ્ઞાતિ હેટ્ઠા વુત્તા ઞાતપરિઞ્ઞાદયો તિસ્સો પરિઞ્ઞા. તમ્મૂલકત્તાતિ ફસ્સમૂલકત્તા. દેસના યાવ અરહત્તા કથિતા સબ્બસો વેદનાસુ પરિઞ્ઞાતાસુ કિલેસાનં લેસસ્સપિ અભાવતો.

દુતિયાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયાહારવણ્ણના

અઙ્ગારકાસુન્તિ અઙ્ગારરાસિં. ફુણન્તીતિ અત્તનો ઉપરિ સયમેવ આકિરન્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નરા રુદન્તા પરિદડ્ઢગત્તા’’તિ. નરાતિ પુરિસાતિ અત્થો, ન મનુસ્સા. ભયઞ્હિ મં વિન્દતીતિ ભયસ્સ વસેન કરોન્તો ભયં લભતિ નામ. સન્તરમાનોવાતિ સુટ્ઠુ તરમાનો એવ હુત્વા. પોરિસં વુચ્ચતિ પુરિસપ્પમાણં, તસ્મા અતિરેકપોરિસા પુરિસપ્પમાણતો અધિકા. તેનાહ ‘‘પઞ્ચરતનપ્પમાણા’’તિ. અસ્સાતિ કાસુયા. તદભાવેતિ તેસં જાલાધૂમાનં અભાવે. આરકાવસ્સાતિ આરકા એવ અસ્સ.

અઙ્ગારકાસુ વિય તેભૂમકવટ્ટં એકાદસન્નં અગ્ગીનં વસેન મહાપરિળાહતો. જિવિ…પે… પુથુજ્જનો તેહિ અગ્ગીહિ દહિતબ્બતો. દ્વે બલ…પે… કમ્મં અનિચ્છન્તસ્સેવ તસ્સ વટ્ટદુક્ખે પાતનતો. આયૂહનૂપકડ્ઢનાનં કાલભેદો ન ચિન્તેતબ્બો એકન્તભાવિનો ફલસ્સ નિપ્ફાદિતત્તાતિ આહ ‘‘કમ્મં હી’’તિઆદિ.

ફસ્સે વુત્તનયેનેવાતિ તત્થ ‘‘ફસ્સો સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં, ઇધ ‘‘મનોસઞ્ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વત્તબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ. ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ વચનતો મનોસઞ્ચેતનાય તણ્હા મૂલકારણન્તિ આહ ‘‘તણ્હામૂલકત્તા મનોસઞ્ચેતનાયા’’તિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. કેચિ પન યસ્મા મનોસઞ્ચેતનાય ફલભૂતં વેદનં પટિચ્ચ તણ્હા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા એવં વુત્તન્તિ વદન્તિ.

તતિયાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થાહારવણ્ણના

અનિટ્ઠપાપનવસેન તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં આગચ્છતીતિ આગુ, પાપં, તં ચરતિ સીલેનાતિ આગુચારી. તેનાહ ‘‘પાપચારિ’’ન્તિ.

રાજા વિય કમ્મં પરમિસ્સરભાવતો. આગુચારી પુરિસો વિય…પે… પુથુજ્જનો દુક્ખવત્થુભાવતો. આદિન્નપ્પહારવણાનિ તીણિ સત્તિસતાનિ વિય પુથુજ્જનસ્સ આતુરમાનમહાદુક્ખપતિટ્ઠં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. તેનાહ સત્તિ…પે… દુક્ખન્તિ.

તમ્મૂલકત્તાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમૂલકત્તા ઇતો પરં પવત્તનામરૂપસ્સ.

ચતુત્થાહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુત્તમંસૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અત્થિરાગસુત્તવણ્ણના

૬૪. ચતુત્થે સોતિ લોભો. રઞ્જનવસેનાતિ રઙ્ગજાતં વિય તસ્સ ચિત્તસ્સ અનુરઞ્જનવસેન. નન્દનવસેનાતિ સપ્પીતિકતાય આરમ્મણસ્સ અભિનન્દનવસેન. તણ્હાયનવસેનાતિ વિસયકત્તુકામતાય વસેન. એકો એવ હિ લોભો પવત્તિઆકારવસેન તથા વુત્તો. પતિટ્ઠિતન્તિ લદ્ધસભાવં. તત્થાતિ વટ્ટે. આહારેતિ કેચિ. વિઞ્ઞાણન્તિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં. વિરુળ્હન્તિ ફલનિબ્બત્તિયા વિરુળ્હિપ્પત્તં. તેનાહ ‘‘કમ્મં જવાપેત્વા’’તિઆદિ. તત્થ જવાપેત્વાતિ ફલં ગાહાપેત્વા. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણઞ્હિ અત્તના સહજાતાનં સહજાતાદિપચ્ચયેહિ ચેવ આહારપચ્ચયેન ચ પચ્ચયો હુત્વા તસ્સ અત્તનો ફલુપ્પાદને સામત્થિયત્તા વિરુળ્હિપ્પત્તં. તેનાહ ‘‘કમ્મં સન્તાને લદ્ધભાવં વિરુળ્હિપ્પત્તઞ્ચસ્સ હોતી’’તિ. વટ્ટકથા એસાતિ કત્વા ‘‘યત્થાતિ તેભૂમકવટ્ટે ભુમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ. પુરિમપદે એતં ભુમ્મન્તિ ‘‘યત્થ તત્થા’’તિ આગતં એતં ભુમ્મવચનં પુરિમસ્મિં પુરિમસ્મિં પદે વિસયભૂતે. તઞ્હિ આરબ્ભ એતં ‘‘યત્થ તત્થા’’તિ ભુમ્મવચનં વુત્તં. ઇમસ્મિં વિપાકવટ્ટેતિ પચ્ચુપ્પન્ને વિપાકવટ્ટે. આયતિં વટ્ટહેતુકે સઙ્ખારે સન્ધાય વુત્તં ‘‘યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તી’’તિ વચનતો. પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ ચ પટિસન્ધિ અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ, અત્થિ તત્થ આયતિં જાતિજરામરણ’’ન્તિ. જાતીતિ ચેત્થ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનં અધિપ્પેતં. યસ્મિં ઠાનેતિ યસ્મિં કારણે સતિ.

કારણઞ્ચેત્થ સઙ્ખારા વેદિતબ્બા. તે હિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા હેતૂ, તણ્હાઅવિજ્જાયો, કાલગતિઆદયો ચ કમ્મસ્સ સમ્ભારા. કેચિ પન કિલેસવટ્ટકમ્મગતિકાલા ચાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કાલગતિઆદયો ચ કમ્મસ્સ સમ્ભારા’’તિ વદન્તિ. તંતંભવપત્થનાય તથા તથા ગતો તિવિધો ભવોવ તેભૂમકવટ્ટં. તેનાહ ‘‘યત્થાતિ તેભૂમકવટ્ટે’’તિ. તથા ચાહ ‘‘સસમ્ભારકકમ્મં ભવેસુ રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. રૂપન્તિ અત્તભાવં.

સઙ્ખિપિત્વાતિ તીસુ અકત્વા વિઞ્ઞાણેન એકસઙ્ખેપં કત્વાતિ અત્થો. એકો સન્ધીતિ એકો હેતુફલસન્ધિ. વિપાકવિધિન્તિ સળાયતનાદિકં વેદનાવસાનં વિપાકવિધિં. ‘‘નામરૂપેન સદ્ધિ’’ન્તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો. નામરૂપેનાતિ વા સહયોગે કરણવચનં. ઇધ એકો સન્ધીતિ એકો હેતુફલસન્ધિ. આયતિભવસ્સાતિ આયતિં ઉપપત્તિભવસ્સ. તેન ચેત્થ એકો સન્ધિ હેતુફલસન્ધિ વેદિતબ્બો.

ખીણાસવસ્સ અગ્ગમગ્ગાધિગમનતોવ પવત્તકમ્મસ્સ મગ્ગેન સહાયવેકલ્લસ્સ કતત્તા અવિજ્જમાનં. સૂરિયરસ્મિસમન્તિ તતો એવ વુત્તનયેનેવ અપ્પતિટ્ઠિતસૂરિયરસ્મિસમં. સાતિ રસ્મિ. કાયાદયોતિ કાયદ્વારાદયો. કતકમ્મન્તિ પચ્ચયેહિ કતભાવં ઉપાદાય વુત્તં, ન કમ્મલક્ખણપત્તતો. તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલં નામ ન હોતી’’તિ. કિરિયમત્તેતિ અવિપાકધમ્મત્તા કાયિકાદિપયોગમત્તે ઠત્વા. અવિપાકં હોતિ તેસં અવિપાકધમ્મત્તા.

અત્થિરાગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નગરસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમસુત્તે ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા’’તિઆદિ હેટ્ઠા સંવણ્ણિતમેવાતિ અવુત્તમેવ સંવણ્ણેતું ‘‘નામરૂપે ખો સતી’’તિ આરદ્ધો. તત્થ દ્વાદસપદિકે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઇમસ્મિં સુત્તે યાનિ દ્વે પદાનિ અગ્ગહિતાનિ, નેસં અગ્ગહણે કારણં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતુકામો તેસં ગહેતબ્બકારણં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘એત્થા’’તિઆદિમાહ. પચ્ચક્ખભૂતં પચ્ચુપ્પન્નં ભવં પઠમં ગહેત્વા તદનન્તરં અનાગતસ્સ ‘‘દુતિય’’ન્તિ ગહણે અતીતો તતિયો હોતીતિ આહ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારા હિ તતિયો ભવો’’તિ. નનુ ચેત્થ અનાગતસ્સ ભવસ્સ ગહણં ન સમ્ભવતિ પચ્ચુપ્પન્નભવવસેન અભિનિવેસસ્સ જોતિતત્તાતિ? સચ્ચમેતં, કારણે પન ગહિતે ફલં ગહિતમેવ હોતીતિ તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અપિચેત્થ અનાગતો અદ્ધા અત્થતો સઙ્ગહિતો એવ યતો ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિઆદિના અનાગતદ્ધસંગાહિતા દેસના પવત્તા, ચતુવોકારવસેન વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામન્તિ વિસેસો અત્થિ. તસ્મા ‘‘પઞ્ચવોકારવસેના’’તિ વુત્તં. તેહીતિ અવિજ્જાસઙ્ખારેહિ આરમ્મણભૂતેહિ. અયં વિપસ્સનાતિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેન ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સ પવત્તવિપસ્સના. ન ઘટીયતીતિ ન સમિજ્ઝતિ. મહા…પે… અભિનિવિટ્ઠોતિ ન ઘટને કારણમાહ, હેટ્ઠા ગહિતત્તા પાટિયેક્કં સમ્મસનીયં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો.

અદિટ્ઠેસૂતિ અનવબુદ્ધેસુ. ચતુસચ્ચસ્સ અનુબોધેન ન ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન સક્કા બુદ્ધેન ભવિતુ’’ન્તિ. ઇમિનાતિ મહાસત્તેન. તેતિ અવિજ્જાસઙ્ખારા. ભવઉપાદાનતણ્હાવસેનાતિ ભવઉપાદાનતણ્હાદસ્સનવસેન. દિટ્ઠાવ ‘‘તંસહગતા’’તિ સમાનયોગક્ખમત્તા. ન પરભાગં ખનેય્ય અત્તના ઇચ્છિતસ્સ ગહિતત્તા પરભાગે અઞ્ઞસ્સ અભાવતો ચ. તેનાહ ‘‘કસ્સચિ નત્થિતાયા’’તિ. પટિનિવત્તેસીતિ પટિસંહરિ. પટિનિવત્તને પન કારણં દસ્સેતું ‘‘તદેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અભિન્નટ્ઠાનન્તિ અખણિતટ્ઠાનં.

પચ્ચયતોતિ હેતુતો, સઙ્ખારતોતિ અત્થો. ‘‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતી’’તિઆદિના હેતુપરમ્પરવસેન ફલપરમ્પરાય કિત્તમાનાય, કિમ્હિ નુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતીતિ ચ વિચારણાય સઙ્ખારે ખો સતિ વિઞ્ઞાણસ્સ વિસેસતો કારણભૂતો સઙ્ખારો અગ્ગહિતો, તતો વિઞ્ઞાણં પટિનિવત્તતિ નામ, ન સબ્બપચ્ચયતો. તેનેવાહ ‘‘નામરૂપે ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતી’’તિ. કિં નામ હેત્થ સહજાતાદિવસેનેવ પચ્ચયભૂતં અધિપ્પેતં, ન કમ્મૂપનિસ્સયવસેન પચ્ચુપ્પન્નવસેન અભિનિવેસસ્સ જોતિતત્તા. આરમ્મણતોતિ અવિજ્જાસઙ્ખારસઙ્ખાતઆરમ્મણતો, અતીતભવસઙ્ખાતઆરમ્મણતો. અતીતદ્ધપરિયાપન્ના હિ અવિજ્જાસઙ્ખારા. તતો પટિનિવત્તમાનં વિઞ્ઞાણં અતીતભવોપિ પટિનિવત્તતિ નામ. ઉભયમ્પીતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણમ્પિ. નામરૂપં ન અતિક્કમતીતિ પચ્ચયભૂતં આરમ્મણભૂતઞ્ચ નામરૂપં ન અતિક્કમતિ તેન વિના અવત્તનતો. તેનાહ ‘‘નામરૂપતો પરં ન ગચ્છતી’’તિ. વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તેતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તે. નામરૂપે વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તેતિ નામરૂપે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તે. ચતુવોકારપઞ્ચવોકારભવવસેન યથારહં યોજના વેદિતબ્બા. દ્વીસુપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પચ્ચયેસુ હોન્તેસૂતિ પન પઞ્ચવોકારભવવસેન. એત્તકેનાતિ એવં વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભવસેન પવત્તિયા. જાયેથ વા ઉપપજ્જેથ વાતિ ‘‘સત્તો જાયતિ ઉપપજ્જતી’’તિ સમઞ્ઞા હોતિ વિઞ્ઞાણનામરૂપવિનિમુત્તસ્સ સત્તપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવતો. તેનાહ ‘‘ઇતો હી’’તિઆદિ. એતદેવાતિ ‘‘વિઞ્ઞાણં નામરૂપ’’ન્તિ એતં દ્વયમેવ.

અપરાપરચુતિપટિસન્ધીહીતિ અપરાપરચુતિપટિસન્ધિદીપકેહિ ‘‘ચવતિ, ઉપપજ્જતી’’તિ દ્વીહિ પદેહિ. પઞ્ચ પદાનીતિ ‘‘જાયેથ વા’’તિઆદીનિ પઞ્ચ પદાનિ. નનુ તત્થ પઠમતતિયેહિ ચતુત્થપઞ્ચમાનિ અત્થતો અભિન્નાનીતિ? સચ્ચં, વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અપરાપરુપ્પત્તિદસ્સનત્થં એવં વુત્તં. તેનાહ ‘‘અપરાપરચુતિપટિસન્ધીહી’’તિ. એત્તાવતાતિ વુત્તમેવત્થન્તિ યો ‘‘એત્તાવતા’’તિ પદેન પુબ્બે વુત્તો, તમેવ યથાવુત્તમત્થં ‘‘યદિદ’’ન્તિઆદિના નિય્યાતેન્તો પુન વત્વા. અનુલોમપચ્ચયાકારવસેનાતિ પચ્ચયધમ્મદસ્સનપુબ્બકપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મદસ્સનવસેન. પચ્ચયધમ્માનઞ્હિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયભાવો ઇદપ્પચ્ચયતા પચ્ચયાકારો, સો ચ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના વુત્તો સઙ્ખારુપ્પત્તિયા અનુલોમનતો અનુલોમપચ્ચયાકારો, તસ્સ વસેન.

આપતોતિ પરિખાગતઉદકતો. દ્વારસમ્પત્તિયા તત્થ વસન્તાનં પવેસનનિગ્ગમનફાસુતાય ઉપભોગપરિભોગવત્થુસમ્પત્તિયા સરીરચિત્તસુખતાય નગરસ્સ મનુઞ્ઞતાતિ વુત્તં ‘‘સમન્તા …પે… રમણીય’’ન્તિ. પુબ્બે સુઞ્ઞભાવેન અરઞ્ઞસદિસં હુત્વા ઠિતં જનવાસં કરોન્તે નગરસ્સ લક્ખણપ્પત્તં હોતીતિ વુત્તં ‘‘તં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ અસ્સ ફીતઞ્ચા’’તિ.

‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો ચ સુપરિસુદ્ધો’’તિ વચનતો તીહિ વિરતીહિ સદ્ધિં પુબ્બભાગમગ્ગોપિ અટ્ઠઙ્ગિકવોહારં લદ્ધું અરહતીતિ વુત્તં ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વિપસ્સનામગ્ગસ્સા’’તિ. વિપસ્સનાય ચિણ્ણન્તેતિ વિપસ્સનાય સઞ્ચરિતતાય તત્થ તત્થ તાય વિપસ્સનાય તીરિતે પરિયેસિતે. લોકુત્તરમગ્ગદસ્સનન્તિ અનુમાનાદિવસેન લોકુત્તરમગ્ગસ્સ દસ્સનં. તથા હિ નિબ્બાનનગરસ્સ દસ્સનં દટ્ઠબ્બં. દિટ્ઠકાલોતિ અધિગમવસેન દિટ્ઠકાલો. મગ્ગફલવસેન ઉપ્પન્ના પરોપણ્ણાસ અનવજ્જધમ્મા, પચ્ચવેક્ખણઞાણં પન તેસં વવત્થાપકં. યાપેત્વાતિ ચરાપેત્વા.

અવત્તમાનકટ્ઠેનાતિ બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે કસ્સચિ સન્તાને અપ્પવત્તનતોવ ઉપ્પાદાદિવસેન વત્તમાનવસેન. તથા હિ ભગવા ‘‘અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ સઞ્જનેતા’’તિઆદિકેહિ થોમિતો. પુબ્બકેહિ મહેસીહિ પટિપન્નો હિ અરિયમગ્ગો ઇતરેહિ અન્તરા કેહિચિ અવળઞ્જિતોતિ વુત્તં ‘‘અવળઞ્જનટ્ઠેન પુરાણમગ્ગો’’તિ. ઝાનસ્સાદેનાતિ ઝાનસુખેન ઝાનપીતિયા. સુભિક્ખં પણીતધમ્મામતતાય તિત્તિઆવહં. પુપ્ફિતં ઉપસોભિતં. યાવ દસસહસ્સચક્કવાળેતિ વુત્તં ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ પરિચ્છિન્નબુદ્ધખેત્તત્તા. તસ્સ અત્થિતાય હિ પરિચ્છેદો અત્થિ. એતસ્મિં અન્તરેતિ એતસ્મિં ઓકાસે.

નગરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સમ્મસસુત્તવણ્ણના

૬૬. છટ્ઠે અસ્સાતિ ભગવતો. સણ્હસુખુમધમ્મપરિદીપનતો સુખુમા. તીહિ લક્ખણેહિ અઙ્કિયત્તા તિલક્ખણાહતા, અનિચ્ચાદિલક્ખણપરિદીપિનીતિ અત્થો. અરિયધમ્માધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતેન હેતુના સહેતુકા. તિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાય પાટિહારિયપઞ્ઞાય ચ અત્થિતાય પઞ્ઞવન્તો ન કેવલં અજ્ઝત્તિકઅઙ્ગસમ્પત્તિયેવ, બાહિરઙ્ગસમ્પત્તિપિ નેસમત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘સિનિદ્ધાની’’તિઆદિ વુત્તં. અબ્ભન્તરન્તિ અજ્ઝત્તં. પચ્ચયસમ્મસનન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયવીમંસં.

આરમ્ભાનુરૂપા અનુસન્ધિ યથાનુસન્ધિ. ન ગતાતિ ન સમ્પત્તા. અસમ્ભિન્નપદન્તિ અવોમિસ્સકપદં, અઞ્ઞત્થ એવં અનાગતં વાક્યન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞત્થ હિ એવં વુત્તં નામ નત્થી’’તિ. એવન્તિ ‘‘તેનહાનન્દા’’તિ એકવચનં, ‘‘સુણાથ મનસિ કરોથા’’તિ બહુવચનં કત્વા વુત્તં નામ નત્થીતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘તેનહાનન્દા’’તિ ઇધાપિ બહુવચનમેવ કત્વા પઠન્તિ ‘‘સાધુ અનુરુદ્ધા’’તિઆદીસુ વિય. ઉપધીતિ અધિપ્પેતં ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ. ઉપ્પજ્જતિ ઉપ્પાદક્ખણં ઉદયં પટિલભતિ ‘‘પાકટભાવો ઠિતિકો, અત્તલાભો ઉદયો’’તિ. નિવિસતિ નિવેસં ઓકાસં પટિલભતિ. એકવારમેવ હિ ઉપ્પન્નમત્તસ્સ ધમ્મસ્સ દુબ્બલત્તેન ઓકાસે વિય પતિટ્ઠહનં નત્થિ, પુનપ્પુનં આરમ્મણે પવત્તમાનં નિવિટ્ઠં પતિટ્ઠિતં નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘નિવિસતીતિ પુનપ્પુનં પવત્તિવસેન પતિટ્ઠહતી’’તિ.

પિયસભાવન્તિ પિયાયિતબ્બજાતિકં. મધુરસભાવન્તિ ઇટ્ઠજાતિકં. અભિનિવિટ્ઠાતિ તણ્હાભિનિવેસેન ઓતિણ્ણા. સમ્પત્તિયન્તિ ભવસમ્પત્તિયં. નિમિત્તગ્ગહણાનુસારેનાતિ પટિબિમ્બગ્ગહણાનુસારેન. કણ્ણસ્સ છિદ્દપદેસં રજતનાળિકં વિય, કણ્ણબદ્ધં પન પામઙ્ગસુત્તં વિય. તુઙ્ગા ઉચ્ચા દીઘા નાસિકા તુઙ્ગનાસા. એવં લદ્ધવોહારં અત્તનો ઘાનં. ‘‘લદ્ધવોહારા’’તિ વા પાઠો. તસ્મિં સતિ તુઙ્ગા નાસા યેસં તે તુઙ્ગનાસા. એવં લદ્ધવોહારા સત્તા અત્તનો ઘાનન્તિ યોજના વણ્ણસણ્ઠાનતો રત્તકમ્બલપટલં વિય. સમ્ફસ્સતો મુદુસિનિદ્ધં કિચ્ચતો સિનિદ્ધમધુરરસદં. સાલલટ્ઠિન્તિ સાલક્ખન્ધં.

અદ્દસંસૂતિ પસ્સિંસુ. એવં વુત્તન્તિ ‘‘કંસે’’તિ એવં વુત્તં અધિટ્ઠાનવોહારેન.

સમ્પત્તિન્તિ વણ્ણાદિગુણં. આદીનવન્તિ મરણગ્ગતતો.

સત્તુપાનીયેનાતિ સત્તું પક્ખિપિત્વા આલોલિતપાનીયેન. ચત્તારિ પાનાનિ વિય ચત્તારો મગ્ગા તણ્હાપિપાસાવૂપસમનતો.

સમ્મસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નળકલાપીસુત્તવણ્ણના

૬૭. સત્તમે કસ્મા પુચ્છતીતિ મહાકોટ્ઠિકત્થેરો સયં તત્થ નિક્કઙ્ખો સમાનો કસ્મા પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. અજ્ઝાસયજાનનત્થન્તિ ઇદમ્પિ તસ્સ મહાસાવકસ્સ પરચિત્તજાનનેન અપ્પાટિહીરં સિયા, તેન તં અપરિતુસ્સન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ દ્વે અગ્ગસાવકાતિ સીલાદિગુણેહિ ઉત્તમસાવકાતિ અત્થો, ન હિ મહાકોટ્ઠિકત્થેરો અગ્ગસાવકલક્ખણપ્પત્તો, અથ ખો મહાસાવકલક્ખણપ્પત્તો. ઇદાનેવ ખો મયન્તિઆદિ હેટ્ઠા પચ્ચયુપ્પન્નં અનાલોળેન્તેન દસ્સેત્વા દેસના આહટા, ન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાવસેન, ઇધ પન યેનાધિપ્પાયેન તં આલોળેત્વા નિવત્તેત્વા કથિતં મહાથેરેન, તમેવસ્સ અધિપ્પાયં તેનેવ પકાસેતુકામો મહાકોટ્ઠિકત્થેરો આહ ‘‘ઇદાનેવ ખો મય’’ન્તિઆદિ. તેનાહ ‘‘ઇદં થેરો’’તિઆદિ.

એત્તકે ઠાનેતિ ‘‘કિં નુ ખો આવુસો’’તિઆદિના પઠમારમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘નિરોધો હોતી’’તિ પદં, એત્તકે ઠાને. અવિજ્જાસઙ્ખારે અગ્ગહેત્વા ‘‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ દેસનાય પવત્તત્તા ‘‘પચ્ચયુપ્પન્નપઞ્ચવોકારભવવસેન દેસના કથિતા’’તિ વુત્તં. ‘‘ફલે ગહિતે કારણં ગહિતમેવા’’તિ વિઞ્ઞાણે ગહિતે સઙ્ખારા, તેસઞ્ચ કારણભૂતા અવિજ્જા ગહિતા એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘હેટ્ઠા વિસ્સજ્જિતેસુ દ્વાદસસુ પદેસૂ’’તિ. એકેકસ્મિન્તિ એકેકસ્મિં પદે. તિણ્ણં તિણ્ણં વસેનાતિ ‘‘નિરોધાય ધમ્મં દેસેસિ, નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ, નિરોધા અનુપાદાવિનિમુત્તો હોતી’’તિ એવમાગતાનં તિણ્ણં તિણ્ણં વારાનં વસેન. ‘‘અટ્ઠારસહિ વત્થૂહી’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૪૬૮) વિય ઇધ વત્થુસદ્દો કારણપરિયાયોતિ આહ ‘‘છત્તિંસાય કારણેહી’’તિ. પઠમો અનુમોદનાવિધિ. ધમ્મકથિકગુણોતિ વિપસ્સનાવિસયો અભેદોપચારેન વુત્તો. સેસદ્વયેસુપિ એસેવ નયો. દુતિયો અનુમોદના, તતિયં અનુમોદનન્તિ અભિધેય્યાનુરૂપં વત્તબ્બં. દેસનાસમ્પત્તિ કથિતા ‘‘નિબ્બિદાય…પે… ધમ્મં દેસેતી’’તિ વુત્તત્તા. સેક્ખભૂમિ કથિતા ‘‘નિબ્બિદાય…પે… પટિપન્નો હોતી’’તિ વુત્તત્તા. અસેક્ખભૂમિ કથિતા ‘‘નિબ્બિદા …પે… અનુપાદાવિમુત્તો હોતી’’તિ વુત્તત્તા.

નળકલાપીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કોસમ્બિસુત્તવણ્ણના

૬૮. અટ્ઠમે પરસ્સ સદ્દહિત્વાતિ પરસ્સ વચનં સદ્દહિત્વા. તેનાહ ‘‘યં એસ ભણતિ, તં ભૂતન્તિ ગણ્હાતી’’તિ. પરપત્તિયો હિ એસો પરનેય્યબુદ્ધિકો. યં કારણન્તિ યં અત્તના ચિન્તિતવત્થુ. રુચ્ચતીતિ ‘‘એવમેતં ભવિસ્સતિ, ન અઞ્ઞથા’’તિ અત્તનો મતિયા ચિન્તેન્તસ્સ રુચ્ચતિ. રુચિયા ગણ્હાતીતિ પરપત્તિયો અહુત્વા સયમેવ તથા રોચેન્તો ગણ્હાતિ. અનુસ્સવોતિ ‘‘અનુ અનુ સુત’’ન્તિ એવં ચિરકાલગતાય અનુસ્સુતિયા લબ્ભમાનં ‘‘કથમિદં સિયા, કસ્મા ભૂતમેત’’ન્તિ અનુસ્સવેન ગણ્હાતિ. વિતક્કયતોતિ ‘‘એવમેતં સિયા’’તિ પરિકપ્પેન્તસ્સ. એકં કારણં ઉપટ્ઠાતીતિ યથાપરિકપ્પિતવત્થુ ચિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાતિ. આકારપરિવિતક્કેનાતિ અત્તના કપ્પિતાકારેના તં ગણ્હાતિ. એકા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ ‘‘યથાપરિકપ્પિતં કિઞ્ચિ અત્થં એવમેતં, નાઞ્ઞથા’’તિ અભિનિવિસન્તસ્સ એકો અભિનિવેસો ઉપ્પજ્જતિ. યાયસ્સાતિ યાય દિટ્ઠિયા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ. નિજ્ઝાયન્તસ્સાતિ પચ્ચક્ખં વિય નિરૂપેત્વા ચિન્તેન્તસ્સ. ખમતીતિ તથા ગહણક્ખમો હોતિ. તેનાહ ‘‘સો…પે… ગણ્હાતી’’તિ. એતાનીતિ સદ્ધાદીનિ. તાનિ હિ સદ્ધેય્યાનં વત્થૂનં ગહણહેતુભાવતો ‘‘કારણાની’’તિ વુત્તાનિ. ભવનિરોધો નિબ્બાનન્તિ નવવિધોપિ ભવો નિરુજ્ઝતિ એત્થ એતસ્મિં અધિગતેતિ ભવનિરોધો, નિબ્બાનં. સ્વાયં ભવો પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ગહો તબ્બિનિમુત્તો નત્થીતિ આહ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ. ભવનિરોધો નિબ્બાનં નામાતિ ‘‘નિબ્બાનં નામ ભવનિરોધો’’તિ એસ પઞ્હો સેક્ખેહિપિ જાનિતબ્બો, ન અસેક્ખેહેવ. ઇમં ઠાનન્તિ ઇમં યાથાવકારણં.

સુટ્ઠુ દિટ્ઠન્તિ ‘‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ મયા સુટ્ઠુ યાથાવતો દિટ્ઠં, ભવસ્સ પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામટ્ઠાનં, ભવનિરોધસ્સ ચ નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતામતટ્ઠાનં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિટ્ઠત્તા. અનાગામિફલે ઠિતો હિ અનાગામિમગ્ગે ઠિતો એવ નામ ઉપરિમગ્ગસ્સ અનધિગતત્તાતિ વુત્તં ‘‘અનાગામિમગ્ગે ઠિતત્તા’’તિ. નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તમ્પિ થેરસ્સેતં ઞાણં ‘‘નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતી’’તિ વુત્તઞાણં વિય ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘એકૂનવીસતિયા…પે… પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ. એતેન એતં નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણા વિય ન હોતિ સપ્પદેસભાવતોતિ દસ્સેતિ. એવઞ્ચ કત્વા ઇધ ઉદપાનનિદસ્સનમ્પિ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચવેક્ખણઞાણેનાતિ અવસેસકિલેસાનં, નિબ્બાનસ્સેવ વા પચ્ચવેક્ખણઞાણેન. ઉપરિ અરહત્તફલસમયોતિ ઉપરિ સિજ્ઝનતો અરહત્તપટિલાભો તથા અત્થિ. ‘‘યેનાહં તં પરિયેસતો નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ જાનાતિ.

કોસમ્બિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉપયન્તિસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે ઉદકવડ્ઢનસમયેતિ સબ્બદિવસેસુ મહાસમુદ્દસ્સ અન્તો મહન્તચન્દકન્તમણિપબ્બતાનં જુણ્હસમ્ફસ્સેન પહતત્તા જલાભિસન્દનવસેન ઉદકસ્સ વડ્ઢનસમયે. ઉપરિ ગચ્છન્તોતિ પકતિયા ઉદકસ્સ તિટ્ઠટ્ઠાનસ્સ તતો ઉપરિ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ઉપરિ યાપેતીતિ ઉદકં તત્થ ઉપરૂપરિ વડ્ઢેતિ. તથાભૂતો ચ તં બ્રૂહેન્તો પૂરેન્તોતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘વડ્ઢેતિ પૂરેતીતિ અત્થો’’તિ. યસ્મા પચ્ચયધમ્મા અત્તનો ફલસમવાયપચ્ચયે હોન્તે તસ્સ ઉપરિ ઠિતો વિય હોતિ તસ્સ અત્તનો વસે વત્તાપનતો, તસ્મા વુત્તં ‘‘અવિજ્જા ઉપરિ ગચ્છન્તી’’તિ. પચ્ચયભાવેન હિ સા તથા વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારાનં પચ્ચયો ભવિતું સક્કુણન્તી’’તિ. અપગચ્છન્તો યાયન્તો. તેનાહ ‘‘ઓસરન્તો’’તિ, અવડ્ઢન્તો પરિહીયમાનોતિ અત્થો.

ઉપયન્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સુસિમસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે ગરુકતોતિ ગરુભાવહેતૂનં ઉત્તમગુણાનં મત્થકપ્પત્તિયા અનઞ્ઞસાધારણેન ગરુકારેન ગરુકતો. માનિતોતિ સમ્માપટિપત્તિયા માનિતો. તાય હિ વિઞ્ઞૂનં મનાપતાતિ આહ ‘‘મનેન પિયાયિતો’’તિ. ચતુપચ્ચયપૂજાય ચ પૂજિતોતિ ઇદં અત્થવચનં. યદત્થં સંગીતિકારેહિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતી’’તિઆદિના ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં નિક્ખિત્તં, તસ્સ અત્થસ્સ ઉલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો સેસપદેસુપિ. અંસકૂટતોતિ ઉત્તરાસઙ્ગેન ઉભો અંસકૂટે પટિચ્છાદેત્વા ઠિતા દક્ખિણઅંસકૂટતો, ઉભયતો વા અપનેન્તિ. પરિચિતગન્થવસેન પણ્ડિતપરિબ્બાજકો, યતો પચ્છા વિસેસભાગી જાતો. વિચિત્તનયાય ધમ્મકથાય કથનતો ‘‘કવિસેટ્ઠો’’તિ આહંસુ.

તેજુસ્સદોતિ મહાતેજો. પુરેભત્તકિચ્ચાદીનં નિયતભાવેન નિયમમનુયુત્તો. વિપસ્સનાલક્ખણમ્હીતિ ઞાણં તત્થ કથિતં. ધમ્મન્તિ તસ્સં તસ્સં પરિસાયં થેરસ્સ અસમ્મુખા દેસિતં ધમ્મં. આહરિત્વા કથેતિ તથા વરસ્સ દિન્નત્તા.

કિઞ્ચાપિ સુસિમો પૂરણાદયો વિય સત્થુપટિઞ્ઞો ન હોતિ, તિત્થિયેહિ પન ‘‘અયં બ્રાહ્મણપબ્બજિતો પઞ્ઞવા વેદઙ્ગકુસલો’’તિ ગણાચરિયટ્ઠાને ઠપિતો, તથા ચસ્સ સમ્ભાવિતો. તેન વુત્તં ‘‘અહં સત્થાતિ પટિજાનન્તો’’તિ, ન સસ્સતદિટ્ઠિકત્તા. તથા હેસ ભગવતો સમ્મુખા ઉપગન્તું અસક્ખિ.

અઞ્ઞાતિ અરહત્તસ્સ નામં અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ચિણ્ણન્તે પવત્તત્તા. તં પવત્તિન્તિ યં અઞ્ઞબ્યાકરણં વુત્તં, તં સુત્વા. અસ્સ સુસિમસ્સ, પરમપ્પમાણન્તિ ઉત્તમકોટિ. આચરિયમુટ્ઠીતિ આચરિયસ્સ મુટ્ઠિકતધમ્મો.

અઙ્ગસન્તતાયાતિ નીવરણાદીનં પચ્ચનીકધમ્માનં વિદૂરભાવેન ઝાનઙ્ગાનં વૂપસન્તતાય. નિબ્બુતસબ્બદરથપરિળાહતાય હિ તેસં ઝાનાનં પણીતતરભાવો. આરમ્મણસન્તતાયાતિ રૂપપતિભાગવિગમેન સણ્હસુખુમાદિભાવપ્પત્તસ્સ આરમ્મણસ્સ સન્તભાવેન. યદગ્ગેન હિ તેસં ભાવનાતિસયસમ્ભાવિતસણ્હસુખુમપ્પકારાનિ આરમ્મણાનિ સન્તાનિ, તદગ્ગેન ઝાનઙ્ગાનં સન્તતા વેદિતબ્બા. આરમ્મણસન્તતાય વા તદારમ્મણધમ્માનં સન્તતા લોકુત્તરધમ્મારમ્મણાહિ પચ્ચવેક્ખણાહિ દીપેતબ્બા. આરુપ્પવિમોક્ખાતિ અરૂપજ્ઝાનસઞ્ઞાવિમોક્ખા. પઞ્ઞામત્તેનેવ વિમુત્તા, ન ઉભતોભાગવિમુત્તા. ધમ્માનં ઠિતતા તંસભાવતા ધમ્મટ્ઠિતિ, અનિચ્ચદુક્ખાનત્તતા, તત્થ ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ આહ ‘‘વિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ. એવમાહાતિ ‘‘પુબ્બે ખો, સુસિમ, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણ’’ન્તિ એવમાદિ.

વિનાપિ સમાધિન્તિ સમથલક્ખણપ્પત્તં પુરિમસિદ્ધં વિનાપિ સમાધિન્તિ વિપસ્સનાયાનિકં સન્ધાય વુત્તં. એવન્તિ વુત્તાકારેન. ન સમાધિનિસ્સન્દો અનુપુબ્બવિહારા વિય. ન સમાધિઆનિસંસો લોકિયાભિઞ્ઞા વિય. ન સમાધિસ્સ નિપ્ફત્તિ સબ્બભવગ્ગં વિય. વિપસ્સનાય નિપ્ફત્તિ મગ્ગો વા ફલં વાતિ યોજના.

રૂપાદીસુ ચેતેસુ તિણ્ણં લક્ખણાનં પરિવત્તનવસેન દેસના તેપરિવટ્ટદેસના. અનુયોગં આરોપેન્તોતિ નનુ વુત્તં, સુસિમ, ઇદાનિ અરહત્તાધિગમેન સબ્બસો પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝિત્વા તત્થ વિગતસમ્મોહોતિ અનુયોગં કરોન્તો. પાકટકરણત્થન્તિ યથા ત્વં, સુસિમ, નિજ્ઝાનકો સુક્ખવિપસ્સકો ચ હુત્વા આસવાનં ખયસમ્મસને સુપ્પતિટ્ઠિતો, એવમેતેપિ ભિક્ખૂ, તસ્મા ‘‘અપિ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો’’તિઆદિના ન તે તયા અનુયુઞ્જિતબ્બાતિ.

સુસિમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.