૨. દુતિયદસબલસુત્તવણ્ણના

૨૨. તત્થાતિ દુતિયસુત્તે. દસહિ બલેહીતિ દસહિ અનઞ્ઞસાધારણેહિ ઞાણબલેહિ, તાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનીતિ તથાગતબલાનીતિ વુચ્ચન્તિ. કામઞ્ચ તાનિ એકચ્ચાનં સાવકાનમ્પિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યાદિસાનિ પન બુદ્ધાનં ઠાનાટ્ઠાનઞાણાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તાદિસાનિ તદઞ્ઞેસં કદાચિપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. હત્થિકુલાનુસારેનાતિ વક્ખમાનહત્થિકુલાનુસારેન. કાળાવકન્તિ કુલસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. એસ નયો સેસેસુપિ. પકતિહત્થિકુલન્તિ ગિરિચરનદિચરવનચરાદિપ્પભેદા ગોચરિયકાળાવકનામા સબ્બાપિ બલેન પાકતિકા હત્થિજાતિ. દસન્નં પુરિસાનન્તિ થામમજ્ઝિમાનં દસન્નં પુરિસાનં. એકસ્સ તથાગતસ્સ કાયબલન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. એકસ્સાતિ ચ તથા હેટ્ઠાકથાયં આગતત્તા દેસનાસોતેન વુત્તં. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ એત્થ નારા વુચ્ચન્તિ રસ્મિયો, તા બહૂ નાનાવિધા ઇતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ નારાયનં, વજિરં, તસ્મા નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ વજિરસઙ્ઘાતબલન્તિ અત્થો. તથાગતસ્સ કાયબલન્તિ તથાગતસ્સ પાકતિકકાયબલં. સઙ્ગહં ન ગચ્છતિ અત્તનો બલાભાવતો, તતો એવસ્સ બાહિરકતા લામકતા ચ. તદુભયં પનસ્સ કારણેન દસ્સેતું ‘‘એતઞ્હિ નિસ્સાયા’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞન્તિ કાયબલતો અઞ્ઞં તતો વિસુંયેવ. દસસુ ઠાનેસુ દસસુ ઞાતબ્બટ્ઠાનેસુ. યાથાવપટિવેધતો સયઞ્ચ અકમ્પયં, પુગ્ગલઞ્ચ તંસમઙ્ગિં નેય્યેસુ અધિબલં કરોતીતિ આહ ‘‘અકમ્પનટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચા’’તિ.

ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિપરિયાયેન અટ્ઠાનન્તિ અકારણં વેદિતબ્બં. તદુભયં ભગવા યેન ઞાણેન યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં ઠાનં, યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં અટ્ઠાનન્તિ પજાનાતિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘ઠાનઞ્ચ…પે… જાનનં એક’’ન્તિ. કમ્મસમાદાનાનન્તિ કમ્મં સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં, કમ્મઞ્ઞેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં, કમ્મં હેતુ. સબ્બત્થગામિનીપટિપદાજાનનન્તિ સબ્બગતિગામિનિયા અગતિગામિનિયા ચ પટિપદાય મગ્ગસ્સ જાનનં, બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં હનન્તેસુ ‘‘ઇમસ્સ ચેતના નિરયગામિની ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ તિરચ્છાનયોનિગામિની’’તિ ઇમિના નયેન એકવત્થુસ્મિમ્પિ કુસલાકુસલચેતનાસઙ્ખાતાનં પટિપત્તીનં અવિપરીતતો સભાવજાનનં. અનેકધાતુનાનાધાતુલોકજાનનન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતુઆદીહિ વા બહુધાતુનો, તાસંયેવ ધાતૂનં વિપરીતતાય નાનપ્પકારધાતુનો ખન્ધાયતનધાતુલોકસ્સ જાનનં. પરસત્તાનન્તિ પરેસં સત્તાનં. નાનાધિમુત્તિકતાજાનનન્તિ હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવસ્સ જાનનં. તેસંયેવાતિ પરસત્તાનંયેવ. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તજાનનન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવસ્સ અપરભાવસ્સ વુદ્ધિયા ચેવ હાનિયા ચ જાનનં. ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં, ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં, સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં, પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસવોદાનવુટ્ઠાનજાનનન્તિ હાનભાગિયસ્સ, વિસેસભાગિયસ્સ ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮) એવં વુત્તપગુણજ્ઝાનસ્સ ચેવ ભવઙ્ગફલસમાપત્તીનઞ્ચ જાનનં. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા વોદાનમ્પિ ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ભવઙ્ગેન પન સબ્બઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. ફલસમાપત્તિયા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનમેવ સન્ધાય ‘‘તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બેનિવાસજાનનન્તિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન નિવુટ્ઠક્ખન્ધાનં જાનનં. ચુતૂપપાતજાનનન્તિ સત્તાનં ચુતિયા ઉપપત્તિયા ચ યાથાવતો જાનનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. આસવક્ખયજાનનં આસવક્ખયઞાણં, મગ્ગઞાણન્તિ અત્થો. યત્થ પનેતાનિ વિત્થારતો આગતાનિ સંવણ્ણિતાનિ, તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘અભિધમ્મે પના’’તિઆદિમાહ.

બ્યામોહભયવસેન સરણપરિયેસનં સારજ્જનં સારદો, બ્યામોહભયં. વિગતો સારદો એતસ્સાતિ વિસારદો, તસ્સ ભાવો વેસારજ્જં. તં પન ઞાણસમ્પદં પહાનસમ્પદં દેસનાવિસેસસમ્પદં ખેમં નિસ્સાય પવત્તં ચતુબ્બિધં પચ્ચવેક્ખણાઞાણં. તેનાહ ‘‘ચતૂસુ ઠાનેસૂ’’તિઆદિ. ચતૂસૂતિ પરપરિકપ્પિતેસુ વત્થૂસુ. પરપરિકપ્પિતેસુ વા વત્થુમત્તેસુ ચોદનાકારણેસુ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ એવં પટિજાનન્તેન તયા. ઇમે ધમ્માતિ ‘‘ઇદં પઞ્ચમં અરિયસચ્ચં, અયં છટ્ઠો ઉપાદાનક્ખન્ધો, ઇદં તેરસમં આયતન’’ન્તિ વેદિતબ્બા ઇમે ધમ્મા. અનભિસમ્બુદ્ધા અપ્પટિવિદ્ધત્તાતિ.

તત્રાતિ તસ્મિં અનભિસમ્બુદ્ધધમ્મસઙ્ખાતે ચોદનાવત્થુસ્મિં. કોચીતિ સમણાદીહિ અઞ્ઞો વા યો કોચિ. સહ ધમ્મેનાતિ સહ હેતુના. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ વિય હેતુપરિયાયો ઇધ ધમ્મ-સદ્દો. હેતૂતિ ચ ઉપ્પત્તિસાધનહેતુ વેદિતબ્બો, ન કારકો સમ્પાપકો વા. નિમિત્તન્તિ કારણં, તં પનેત્થ ચોદનાવત્થુમેવ. ન સમનુપસ્સામિ સમ્માસમ્બુદ્ધભાવતો. ખેમપ્પત્તોતિ અખેમપ્પત્તરૂપાય ચોદનાય અનુપદ્દવં પત્તો નિચ્ચલભાવપ્પત્તો. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ વિસારદભાવપ્પત્તો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – ઇમે આસવાતિ કામાસવાદીસુ ઇમે નામ આસવા ન પરિક્ખીણાતિ આસવક્ખયવચનેનેત્થ સબ્બકિલેસપ્પહાનં વુત્તં. ન હિ સો કિલેસો અત્થિ, યો સબ્બસો આસવેસુ ખીણેસુ નપ્પહીયેય્ય. અન્તરાયિકાતિ અન્તરાયકરા, સગ્ગવિમોક્ખાધિગમસ્સ અન્તરાયકરાતિ અત્થો. ધમ્મો હિ યો સંકિલેસતો નિય્યાતિ, સો ‘‘નિય્યાનિકો’’તિ વુત્તો. ધમ્મે નિય્યન્તે તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો નિય્યાનિકોતિ વોહરિતો હોતીતિ તસ્સ પટિક્ખિપન્તો ‘‘સો ન નિય્યાતી’’તિ આહ. કથં પન દેસનાધમ્મો નિય્યાતીતિ વુચ્ચતિ? નિય્યાનત્થસમાધાનતો, સો અભેદોપચારેન ‘‘નિય્યાતી’’તિ વુત્તો. અથ વા ‘‘ધમ્મો દેસિતો’’તિ અરિયધમ્મસ્સ અધિપ્પેતત્તા ન કોચિ વિરોધો.

ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, અસન્તસનટ્ઠેન આસભં વિયાતિ આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતં. આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિતાય આસભા નામ પુબ્બબુદ્ધા. સબ્બઞ્ઞુતપટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, ચતસ્સો વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા. ચતસ્સોપિ હિ પરિસા બુદ્ધાભિમુખા એવં તિટ્ઠન્તિ, ન તિટ્ઠન્તિ પરમ્મુખા. ઇદમ્પીતિ ‘‘ઉસભો’’તિ ઇદમ્પિ પદં. તસ્સાતિ નિસભસ્સ. યેસં બલુપ્પાદાવટ્ઠાનાનં વસેન ઉસભસ્સ આસભણ્ઠાનં ઇચ્છિતં, તતો સાતિસયાનં એવ તેસં વસેન આસભણ્ઠાનં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યં કિઞ્ચિ લોકે ઉપમં નામ બુદ્ધગુણાનં નિદસ્સનભાવેન વુચ્ચતિ, સબ્બં તં નિહીનમેવ. તિટ્ઠમાનો ચાતિ અતિટ્ઠન્તોપિ તિટ્ઠમાનો એવ પટિજાનાતિ નામ. ઉપગચ્છતીતિ અનુજાનાતિ.

અટ્ઠ ખો ઇમાતિ ઇદં વેસારજ્જઞાણસ્સ બલદસ્સનં. યથા હિ બ્યત્તં પરિસં અજ્ઝોગાહેત્વા વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં આરાધનસમત્થાય કથાય ધમ્મકથિકસ્સ છેકભાવો પઞ્ઞાયતિ, એવં ઇમા અટ્ઠ પરિસા પત્વા સત્થુ વેસારજ્જઞાણસ્સ બલં પાકટં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસૂ’’તિ. ખત્તિયપરિસાતિ ખત્તિયાનં સન્નિપતિતાનં સમૂહો. એસ નયો સબ્બત્થ. મારપરિસાતિ મારકાયિકાનં સન્નિપતિતાનં સમૂહો. મારસદિસાનં મારાનં પરિસાતિ મારપરિસા. સબ્બા ચેતા પરિસા ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન ગહિતા. મનુસ્સા હિ ‘‘એત્થ રાજા નિસિન્નો’’તિ વુત્તે પકતિવચનમ્પિ વત્તું ન સક્કોન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, એવં ઉગ્ગા ખત્તિયપરિસા, બ્રાહ્મણા તીસુ વેદેસુ કુસલા હોન્તિ, ગહપતયો નાનાવોહારેસુ ચ અક્ખરચિન્તાય ચ કુસલા, સમણા સકવાદપરવાદેસુ કુસલા, તેસં મજ્ઝે ધમ્મકથાકથનં નામ અતિવિય ભારિયં. દેવાનં ઉગ્ગભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અમનુસ્સોતિ હિ વુત્તમત્તે મનુસ્સાનં સકલસરીરં કમ્પતિ, તેસં રૂપં દિસ્વાપિ સદ્દં સુત્વાપિ સત્તા વિસઞ્ઞિતાપિ હોન્તિ. એવં અમનુસ્સપરિસા ઉગ્ગા. ઇતિ ચેતા પરિસા ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન વુત્તા. કસ્મા પનેત્થ યામાદિપરિસા ન ગહિતાતિ? ભુસં કામાભિગિદ્ધતાય યોનિસોમનસિકારવિરહતો. યામાદયો હિ ઉળારુળારે કામે પટિસેવન્તા તત્થાભિગિદ્ધતાય ધમ્મસ્સવનાય સભાવેન ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ, મહાબોધિસત્તાનં પન બુદ્ધાનઞ્ચ આનુભાવેન આકડ્ઢિયમાના કદાચિ નેસં પયિરુપાસનાદીનિ કરોન્તિ તાદિસે મહાસમયે. તેનેવ હિ વિમાનવત્થુદેસનાપિ તંનિમિત્તા બહુલા નાહોસિ. સેટ્ઠનાદન્તિ કેનચિ અપ્પટિહતભાવેન ઉત્તમનાદં. અભીતનાદન્તિ વેસારજ્જયોગતો કુતોચિ નિબ્ભયનાદં. સીહનાદસુત્તેનાતિ ખન્ધિયવગ્ગે આગતેન સીહનાદસુત્તેન. સહનતોતિ ખમનતો. હનનતોતિ વિધમનતો વિદ્ધંસનતો. યથા વાતિઆદિ ‘‘સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનં.

એતન્તિ ‘‘બ્રહ્મચક્ક’’ન્તિ એતં પદં. પઞ્ઞાપભાવિતન્તિ ચિરકાલપરિભાવિતાય પારમિતાપઞ્ઞાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચ ઉપ્પાદિતં. કરુણાપભાવિતન્તિ ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિનયપ્પવત્તાય મહાકરુણાય ઉપ્પાદિતં. યથા અભિનિક્ખમનતો પભુતિ મહાબોધિસત્તાનં અરિયમગ્ગાધિગમનવિરોધિની પટિપત્તિ નત્થિ, એવં તુસિતભવનતો નિયતભાવાપત્તિતો ચ પટ્ઠાયાતિ દુતિયતતિયનયા ચ ગહિતા. ફલક્ખણેતિ અગ્ગફલક્ખણે. પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં વજિરૂપમતાયેવ સાતિસયો પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ પરસ્સ બુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિ…પે… ફલક્ખણે પવત્તનં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપ્પવત્તિ, તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં પવત્તિતચક્કસ્સ ચક્કવત્તિનો ચક્કરતનસ્સ ઠાનં વિય. ઉભયમ્પીતિ પિ-સદ્દેન લોકિયદેસનાઞાણસ્સ ઇતરેન અનઞ્ઞસાધારણતાવસેન સમાનતં સમ્પિણ્ડેતિ. ઉરસિ જાતતાય ઉરસો સમ્ભૂતન્તિ ઓરસં ઞાણં.

ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો અનવસેસતો રૂપસ્સ સરૂપનિદસ્સનત્થોતિ તસ્સ ‘‘ઇદં રૂપ’’ન્તિ એતેન સાધારણતો ચ સરૂપનિદસ્સનમાહ. એત્તકં રૂપન્તિ એતેન અનવસેસતો ‘‘ઇતો ઉદ્ધં રૂપં નત્થી’’તિ નિમિત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘રુપ્પનસભાવઞ્ચેવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રુપ્પનં સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિ. આદિ-સદ્દેન અજ્ઝત્તિકબાહિરાદિભેદં સઙ્ગણ્હાતિ. લક્ખણ…પે… વસેનાતિ કક્ખળત્તાદિલક્ખણવસેન સન્ધારણાદિરસવસેન સમ્પટિચ્છનાદિપચ્ચુપટ્ઠાનવસેન ભૂતત્તયાદિપદટ્ઠાનવસેન ચ. એવં પરિગ્ગહિતસ્સાતિ એવં સાધારણતો ચ લક્ખણાદિતો ચ પરિગ્ગહિતસ્સ. અવિજ્જાસમુદયાતિ અવિજ્જાય ઉપ્પાદા, અત્થિભાવાતિ અત્થો. નિરોધવિરોધી હિ અત્થિભાવો હોતિ, તસ્મા નિરોધે અસતિ અત્થિભાવો હોતિ, તસ્મા પુરિમભવે સિદ્ધાય અવિજ્જાય સતિ ઇમસ્મિં ભવે રૂપસ્સ સમુદયો રૂપસ્સ ઉપ્પાદો હોતીતિ અત્થો. તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાદીહિ ચ તીહિ અતીતકાલિકત્તા તેસં સહકારીકારણભૂતં ઉપાદાનમ્પિ ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. પવત્તિપચ્ચયેસુ કબળીકારઆહારસ્સ બલવતાય, સો એવ ગહિતો, ‘‘આહારસમુદયા’’તિ પન ગહિતેન પવત્તિપચ્ચયતામત્તેન ઉતુચિત્તાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તીતિ દ્વાદસસમુટ્ઠાનિકં રૂપસ્સ પચ્ચયતો દસ્સનમ્પિ ભવિતબ્બમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. નિબ્બત્તિલક્ખણન્તિઆદિના કાલવસેન ઉદયદસ્સનમાહ. તત્થ ભૂતવસેન મગ્ગે ઉદયં પસ્સિત્વા ઠિતો ઇધ સન્તતિવસેન અનુક્કમેન ખણવસેન પસ્સતિ. અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ અગ્ગમગ્ગઞાણેન અવિજ્જાય અનુપ્પાદનિરોધતો અનાગતસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ પચ્ચયાભાવે અભાવતો. પચ્ચયનિરોધેનાતિ અવિજ્જાસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધભાવેન. તણ્હાનિરોધાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આહારનિરોધાતિ પવત્તિપચ્ચયસ્સ કબળીકારાહારસ્સ અભાવા. રૂપનિરોધાતિ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ અભાવો હોતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. વિપરિણામલક્ખણન્તિ ભવકાલવસેન હેતુદ્વયદસ્સનં. તસ્મા તં પદટ્ઠાનવસેન પગેવ પસ્સિત્વા ઠિતો ઇધ સન્તતિવસેન દિસ્વા અનુક્કમેન ખણવસેન પસ્સતિ.

ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સુખાદિભેદન્તિ સુખદુક્ખઅદુક્ખમસુખાદિવિભાગં. રૂપસઞ્ઞાદિભેદન્તિ રૂપસઞ્ઞા, સદ્દ… ગન્ધ… રસ… ફોટ્ઠબ્બ … ધમ્મસઞ્ઞાદિવિભાગં. ફસ્સાદિભેદન્તિ ફસ્સચેતનામનસિકારાદિવિભાગં. લક્ખણ…પે… વસેનાતિ ઇટ્ઠાનુભવનલક્ખણાદિલક્ખણવસેન ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસાદિરસવસેન કાયિકઅસ્સાદાદિપચ્ચુપટ્ઠાનવસેન ઇટ્ઠારમ્મણાદિપદટ્ઠાનવસેન. ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) વચનતો તીસુ વેદનાદીસુ ખન્ધેસુ ફસ્સસમુદયાતિ વત્તબ્બં. વિઞ્ઞાણપ્પચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે નામરૂપસમુદયાતિ વત્તબ્બં. તેસંયેવ વસેનાતિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધો વેદનાનિરોધો’’તિઆદિના તેસંયેવ અવિજ્જાદીનં વસેન યોજેતબ્બં.

ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયત્થઙ્ગમવસેન તિત્થિયાનં અવિસયોપિ સપ્પદેસો સીહનાદો દસ્સિતો. ઇદાનિ નિપ્પદેસો અનુલોમપટિલોમવસેન સઙ્ખેપતો વિત્થારતો પચ્ચયાકારવિસયો અનઞ્ઞસાધારણો દસ્સીયતીતિ આહ, ‘‘અયમ્પિ અપરો સીહનાદો’’તિ. તસ્સાતિ ‘‘ઇમસ્મિં સતી’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તપટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિયા. એત્થ ચ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુઝ્તી’’તિ અવિજ્જાદીનં ભાવે સઙ્ખારાદીનં ભાવસ્સ, અવિજ્જાદીનં નિરોધે સઙ્ખારાદીનં નિરોધસ્સ કથનેન પુરિમસ્મિં પચ્ચયલક્ખણે નિયમો દસ્સિતો ‘‘ઇમસ્મિં સતિ એવ, નાસતિ, ઇમસ્સ ઉપ્પાદા એવ, નાનુપ્પાદા, નિરોધા એવ, નાનિરોધા’’તિ. તેનેદં લક્ખણં અન્તોગધનિયમં ઇધ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિરોધોતિ ચ અવિજ્જાદીનં વિરાગા વિગમેન આયતિં અનુપ્પાદો અપ્પવત્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિઆદિ. નિરોધવિરોધી ચ ઉપ્પાદો, યેન સો ઉપ્પાદનિરોધવિભાગેન વુત્તો ‘‘ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘અસતિ નિરોધે ઉપ્પાદો નામ, સો ચેત્થ અત્થિભાવોતિ વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિ ઇદમેવ હિ લક્ખણં. પરિયાયન્તરેન ‘‘ઇમસ્સ ઉપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વદન્તેન પરેન પુરિમં વિસેસિતં હોતિ. તસ્મા ન વત્તમાનંયેવ સન્ધાય ‘‘ઇમસ્મિં સતી’’તિ વુત્તં, અથ ખો મગ્ગેન અનિરુજ્ઝનસભાવઞ્ચાતિ વિઞ્ઞાયતિ. યસ્મા ચ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ દ્વિધાપિ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ લક્ખણસ્સ નિદ્દેસં વદન્તેન ભગવતા ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિના નિરોધોવ વુત્તો, તસ્મા નત્થિભાવોપિ નિરોધો એવાતિ નત્થિભાવવિરુદ્ધો અત્થિભાવો અનિરોધોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેન અનિરોધસઙ્ખાતેન અત્થિભાવેન ઉપ્પાદં વિસેસેતિ. તતો ઇધ ન કેવલં અત્થિભાવમત્તં ઉપ્પાદોતિ અત્થો અધિપ્પેતો, અથ ખો અનિરોધસઙ્ખાતો અત્થિભાવો ચાતિ અયમત્થો વિભાવિતો હોતિ. એવમેતં લક્ખણદ્વયવચનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન સાત્થકન્તિ વેદિતબ્બં. કો પનાયં અનિરોધો નામ, યો ‘‘અત્થિભાવો, ઉપ્પાદો’’તિ ચ વુત્તોતિ? અપ્પહીનભાવો ચ અનિબ્બત્તિતફલભાવેન ફલુપ્પાદનારહતા ચાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પરમત્થદીપનિયં ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૧). વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

પઞ્ચક્ખન્ધવિભજનાદિવસેનાતિ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં દ્વાદસપદિકસ્સ પચ્ચયાકારસ્સ વિભજનવસેન. ઇમસ્મિઞ્હિ દસબલસુત્તે ધમ્મસ્સ દેસિતાકારો પઞ્ચક્ખન્ધપચ્ચયાકારમત્તો. તેનાહ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધપચ્ચયાકારધમ્મો’’તિ. આચરિયમુટ્ઠિયા અકરણેન વિભૂતો, સો પન અત્થતો ચ સદ્દતો ચ પિહિતો હેટ્ઠામુખજાતો વા ન હોતીતિ આહ ‘‘અનિકુજ્જિતો’’તિ. વિવટોતિ વિભાવિતો. તેનાહ ‘‘વિવરિત્વા ઠપિતો’’તિ. પકાસિતોતિ ઞાણોભાસેન ઓભાસિતો આદીપિતોતિ આહ ‘‘દીપિતો જોતિતો’’તિ. તત્થ તત્થ છિન્નભિન્નટ્ઠાને. સિબ્બિતગણ્ઠિતન્તિ વાકં ગહેત્વા સિબ્બિતં, સિબ્બિતું અસક્કુણેય્યટ્ઠાને વાકેન ગણ્ઠિતઞ્ચ. છિન્નપિલોતિકાભાવેન વિગતપિલોતિકો ધમ્મો, તસ્સ છિન્નપિલોતિકસ્સ પટિલોમતા છિન્નભિન્નતાભાવેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હેત્થા’’તિઆદિમાહ. નિવાસનપારુપનં પરિગ્ગહણં. સયં પટિભાનં કપ્પેત્વા. વડ્ઢેન્તા અત્તનો સમયં. સમણકચવરન્તિ સમણવેસધારણવસેન સમણપટિરૂપતાય સમણાનં કચવરભૂતં. અત્તનો રૂપપવત્તિયા કરણ્ડં કુચ્છિતં ધુત્તં વાતિ પવત્તેતીતિ કારણ્ડવો, દુસ્સીલો. તં કારણ્ડવં. નિદ્ધમથાતિ નીહરથ. કસમ્બુન્તિ સમણકસટં. અપકસ્સથાતિ અપકડ્ઢથ નન્તિ અત્થો. પલાપેતિ પલાપસદિસે. તથા હિ તણ્ડુલસારરહિતો ધઞ્ઞપટિરૂપકો થુસમત્તકો પલાપોતિ વુચ્ચતિ, એવં સીલાદિસારરહિતો સમણપટિરૂપકો પલાપો વિયાતિ પલાપો, દુસ્સીલો. તે પલાપે. વાહેથાતિ અપનેથ. પતિસ્સતાતિ બાળ્હસતિતાય પતિસ્સતા હોથાતિ.

સદ્ધાય પબ્બજિતેનાતિ રાજૂપદ્દવાદીહિ અનુપદ્દુતેન ‘‘એવઞ્હિ તં ઓતિણ્ણં જાતિઆદિસંસારભયં વિજિનિસ્સામી’’તિ વટ્ટનિસ્સરણત્થં આગતાય સદ્ધાય વસેન પબ્બજિતેન. આચારકુલપુત્તોતિ આચારેન અભિજાતો. તેનાહ ‘‘યતો કુતોચી’’તિઆદિ. જાતિકુલપુત્તોતિ જાતિસમ્પત્તિયા અભિજાતો. વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અઙ્ગાનિ સમ્માપધાનિયઙ્ગભાવેન, કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખભાવેન વીરિયં આરભન્તસ્સ તથાપવત્તવીરિયવસેન ‘‘તચો એકં અઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. નવસુ ઠાનેસુ સમાધાતબ્બન્તિ ‘‘કાલવસેન પઞ્ચસુ, ઇરિયાપથવસેન ચતૂસૂ’’તિ એવં નવસુ ઠાનેસુ વીરિયં સમાધાતબ્બં પવત્તેતબ્બં.

સો દુક્ખં વિહરતીતિ કુસીતપુગ્ગલો નિય્યાનિકસાસને વીરિયારમ્ભસ્સ અકરણેન સામઞ્ઞત્થસ્સ અનુપ્પત્તિયા દુક્ખં વિહરતિ. સકં વા અત્થં સદત્થં ક-કારસ્સ દ-કારં કત્વા. કુસીતસ્સ અત્થપરિહાયનં મૂલતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘છ દ્વારાની’’તિઆદિ વુત્તં. નિસજ્જાવસેન પીઠમદ્દનતો પીઠમદ્દનો, નિરસ્સનવચનં તસ્સ, કસ્સચિપત્થસ્સ અધારણતો કેવલં પીઠભારભૂતોતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞત્થ પન ‘‘મખમદ્દનો’’તિ વુચ્ચતિ, તત્થ દાનમિચ્છાય પરેસં મખં પસ્સન્તોતિ અત્થો. લણ્ડપૂરકોતિ કુચ્છિપૂરં ભુઞ્જિત્વા વચ્ચકુટિપૂરકો.

‘‘આરદ્ધવીરિયો’’તિઆદીસુ ‘‘કુસીતો પુગ્ગલો’’તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો, આસીસાય વસેન થોમિતો. આરદ્ધવીરિયેતિ પગ્ગહિતવીરિયે. પહિતત્તેતિ નિબ્બાનં પતિપેસિતચિત્તે. એતેન સાવકાનં સમ્માપટિપત્તિં સત્થુવન્દનાનિસંસઞ્ચ દસ્સેસિ.

હીનેનાતિ વટ્ટનિસ્સિતેન ધમ્મેન. તેનાહ ‘‘હીનાય સદ્ધાયા’’તિઆદિ. અગ્ગેનાતિ સેટ્ઠેન વિવટ્ટનિસ્સિતેન ધમ્મેન, ઈસકમ્પિ કતકાલુસિયવિગતટ્ઠેન મણ્ડટ્ઠેન ચ પસન્નમ્પિ સુરાદિ ન પાતબ્બં. સાસનન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધલક્ખણં સાસનં. પસન્નં વિગતદોસમલત્તા પસાદનિયત્તા ચ. પાતબ્બઞ્ચ પત્તેન વિય સુખેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો દુચ્ચરિતસબ્બકિલેસકસાવમલપઙ્કદોસરહિતત્તા ચ.

મણ્ડભૂતા બોધિપક્ખિયધમ્મદેસનાપિ દેસનામણ્ડો. તસ્સ એકસ્સેવ પન દેસનામણ્ડસ્સ પટિગ્ગાહકા સુપ્પટિપન્ના દોસરહિતા ચતસ્સો પરિસા પટિગ્ગહમણ્ડો. મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તગ્ગતિકત્તા સકલોપિ બોધિપક્ખિયધમ્મરાસિ બ્રહ્મચરિયમણ્ડો. તેનાહ ‘‘કતમો દેસનામણ્ડો’’તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાતારોતિ સચ્ચાનં અભિસમેતાવિનો. તથા હિ આદિતો ‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં આચિક્ખણા’’તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બભાગે ‘‘અત્થિ અયં લોકો’’તિઆદિના ઇધલોકપરલોકગતસમ્મોસવિગમેન પવત્તો અધિમોક્ખોવ અધિમોક્ખમણ્ડો. છડ્ડેત્વા સમુચ્છેદવસેન વિજહિત્વા. ચતુભૂમકસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમોક્ખમણ્ડેન મણ્ડભૂતં અધિમોક્ખં. આદિ-સદ્દેન ‘‘પગ્ગહમણ્ડો વીરિયિન્દ્રિયં કોસજ્જકસટ’’ન્તિઆદિં પાળિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં સાસને, ‘‘મણ્ડસ્મિ’’ન્તિ વા વચને. કારણવચનં, તેન ‘‘સત્થા સમ્મુખીભૂતો’’તિ સમ્મુખભાવનાયોગો નિરાસઙ્કફલાવહોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અસમ્મુખા’’તિઆદિ. પમાણન્તિ અનુરૂપં ભેસજ્જસ્સ પમાણં. ઉગ્ગમનન્તિ ભેસજ્જસ્સ વમનં વિરેચનં, તસ્સ વા વસેન દોસધાતૂનં વમનં વિરેચનં. એવમેવાતિ યથા ભેસજ્જમણ્ડં વેજ્જસમ્મુખા નિરાસઙ્કા પિવન્તિ, એવમેવ ‘‘સત્થા સમ્મુખીભૂતો’’તિ નિરાસઙ્કા વીરિયં કત્વા, મણ્ડપેય્ય સાસનં પિવથાતિ યોજના. અભિઞ્ઞાસમાપત્તિપટિલાભેન સાનિસંસા. મગ્ગફલાધિગમનેન સવડ્ઢિ. પરત્થન્તિ અત્તનો દિટ્ઠાનુગતિઆપત્તિયા, તથા સમ્માપટિપજ્જન્તાનં પરેસં અત્થન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

દુતિયદસબલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.